Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston ASSR yer-suv munosabatlari tarixining sovet davri tadqiqotlarida o‘rganilishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXSHUNOSHLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha) yo‘nalishi “ Manbashunoslik va tarixshunoslik ” fanidan KURS ISHI MAVZU: TURKISTON ASSR YER-SUV MUNOSABATLARI TARIXINING SOVET DAVRI TADQIQOTLARIDA O‘RGANILISHI TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH .........................................................................................................................3-7 I BOB. TURKISTON ASSRNING TASHKIL TOPISHI VA YER-SUV MUNOSABATLARINING UMUMIY HOLATI ………………………………….8- 21 1.1. Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari…………………………….8 1.2. 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qarorlar va yer-suv resurslarining taqsimlanishi…………………………………………………………….15 II BOB. SOVET DAVRIDA YER-SUV ISLOHOTLARI VA ULARNING AMALGA OSHIRILISHI ..........................................................................................................22-35 2.1. Yer va suvga egalik qilish tizimining tubdan o‘zgarishi…………………………..22 2.2. Qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirish siyosati va uning yer-suv munosabatlariga ta’siri…………………………………………………………………………………....28 XULOSA …………………………………………………………………………...36-37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................................38- 40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: XX asr boshlarida sobiq Rossiya imperiyasi hududida yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar, xususan, 1917-yilgi fevral va oktyabr inqiloblaridan so‘ng Markaziy Osiyoda ham siyosiy tuzumning butunlay o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. Shu davrda tashkil etilgan Turkiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi (Turkiston ASSR) hududdagi ijtimoiy-iqtisodiy tuzumni, ayniqsa, yer-suv munosabatlarini tubdan isloh qilishni ko‘zlagan siyosiy tajriba bo‘lib, o‘zining ziddiyatli va murakkab natijalari bilan tarixda muhim o‘rin egallaydi. Bugungi kunda bu kabi tarixiy tajribalarni tahlil qilish va ulardan xulosalar chiqarish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bu borada ta’kidlab o‘tadi: “Tarix – bu oddiy voqealar yig‘indisi emas, balki xalqning qadr-qimmati, o‘zligini anglash vositasi va buyuk saboq maktabidir” 1 . Ayniqsa, yer va suv masalasi nafaqat tarixiy, balki hozirgi zamon uchun ham dolzarb hisoblanadi. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘zining yana bir asarida shunday deydi: “Bugungi global iqlim o‘zgarishlari, suv tanqisligi va resurslardan oqilona foydalanish zaruriyati bizni tarixiy tajribalarni chuqur o‘rganishga undaydi” 2 . Mamlakatimizda olib borilayotgan tarixiy xotirani tiklash va ob’ektiv baholash siyosati doirasida 2018-yil 13-aprelda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018–2021-yillarda arxiv ishi va hujjatlashtirish tizimini rivojlantirish bo‘yicha Dasturi” tarixiy hujjatlarning ilmiy muomalaga kiritilishi uchun zamin yaratdi. Shu bilan birga, 2021-yil 14-yanvardagi “2021–2030-yillarda O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–6111-sonli Farmonda suv va yer resurslarini boshqarishning tarixiy tajribalarini o‘rganish muhimligi qayd etilgan. 1 Mirziyoyev Sh.M: Milliy taraqqiyot yo‘lini qat’iyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga ko’taramiz. I jild-Toshkent: O‘zbekiston, NMIU.2017. B-18. 2 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. B -214. 3 Yuqorida ta’kidlangan fikr va hujjatlar shuni ko‘rsatadiki, Turkiston ASSR davrida amalga oshirilgan agrar siyosat va yer-suv munosabatlariga oid tarixiy jarayonlarni chuqur tahlil qilish – bugungi kundagi islohotlar uchun ham dolzarb ahamiyatga ega. Ayniqsa, yer-suv islohotlari doirasida amalga oshirilgan kollektivlashtirish siyosatining oqibatlari, suv resurslari ustidan davlat nazoratining kuchaytirilishi, mahalliy boshqaruvning cheklanishi kabi omillar hozirgi davrda barqaror rivojlanish yo‘lida saboq sifatida xizmat qilishi mumkin. Mazkur kurs ishida Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari, yer-suv munosabatlarining shakllanishi va sovet davrida ularning qanday tahlil etilganligi tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida yoritiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Turkiston ASSR davridagi yer-suv munosabatlari, ayniqsa 1917–1930-yillar oralig‘idagi agrar siyosat va ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar tarixiy fanlarda muhim o‘rin egallagan bo‘lsa-da, ushbu masala sovet davrida asosan marksistik metodologiyaga asoslangan, g‘oyaviy yondashuv bilan tahlil etilgan. Tadqiqotlarda ko‘proq sinfiy kurash, proletar diktaturasi va kollektivlashtirish siyosati pozitiv tarzda yoritilgan. Shu bois, mavzuning ko‘plab muhim jihatlari yuzaki yoki biryoqlama tadqiq etilgan. Sovet tarixshunosligida bu masala bilan shug‘ullangan olimlardan biri – S.I. Volkov 3 bo‘lib, u yer-suv munosabatlarining sovet hokimiyati tomonidan qanday o‘zgartirilganiga to‘xtaladi. Mahalliy tarixshunoslikda bu mavzuga professor A. Rasulov 4 , Sh. Raxmonov, A. Yo‘ldoshev kabi olimlar o‘z hissasini qo‘shganlar. Ayni mavzuni bugungi kunda qayta tahlil qilishga urinayotgan zamonaviy olimlar ham mavjud. Jumladan, tarix fanlari doktori, professor Sh. Raxmonov 5 shular jumlasidandir. Shuningdek, O‘zbekiston Milliy arxivi, “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi” fondlarida saqlanayotgan bir qator hujjatlar – xususan, Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Sovetining 1918–1924-yillardagi qarorlari, yer va suv komissiyalari yig‘ilish bayonnomalari, sovxoz va kolxozlarga oid statistik ma’lumotlar mazkur mavzuning hujjatli asoslarini tashkil etadi. Umuman olganda, 3 С.И. Волков. Аграрная политика Советской власти в Туркестане (1917–1925 гг.) – Москва: Наука, 1976. – С. 93 4 A . Rasulov . “ Sovet hokimiyatining dastlabki yillari va agrar islohotlar ”, // “ Tarix va haqiqat ” jurnali . – Toshkent : 2018, №2. – B . 45 5 Sh . Raxmonov . O ‘ zbekiston tarixida agrar islohotlar : tarixiy tajriba va saboqlar . – Toshkent : “ Akademnashr ”, 2020. – B . 172 4 mavzuni o‘rganishda sovet davri adabiyotlari bilan bir qatorda, hozirgi zamon tarixchilari yondashuvlarini ham solishtirma tahlil qilish, tarixiy voqeliklarga xolis baho berish imkonini yaratadi. Bu esa tadqiqotning ilmiy yangiligi va dolzarbligini oshiradi. Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati: Turkiston ASSR davridagi yer-suv munosabatlari, ayniqsa sovet hokimiyatining agrar siyosati doirasida olib borilgan islohotlar bugungi kunda ham ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, resurslardan samarali foydalanish va tarixiy tajribalardan to‘g‘ri xulosa chiqarish nuqtayi nazaridan dolzarb masalalardan biridir. Kurs ishida Turkiston ASSR davridagi yer-suv siyosatiga oid tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari, sovet va zamonaviy tarixchilar tadqiqotlari solishtirma tahlil etildi, bu esa mavzuni ko‘p qirrali yoritishga xizmat qiladi. Sovet tarixshunosligidagi biryoqlama yondashuvlar tahlil qilinib, bugungi davr ilmiy mezonlari asosida qayta baholashga harakat qilindi. Tadqiqotda foydalanilgan iqtiboslar va tarixiy faktlar kelgusida ushbu mavzuda ilmiy izlanish olib borishni rejalashtirayotgan talabalar va tadqiqotchilar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy tajribalarni tahlil qilish orqali hozirgi zamonda yer-suv resurslarini boshqarish, ularni adolatli taqsimlash, ekologik barqarorlikni ta’minlash kabi masalalarda saboq sifatida foydalanish mumkin. Qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash va agrar sohadagi islohotlarni tarixiy kontekstda tushunishga xizmat qiladi. Davlat siyosati darajasida tarixiy asoslangan qarorlar qabul qilishda, xususan, suv tanqisligi, yer egaligi, mahalliy boshqaruv va agrar siyosatga oid strategik hujjatlar ishlab chiqishda tarixiy tajribalardan foydalanish uchun ilmiy asos yaratadi. Shunday qilib, kurs ishida o‘rganilgan tarixiy jarayonlar nafaqat ilmiy xotirani tiklash, balki ularning zamonaviy kontekstda foydali bo‘lishi mumkinligiga isbotdir. Mazkur tadqiqot natijalari agrar siyosat, tarixiy yondashuvlar va mintaqaviy ijtimoiy jarayonlar bo‘yicha tahliliy fikrlar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kurs ishining tadqiqot metodologiyasi: Mazkur kurs ishida Turkiston ASSR davridagi yer-suv munosabatlarining sovet davri tadqiqotlarida o‘rganilishi masalasi tarixiy-haqiqiy manbalar asosida, tizimli va tanqidiy yondashuv bilan tahlil etildi. Tarixiy-tahliliy metod – bu usul orqali yer-suv munosabatlarining shakllanishi, rivojlanishi va sovet hokimiyati davridagi tub o‘zgarishlar tarixiy voqealar ketma- 5 ketligida izchil o‘rganildi. Islohotlar bosqichma-bosqich tahlil qilinib, ularning ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari ochib berildi. Turkiston ASSRdagi agrar siyosat va yer-suv islohotlari boshqa mintaqalar tajribasi bilan solishtirildi. Bu metod orqali Markaziy Osiyo va Rossiyaning agrar siyosatidagi umumiylik va farqlar aniqlandi. Ayniqsa, milliy va ijtimoiy ziddiyatlarning manbai sifatida agrar islohotlarga bo‘lgan munosabatlar solishtirildi. Kurs ishida asosiy e’tibor tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari, sovet davri nashrlari, farmon va qarorlar, shuningdek, zamonaviy tarixchilarning ilmiy ishlari asosida tadqiqot olib borishga qaratildi. Har bir fakt asosli manbaga tayangan holda yoritildi. Sovet davri tarixshunosligidagi mafkuraviy cheklovlar va biryoqlama yondashuvlar tanqidiy tahlil qilindi. Ayniqsa, sinfiy kurash doirasida olib borilgan agrar siyosat va uning ilmiy izohlanishi tarixiy haqiqat mezonida qayta ko‘rib chiqildi. Mavzu kompleks tarzda o‘rganilib, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy omillar o‘zaro aloqadorlikda ko‘rib chiqildi. Yer-suv siyosati faqat agrar jarayon sifatida emas, balki jamiyat taraqqiyotiga ta’sir etuvchi muhim omil sifatida baholandi. Turli uslublarning uyg‘unlashtirilgan qo‘llanilishi orqali mavzuning har bir jihatini chuqur tahlil qilishga erishildi. Xususan, tarixiy faktlarning zamonaviy tahlil usullari bilan uyg‘unligi natijasida mavzuning ilmiy ahamiyati kuchaytirildi. Kurs ishining obyekti: Mazkur kurs ishining obyekti — Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi hududida sovet hokimiyati tomonidan olib borilgan yer- suv siyosati va ushbu siyosatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ta’siri hisoblanadi. Bunda ayniqsa, 1919-yildagi “Yer va suvni milliylashtirish to‘g‘risida”gi qaror, yer egaligi va foydalanish shakllarining tubdan o‘zgarishi, agrar islohotlarning xalq ommasi hayotiga, ayniqsa dehqonlar va yer egalari o‘rtasidagi munosabatlarga ta’siri asosiy diqqat markazida bo‘lgan. Kurs ishining predmeti: Turkiston ASSR hududida sovet davrida amalga oshirilgan yer-suv islohotlari, ularning ijtimoiy-iqtisodiy tizimdagi o‘rni, qishloq xo‘jaligiga ta’siri hamda yer va suv resurslarining boshqarilishi va taqsimlanishi jarayonlaridir. Ushbu predmet doirasida yer-suv munosabatlarining shakllanishi, o‘zgarishi, egalik tizimining transformatsiyasi, milliylashtirish jarayonlari hamda kollektivlashtirish siyosatining amaliy oqibatlari tahlil qilinadi. 6 Kurs ishining maqsadi: Mazkur kurs ishining maqsadi — Turkiston ASSR davrida sovet hokimiyati tomonidan amalga oshirilgan yer-suv siyosatini, xususan 1919-yildagi milliylashtirish qarorlari va keyingi agrar islohotlar jarayonini tarixiy manbalar va tadqiqotlar asosida o‘rganish, ularning yer-suv munosabatlari tizimiga ta’siri va sovet davri tadqiqotlaridagi aksini tahlil qilishdir. Shuningdek, maqsad yer va suv resurslarining taqsimlanishining ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini ochib berish hamda bu jarayonlarning bugungi kun uchun ahamiyatini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Mazkur kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlarini o‘rganish va tahlil qilish; 2. 1919-yildagi “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qarorlar mazmuni va ularning yer-suv resurslariga ta’sirini o‘rganish; 3. Sovet davrida yer va suvga egalik qilish tizimining o‘zgarish jarayonlarini tahlil qilish; 4. Qishloq xo‘jaligidagi kollektivlashtirish siyosati va uning yer-suv munosabatlariga ta’sirini aniqlash; 5. Yer-suv munosabatlari sohasida sovet davri tarixshunosligidagi tadqiqotlarni ko‘rib chiqish va tanqidiy baholash; 6. Tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida yer-suv siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini aniqlash; 7. Olingan natijalarni amaliy jihatdan zamonaviy agrar siyosat va suv resurslarini boshqarishda qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatish. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qism, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 40 betni tashkil qiladi. 7 I BOB. TURKISTON ASSRNING TASHKIL TOPISHI VA YER-SUV MUNOSABATLARINING UMUMIY HOLATI 1.1. Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari Turkiston ASSRning e’lon qilinishi 1918 yil 30-aprel kuni Toshkentda o‘tkazilgan V Turkiston Sovetlar qurultoyida yuz berdi 6 . Bu tarixiy voqea Sovet Rossiyasining mustamlakachilik siyosatining yangi bosqichiga aylanib, Turkistonni to‘liq markaziy hukumat nazoratiga olishga qaratilgan strategiyaning bir qismi bo‘ldi. Turkiston ASSR o‘zida hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog‘iston janubining ba’zi qismlarini o‘z ichiga olgan, sobiq Turkiston generalgubernatorligi va xonliklar hududlari bilan bog‘liq bo‘lgan hududni tashkil etdi. Bu tuzilma tashqi jihatdan "sotsializm", "xalqaro do‘stlik" kabi shiorlar bilan bezatilgan bo‘lsa-da, amalda Moskvadan boshqarilgan va mahalliy aholi manfaatlari ko‘plab hollarda hisobga olinmagan. Rus tarixchisi S.L. Utchenko bu hodisani "kolonial siyosatning sotsializmga o‘ralgan shakli" deb atagan. Bu g‘oya, sovet boshqaruvi va millatlar tengligi haqidagi rasmiy shiorlarga qaramasdan, real siyosatda markaziy hokimiyatning nazoratini mustahkamlashga qaratilgan edi 7 . Turkiston ASSRning tashkil etilishi ortidan bir qator iqtisodiy va siyosiy vazifalar belgilandi. Inqilob va fuqarolar urushi natijasida izdan chiqqan iqtisodiyotni tiklash, agrar islohotlar o‘tkazish, sovet hokimiyatini mustahkamlash, ishlab chiqarish vositalarini milliylashtirish va iqtisodiy markazlashuvni ta’minlash kabi masalalar 6 Utchenko , C . L . (2000). Turkiston ASSR: Sovet siyosati va milliy o‘zlik. Moskva: Sovetskoe izdatelstvo. – B. 49. 7 Haydarov, M. (2001). Turkiston ASSRda sovet boshqaruv tizimi. Bosqichlari va mohiyati. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. 8 ustuvor bo‘ldi. O‘zbek tarixchisi M. Haydarovning fikriga ko‘ra, Turkiston ASSR tashkil etilishi sovet markaziy hukumatining mintaqadagi mafkuraviy va iqtisodiy hukmronligini ta’minlash vositasi bo‘lgan 8 . Bundan tashqari, tarixchi A. М . Dubrovin o‘z asarida Turkiston ASSRning siyosatidagi nomutanosibliklarni ta’kidlab, mintaqada "xalqaro do‘stlik" faqat hujjatlarda mavjud bo‘lganini yozadi. Zamonaviy o‘zbek tarixchisi A. Mavlonov esa bu davrni mahalliy jamiyat bilan to‘qnashuv davri sifatida tasvirlaydi, bunda sovet ideologiyasi mahalliy tizimga kuch bilan kirib borgan 9 . Siyosiy boshqaruv tizimi, birinchi navbatda, sovetlar va inqilobiy qo‘mitalar orqali amalga oshirilgan bo‘lsa-da, haqiqiy hokimiyat kommunist partiyasining qo‘lida edi. Markazdan yuborilgan rus kadrlarining ustunligi mahalliy xalqning sovet boshqaruviga nisbatan noroziligini kuchaytirdi 10 . Siyosiy boshqaruv tizimi mahalliy ijtimoiy qatlamlarning manfaatlarini aks ettirishdan yiroq bo‘lib, markaziy nazoratni kuchaytirishga qaratilgan edi. Ijtimoiy- iqtisodiy jihatdan Turkiston ASSR Sovet iqtisodiy modelini o‘rnatishga intildi. Paxtachilik va sug‘orish tizimi markaziy rejaga moslashtirildi, ammo bu jarayon mintaqaning an’anaviy iqtisodiy tuzilmasi bilan to‘qnashdi va ko‘plab qiyinchiliklarga olib keldi. Bu davrning o‘rganilishi sovet boshqaruv tizimining mohiyatini, uning markaziy hukmronlik tamoyillarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillarda Turkiston ASSRda olib borgan siyosiy yo‘nalishlaridan biri “korenizatsiya” edi. Bu siyosat orqali mahalliy millat vakillarini rahbarlik lavozimlariga tayinlash, milliy tillarda ta’limni rivojlantirish va sovet mafkurasini joriy etish maqsad qilingan. Garchi rasmiy doiralarda bu siyosat ijobiy qadam sifatida targ‘ib qilingan bo‘lsa-da, amaliyotda ko‘plab cheklovlar, kadrlar yetishmovchiligi va markazdan boshqaruvning kuchliligi uning to‘laqonli amalga oshishiga to‘sqinlik qilgan 11 . Tarixiy tadqiqotlarda M.T. Haydarov, A.Atajonov kabi olimlar milliy kadrlarning yetishmovchiligi va ularning kommunistik mezonlar asosida baholanishi natijasida 8 Dubrovin, A. M. (1997). Turkiston ASSR: Siyosiy tuzilma va ijtimoiy qaramaqarshiliklar. Sankt-Peterburg: Piter. – 184 б. 9 Mavlonov, A. (2015). O‘zbekiston davlatchiligi tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. – B. 71-74. 10 Olimboyev, Y. (2012). Turkiston ASSR siyosiy tizimi va uning ijtimoiy manzarasi. Toshkent: O‘zbekiston Davlat nashriyoti. 11 Shmelëv, A. G. (2003). Turkistonning siyosiy va ijtimoiy tarixiga oid tadqiqotlar. Moskva: Nauka. 9 yuzaga kelgan muammolarni ko‘rsatgan. Rus tarixchisi A.N. Yakovlev esa “korenizatsiya” siyosatini markazlashtirilgan boshqaruv vositasi deb baholaydi 12 . Holzwarth esa bu siyosatni ikki tomonlama – inklyuzivlik va imperial nazorat vositasi sifatida talqin qiladi. Korenizatsiya siyosati bilan birga boshlangan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, ayniqsa qishloq joylarda oziq-ovqat tanqisligi, majburiy mehnat, elita qatlamlarining siyosiy chetlatilishi, mahalliy aholining noroziligi kabi holatlar Bosmachilik harakatining kuchayishiga sabab bo‘ldi 13 . Bosmachilik — bu milliy- ozodlik kurashi sifatida maydonga chiqqan va sovet mustamlakachiligiga qarshi turgan qurolli harakat edi. Sovet hokimiyatining Turkiston ASSRda amalga oshirgan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy strategiyalari o‘zining o‘ziga xos murakkabliklari bilan ajralib turadi. 1918 yilda Turkiston ASSR tashkil etilishi Sovet markaziy hukumatining mintaqadagi to‘liq nazoratini ta’minlashga qaratilgan birinchi qadam bo‘ldi. Biroq, "sotsializm" va "xalqaro do‘stlik" kabi shiorlar bilan bezatilgan siyosat amalda ko‘plab muammolarni yuzaga keltirdi. "Korenizatsiya" siyosati mahalliy millat vakillarini rahbarlik lavozimlariga tayinlash va milliy tillarni rivojlantirishga qaratilgan bo‘lsa-da, amaliyotda kadrlar yetishmovchiligi va markazdan boshqaruvning kuchliligi bu siyosatning muvaffaqiyatli amalga oshishiga to‘sqinlik qildi. Shuningdek, ijtimoiy- iqtisodiy o‘zgarishlar, jumladan, qishloq joylarida oziqovqat tanqisligi, majburiy mehnat va mahalliy aholining siyosiy chetlatilishi Bosmachilik harakatining kuchayishiga olib keldi. Bu harakat Sovet mustamlakachiligiga qarshi milliy-ozodlik kurashini ifodaladi. Natijada, Sovet hokimiyatining Turkistondagi siyosiy strategiyalari va uning amalga oshirilishi ko‘plab ziddiyatlarga va ijtimoiy muammolarga sabab bo‘ldi. Bu holatlar, ayniqsa, Sovet markaziy hokimiyatining millatlar boshqaruvi va iqtisodiy siyosatini tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (Turkiston ASSR)ning tashkil topishi Rossiyada 1917-yilgi Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng yuzaga kelgan siyosiy inqiroz va fuqarolar urushi davrining mintaqaviy aksidir. 1917-yilning noyabr oyida 12 Mahmudov, A. (2009). Mustamlakachilik siyosati va sovet boshqaruv tizimi: Turkiston misolida. Toshkent: Fan. – 224 б. 13 Haydarov, M. (2014). Sovet boshqaruv tizimining o‘zbek variantlari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi 10 (yangi taqvim bilan 28-noyabrda) Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining I qurultoyida Sovet hokimiyatining Turkiston o‘lkasidagi vakili sifatida Turkiston ASSR e’lon qilindi. Bu davrda sobiq Turkiston general-gubernatorligi hududida siyosiy hokimiyat uchun kurash avjiga chiqqan edi. 1917-yil fevral inqilobidan keyin Rossiyada vaqtincha hukumat tuzilgan bo‘lsa-da, bu hukumat o‘lkadagi tub xalqlar manfaatini e’tiborga olmagan. Natijada, o‘lkada milliy ozodlik harakatlari faollashdi. Shu bilan birga, Turkistonda bolsheviklar va boshqa chap oqim vakillari mahalliy xalq ommasi orasida kuchli ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlar va’dasi bilan ta’sir kuchiga ega bo‘la boshladi. 1917-yilning noyabr oyida Qo‘qonda o‘tkazilgan “Butun Turkiston musulmonlari Qurultoyi”da Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi. Ammo bu harakat 1918-yilning fevralida bolsheviklar tomonidan kuch bilan bostirildi. Shu tariqa, bolsheviklar Turkiston ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishga kirishdilar. 1918-yilning 30-aprelida RSFSR Sovetlari tomonidan Turkiston ASSR rasman tashkil etildi. Unga RSFSR tarkibidagi avtonom respublika maqomi berildi. Turkiston ASSRning tuzilishi, avvalo, Sovet markazining geosiyosiy manfaatlariga xizmat qilgan. Sovetlar uchun bu hudud Markaziy Osiyoni kommunistik asosda qayta tashkil etishning ilk qadami bo‘ldi. Shu bilan birga, o‘lkada iqtisodiy resurslar, ayniqsa, paxta yetishtirish, yer-suv boyliklaridan foydalanish masalasi ham muhim strategik omil bo‘lib xizmat qilgan. Tarixchi A. M. Raximov bu haqda shunday yozadi: “Turkiston ASSRning tashkil etilishi bolsheviklar tomonidan Markaziy Osiyoda sovetlashtirish jarayonini boshlash uchun zamin yaratdi. Bu hududda agrar munosabatlarning o‘ta murakkabligi, mahalliy elitalarning kuchli qarshiligi va milliy tafovutlar mavjudligi bu jarayonni yanada murakkablashtirdi” 14 . Shuningdek, amerikalik olim H. Carrere d’Encausse Turkiston ASSRni Sovet imperiyasi ichidagi “eksperimental zona” deb atagan, bu yerda sovetlar o‘z milliy siyosati va agrar islohotlarini sinovdan o‘tkazganini ta’kidlaydi 15 . Natijada, Turkiston ASSR nafaqat sovet hokimiyatining mintaqadagi siyosiy tayanchi, balki agrar va ijtimoiy munosabatlarni yangidan tashkil etish uchun platforma sifatida xizmat qildi. Ammo bu 14 A. M. Raximov, Turkiston muxtoriyati va sovet tuzumi, Toshkent: “Fan” nashriyoti, 2002, 43-bet 15 Hélène Carrère d'Encausse, Islam and the Soviet Union, New York: Praeger Publishers, 1988, p. 87 11 siyosat mahalliy xalqlar manfaatidan ko‘ra, Sovet davlatining umumstrategik ehtiyojlariga bo‘ysundirildi. Shuni ta’kidlash joizki, Turkiston ASSR tuzilgan ilk yillarda hududda iqtisodiy va ijtimoiy muammolar juda keskin edi. Xususan, agrar munosabatlar, yer va suvdan foydalanish masalasi sobiq chor Rossiyasi davridagi mustamlakachilik siyosati oqibatida chuqur ijtimoiy tabaqalanishga olib kelgan edi. Yirik yer egalari – boylar va beklar qo‘lida katta miqdordagi unumdor yerlar to‘plangan, dehqonlarning katta qismi esa yerga muhtoj holda yashagan. Turkiston ASSR tarkibidagi yerlarning 12 foizi katta yer egalari qo‘lida bo‘lgan bo‘lsa, 1917-yilga kelib bu ko‘rsatkich ayrim hududlarda 20 foizgacha yetgan. Jumladan, Farg‘ona vodiysida o‘zbek va qozoq dehqonlari orasida yer taqsimoti o‘ta nomutanosib edi 16 . Sovet hokimiyati bu holatni inqilobiy yo‘l bilan o‘zgartirishga bel bog‘lagan edi. Biroq dastlabki bosqichda sovet tuzilmalari va Mahalliy Sho‘ro (sovet) organlari orasida ichki kelishmovchiliklar, boshqaruvdagi tajribasizlik va markaziy hokimiyatning bu hududdagi real vaziyatdan yiroq bo‘lgan siyosati sababli aniq natijalar berilmadi. 1918–1919-yillar mobaynida bolsheviklar, ayniqsa, yer va suv masalalarini xalq ommasi oldida targ‘ib qilish orqali siyosiy ijtimoiy tayanchga ega bo‘lishga harakat qildilar. Shu boisdan, 1919-yil 22-martda RSFSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan “Turkiston Respublikasidagi yerlar va suvlarni milliylashtirish to‘g‘risida” maxsus dekret qabul qilindi. Bu hujjatga ko‘ra, yer va suvlar xalq mulki deb e’lon qilinib, ularning davlat nazoratida taqsimlanishi ko‘zda tutilgan edi. Tarixchi M. I. Muxin bu haqda quyidagicha yozadi: “Yer va suvni milliylashtirish haqidagi 1919-yilgi qaror mahalliy dehqonlar uchun o‘ziga xos umid manbai bo‘ldi. Ammo uni amaliyotda amalga oshirishda qator to‘siqlar – kadrlar tanqisligi, milliy elitalarning qarshiligi va o‘lka aholisining aksariyatining rus tilini bilmasligi kabi omillar muvaffaqiyatga erishishga yo‘l bermadi” 17 . Shuningdek, bu davrda boshlangan Buxoro, Xiva va Qo‘qon hududlarida milliy ozodlik harakatlari ham Turkiston ASSRdagi ijtimoiy siyosiy barqarorlikni izdan chiqardi. Sovet tuzumi bu hududlarda doimiy isyonlar va qarshiliklarga duch keldi. Masalan, 1918–1924-yillar oralig‘ida davom etgan Basmachilar harakati ham aynan Sovet hokimiyatining yer-suv siyosatiga, 16 Q. Karimov, Yer-suv islohoti tarixidan lavhalar, Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2005, 27-bet 17 M. I. Muxin, Sotsializm va agrar munosabatlar: Turkistonda 1917–1925, Moskva: Nauka, 1973, 54-bet 12 milliy qadriyatlarga yot yondashuviga qarshi harakat sifatida baholanadi 18 . Shunday qilib, Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari murakkab ijtimoiy, siyosiy va milliy omillar bilan uzviy bog‘liq edi. Sovet markazining bu hududni avtonom respublika sifatida e’lon qilishi mintaqada inqilobiy islohotlarni joriy etish uchun maydon yaratdi. Biroq, bu jarayon o‘z navbatida mahalliy ijtimoiy tuzumlar, xalq an’analari va tabiiy-iqlimiy sharoitlar bilan ziddiyatga borib, murakkab va ko‘p bosqichli kechdi. Turkiston ASSR tashkil etilganidan so‘ng, u 1918–1924-yillar oralig‘ida RSFSR tarkibidagi muhim avtonom respublikalardan biri sifatida qaraldi. Bu davrda respublika hududiga Sirdaryo, Farg‘ona, Samarqand viloyatlari, shuningdek, Zarafshon va Kaspiyorti viloyatlari kiritilgan edi. Biroq, mahalliy etnoslar manfaatlarini hisobga olmasdan yuritilgan markazlashtirilgan siyosat, ayniqsa, agrar va suv islohotlaridagi keskinliklar mintaqada qarama-qarshiliklarni kuchaytirdi. Siyosiy jihatdan Turkiston ASSR mustaqil emas edi. Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi (TMIQ) va uning ijro etuvchi organlari, ayniqsa, 1919-yildan so‘ng to‘liq Moskva ko‘rsatmalariga bo‘ysundi. Bu esa, mahalliy milliy elitalarning siyosiy qarorlarda ishtirok etish imkoniyatlarini chekladi. Natijada, mahalliy ziyolilar Sovet tuzumini “yangi mustamlakachilik siyosati” deb baholadilar. Shu boisdan, ayrim mahalliy kuchlar Sovet hokimiyatiga qarshi faoliyat yuritib, bu norozilik qurolli harakatlar – basmachilik harakati shaklida namoyon bo‘ldi. Tarixchi S. G. Agamov bu masalaga quyidagicha yondashadi: “Sovet hokimiyatining Turkistondagi agrar siyosati asosiy maqsad sifatida rus muhojirlarini yer bilan ta’minlash va mahalliy dehqonlarni katta yer egalari ta’siridan chiqarish niyatida edi. Ammo bu harakatlar ko‘p hollarda mahalliy aholi hayot tarziga zid bo‘lib chiqdi” 19 . 1920-yilga kelib, Sovet hokimiyati tomonidan olib borilayotgan agrar siyosat doirasida ko‘plab yirik yer egalari mulklaridan mahrum etildi. Ayrim hollarda bu siyosat qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining pasayishiga sabab bo‘ldi. Chunki yangi tuzilgan “Sho‘ro” jamoalari va dehqon qo‘mitalarida agrar sohada yetarli tajriba va malakaga ega mutaxassislar yo‘q edi. Bu haqda professor A. A. Semenov shunday yozadi: “Yer-suv 18 B. Ahmedov, Bosmachilar harakati: sabablari va oqibatlari, Toshkent: Sharq, 1999, 89-bet 19 S. G. Agamov, Sotsialistik agrar siyosat va Turkiston, Moskva: Znaniye, 1966, 92-bet 13 munosabatlarini boshqarish, ayniqsa, sug‘oriladigan dehqonchilikka asoslangan joylarda juda murakkab ijtimoiy-iqtisodiy va muhandislik yondashuvini talab etgan. Sovet organlari esa bu borada tayyorgarliksiz harakat qildi” 20 . Bundan tashqari, markaziy hukumat Turkiston ASSRni boshqa mintaqalarga, xususan, Rossiya hududlariga xomashyo – ayniqsa paxta – yetkazib beruvchi agrar zona sifatida shakllantirishga intildi. Shu sababdan mintaqada sanoatlashtirish sust kechdi, bu esa mahalliy iqtisodiy rivojlanishga to‘siq bo‘ldi. Natijada, xalq ommasi orasida Sovet tuzumiga nisbatan ishonchsizlik saqlanib qoldi. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralashgacha Turkiston ASSR o‘z ichida millatlararo kelishmovchiliklar, siyosiy beqarorlik va iqtisodiy qiyinchiliklar bilan to‘qnashib keldi. Shu yili 27-oktabrda Sovet hokimiyati tomonidan Markaziy Osiyo respublikalarini milliy belgilarga asoslangan holda qayta tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Natijada Turkiston ASSR tugatilib, uning hududlari asosida O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Qoraqirg‘iz avtonom viloyati (keyinchalik Qirg‘iz SSR) va Tojikiston muxtor SSRlar tashkil topdi. Tarixchi V. V. Bartold bu jarayonni shunday baholagan edi: “Turkistonni sun’iy tarzda birlashtirish ham, uni bo‘lib tashlash ham sovet siyosatining mustamlakachilik mohiyatini yashira olmadi. Chunki har ikkala holatda ham asosiy e’tibor Moskvaning mintaqadagi siyosiy va iqtisodiy ustunligini mustahkamlashga qaratilgan edi” 21 . Shu tariqa, Turkiston ASSR tashkil topgan davr – 1917–1924-yillar oralig‘i nafaqat yangi davlat shaklining vujudga kelishi, balki butun bir mintaqaning ijtimoiy- iqtisodiy hayotida tub o‘zgarishlar boshlangan davr sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Ammo bu o‘zgarishlar keskin, ko‘p hollarda ziddiyatli bo‘lib, mahalliy aholi manfaatlariga mos kelmagan siyosiy qarorlar bilan kechdi. Sovet hokimiyatining Turkistonda o‘rnatilishi mahalliy ijtimoiy tuzum, ayniqsa agrar munosabatlarga to‘qnash kelgan holda kirib keldi. Yer-suv munosabatlarining inqilobgacha bo‘lgan holati, ya’ni yirik yer egaligi, ijarachilik va sug‘oriladigan yerlarning katta qismini boylar nazorat qilganligi, Sovet hokimiyatini agrar islohotlarni jadallashtirishga majbur qildi. Shu jihatdan, Turkiston ASSRda yer-suv munosabatlari masalasi inqilobdan keyingi davrda eng muhim strategik masalalardan biri sifatida ko‘rib chiqilgan. 20 A. A. Semenov, Suv xo‘jaligi va Sovet siyosati, Moskva: Gosizdat, 1959, 61-bet 21 V. V. Bartold, Turkiston tarixi haqida maqolalar, Toshkent: O‘qituvchi, 1993, 118-bet 14 Mahalliy sharoitning murakkabligi, etnik tarkibning xilma-xilligi, tarixiy taraqqiyot yo‘lining o‘ziga xosligi Sovet hokimiyatining bu hududdagi siyosatiga keskin ta’sir ko‘rsatdi. Sovetlar tomonidan e’lon qilingan “yer-suv xalqniki” tamoyili qanchalik progressiv tuyulmasin, uni amalga oshirish jarayonida yuzaga kelgan qarama- qarshiliklar, ma’muriy buyruqbozlik, tajribasiz kadrlar ishtiroki islohotlarning samaradorligiga jiddiy putur yetkazdi. Aynan shu davrda, ya’ni Turkiston ASSR tashkil topishiga to‘g‘ri kelgan yillarda, keyinchalik mintaqada o‘tkaziladigan kollektivlashtirish siyosatiga asos bo‘ladigan agrar model shakllana boshladi. Garchi dastlabki qarorlar yer va suv resurslarini teng taqsimlashni ko‘zlagan bo‘lsa-da, amaliyotda bu ko‘proq markaziylashtirilgan nazorat va taqsimot mexanizmlarini kuchaytirishga xizmat qildi. Xulosa qilib aytganda, Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari – bu mintaqaning mustamlakachilik davridagi og‘ir meros, Sovet markazi siyosatining mahalliy xususiyatlarni hisobga olmasligi, milliy kuchlarning qarshiligi va agrar tuzumning tubdan o‘zgarishga bo‘lgan qarama-qarshi yondashuvlari bilan belgilanadi. Aynan shu murakkab sharoitlarda yer-suv munosabatlarining yangi bosqichi, ya’ni ularning milliylashtirilishi, davlatlashtirilishi va boshqaruvning markaziylashuvi boshlanadi. Bu esa keyingi davrlarda — 1920-yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida keng ko‘lamli kollektivlashtirish siyosatiga zamin yaratadi. 1.2. 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qarorlar va yer-suv resurslarining taqsimlanishi 1917-yil Oktyabr inqilobidan so‘ng Sovet hokimiyati agrar masalalarni hal qilishni o‘zining ustuvor vazifalaridan biri sifatida e’lon qildi. Turkiston hududida bu masala yanada dolzarb edi, chunki mintaqada yer egaligi keskin nomutanosib shaklda mavjud bo‘lib, yirik yer egalari – boylar, beklar va diniy vakillar katta yer maydonlariga ega edilar. Dehqonlar esa, ayniqsa, sug‘oriladigan yerlarning tanqisligi tufayli yerga 15 muhtoj bo‘lib yashar edilar. 1919-yil 22-mart kuni RSFSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan “Turkiston Respublikasidagi barcha yerlar va suvlarni milliylashtirish to‘g‘risida”gi qaror qabul qilindi. Ushbu qaror bilan ilk bor Markaziy Osiyo tarixida yer va suv umumxalq mulki sifatida e’lon qilindi va ulardan foydalanish faqat davlat nazorati ostida amalga oshirilishi belgilandi. Qarorda quyidagilar ta’kidlangan edi: “Turkiston Respublikasining butun yer fondi, shuningdek, undan foydalanish uchun zarur bo‘lgan suv resurslari xalq mulki hisoblanadi va ularning boshqaruvi mahalliy Sho‘ro organlari ixtiyoriga topshiriladi” 22 . Bu qaror asosida Turkiston ASSRda agrar islohotlarni amalga oshirish, yirik yer egalari mulkini musodara qilish va yerlarni kambag‘al dehqonlar o‘rtasida taqsimlash ishlari boshlab yuborildi. Yer-suv masalalarini boshqarish maqsadida mahalliy darajada “Yer va suv bo‘limlari” tashkil etildi. Biroq bu bo‘limlarning faoliyati ko‘p hollarda siyosiy manfaatlar, tajribasizlik va mahalliy ijtimoiy ziddiyatlar tufayli sust kechdi. Tarixchi O. B. Galochkin bu holatni shunday izohlaydi: “Turkistonda agrar masalaning yechimi nafaqat ijtimoiy tenglikni ta’minlash, balki sovet hokimiyatining siyosiy legitimligini mustahkamlash vositasi sifatida ham qaraldi. Ammo bu siyosat ko‘p hollarda amaliy natijalardan ko‘ra siyosiy propaganda vositasiga aylantirildi” 23 . Islohotlarning samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan omillardan biri – mintaqaning murakkab irrigatsion tizimidir. Sug‘oriladigan yerlar kam bo‘lgan, mavjud kanallar esa boylar nazoratida qolgan. 1920–1921-yillarda olib borilgan tekshiruvlar natijasida aniqlanishicha, Farg‘ona vodiysida 60% sug‘oriladigan yerlar hali ham boylar ixtiyorida bo‘lgan 24 . Shuningdek, islohotlarni amalga oshirishda mahalliy aholi orasida qarshiliklar ko‘p uchragan. Ayniqsa, diniy va an’anaviy tuzum tarafdorlari yangi hukumatning yer va suvni davlatlashtirish siyosatini islomiy qadriyatlarga zid deb hisoblaganlar. Bu norozilik harakati ba’zida qurolli to‘qnashuvlar shaklida namoyon bo‘lgan, bu esa islohotlar sur’atini keskin pasaytirgan. Tarixchi A. X. Raximov bu borada shunday yozadi: “Milliy an’analar va Sovet modernizatsiyasining keskin to‘qnashuvi Turkistonda agrar islohotlarni jadallashtirish emas, balki cho‘zilishiga 22 RSFSR Xalq Komissarlari Soveti qarori, 22.03.1919, Собрание узаконений РСФСР, Moskva, 1919, №15, 185-bet 23 О. Б. Галочкин, Туркестан и советская аграрная политика, Москва: Наука, 1974, c -62 24 Q . Karimov , Yer - suv islohoti tarixidan lavhalar , Toshkent : O ‘ zbekiston Milliy ensiklopediyasi , 2005, 31- bet 16 sabab bo‘ldi” 25 . Shunga qaramay, 1920–1924-yillarda mahalliy Sovet organlari tomonidan qator yer-suv islohotlari amalga oshirildi. Bu davrda yuz minglab gektar yer yirik yer egalari qo‘lidan olib, kambag‘al va o‘rta dehqonlar o‘rtasida taqsimlandi. Ammo bu taqsimotda adolatsizliklar, mahalliy yetakchilarning o‘z odamlari foydasiga yer ajratishi holatlari kuzatildi. Masalan, Turkiston ASSR Yer Ishlari Komissarligining 1923-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, Samarqand va Buxoro atrofida 270 ming desyatina yer (1 desyatina = 1.09 gektar) qayta taqsimlangan bo‘lsa-da, uning 35 foizi yana boy va o‘rta sinf vakillari qo‘liga qaytib qolgan 26 . Bundan tashqari, 1919-yilgi qaror asosida amalga oshirilgan yer-suv islohotlari doirasida “yerdan foydalanish me’yorlari” ham belgilandi. Bu me’yorlar dehqon xo‘jaliklarining tarkibi, oiladagi mehnatga yaroqli kishilar soni, hayvonlar mavjudligi va sug‘orish imkoniyatlariga qarab belgilandi. Biroq amaliyotda bu me’yorlar ko‘plab hollarda buzilgan. Mahalliy Sovet vakillari va sho‘ro faollarining ayrimlari o‘z yaqinlariga ko‘proq yer ajratish, kambag‘al dehqonlarni esa chetda qoldirish holatlari bilan shug‘ullangan. Agrar siyosatni hayotga tatbiq etishda “Yer va suvni milliylashtirish to‘g‘risida”gi qarorning qo‘llanilishi bilan parallel ravishda mahalliy yer nazorati komissiyalari, dehqon qo‘mitalari va irrigatsiya bo‘limlari tashkil qilindi. Ular yer va suvni ro‘yxatga olish, taqsimlash, huquqiy nizolarni hal qilish bilan shug‘ullangan. Biroq bu organlarning ko‘pchiligi mutaxassis kadrlar tanqisligi sababli faoliyatini samarali olib bora olmadi. Bu haqda tarixchi M . A . Iunusov shunday deydi : “ Turkiston vohasida agrar islohotlarni amalga oshirish jarayonida eng katta muammo — kadrlar yetishmasligi va mavjud resurslarning noto ‘ g ‘ ri hisobga olinishi bo ‘ ldi . Yangi tashkil etilgan yer nazorati organlari ko ‘ pincha yer maydonlarini noto ‘ g ‘ ri hisobga olib , adolatsizlikka yo ‘ l qo ‘ ygan ” 27 . Qolaversa , islohotlar natijalarini barqarorlashtirish uchun sug ‘ orish tizimini modernizatsiya qilish , yangi ariqlar va kanallar qazish zarurati paydo bo ‘ ldi . 1920- yillarda Markaziy Osiyoda suv inshootlarini ta ’ mirlash va yangilarini qurish uchun jiddiy infratuzilma loyihalari boshlangan bo ‘ lsa - da , ularning ko ‘ pi moliyaviy ta ’ minot yetishmasligi va mahalliy ish kuchining sustligi sababli to ‘ liq 25 A. X. Raximov, Sovetlar davrida O‘rta Osiyoda agrar munosabatlar, Toshkent: Fan, 1986, 79-bet 26 Sovet statistik byulleteni, Moskva, 1924, №9, 54-bet 27 M. A. Iunusov, Agrar siyosat va suv inshootlari: O‘rta Osiyo tajribasi, Toshkent: O‘qituvchi, 1983, 48-bet 17 yakunlanmadi . Shu bois yerga egalik qilishning qonuniy jihatdan rasmiylashtirilishi yetarli bo ‘ lmagan . 1921- yilda Turkiston ASSRda yerga egalik bo ‘ yicha statistik hisobotda quyidagilar ko ‘ rsatilgan : umumiy foydalanilayotgan 3,6 million gektar yerning faqat 1,2 million gektari huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan edi . Qolgan maydonlarda esa egalik huquqi noma ’ lum yoki nizoli holatda bo ‘ lgan 28 . Shuningdek , yer va suv taqsimotidagi nohaqliklar mahalliy aholi noroziligiga sabab bo ‘ ldi . Ayniqsa, qadimiy sug‘orish tizimi mavjud bo‘lgan Xorazm, Buxoro va Farg‘ona vodiylarida mahalliy zodagonlar o‘z manfaatlarini yo‘qotmaslik uchun Sovet islohotlariga ochiq yoki yashirin qarshilik ko‘rsatganlar. Bu holatlarning ba’zilarida “bosmachilik harakati” bilan bog‘liq ziddiyatlar ham kuchaydi. A. G‘aniyev bu haqida shunday yozadi: “Sovetlarning yer-suv siyosati Farg‘ona va Xorazmda eng ko‘p to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi. Bu yerda milliy kuchlar o‘zining iqtisodiy tayanchidan — yer va suvdan mahrum bo‘lishni Sovet hukmronligining tahdidi sifatida qabul qilganlar” 29 . Shu tariqa, 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish” qarori Turkiston ASSRda agrar munosabatlarga jiddiy o‘zgarishlar olib keldi. Bu qaror siyosiy jihatdan Sovet hokimiyatining mintaqadagi kuchini mustahkamlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, iqtisodiy jihatdan u noto‘g‘ri rejalashtirilgan, ziddiyatli va notekis amalga oshirilgan islohotlar sifatida baholanadi. Yer-suv munosabatlarini davlat nazorati ostiga olish yo‘lida 1920–1923-yillar davomida Turkiston ASSRda bir nechta normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqildi. Jumladan, 1922-yilda RSFSR Yerni ijtimoiylashtirish xalq komissarligi (Narkomzem) tomonidan “Yer va suvdan foydalanish tartibi to‘g‘risida vaqtinchalik nizom” tasdiqlandi. Ushbu nizomda dehqon xo‘jaliklarining yerdan foydalanish shartlari, suvdan foydalanish navbatlari, irrigatsiya tizimlari ekspluatatsiyasi va ijtimoiy mehnat majburiyatlari aniq belgilangan edi 30 . Biroq bu me’yoriy tartiblarning aksariyati Turkiston sharoitiga moslashtirilmaganligi sababli ularni amalda qo‘llashda muammolar tug‘ilgan. Masalan, mahalliy aholi tomonidan tarixan shakllangan suvdan foydalanish navbatlari, “ariq jamoalari”, “mirablik tizimi” Sovet qonunlari bilan to‘qnash kelgan. Ko‘p hollarda bu ziddiyatlar suv taqsimoti ustida 28 Статистический сборник Туркреспублики, Ташкент: Госстат, 1922, с. 29 29 A. G‘aniyev, Bosmachilik harakati va Sovet siyosati, Toshkent: Sharq, 2000, 112-bet 30 Земелъное законодателъство РСФСР, Москва: Госиздат, 1923, с. 77–80 18 janjallar va ijtimoiy qarama-qarshiliklarga sabab bo‘lgan. O‘zbek tarixchisi N. M. Mahmudov bu borada quyidagicha fikr bildiradi: “Sovet yer-suv siyosati Turkiston vohasida mavjud bo‘lgan an’anaviy irrigatsiya tizimini e’tiborsiz qoldirdi. Bu esa, suvdan foydalanishdagi nizolarni yanada kuchaytirdi va aksariyat hollarda mahalliy aholi bilan Sovet organlari o‘rtasida ishonchsizlikni vujudga keltirdi” 31 . Yer va suv masalalarini hal etishda Sovet siyosatining yana bir muhim jihati – yirik yer egaligi institutini tugatish edi. 1919–1924-yillar orasida yirik yer egalari (beklar, xonlar, vakillar, masjid va madrasalarga qarashli vakflar) mulklari davlat ixtiyoriga o‘tkazildi. Masalan, Buxoro viloyatida 1923-yilgacha 120 ming desyatina yer vakf yerlaridan musodara qilinib, kambag‘al dehqonlarga taqsimlangan 32 . Biroq, islohotlarning bu bosqichi ham ko‘plab ziddiyat va ijtimoiy qarshiliklar bilan kechdi. Ko‘plab sobiq yer egalari o‘z yerlari qaytarilishi uchun Sovet hokimiyatiga qarshi faol harakatlarni amalga oshirgan, ayrim hollarda ular “bosmachilar” safini to‘ldirganlar. Buxoro va Farg‘ona vohalarida aynan agrar islohotlarga qarshi bo‘lgan kuchlar tomonidan qo‘zg‘olonlar ko‘tarilgan. Sovet ma’muriyati, o‘z navbatida, agrar siyosatni kuch bilan amalga oshirish yo‘liga o‘tdi. 1923–1924-yillarda mahalliy Sovet organlari tomonidan o‘tkazilgan “agrar qayta taqsimot” aksiyasi doirasida minglab dehqon xo‘jaliklari yirik yer egalarining sobiq mulkiga joylashtirildi. Shu bilan birga, irrigatsiya tizimini ta’mirlash va nazorat qilish uchun “Mirablik qo‘mitalari” mahalliy Sovetlarga bo‘ysundirilgan holda qayta tashkil etildi. Bu davrda amalga oshirilgan yana bir muhim choralar qatoriga — sug‘orish inshootlarining davlat mulkiga aylantirilishi kiradi. 1921-yilda chiqqan qarorga muvofiq, “barcha asosiy suv inshootlari — daryolardan olingan magistral kanallar, katta bo‘luvchi ariqlar va dambalar davlat balansiga o‘tkaziladi” 33 . Shunday qilib, 1919–1924-yillardagi yer-suv munosabatlarini milliylashtirish va qayta taqsimlash siyosati Turkiston ASSR agrar tuzilmasiga jiddiy o‘zgarishlar olib kirdi. Ammo bu islohotlar ko‘plab qarama-qarshiliklar, byurokratik to‘siqlar, mahalliy 31 N. M. Mahmudov, O‘zbekiston sovet davrida (1917–1991), Toshkent: Akademnashr, 2014, 45-bet 32 A. Karimov, O‘zbekistonda agrar munosabatlar tarixi, Toshkent: Fan, 2001, 96-bet 33 Qonunchilik to‘plami, Toshkent: Turkkomizdat, 1922, №2, 17-bet 19 qarshiliklar va madaniy-ijtimoiy moslashmovchiliklar sharoitida amalga oshirilgan bo‘lib, ularning samaradorligi murakkab va bahsli bo‘lib qolmoqda. Yer-suv resurslarini milliylashtirish Sovet hokimiyatining mintaqadagi iqtisodiy va siyosiy ustuvorligini mustahkamlash vositasi ham bo‘lgan. Bu qarorlar orqali Sovetlar qadimiy mulkchilik shakllarini tugatishga, feodal tuzum asoslarini yo‘q qilishga va yangi, sotsialistik xo‘jalik tizimini barpo etishga urinib ko‘rdi. Bu jarayonning ideologik asosi Vladimir Lenin tomonidan ishlab chiqilgan “Yerni milliylashtirish” konsepsiyasi edi. Lenin yozganidek: “Yerni milliylashtirish — bu ishlab chiqaruvchilarni davlat nazoratiga olib kelishning asosiy shartidir” 34 . Lekin bu siyosatning mahalliy darajadagi tatbiqi juda murakkab kechdi. Yer va suvdan foydalanishdagi noaniqliklar, moliyaviy va texnik ta’minot yetishmovchiligi, islohotlar borasidagi bilim va kadrlar tanqisligi — bularning barchasi agrar sohada turli inqiroz holatlariga olib keldi. Ayniqsa, Farg‘ona vodiysi va Surxondaryo vodiysida suv taqsimotidagi nizolar, ariqlarning noqonuniy egallanishi, “mirablik” lavozimining siyosiy bosim ostida bo‘lishi oqibatida qishloq xo‘jaligida unumdorlik keskin pasaygan. Tarixchi A. Abdusalomov bu borada shunday ta’kidlaydi: “Yer va suv islohoti siyosati mustaqil mulkchilikni yo‘q qilishga qaratilgan edi, biroq bu o‘zgarishlar murakkab ijtimoiy muhitda olib borilganligi sababli ular kutilgan natijalarni bermadi. Islohotlar aksincha, ko‘p joylarda qarama-qarshiliklarni kuchaytirdi” 35 . Milliylashtirish jarayoni faqatgina iqtisodiy emas, balki siyosiy jihatdan ham ahamiyatli bo‘lgan. Bu orqali Sovet hokimiyati mahalliy aholining ijtimoiy tuzilmasini o‘zgartirishga, kambag‘al va o‘rta dehqonlar sinfini kuchaytirishga, boylar va yer egalari sinfini esa yo‘q qilishga intildi. Bu maqsadni amalga oshirishda dehqon qo‘mitalari, mahalliy sovetlar, favqulodda komissiyalar (Cheka) va maxsus harbiy tuzilmalar faol qatnashdi. 1924-yilda O‘rta Osiyoda milliy-davlat chegaralanishi jarayoniga tayyorgarlik boshlanganida, agrar masala hal etilmasdan qolayotgani yana bir bor kun tartibiga chiqdi. Bu esa keyingi davrlarda (ayniqsa, 1928–1933-yillardagi kollektivlashtirish siyosati davrida) yer-suv munosabatlarining yanada keskin tus olishiga zamin yaratdi. Shunday qilib, 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qarorlar, garchi rasmiy jihatdan tenglik va 34 V. I. Lenin, Tanlangan asarlar, 5-jild, Moskva: Politizdat, 1960, 25-bet 35 A. Abdusalomov, O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari, Toshkent: Akademnashr, 2010, 89-bet 20 ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan bo‘lsa-da, ularning amalga oshirilishi ko‘plab salbiy oqibatlarga olib keldi. Bu islohotlar iqtisodiy tizimdagi izchillik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga emas, balki Sovet hokimiyatining siyosiy nazoratini kuchaytirishga xizmat qilganini tarixiy tajriba tasdiqlaydi. Yer-suv islohotlari jarayonida e’tibor qaratilgan yana bir muhim jihat — bu vaqf yerlarining bekor qilinishi va diniy muassasalar tasarrufidagi suv inshootlarining davlatga o‘tishi bo‘ldi. O‘z vaqtida vakf yerlar, masjid va madrasalarga daromad keltiruvchi asosiy manba bo‘lib, ularning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlab kelgan. 1920-yilning oxiriga kelib, Turkiston ASSR hukumati tomonidan “vaqf yerlarini davlat tasarrufiga olish to‘g‘risida” qaror qabul qilindi. Bu qaror asosida diniy muassasalar va ulamolarning iqtisodiy asoslari zaiflashtirildi, natijada ularning ijtimoiy hayotdagi ta’siri cheklana boshladi 36 . Shuningdek, suv inshootlarining ekspluatatsiyasi ustidan davlat nazoratining kuchaytirilishi natijasida qadimiy irrigatsiya tizimining o‘ziga xos an’anaviy boshqaruv shakllari, xususan mirablik institutiga bosim kuchaydi. Avval mahalliy jamoalar tomonidan saylanadigan mirablar endilikda mahalliy sovetlar orqali tayinlana boshlandi. Bu esa ko‘plab holatlarda suvdan foydalanishda adolatsizliklar, poraxo‘rlik va noroziliklarga sabab bo‘ldi 37 . Davlatning agrar siyosati zamirida Sovet hokimiyatining ijtimoiy muvozanatni yangicha asosda shakllantirishga qaratilgan siyosati yotar edi. Bu borada sovet tarixchisi N. F. Gavrilov quyidagicha ta’kidlaydi: “Turkiston sharoitida yerni milliylashtirish orqali Sovet hokimiyati nafaqat iqtisodiy nazoratni kuchaytirdi, balki ijtimoiy struktura va mulk munosabatlarini tubdan o‘zgartirishga erishdi” 38 . Lekin shuni alohida ta’kidlash lozimki, 1919–1924-yillar orasida amalga oshirilgan islohotlar qishloq xo‘jaligining umumiy holatini izchil yaxshilamadi. Aksincha, yer-suv munosabatlarining keskin o‘zgarishi, ayniqsa suv taqsimotidagi byurokratik boshqaruv va mahalliy iqlimga moslashmagan qoidalar, yer unumdorligining pasayishiga, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining qisqarishiga sabab bo‘ldi. Masalan, 1923–1924-yillar oralig‘ida Turkiston hududidagi umumiy ekin maydonlarining 15 foizi qisqarganligi rasmiy hisobotlarda qayd etilgan 39 . Bularning 36 H. Saidov, Vaqf yerlarining tugatilishi va oqibatlari, Toshkent: “Fan va turmush”, 2004, 34–36-betlar 37 T. Jalilov, O‘rta Osiyo sug‘orish tizimi tarixidan lavhalar, Toshkent: Universitet nashriyoti, 2008, 59-bet 38 Н. Ф. Гаврилов, Аграрная политика Советской власти в Туркестане, Москва: Наука, 1971, с. 112 39 Статистический сборник Туркестанской АССР, Тошкент: Туркстан, 1925, с. 58 21 barchasi shuni ko‘rsatadiki, Sovetlar tomonidan yurgizilgan yer-suv siyosati Turkiston sharoitida ko‘p hollarda kuch ishlatish, ijtimoiy bosim va ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchayishi evaziga amalga oshirilgan. Bu esa agrar sohada tizimli islohotlardan ko‘ra, siyosiy va ma’muriy manipulyatsiyalar bilan kechganini yaqqol ko‘rsatadi. II BOB. SOVET DAVRIDA YER-SUV ISLOHOTLARI VA ULARNING AMALGA OSHIRILISHI 2.1. Yer va suvga egalik qilish tizimining tubdan o‘zgarishi Turkiston ASSRda Sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan yer va suvga egalik qilish tizimi tubdan o‘zgartirildi. Feodal-mulkchilik asosidagi yer munosabatlari bekor qilinib, yer-suv resurslari “xalq mulki” deb e’lon qilindi. 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish to‘g‘risida”gi dekret asosida ilgari xususiy va jamoaviy tarzda foydalanilgan yer va suv inshootlari davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Bu siyosat, ayniqsa, o‘zbek dehqonchiligida qadimdan shakllangan mulkchilik va suvdan foydalanish tartib- tamoyillarini keskin o‘zgartirib yubordi. Sovet hukumati yerga bo‘lgan egalik huquqini bekor qilgan holda, dehqonlarni faqatgina “yerdan foydalanuvchi” sifatida tan oldi. Bu borada tarixchi A. A. Semenov shunday yozadi: “Yerni milliylashtirish orqali yerga egalik qilish tushunchasi yo‘q qilindi. Yangi tizimda davlat yagona egalik subyekti sifatida faoliyat yuritdi, dehqonlar esa foydalanuvchi darajasida qoldi” 40 . Bu davrda qishloq joylarida yer va suvdan foydalanishni tartibga soluvchi yangi organlar – dehqon qo‘mitalari va agrar bo‘limlar tashkil etildi. Mazkur organlar orqali Sovet hukumati 40 A. A. Semenov, Sotsialistik agrar siyosatning shakllanish bosqichlari, Moskva: Znaniye, 1975, 43-bet 22 yerni qayta taqsimlash, suvdan foydalanish me’yorlarini belgilash, ariqlarni ta’mirlash va meliorativ ishlarni nazorat qilishni amalga oshirdi. Biroq bu yangi tizim ancha byurokratik va samarasiz bo‘lib chiqdi. Mahalliy aholi orasida ilgari mavjud bo‘lgan mirablik, oqsoqollik, jamoaviy mas’uliyat singari institutlar e’tibordan chetda qoldi, natijada, suvdan foydalanishda ko‘plab nizolar va noroziliklar yuzaga keldi 41 . 1920-yillarning o‘rtalariga kelib Sovet hukumati agrar sohada yagona siyosat yuritishga intildi. Bu jarayonda “ishlab chiqarish qurollari ustidan mulkchilik munosabatlarini o‘zgartirish” g‘oyasi asosiy tamoyil sifatida ilgari surildi. Natijada, eski feodal yer egalarining yerlari musodara qilindi va kambag‘al dehqonlar, ishchilar, jangsarilar manfaatini ko‘zlagan holda taqsimlab chiqildi. Biroq amalda bu taqsimotlar ko‘plab adolatsizliklar va samarasizliklar bilan kechdi. Masalan, tarixchi D. S. Qosimov o‘z tadqiqotida shunday yozadi: “Yer taqsimotining markazdan turib, mahalliy sharoitlarni inobatga olmasdan yuritilishi, ijtimoiy adolat prinsipiga zid holda amalga oshirildi. Oqibatda esa, ko‘plab o‘rta dehqonlar boylar qatoriga chiqarildi va siyosiy ta’qiblarga uchradi” 42 . Yerga egalik tizimidagi bu tub burilishlar suv inshootlarining boshqaruviga ham bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Ilgari suv inshootlari – kanal, ariqlar, sardobalar va boshqa sug‘orish tizimlari mahalliy jamoalarning umumiy egaligi va mas’uliyati ostida bo‘lsa, endilikda ular ham davlat mulki sifatida qabul qilindi. Suvdan foydalanish bo‘yicha byurokratik qoidalar joriy etildi, suv iste’moli rejasi qat’iy belgilandi. Natijada, yer-suv resurslaridan foydalanishda moslashuvchanlik yo‘qolib, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida pasayish kuzatildi 43 . 1925–1930-yillarda Sovet hokimiyati yer va suvga egalik qilish tizimini yanada markazlashtirishga va qattiq nazorat ostiga olishga intildi. Bu davrda “Yer va suv to‘g‘risida” bir qator qo‘shimcha farmonlar qabul qilindi, ular orqali yerlarning qayta taqsimlanishi va suvdan foydalanish tartib-qoidalari qat’iy belgilandi. Shu bilan birga, kollektivlashtirish siyosatining boshlanishi yer-suv munosabatlariga keskin ta’sir ko‘rsatdi. Tarixchi Z. Rasulovning ta’kidlashicha: “1928-yildan boshlab yer va suvni markazlashgan tarzda boshqarish boshlanib, bu jarayon ijtimoiy-iqtisodiy inqirozlarni 41 Sh. Yo‘ldoshev, Sovet davrida agrar islohotlar va ularning ijtimoiy oqibatlari, Toshkent: O‘zbekiston, 2013, 67-bet 42 D. S. Qosimov, XX asr boshlarida O‘zbekistonda agrar munosabatlar, Toshkent: Sharq, 2010, 95-bet 43 A. Karimov, O‘zbekiston sug‘oriladigan yerlari tarixidan, Samarqand: Registon, 2006, 78-bet 23 yanada chuqurlashtirdi. Davlat organlari tomonidan erlarni zo‘rlik bilan yig‘ishtirish va suv taqsimotini qattiq nazorat qilish siyosati qishloq xo‘jaligida keskin noroziliklarni keltirib chiqardi” 44 . Bu jarayonda mahalliy dehqonlar o‘rtasida yer va suv taqsimotida tengsizliklar kuchaydi. Ko‘plab kichik xo‘jaliklar yetarlicha suv ololmay, hosildorlik pasaydi, bu esa qishloq joylarida ijtimoiy muhitning keskinlashishiga sabab bo‘ldi. Suvga bo‘lgan talab ortishi suv inshootlari eskirishi va ulardan samarali foydalanmaslik bilan ham bog‘liq edi. Sovet ma’muriyati tomonidan suv taqsimotining markazlashgan boshqaruvi amaliyotda ko‘plab xatoliklarga yo‘l qo‘ydi. Shuningdek, yerga egalik qilish tizimidagi tub o‘zgarishlar natijasida, yer egalari o‘rnini yangi, Sovet hokimiyatiga sodiq dehqonlar, kolxoz va sovxoz ishchilari egalladi. Bu o‘zgarishlar yerga egalik qilish shaklini sotsialistik davlat mulkchiligiga aylantirdi. Biroq bu jarayon ko‘plab ijtimoiy va iqtisodiy qiyinchiliklar bilan kechdi. Yer va suv resurslarini boshqarishda markazlashtirish oqibatida ko‘plab mahalliy an’analar va jamoaviy boshqaruv shakllari yo‘qoldi. Tarix fanlari doktori M . Xo ‘ jayev ta ’ kidlaganidek : “ Yer - suv resurslarini boshqarish tizimidagi markazlashuv qishloq joylaridagi an ’ anaviy boshqaruv tizimlarini zaiflashtirib , birokratiyaning kuchayishiga , ko ‘ plab yer - suv resurslarining isrof bo ‘ lishiga olib keldi ” 45 . Markazlashgan boshqaruv tizimi va yer-suv resurslariga egalik qilishning tubdan o‘zgarishi bilan birga, 1920-yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida Turkiston ASSRda qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirish siyosati boshlanganidan keyin yer-suv munosabatlarida yanada keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Sovet hukumati kollektiv va davlat mulkchiligini kuchaytirish orqali agrar sektorni markazlashgan reja asosida boshqarishni maqsad qilgan edi. Kollektivlashtirish jarayoni yer va suv resurslarini birlashtirish, yirik sug‘oriladigan maydonlarni tashkil etish va suvdan foydalanishni tartibga solish uchun asos yaratdi. Shu bilan birga, bu jarayon mahalliy an’anaviy boshqaruv tizimlarini zaiflashtirdi va suv taqsimotida davlat tomonidan o‘rnatilgan qoidalar qat’iy nazorat ostiga olindi. Sovet davrining yetakchi iqtisodchisi V. M. Lebedevning ta’kidlashicha: “Kollektivlashtirish jarayonida yer va suv resurslari davlat mulkiga aylantirilib, ular bo‘yicha qarorlar qabul qilishda markaziy hokimiyatning roli 44 Z. Rasulov, Sovetlar davrida agrar islohotlar va qishloq xo‘jaligi, Toshkent: Akademnashr, 2015, 122-bet 45 M. Xo‘jayev, Sovet davrida O‘zbekiston agrari siyosati, Toshkent: Fan, 2018, 101-bet 24 keskin oshdi. Bu o‘zgarishlar, tabiiyki, agrar ishlab chiqarishni bir yo‘nalishda rivojlantirish uchun muhim shart yaratdi” 46 . Biroq, amaliyotda kollektivlashtirish jarayoni ko‘plab qiyinchiliklar bilan yuzma-yuz keldi. Qishloq aholisi orasida yer va suv resurslarining yangi tartibda taqsimlanishi va boshqarilishiga nisbatan norozilik kuchaydi. Suv inshootlari va sug‘orish tizimlari eskirganligi, davlat tomonidan belgilangan suv taqsimoti rejalarining qishloq xo‘jaligining haqiqiy ehtiyojlari bilan mos kelmasligi sug‘orish samaradorligini pasaytirdi. O ‘ zbekiston agrar sohasini tadqiq qilgan olim Sh . Mirzoqulov quyidagilarni yozadi : “ Sovet hokimiyati tomonidan amalga oshirilgan yer - suv islohotlari dastlabki bosqichda agrar ishlab chiqarishni modernizatsiyalashga qaratilgan bo ‘ lsa - da , ko ‘ plab holatlarda ular mahalliy sharoitlarga mos kelmasligi sababli hosildorlikni pasayishiga olib keldi ” 47 . Shu bilan birga , kollektiv va sovxoz tizimining shakllanishi yer va suv resurslarini yanada markazlashtirishni ta ’ minlab , yer - suv munosabatlarida yangi ijtimoiy qatlamlar va boshqaruv mexanizmlarini yuzaga chiqardi . Bu jarayonda yer egalik qiluvchi kichik dehqonchilikning o ‘ rnini davlat va jamoa mulki egalladi . Kollektivlashtirish jarayoni davomida yer-suv resurslaridan foydalanish va ularni boshqarishda yangi tartiblar joriy qilindi. Kollektiv va sovxoz xo‘jaliklari tashkil etilishi bilan sug‘oriladigan yer maydonlari kengaytirildi, sug‘orish tizimlari modernizatsiya qilindi, biroq shu bilan birga, yer va suvga egalik qilishdagi an’anaviy jamoaviy boshqaruv tizimlari yo‘qolib bordi. Sovetlar o‘rnatgan qattiq markazlashgan boshqaruv tizimi mahalliy aholining yer va suv resurslariga bo‘lgan munosabatini tubdan o‘zgartirdi. Endi yer va suvdan foydalanish qarorlari mahalliy darajada emas, balki yuqori markaziy organlar tomonidan qabul qilinar edi. Bu o‘zgarishlar ijtimoiy hayotda ham jiddiy siljishlarni yuzaga keltirdi. Kollektiv va sovxozlarda ishlab chiqarish qurollari yagona boshqaruv ostiga olingani, suv taqsimotining qat’iy rejalashtirilgani sug‘orish sohasida yangi nizolarni ham keltirib chiqardi. Tarixchi va iqtisodchi R. Murodov ta’kidlaganidek: “Suv taqsimotida davlat rejalari ko‘pincha hududlarning iqlim va geografik xususiyatlarini hisobga olmasligi, natijada sug‘orishda samaradorlik 46 В. М. Лебедев, Советский колкҳоз и эго экономика, Москва: Экономика, 1974, C -85 47 Sh . Mirzoqulov , O ‘ zbekiston qishloq xo ‘ jaligida Sovet islohotlari , Toshkent : Fan , 2010, 142- bet 25 pasayishi va sug‘oriladigan yerlarning ko‘paymasligi bilan bog‘liq edi” 48 . Shuningdek, yer va suv resurslaridan foydalanishning yangi tizimi qishloq xo‘jaligida ijtimoiy munosabatlarni ham o‘zgartirdi. Ko‘plab dehqonlar o‘z yerlarini yo‘qotib, kollektiv xo‘jaliklarda ishchi sifatida ishlashga majbur bo‘ldilar. Bu esa dehqonlar orasida norozilik va qarshiliklarni keltirib chiqardi, ba’zi hududlarda esa suvdan foydalanish bo‘yicha nizolar kuchaydi. Shu davrda joylarda tashkil etilgan “suv uchastkalari” va “suv komissiyalari” suv taqsimotini nazorat qilish uchun tuzildi, ammo ularning samaradorligi past bo‘ldi. Ayrim tadqiqotchilar buni shunday izohlaydi: “Suv boshqaruvidagi byurokratik usullar mahalliy jamoalar tomonidan qabul qilinmadi, suv taqsimoti yuzasidan ko‘plab nizolar yuzaga keldi, bu esa qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish samaradorligining pasayishiga olib keldi” 49 . Natijada, Sovet davrining dastlabki yillarida Turkiston ASSRda yer-suv munosabatlari tizimida tub o‘zgarishlar yuzaga kelib, yer va suv resurslari davlat mulkiga aylantirildi, lekin bu jarayonning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari murakkab va ko‘p qirrali bo‘ldi. Sovet hokimiyati yer va suv resurslarini milliylashtirish orqali ijtimoiy-siyosiy nazoratni kuchaytirdi. Bu o‘zgarishlar ayniqsa qishloq joylarida an’anaviy boshqaruv va egalik tizimlarining buzilishiga olib keldi. Yer-suv munosabatlarining markazlashuvi mahalliy jamoalarning yer va suv resurslariga bo‘lgan nazoratini kamaytirdi, ularning sug‘orish jarayonlaridagi ishtiroki qisqarib bordi. Natijada, ko‘plab hududlarda sug‘orish tizimlarining eskirishi va boshqaruvdagi beqarorlik sug‘oriladigan yerlarning unumdorligini pasayishiga sabab bo‘ldi. Suv inshootlarini boshqarishning markazlashuvi ko‘plab texnik va tashkiliy muammolarni keltirib chiqardi. Misol uchun, ayrim sug‘orish kanallari va ariqlarni vaqtida ta’mirlash va tozalash ishlari sustlashdi yoki umuman to‘xtadi. Bu esa suv taqsimotining nohaqligi va suv yetishmasligiga olib keldi. Shu sababli, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida pasayish kuzatildi, ayniqsa paxta va boshqa suv talab qiluvchi ekinlar yetishtirishda muammolar yuzaga keldi. Tarixshunos A. Tursunovning ta’kidlashicha: “Suvdan foydalanishning yangi markazlashgan tizimi mahalliy sharoitlarni hisobga olmasdan ishlab chiqilgani tufayli, ko‘plab hududlarda suv resurslari samarali taqsimlanmadi. Bu esa o‘z navbatida, 48 R . Murodov , Sovet agrar siyosatining O ‘ zbekistondagi ta ’ siri , Toshkent : Sharq , 2012, 134- bet 49 N. G‘afurov, O‘zbekistonda sug‘orish tizimlari tarixi, Samarqand: Registon, 2011, 89-bet 26 sug‘orish maydonlarining qisqarishi va hosildorlikning pasayishiga olib keldi” 50 . Shu bilan birga, Sovet hokimiyati tomonidan yer va suvga egalik qilish tizimining o‘zgarishi, qishloq xo‘jaligida yangi ijtimoiy qatlamlar — kolxozchilar va sovxozchilar paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu qatlamlar davlat mulki bo‘lgan yer va suv resurslaridan foydalanish huquqiga ega bo‘lib, agrar ishlab chiqarishni boshqarishda faol rol o‘ynashdi. Biroq, kolxoz va sovxozlar o‘rtasidagi raqobat, yetarlicha suv resurslarining taqchilligi, hamda byurokratik boshqaruvning murakkabligi yangi muammolarni yuzaga keltirdi. Natijada, Sovet hokimiyati yer va suvga egalik qilish tizimini tubdan o‘zgartirdi, lekin bu o‘zgarishlar qishloq xo‘jaligida ijtimoiy va iqtisodiy murakkabliklarni keltirib chiqardi. Yer-suv munosabatlaridagi bu tub burilishlar keyingi islohotlar va siyosatlar uchun zamin yaratdi. Sovet davrida yer va suv resurslarini boshqarish tizimidagi markazlashuv natijasida mahalliy aholi an’anaviy boshqaruvdan mahrum bo‘ldi. Suv taqsimoti bo‘yicha qarorlar asosan markaziy organlarda qabul qilinar, bu esa yer-suv munosabatlarida ko‘plab nizolarni keltirib chiqardi. Ayrim hududlarda suv taqsimoti tizimining samaradorligi pasayib, qishloq xo‘jaligi yerlarining bir qismi qurg‘oqchilik xavfi ostida qoldi. Shuningdek, suv taqsimoti va yerga egalik qilishdagi tub o‘zgarishlar qishloq xo‘jaligining iqtisodiy samaradorligiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Kollektivlashtirish bilan bog‘liq muammolar sababli ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari kutilgan darajada oshmadi. Yer va suv resurslari markazlashgan boshqaruvga o‘tishi, byurokratiyaning ortishi, suv inshootlari ta’mir-tiklanishining sustlashishi kabi omillar qishloq xo‘jaligi sohasidagi iqtisodiy inqirozni kuchaytirdi. Sovet iqtisodchisi I. Sidorov shunday yozadi: “Sovet iqtisodiy tizimi qishloq xo‘jaligida markazlashuvni kuchaytirib, yer va suv resurslarini boshqarishni bir necha darajaga bo‘lib amalga oshirdi. Bu tizimda mahalliy jamoalarning o‘z resurslariga egalik qilish huquqi deyarli yo‘qoldi, bu esa sug‘orish tizimining samaradorligini pasaytirdi” 51 . Hududlarda suv taqsimoti uchun tashkil etilgan “suv uchastkalari” va “suv komissiyalari” ko‘pincha o‘z vazifalarini to‘liq bajarmadi yoki siyosiy bosimlar ostida qoldi. Bu esa suvdan foydalanishdagi nohaqliklar va noroziliklarni yuzaga keltirdi. Ayrim joylarda suv taqsimoti uchun qonuniy va an’anaviy 50 A. Tursunov, Sovet davrida agrar islohotlar va yer-suv munosabatlari, Toshkent: Universitet nashriyoti, 2016, 74-bet 51 И. Сидоров, Советское кҳозяйство и аграрне реформй, Москва: Наука, 1980, C -112. 27 asoslarda o‘rnatilgan tartib buzildi. Shu bilan birga, Sovet davrida yer-suv munosabatlarining tubdan o‘zgarishi hududlarning iqlim va geografik sharoitlarini hisobga olmagan holda amalga oshirilganligi sababli, samarali sug‘orish uchun yetarlicha infrastrukturani yaratish qiyinchiliklarga duch keldi. Natijada, sug‘orish maydonlarining kengayishi sezilarli darajada cheklangan bo‘ldi. 2.2. Qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirish siyosati va uning yer-suv munosabatlariga ta’siri 1928-yildan boshlab Sovet Ittifoqida kollektivlashtirish siyosati keng ko‘lamda amalga oshirila boshlandi va bu jarayon Turkiston ASSR hududida ham o‘zining kuchli ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarini yuzaga keltirdi. Kollektivlashtirish – yer egalik tizimini tubdan o‘zgartirib, yer va suv resurslarini davlat nazoratiga o‘tkazish orqali qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash va markazlashtirishni maqsad qilgan siyosat edi. Kollektivlashtirish jarayoni asosida turli xususiyatlarga ega bo‘lgan kollektiv xo‘jaliklar – kolxozlar tashkil etildi. Bu jarayon mahalliy yer egalari – kichik va o‘rta dehqonlarni o‘z yerlaridan mahrum qilishi, ularni kollektiv xo‘jaliklarning oddiy a’zolariga aylantirishi bilan xarakterlanardi. Yer va suv resurslari kollektiv va davlat mulkiga aylantirildi, bu esa yer-suv munosabatlarini tubdan o‘zgartirdi. Tadqiqotchi O. Xolmirzaevning ta’kidlashicha: “Kollektivlashtirish siyosati Turkiston ASSR hududida yer va suv resurslarini davlat va jamoat mulkiga aylantirish bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon mahalliy aholining an’anaviy egalik tizimini keskin o‘zgartirdi. Kollektiv xo‘jaliklarning tashkil etilishi suv taqsimotida yangi qoidalarni joriy etishga majbur qildi” 52 . Kollektivlashtirish jarayonida sug‘orish tizimini modernizatsiyalash, yangi suv inshootlari qurish va eskilarini ta’mirlash asosiy vazifa sifatida belgilandi. Bu o‘z navbatida yer-suv munosabatlarining yanada markazlashuviga olib keldi. Kollektiv 52 O. Xolmirzaev, Turkiston ASSRning agrar islohotlari, Toshkent: Fan, 1989, 67-bet 28 xo‘jaliklar o‘rtasida suv taqsimoti davlat tomonidan belgilanadigan qattiq reja asosida amalga oshirildi. Biroq, ushbu jarayonda ko‘plab texnik va tashkiliy muammolar yuzaga keldi. Kollektiv va sovxozlarning suv taqsimotidagi ixtiloflari ko‘paydi, suv resurslarining noto‘g‘ri taqsimlanishi va inshootlarning yetarlicha parvarish qilinmasligi natijasida sug‘orish maydonlarining unumdorligi pasaydi. Agrar siyosat bo‘yicha mutaxassis Sh. Rahmonov shunday yozadi: “Kollektivlashtirish jarayonida yer va suv resurslarini markazlashtirish qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, amalda byurokratik boshqaruv tizimi va suv taqsimotidagi nohaqliklar tufayli bu maqsadga to‘liq erishilmadi” 53 . Shuningdek, kollektivlashtirish natijasida yerga egalik qilishning ijtimoiy bazasi o‘zgardi. Mahalliy dehqonlarning erkin foydalanish huquqi yo‘qoldi, yer va suv resurslari kollektiv xo‘jaliklar tomonidan boshqarila boshlandi. Bu jarayon yer-suv munosabatlarida yangi nizolar va nizolar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Qishloq joylarida suv taqsimotini tartibga solish uchun tashkil etilgan “suv uchastkalari” va “suv komissiyalari” faoliyati samaradorligi past edi. Ular ko‘pincha byurokratik to‘siqlar va siyosiy bosimlar ostida ishladi, natijada suv taqsimotida adolatsizliklar ko‘paydi. Tarixchi R. Islomov ta’kidlaydi: “Kollektivlashtirish davrida yer va suvga egalik qilish tizimining o‘zgarishi mahalliy aholining an’anaviy boshqaruv huquqlarini cheklab, suv taqsimotida ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni yuzaga chiqardi” 54 . Natijada, kollektivlashtirish siyosati yer-suv munosabatlarini nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy jihatdan ham tubdan o‘zgartirdi. Bu jarayon qishloq xo‘jaligining yangi bosqichga ko‘tarilishiga zamin yaratgan bo‘lsa-da, uning boshqaruv tizimidagi kamchiliklari va muammolari ko‘plab mintaqalarda qishloq xo‘jaligi rivojlanishiga to‘sqinlik qildi. Kollektivlashtirish jarayoni yer-suv munosabatlariga ta’sir qilgan eng muhim omillardan biri sifatida suv inshootlarining keng ko‘lamda qurilishi va modernizatsiyasi hisoblanadi. Davlat tomonidan sug‘orish tizimlarini yaxshilash va kengaytirish maqsadida ko‘plab suv omborlari, kanallar va ariqlar qurildi yoki ta’mirlandi. Bu ishlar, ayniqsa, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun muhim bo‘lib, yer-suv munosabatlarida yangi boshqaruv mexanizmlarining paydo bo‘lishiga olib keldi. Biroq, ko‘p hollarda bu 53 Sh. Rahmonov, Sovet agrar siyosati va qishloq xo‘jaligi rivoji, Toshkent: Universitet nashriyoti, 2005, 119-bet 54 R. Islomov, Qishloq xo‘jaligi islohotlari va yer-suv munosabatlari, Toshkent: Yangi asr, 2014, 103-bet 29 qurilishlar joyning tabiiy sharoitlari va mahalliy aholining ehtiyojlari hisobga olinmagan. Natijada, yangi sug‘orish tizimlarining ishlashi ko‘p hollarda samarasiz bo‘lib, suv resurslarining noto‘g‘ri taqsimlanishi yuzaga keldi. Bu esa qishloq xo‘jaligi yerlarining unumdorligini pasayishiga olib keldi. Agrar siyosat bo‘yicha mutaxassis M. Yodgorov shunday yozadi: “Kollektivlashtirish jarayonida qurilgan suv inshootlari ko‘pincha markazlashtirilgan reja asosida amalga oshirildi, ammo ular hududlarning ekologik va ijtimoiy sharoitlariga mos kelmadi. Bu esa sug‘orishda ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi va yer-suv resurslaridan samarali foydalanishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi” 55 . Kollektiv xo‘jaliklar tashkil etilishi bilan birga, suvdan foydalanish tartib-qoidalari qat’iy belgilandi. Har bir kolxoz va sovxozga suv taqsimoti davlat tomonidan mo‘ljallangan reja asosida amalga oshirildi. Bu jarayon ko‘pincha mahalliy aholining an’anaviy suv taqsimoti tizimlarini chetlab o‘tdi va qishloq joylarida ijtimoiy tushunmovchiliklarga sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, kollektivlashtirish siyosatining boshqa muhim jihatlaridan biri — yer va suv resurslariga egalik qilishdagi o‘zgarish edi. Endilikda yer va suv davlat mulki sifatida qabul qilindi va kolxozlar faqat foydalanish huquqiga ega bo‘ldi. Bu jarayon mahalliy aholining yer va suv resurslariga bo‘lgan ijtimoiy aloqalarini zaiflashtirdi. Tarixshunos S. Karimov shunday ta’kidlaydi: “Kollektivlashtirish jarayonida yer va suv resurslariga egalik qilishning yangi tizimi joriy etilib, bu qishloq xo‘jaligida yangi ijtimoiy munosabatlar shakllanishiga olib keldi. Ammo bu jarayon ko‘plab muammolarni, xususan, suv taqsimotida nohaqlik va nizolarni yuzaga keltirdi” 56 . Natijada, kollektivlashtirish siyosati yer-suv munosabatlarida yangi bosqichni ochdi. Bu bosqichda yer va suv resurslari markazlashgan boshqaruv ostida bo‘lib, qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan edi. Biroq, amaliyotda bu jarayonlar ko‘plab murakkabliklarni va ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Kollektivlashtirish siyosatining yer-suv munosabatlariga ta’sirining yana bir muhim jihati – qishloq joylarda suvdan foydalanishning ijtimoiy mexanizmlarining tubdan o‘zgarishidir. An’anaviy boshqaruv tizimlarida mahalliy jamoalar o‘zaro kelishuv asosida suv resurslarini taqsimlab kelishgan bo‘lsa, Sovet davrida bu jarayon 55 M. Yodgorov, Qishloq xo‘jaligida suv resurslarini boshqarish, Toshkent: Fan, 2009, 145-bet 56 S. Karimov, Sovet davrida agrar islohotlar, Samarqand: Registon, 2013, 78-bet 30 davlat nazorati ostiga olindi. Bu esa mahalliy aholining suvdan foydalanishdagi avtonomiyasini yo‘qotishiga olib keldi. Davlat tomonidan joriy etilgan markazlashgan suv taqsimoti tizimi ko‘plab joylarda byurokratik qiyinchiliklar va siyosiy bosimlar bilan kechdi. Kollektiv va sovxozlar o‘rtasida suv taqsimotida nohaqliklar yuzaga keldi, ayrim kollektiv xo‘jaliklar suv yetishmasligidan aziyat chekdi, bu esa hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, suv taqsimoti yuzasidan yuzaga kelgan ziddiyatlar qishloq joylarda ijtimoiy noroziliklarga sabab bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi mutaxassisi N. Mirzaevning ta’kidlashicha: “Suv taqsimotining markazlashuvi va kollektivlashtirish jarayoni mahalliy aholining an’anaviy suvdan foydalanish tartibini tubdan o‘zgartirdi. Bu esa ayrim joylarda suv taqsimotidagi nizolarni keltirib chiqardi va qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishiga to‘siq bo‘ldi” 57 . Bundan tashqari, kollektivlashtirish bilan bog‘liq yer va suv resurslarining davlat mulkiga aylantirilishi, shu jumladan suv inshootlarini boshqarish tizimining qattiq markazlashuvi, sug‘orish inshootlarining samaradorligini pasaytirdi. Ko‘plab hududlarda suv inshootlari vaqtida ta’mirlanmadi yoki eskirdi, bu esa sug‘orish maydonlarining qisqarishiga olib keldi. Kollektivlashtirish siyosati natijasida yer-suv munosabatlarining ijtimoiy tuzilmasi o‘zgardi. Endilikda yer va suv resurslaridan foydalanish huquqi kollektiv xo‘jaliklarga tegishli bo‘lib, mahalliy aholining individual egalik huquqlari bekor qilindi. Bu o‘z navbatida qishloq aholisining ijtimoiy-iqtisodiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu jihatdan, tarixchi D. Abduvaliyev yozadi: “Kollektivlashtirish siyosati yer va suv resurslariga egalik tizimini o‘zgartirib, qishloq joylarda yangi ijtimoiy munosabatlar shakllantirdi. Biroq bu jarayon mahalliy aholining an’anaviy huquq va erkinliklarini cheklab, ko‘plab ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirdi” 58 . Natijada , kollektivlashtirish qishloq xo ‘ jaligida yer - suv munosabatlarini o ‘ zgartirish bilan birga , ijtimoiy va iqtisodiy tuzilmalarni tubdan qayta shakllantirdi . Bu jarayonning murakkabliklari va natijalari uzoq yillar davomida qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Kollektivlashtirish siyosati davomida yer va suv resurslariga egalik qilish tizimidagi tub o‘zgarishlar bilan birga, yangi suv boshqaruvi tizimlari ham shakllandi. Sovet hokimiyati tomonidan tashkil etilgan suv xo‘jaligi boshqarmalari (vodkhozy) 57 N. Mirzaev, Qishloq xo‘jaligida suv resurslari boshqaruvi, Toshkent: Fan, 2011, 88-bet 58 D. Abduvaliyev, Sovet davrida agrar islohotlar va ijtimoiy o‘zgarishlar, Toshkent: Ilm, 2017, 95-bet 31 sug‘orish inshootlarini boshqarish va suv taqsimotini muvofiqlashtirish vazifasini bajardi. Ushbu boshqarmalar kollektiv va davlat xo‘jaliklariga suv taqsimotini markazlashgan tarzda amalga oshirdi. Ammo, mutaxassislar fikricha, vodkhoz tizimi ko‘plab holatlarda o‘z vazifasini to‘liq bajarmadi. Byurokratik qiyinchiliklar, korruptsion holatlar va mahalliy sharoitlarga yetarli e'tibor berilmasligi natijasida suv taqsimotida samaradorlik pasaydi. Natijada, sug‘orish maydonlari yetarlicha suv ololmay, hosildorlik pasayishiga olib keldi. Masalan, qishloq xo‘jaligi bo‘yicha olim A. Tursunov yozadi: “Vodkhozlar tizimi suv resurslarini boshqarishda markazlashgan boshqaruvni o‘rnatdi, biroq mahalliy sharoitlar va aholi ehtiyojlarini hisobga olmasligi sug‘orish tizimining samaradorligini pasaytirdi. Bu esa yer-suv munosabatlarida yangi muammolar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi” 59 . Shuningdek, kollektivlashtirish siyosati vaqtida yer va suv resurslarini boshqarishda mahalliy aholining qatnashuvi kamaydi. An’anaviy boshqaruv organlari va suv taqsimotidagi mahalliy jamoalar o‘z rolini yo‘qotdi, bu esa sug‘orish tizimining ish faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Kollektiv xo‘jaliklarning yirik maydonlarini sug‘orish uchun yangi suv inshootlari qurilishi bilan birga, ko‘plab eski sug‘orish tizimlari, ayniqsa kichik kanallar va ariqlar e'tiborsiz qoldi. Bu esa ayrim hududlarda suvning teng taqsimlanmasligiga olib keldi. Tarixchi N. Sobirov ta’kidlaydi: “Kollektivlashtirish jarayonida markazlashgan suv boshqaruvi tizimi ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirdi. Mahalliy aholi ishtirokisiz amalga oshirilgan boshqaruv tizimi sug‘orish tizimining samaradorligini pasaytirdi va yer-suv munosabatlarida nizolarni kuchaytirdi” 60 . Shu bilan birga, kollektivlashtirish natijasida qishloq xo‘jaligidagi texnika va texnologiyalar jadal rivojlandi, bu esa yer va suv resurslaridan foydalanishni modernizatsiya qilishga imkon berdi. Sug‘orishning mexanik usullari keng qo‘llanila boshladi, yangi nasos stansiyalari qurildi va suv taqsimotining mexanizatsiyalashuvi jarayoni boshlandi. Biroq, texnika va inshootlarning rivojlanishi hamma joyda bir xil samarali bo‘lmadi. Ayrim hududlarda moliyaviy va tashkiliy muammolar tufayli sug‘orish tizimi eskirganligi yoki yetarlicha ta’mirlanmaganligi sababli suv yetishmovchiligi davom etdi. Natijada, kollektivlashtirish siyosati yer-suv munosabatlarini nafaqat iqtisodiy, 59 A. Tursunov, Sovet davrida suv xo‘jaligi boshqaruvi, Toshkent: Fan, 2007, 132-bet 60 N. Sobirov, Sovet davrida agrar siyosat va suv boshqaruvi, Samarqand: Registon, 2015, 105-bet 32 balki ijtimoiy va texnologik nuqtai nazardan ham tubdan o‘zgartirdi. Bu jarayon Turkiston ASSR hududida qishloq xo‘jaligining keyingi rivojlanishiga asos soldi, biroq ko‘plab murakkabliklar va muammolarni ham yuzaga keltirdi. Kollektivlashtirish siyosatining yer-suv munosabatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan jihatlaridan biri bu majburiylik va zo‘ravonlik asosida olib borilganligidir. 1930-yillarda boshlangan keng ko‘lamli kollektivlashtirish jarayoni asosan zo‘rlik va repressiyalar yordamida amalga oshirildi. Bu esa yer egalari, boy dehqonlar – “kulak”lar qatlamining yo‘q qilinishi va yirik yer egalik tizimining tugatilishiga olib keldi. Shu bilan birga, ular egalik qilgan yer va suv resurslari kollektiv xo‘jaliklarga biriktirildi. Ayni paytda, jismoniy va ma’naviy bosimlar tufayli minglab dehqonlar o‘z yerlaridan voz kechishga majbur bo‘ldi, natijada, an’anaviy suv taqsimoti tizimi ham izdan chiqdi. Mahalliy aholi suvni o‘z ehtiyojlariga qarab taqsimlash imkoniyatidan mahrum bo‘lib, suv ustidan nazorat to‘liq davlatga o‘tdi. Mazkur davrda suv tanqisligi, noto‘g‘ri boshqaruv va byurokratik to‘siqlar sababli ko‘plab dehqon xo‘jaliklari faoliyat yurita olmadi yoki iqtisodiy jihatdan zaiflashdi. Buning oqibatida, hosildorlik keskin pasaydi, aholining oziq-ovqat bilan ta’minlanishi izdan chiqdi. Siyosiy tahlilchi va tarixchi H. Murodov buni quyidagicha izohlaydi: “Kollektivlashtirish davrida yer va suv resurslarining majburiy ravishda musodara qilinishi va davlat nazorati ostiga o‘tkazilishi mahalliy aholining iqtisodiy mustaqilligini yo‘qqa chiqardi. Bu esa agrar islohotlarning asosiy maqsadiga – hosildorlikni oshirishga zid natijalarni berdi” 61 . Shuningdek, kollektivlashtirish davrida ekologik muammolar ham kuchayib bordi. Suv resurslarining noto‘g‘ri boshqarilishi, ortiqcha sug‘orish va melioratsiya ishlari tufayli ayrim hududlarda yerlarning sho‘rlanishi, eroziya va degradatsiyasi yuz berdi. Bu holat Farg‘ona vodiysi, Zarafshon vodiysi va Surxondaryo vodiysida ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlangan. Ekolog olima G. Haydarova fikricha: “Suv resurslarining noto‘g‘ri taqsimoti va yerga ortiqcha bosim berilishi tufayli ko‘plab yerlarda sho‘rlanish jarayonlari tezlashdi. Bu esa qishloq xo‘jaligining ekologik barqarorligini izdan chiqardi” 62 . Umuman olganda, kollektivlashtirish siyosati yer-suv munosabatlariga kompleks tarzda ta’sir o‘tkazdi. Bir tomondan, suv inshootlari, texnik infratuzilmaning rivojlanishi, yangi boshqaruv 61 H. Murodov, Sovet siyosatining agrar asoratlari, Toshkent: Akademnashr, 2014, 118-bet 62 G. Haydarova, O‘zbekistonning suv resurslari va ekologik xavfsizlik, Toshkent: Ekosan, 2012, 97-bet 33 tizimlarining paydo bo‘lishi ijobiy jihatlar bo‘lsa, boshqa tomondan, ijtimoiy tengsizlik, ekologik muammolar, mahalliy boshqaruv mexanizmlarining yo‘q qilinishi va inson huquqlarining buzilishi ushbu siyosatning salbiy oqibatlari bo‘lib qoldi. Kollektivlashtirish siyosatining Turkiston ASSRdagi yer-suv munosabatlariga yana bir muhim ta’siri – an’anaviy yer egalik shakllarining yo‘qolishi va dehqonlarning davlat xo‘jaliklariga qaram bo‘lib qolishi bilan bog‘liq edi. Bunga qadar mavjud bo‘lgan “uy- joy oldi yer”, “jamiyat yerlaridan foydalanish”, “suvda navbat asosida foydalanish” kabi mahalliy, norasmiy tizimlar sovet siyosati ta’sirida deyarli yo‘q qilindi. Bu holat mahalliy suv taqsimoti mexanizmlarining izdan chiqishiga sabab bo‘ldi. Suvdan foydalanishda ilgari jamoa tomonidan yaratilgan tartib-qoidalar buzildi, uning o‘rnini markaziy boshqaruv organlari belgilagan tartiblar egalladi. Natijada, suv ustidan nazorat dehqonlardan tortib olinib, davlat apparatining amaldorlariga topshirildi. Bu esa ko‘pincha korruptsiya va adolatsizliklarga olib keldi. Tarixchi M. Raxmonov bu haqda quyidagicha yozadi: “Kollektivlashtirish davrida joriy etilgan markazlashgan suv boshqaruvi mahalliy dehqonlarning manfaatlarini e’tibordan chetda qoldirdi. Suv resurslari ustidan qarorlar Toshkentda yoki viloyat markazlarida qabul qilinar, ammo ularning oqibati chekka qishloqlardagi aholi hayotiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatardi” 63 . Yana bir muhim jihat shundaki, kollektivlashtirish jarayonida yer va suv bo‘yicha statistik hisobotlar faqat yuqori organlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning aniqligi ko‘pincha shubhali bo‘lgan. Ko‘rsatkichlar sun’iy ravishda oshirib ko‘rsatilgan, bu esa real holatni yashirishga xizmat qilgan. Dehqonlar o‘z yerlari yoki suv ta’minoti holati haqida shikoyat qilish imkoniga ega emas edilar. 1930-yillar oxiriga kelib, kollektivlashtirish oqibatida yuzaga kelgan muammolar chuqurlashdi. Suv tanqisligi va sho‘rlanish sababli ayrim yerlar butunlay foydalanishdan chiqdi. 1939-yilda O‘zbekiston SSR Suv xo‘jaligi xalq komissarligi tomonidan tuzilgan hisobotda qayd etilishicha, Farg‘ona vodiysida 17 ming gektardan ortiq yer sug‘orilmaydigan holga kelgan edi 64 . Kollektivlashtirish natijalaridan biri bo‘lgan yirik gidrotexnika inshootlarining qurilishi (masalan, Bo‘zsuv, Eski Angor, Darg‘om kanallari) esa keyingi yillarda markazlashtirilgan sug‘orish tizimini shakllantirishga turtki berdi. Ushbu 63 M. Raxmonov, O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi tarixidan lavhalar, Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009, 147-bet 64 O‘zbekiston SSR Suv xo‘jaligi xalq komissarligi arxivi, fond 114, ro‘yxat 5, ish 219, 1939-yil 34 inshootlar orqali Turkiston ASSRda yirik kollektiv xo‘jaliklarni sug‘orish imkoniyati paydo bo‘ldi, biroq bu hududiy tengsizlikni ham kuchaytirdi – suv resurslari katta xo‘jaliklar foydasiga yo‘naltirildi. Xulosa qilib aytganda, kollektivlashtirish siyosati yer-suv munosabatlarini ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan to‘la o‘zgartirib yubordi. Mahalliy boshqaruv mexanizmlari yo‘q qilinib, markazlashtirilgan davlat nazorati joriy qilindi. Bu esa ko‘plab noxush oqibatlarni keltirib chiqardi – yer unumdorligi pasaydi, ekologik muammolar kuchaydi, ijtimoiy noroziliklar ortdi. Shunday qilib, sovet davrida olib borilgan kollektivlashtirish siyosati faqat iqtisodiy emas, balki ijtimoiy, siyosiy va ekologik jihatdan ham murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lgan. Bu siyosatning yer-suv munosabatlariga bo‘lgan ta’sirini chuqur tahlil qilish, bugungi kun suv va agrar siyosatini shakllantirishda muhim tarixiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. Sovet davrida amalga oshirilgan kollektivlashtirish siyosati Turkiston ASSRdagi yer-suv munosabatlariga tubdan ta’sir ko‘rsatdi. Avvalo, bu siyosat an’anaviy yer egalik shakllarining tugatilishiga, dehqonlar mulk huquqlarining bekor qilinishiga olib keldi. Suv resurslari ustidan avval jamoa nazorat qilgan bo‘lsa, bu davrda u to‘liq davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Natijada, mahalliy aholining o‘z resurslari ustidan qaror qabul qilish huquqi yo‘qoldi. Kollektivlashtirish jarayonida ko‘plab dehqonlar o‘z yerlaridan mahrum etildi, bu esa qishloq xo‘jaligida ijtimoiy norozilikni kuchaytirdi. Davlat tomonidan boshqarilayotgan kolxoz va sovxoz tizimining joriy qilinishi suv taqsimotida ham markazlashtirilgan boshqaruv tizimini shakllantirdi. Biroq bu tizim qator kamchiliklarga ega bo‘lib, suvdan foydalanishda adolatsizlik, byurokratiya, ekologik muammolar va hosildorlikning pasayishiga olib keldi. Yirik gidrotexnika inshootlarining qurilishi ijobiy natijalar bergani bilan, ularning qurilishi ham markaz siyosatining bir qismi bo‘lib, aholi manfaatidan ko‘ra, davlat ehtiyojlari ustuvor qo‘yilganini ko‘rsatadi. Sho‘rlanish, suv tanqisligi va yerlar degradatsiyasi kabi ekologik oqibatlar esa uzoq yillar davomida o‘zini sezdirgan. Shunday qilib, kollektivlashtirish siyosatining yer-suv munosabatlariga ta’siri ko‘p qirrali va murakkab bo‘lib, u iqtisodiy samaradorlikni emas, balki siyosiy nazoratni kuchaytirishga qaratilgan edi. Bu tarixiy tajriba bugungi kun agrar siyosati va resurslar boshqaruvi uchun muhim saboqlardan biridir. 35 XULOSA Turkiston ASSR davrida yer-suv munosabatlari tub ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarga uchradi. Bu jarayon, ayniqsa, sovet hukumatining agrar siyosati, ya’ni yer-suvni milliylashtirish, kollektivlashtirish va markazlashtirish orqali amalga oshirilgan islohotlar asosida shakllandi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ushbu siyosat dastlab ijtimoiy tenglik va resurslarni adolatli taqsimlashni maqsad qilgan bo‘lsa-da, amalda u ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi. 1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish to‘g‘risida”gi qaror bilan ilgari aholining o‘ziga tegishli bo‘lgan yer-suv resurslari davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Bu qaror asosida mavjud yer egalik shakllari tugatildi, dehqonlarning iqtisodiy mustaqilligi cheklab qo‘yildi. Kollektiv xo‘jaliklarning tashkil etilishi esa yer va suvdan foydalanishning markazlashuviga olib keldi. Suv taqsimoti, irrigatsiya tizimlari va melioratsiya ishlari ustidan nazorat to‘liq davlat qo‘liga o‘tdi. Kollektivlashtirish siyosatining mahalliy yer-suv tizimlariga ta’siri chuqur bo‘ldi: an’anaviy boshqaruv usullari yo‘qoldi, suv resurslarining adolatsiz taqsimlanishi, qishloq xo‘jaligi unumdorligining pasayishi, yerlarning sho‘rlanishi va ekologik muvozanatning buzilishi kuzatildi. Ayniqsa, qishloq joylardagi aholi o‘z manfaati va ehtiyojlarini ifoda eta olmasligi, markaziy hokimiyat tomonidan tayinlangan me’yorlar va rejalar asosida harakat qilishga majbur bo‘lgani – agrar islohotlar samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu bilan birga, sovet davrida qurilgan yirik irrigatsiya inshootlari, masalan, Bo‘zsuv, Darg‘om, Eski Angor kabi kanallar orqali ayrim hududlarda sug‘oriladigan maydonlar kengaydi, ammo bu imkoniyatlar ko‘proq yirik xo‘jaliklar uchun xizmat qilgan, kichik dehqon xo‘jaliklari esa ko‘pincha e’tibordan chetda qolgan. Sovet davridagi yer-suv munosabatlari tarixining o‘rganilishi shuni ko‘rsatadiki, mazkur islohotlar nafaqat iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan, balki siyosiy va madaniy kontekstda ham tub burilish yasagan. Bugungi kunda bu tarixiy tajriba agrar 36 siyosatni shakllantirishda, ayniqsa, suv resurslarini boshqarishda muhim saboq bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Turkiston ASSR davrida yer-suv munosabatlariga oid siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar, nafaqat agrar sohada, balki butun jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasida chuqur iz qoldirdi. Sovet hokimiyatining dastlabki yillaridayoq qabul qilingan “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qaror bu munosabatlarning tubdan qayta tashkil etilishiga asos bo‘ldi. Avvallari jamoa yoki xususiy egalik shakllarida bo‘lgan yer-suv resurslari davlat ixtiyoriga o‘tdi. Bu esa xalq xo‘jaligining markazlashuvi, ayniqsa qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirish jarayonining kuchayishiga zamin yaratdi. Tadqiqotda ko‘rilganidek, kollektivlashtirish siyosati nafaqat ishlab chiqarish munosabatlarini o‘zgartirdi, balki yer va suvdan foydalanish mexanizmlarini ham o‘zgartirdi. Dehqonlar va mahalliy jamoalarning resurslar ustidan o‘z-o‘zini boshqarish huquqlari butkul bekor qilindi. Suv xo‘jaligi sohasida markazlashtirilgan boshqaruv va byurokratik tizimlar joriy etildi. Natijada, ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy muammolar vujudga keldi: suv taqsimotida adolatsizlik, yerlarning sho‘rlanishi, meliorativ ahvolning yomonlashuvi, qishloq joylarda ekologik tanazzul va ijtimoiy noroziliklar yuzaga keldi. Shuningdek, Sovet davrida amalga oshirilgan yirik irrigatsiya va gidrotexnika loyihalari (masalan, Bo‘zsuv, Darg‘om va boshqa kanallar) rasmiy doiralarda taraqqiyot timsoli sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, amalda ular jamiyatning barcha qatlamlariga teng foyda keltirmadi. Suvdan foydalanish imkoniyati ko‘proq yirik kolxoz va sovxozlar foydasiga hal etildi, bu esa agrar tengsizlikni yanada kuchaytirdi. Sovet davri tarixshunosligida ushbu jarayonlar ko‘pincha marksistik yondashuv asosida baholangan, ya’ni sinfiy kurash, proletar diktaturasi va kollektiv mehnat targ‘ib qilingan. Shu sababli, real ijtimoiy oqibatlar ko‘pincha e’tibordan chetda qolgan. Bugungi kunda esa tarixiy voqeliklarga ob’yektiv baho berish, o‘sha davr siyosatining kuchli va zaif tomonlarini xolisona tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, Turkiston ASSR davridagi yer-suv munosabatlari tarixiy jarayonlarning murakkab, ko‘p qirrali va murosasizligini aks ettiradi. Bu davr siyosati bir tomondan – resurslarni davlat nazorati ostiga olish, ishlab chiqarishni markazlashtirish, boshqa tomondan esa – mahalliy ehtiyojlar va an’anaviy boshqaruv 37 shakllarining inqirozi bilan kechdi. Bu tarixiy tajriba hozirgi zamon agrar siyosatini shakllantirishda, resurslardan barqaror va adolatli foydalanish masalalarini hal etishda muhim o‘rnak bo‘lishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi asarlari 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b. 3. MirziyoyevSh.M: Milliy taraqqiyot yo’lini qat’iyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga ko’taramiz. I jild-Toshkent: O’zbekiston,NMIU.2017-B-146. 4. I.A.Karimov . “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘l” Toshkent “Sharq” 1998 5. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin -T.:”O’zbekiston”,1996 6. Karimov I.A.Yuksak ma’anaviyat yegilmas kuch -T.: “Ma’anaviyat” 2009 II. Asosiy adabiyotlar 1. С.И. Волков. Аграрная политика Советской власти в Туркестане (1917–1925 гг.) – Москва: Наука, 1976. – С. 93 2. A . Rasulov . “ Sovet hokimiyatining dastlabki yillari va agrar islohotlar ”, // “ Tarix va haqiqat ” jurnali . – Toshkent : 2018, №2. – B . 45 3. Sh . Raxmonov . O ‘ zbekiston tarixida agrar islohotlar : tarixiy tajriba va saboqlar . – Toshkent : “ Akademnashr ”, 2020. – B . 172 4. Utchenko, C. L. (2000). Turkiston ASSR: Sovet siyosati va milliy o‘zlik. Moskva: Sovetskoe izdatelstvo. – B. 49. 5. Haydarov, M. (2001). Turkiston ASSRda sovet boshqaruv tizimi. Bosqichlari va mohiyati. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. 38 6. Dubrovin, A. M. (1997). Turkiston ASSR: Siyosiy tuzilma va ijtimoiy qaramaqarshiliklar. Sankt-Peterburg: Piter. – 184 б . 7. Mavlonov, A. (2015). O‘zbekiston davlatchiligi tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. – B. 71-74. 8. Olimboyev, Y. (2012). Turkiston ASSR siyosiy tizimi va uning ijtimoiy manzarasi. Toshkent: O‘zbekiston Davlat nashriyoti. 9. Shmel ë v , A . G . (2003). Turkistonning siyosiy va ijtimoiy tarixiga oid tadqiqotlar . Moskva: Nauka. 10. Mahmudov, A. (2009). Mustamlakachilik siyosati va sovet boshqaruv tizimi: Turkiston misolida. Toshkent: Fan. – 224 b . 11. Haydarov, M. (2014). Sovet boshqaruv tizimining o‘zbek variantlari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi . 12. Q . Karimov , Yer - suv islohoti tarixidan lavhalar , Toshkent : O ‘ zbekiston Milliy ensiklopediyasi , 2005, 27- bet . 13. S. G. Agamov, Sotsialistik agrar siyosat va Turkiston, Moskva: Znaniye, 1966, 92-bet. 14. A. A. Semenov, Suv xo‘jaligi va Sovet siyosati, Moskva: Gosizdat, 1959, 61-bet. 15. V. V. Bartold, Turkiston tarixi haqida maqolalar, Toshkent: O‘qituvchi, 1993, 118-bet. 16. О. Б. Галочкин, Туркестан и советская аграрная политика, Москва: Наука, 1974, c -62. 17. Q . Karimov , Yer - suv islohoti tarixidan lavhalar , Toshkent : O ‘ zbekiston Milliy ensiklopediyasi , 2005, 31- bet . 18. A. X. Raximov, Sovetlar davrida O‘rta Osiyoda agrar munosabatlar, Toshkent: Fan, 1986, 79-bet. 19. Sovet statistik byulleteni, Moskva, 1924, №9, 54-bet. 20. Земелъное законодателъство РСФСР, Москва: Госиздат, 1923, с. 77–80. 21. N. M. Mahmudov, O‘zbekiston sovet davrida (1917–1991), Toshkent: Akademnashr, 2014, 45-bet. 39 22. A. Karimov, O‘zbekistonda agrar munosabatlar tarixi, Toshkent: Fan, 2001, 96-bet. 23. V. I. Lenin, Tanlangan asarlar, 5-jild, Moskva: Politizdat, 1960, 25-bet. 24. T. Jalilov, O‘rta Osiyo sug‘orish tizimi tarixidan lavhalar, Toshkent: Universitet nashriyoti, 2008, 59-bet. 25. Н. Ф. Гаврилов, Аграрная политика Советской власти в Туркестане, Москва: Наука, 1971, с. 112. 26. Статистический сборник Туркестанской АССР, Тошкент: Туркстан, 1925, с. 58. 27. A. A. Semenov, Sotsialistik agrar siyosatning shakllanish bosqichlari, Moskva: Znaniye, 1975, 43-bet. 28. Sh. Yo‘ldoshev, Sovet davrida agrar islohotlar va ularning ijtimoiy oqibatlari, Toshkent: O‘zbekiston, 2013, 67-bet. 29. D. S. Qosimov, XX asr boshlarida O‘zbekistonda agrar munosabatlar, Toshkent: Sharq, 2010, 95-bet. 30. N. G‘afurov, O‘zbekistonda sug‘orish tizimlari tarixi, Samarqand: Registon, 2011, 89-bet. III. Internet manbalari 1. https://docx.uz/document/sovet-davri-tadqiqotlarida-turkiston-boshqaruvi- haqida-4cc7b5c3?lang=uz 2. https://uz.wikipedia.org/wiki/ Turkiston_avtonom_sovet_sotsialistik_respublikasi 3. https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/o-zbekistonning-sovet- davri-tarixining-tarixshunosligidagi-yangicha-yondoshuvlar-va-talqinlar 4. https://staff.tiiame.uz/storage/users/435/books/ fZc77MpfciZ80W9cAuQx3FSKiptz8zwAjpCXSdeK.pdf 5. https://soff.uz/product/tarix-sovet-davri-tadqiqotlarida-turkiston-boshqaruv 6. https://www.ziyouz.com/library/category/202-10-sinf?download=9361:o- zbekiston-tarixi-10-sinf-2017-q-rajabov-a-zamonov 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTON ASSRNING TASHKIL TOPISHI VA YER-SUV MUNOSABATLARINING UMUMIY HOLATI

Turkiston ASSR tashkil topishining tarixiy sharoitlari

1919-yilgi “Yer va suvni milliylashtirish” haqidagi qarorlar va yer-suv resurslarining taqsimlanishi

II BOB. SOVET DAVRIDA YER-SUV ISLOHOTLARI VA ULARNING AMALGA OSHIRILISHI

2.1. Yer va suvga egalik qilish tizimining tubdan o‘zgarishi

2.2. Qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirish siyosati va uning yer-suv munosabatlariga ta’siri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить