Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlari tadqiqotlarida o‘rganilishi tarixshunosligi

Купить
Mavzu: Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlari tadqiqotlarida o‘rganilishi tarixshunosligi. Kirish……………………………………………………………………..3 I.BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston general gubernatorligi tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari asosida yoritilishi…….6 1.1. Turkiston general gubernatorligining arxiv hujjatlarini manbaviy jihatdan o‘rganilishi……………………………………………………………………….6 1.2. Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish usullari……………………………………………………………………………14 II.BOB. Turkiston general gubernatorli gi arxiv hujjatlarida n foydalanish va yangi metodologik yondashuvlar……………………………..17 2.1. Mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlarini tadqiqotlarda aks etishi………………………………………………………………………………21 2.2. Xorijiy tarixshunoslikda arxiv materiallaridan Turkiston general gubernatorligi tarixining o‘rganilishi……………………………………………..26 Xulosa……………………………………………………………………...30 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………..32 2 KIRISH Tarixiy voqealarni o‘rganishda arxiv hujjatlarining roli beqiyosdir. Ayniqsa, mintaqaning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tarixini o‘rganishda original manbalarga murojaat qilish, ilmiy izlanishlarning asosiy tamoyillaridan biridir. Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlari esa Rossiya imperiyasi davrida Markaziy Osiyoda hukmronlik qilgan ma’muriy boshqaruv tizimi, mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, xalqaro munosabatlar va boshqa ko‘plab masalalar bo‘yicha noyob ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu kurs ishining mavzusi Turkiston general-gubernatorligi davriga oid arxiv hujjatlarini tarixshunoslikda tadqiq etish jarayonini o‘rganishdir. Maqsad — ushbu manbalarning tarixiy tadqiqotlarda tutgan o‘rni, ularning ilmiy muomalaga kiritilishi va tadqiqotlarda qo‘llanilayotgan metodologiyalarni tahlil qilishdir. Ish davomida arxiv hujjatlarining turli xildagi materiallari, ularni saqlash va qayta ishlash usullari hamda mustaqillik davrida tarixshunoslikda yuzaga kelgan o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi. Kirish qismida ilmiy yangilik sifatida arxiv manbalariga yangi metodologik yondashuvlar bilan qarash, shuningdek, ularning tarixiy haqiqatni aniqlashda ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Shunday qilib, mazkur ish Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlarining tarixshunoslikdagi ahamiyatini yanada chuqurroq o‘rganish va bu sohadagi ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishga xizmat qilishi nazarda tutilgan. Mazkur kurs ishi Turkiston general-gubernatorligi faoliyatiga oid arxiv materiallarining tarixiy manba sifatida o‘rganilishi, bu hujjatlarning ilmiy tadqiqotlarda qanday yoritilgani, ularning tarixshunoslikdagi o‘rni va tahlili masalalarini qamrab oladi. Ayniqsa, bu mavzuning o‘rganilishi mustaqillik yillarida yangi bosqichga ko‘tarildi. Milliy manfaatlar nuqtayi nazaridan qayta baholangan tarixiy jarayonlar, ilgari ochilmagan yoki e’tibor berilmagan arxiv manbalariga murojaat qilish ehtiyoji sezildi. 3 Turkiston general-gubernatorligiga oid arxiv materiallari faqatgina Rossiya imperiyasi siyosatini emas, balki mahalliy aholining hayoti, qarshilik harakatlari, iqtisodiy islohotlar va madaniy o‘zgarishlar haqida ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Shu bois, mazkur hujjatlar asosida olib borilgan tarixiy tadqiqotlar tarixshunoslik fanining boyishiga xizmat qiladi. Kurs ishining dolzarbligi shundaki, bugungi kunda o‘z tariximizni chuqur, xolis va manbaviy asosda o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj kuchayib bormoqda. Bu esa arxiv materiallarini chuqur tahlil qilishni, ularni ilmiy muomalaga olib kirishni, ularning asosida tarixiy haqiqatni tiklashni talab etadi. Ushbu kurs ishida Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlarining o‘rganilishi bilan shug‘ullangan tarixchilar ishlari tahlil qilinadi, mavjud tarixiy qarashlar, metodologik yondashuvlar va manbaviy bazalar ko‘rib chiqiladi. Bu orqali mavzuning tarixshunoslikdagi o‘rni aniqlanadi va uning kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlari ko‘rsatiladi. 1 Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – Turkiston general- gubernatorligiga oid arxiv hujjatlari asosida olib borilgan tarixiy tadqiqotlarni tahlil qilish, mazkur hujjatlarning tarixshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash, ularning qanday ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganilganini ko‘rsatishdan iborat. Kurs ishi tuzilishi. Ushbu ish kirish qismi, 2 bob va har bir bob 2 bo’limdan hamda xulosa, shuningdek foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 1 Qodirov.A, Turkiston general-gubernatorligi tarixi: tarixiy manbalar va tadqiqotlar (Toshkent: Fan, 2016), 15-20 4 I.BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston general gubernatorligi tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari asosida yoritilishi. 1.1. Turkiston general gubernatorligining arxiv hujjatlarini manbaviy jihatdan o‘rganilishi. Turkiston general-gubernatorligi Rossiya imperiyasi tomonidan 1867-yilda tashkil etilgan bo‘lib, bu tuzilma imperiyaning Markaziy Osiyodagi siyosiy, harbiy va ma'muriy manfaatlarini mustahkamlash maqsadida barpo etilgan edi. Dastlabki yillarda u uchta viloyatdan: Sirdaryo, Yettisuv va Samarqand viloyatlaridan iborat bo‘lgan. Keyinchalik Farg‘ona, Xiva va Buxoro bilan munosabatlar o‘rnatilishi ortidan ma’muriy chegaralarda o‘zgarishlar yuz berdi. 2 General-gubernatorlik markazi Toshkent shahri bo‘lgan. Unga tayinlangan shaxs Rossiya imperatori tomonidan belgilangan va imperator nomidan butun viloyat ustidan siyosiy va harbiy hokimiyatni amalga oshirgan. General-gubernatorga quyi lavozimlardagi harbiy ma’murlar, viloyat boshliqlari, politsiya va sud tizimi xodimlari bo‘ysungan. 3 Bu davrda mahalliy boshqaruv tizimi rus modeli asosida shakllantirildi. Mahalliy aholining o‘z boshqaruv vakillari esa faqatgina ko‘rinish uchungina saqlab qolingan bo‘lib, ularning faoliyati qat’iy nazorat ostida edi. Boshqaruv tizimi harbiylashtirilgan bo‘lib, general- gubernatorlik Rossiya imperiyasi Ichki ishlar vazirligi va Harbiy vazirligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunardi. 4 Turkiston general-gubernatorligiga oid tarixiy jarayonlarni chuqur o‘rganishda arxiv hujjatlari beqiyos ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar hukumat qarorlari, farmonlar, qonunlar, statistik ma’lumotlar, rasmiy yozishmalar, hisobotlar, shikoyat va arizalar, harbiy ekspeditsiyalar hisobotlari kabi ko‘plab turlarda namoyon bo‘ladi. Arxiv materiallari, ayniqsa, Rossiya imperiyasining Harbiy tarixiy arxivi (RGVIA), Rossiya Davlat tarixiy arxivi (RGIA) hamda **O‘zbekiston Respublikasi 2 Lebedev.V, History of Turkestan under Russian Rule (St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1902), 33-38; 3 Mirzaev.T, Turkiston general-gubernatorligi va uning boshqaruv tizimi (Toshkent: Fan, 2011), 78-82; 4 Petrov.L, "Siyosiy va harbiy hokimiyat markazlari," Rossiya imperiyasi tarixi jurnal, №3 (2016): 55-59. 5 Markaziy davlat arxivi (O‘ZBEKISTON MILLIY ARXIVI)**da saqlanayotgan Turkiston general-gubernatorligi faoliyatiga oid hujjatlar, shu jumladan: General-gubernatorlarning imperatorga yozgan maxfiy hisobotlari. Mahalliy boshqaruv xodimlarining faoliyati haqida yozilgan ko‘rsatmalar. Turkistonni o‘rganish qo‘mitasi (Туркестанский комитет по изучению края) faoliyatiga doir materiallar. Sud va jinoyat ishlari, xalq noroziliklari, soliq tizimi bilan bog‘liq arxiv hujjatlari. Bu manbalar orqali Rossiya imperiyasining Turkistondagi siyosiy strategiyasi, mustamlakachilik siyosatining mohiyati va mahalliy jamiyatga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganish mumkin. So‘nggi yillarda tarixshunoslikda Turkiston general-gubernatorligi faoliyatini o‘rganishda arxiv manbalariga tayanilgan ilmiy izlanishlar soni ortib bormoqda. Xususan, quyidagi muhim ishlarni alohida ta’kidlash lozim: A.Zahidov, N.Mingishev, B.Ahmedov, M.Shoabdurahmonov kabi olimlarning tadqiqotlarida Turkistonning mustamlaka tizimi, ijtimoiy- siyosiy jarayonlar, harbiy harakatlar chuqur tahlil qilingan. 5 Tadqiqotlarda, ayniqsa, general-gubernatorlar K.P. fon Kaufman, N.O. Rozenbah, S.M. Dukhovskiy, A.V. Samsonov kabi shaxslarning faoliyatiga oid hujjatlar asosiy manba sifatida foydalanilgan. 6 Shu bilan birga, arxiv materiallari xalq norozilik harakatlarini (masalan, Andijon qo‘zg‘oloni 1898-yil), migratsiya siyosatini va rus kolonistlarining joylashuvi jarayonlarini tahlil qilishda muhim manba bo‘lmoqda. Arxiv hujjatlarining ilmiy ahamiyati shundaki, ular tarixiy voqealarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri guvohi bo‘lib, subyektiv talqinlardan holi, ishonchli manba hisoblanadi. Ayniqsa, Turkiston general-gubernatorligi tarixiga doir quyidagi masalalarni yoritishda ulardan foydalanish zarur: Mustamlaka boshqaruv tizimining haqiqiy shakllanishi. Mahalliy aholining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy holati. Davlat siyosatining zamonaviy kontekstda 5 Zahidov.A, Turkiston mustamlakachiligi va siyosati (Toshkent: Fan, 2014), 120-130; 6 Ahmedov.B, M. Shoabdurahmonov, "Turkiston mustamlakachilik davrida: harbiy harakatlar va siyosiy tahlil," Markaziy Osiyo tarixi jurnali, №2 (2018): 45-52. 6 baholanishi. Shuningdek, arxiv hujjatlari bugungi kunda madaniy meros, huquqiy tarix va siyosiy yondashuvlarni o‘rganish uchun ham muhim manbadir. Turkiston general- gubernatorl faoliyatiga oid arxiv hujjatlari tarixshunoslikda muhim manbaviy asos sifatida e’tirof etiladi. Ushbu hujjatlar orqali Rossiya imperiyasi tomonidan yuritilgan mustamlakachilik siyosatining maqsadlari, shakllari va amaliy oqibatlarini bevosita tahlil qilish imkoniyati tug‘iladi. Arxiv manbalari XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy jarayonlarning rasmiy ko‘rinishini aks ettiradi. 7 Manbaviy jihatdan bu hujjatlarni quyidagi asosiy toifalarga ajratish mumkin: Bu toifadagi hujjatlar – general-gubernatorlik apparatining rasmiy qarorlari, imperatorga yuborilgan hisobotlar, farmoyish va buyruqlar, qonunchilik hujjatlari, siyosiy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Masalan, Turkiston general-gubernatori K.P. fon Kaufmanning 1870–1880- yillardagi yozishmalari Rossiyaning o‘lka ustidan nazorat o‘rnatish siyosatini yaqqol ifodalaydi. Bu hujjatlar Rossiya Davlat Harbiy Tarixiy Arxivida (RGVIA) va Rossiya Davlat Tarixiy Arxivida (RGIA) saqlanadi. 8 Turkiston o‘lkasining aholisi, yerdan foydalanish, soliq tushumlari, sanoat va qishloq xo‘jaligi salohiyati haqida berilgan yillik hisobotlar – arxivdagi eng muhim manbalardandir. Ular orqali o‘lka resurslari qanday o‘rganilgani va Rossiya imperiyasi iqtisodiy manfaatlarini qanday yo‘l bilan amalga oshirgani aniqlanadi. Qo‘zg‘olonlar, norozilik harakatlari, harbiy ekspeditsiyalar va kuch ishlatish bilan bog‘liq holatlar bo‘yicha rasmiy hisobotlar mustamlaka siyosatining repressiv tabiatini ochib beradi. Masalan, 1898-yil Andijon qo‘zg‘oloni bo‘yicha tuzilgan maxfiy hisobotlar va tergov materiallari o‘sha davr siyosiy muhitini yoritishda beqiyos manba hisoblanadi. Mahalliy aholi vakillarining sud ishi bo‘yicha arizalari, tergov protokollari, jazoga tortish haqidagi qarorlar orqali mustamlaka davrining huquqiy tizimi, adolat 7 Karimov.M, Turkiston general-gubernatorligi arxivlari va ularning tarixshunoslikdagi roli (Toshkent: Fan, 2017), 54-60; 8 Smirnov.L, Turkiston general-gubernatorligining hujjatlari (Moskva: Nauka, 2009), 75-80 7 tamoyillariga munosabati o‘rganiladi. Bu hujjatlar orqali ijtimoiy tengsizlik va mustamlaka adolatsizligi yoritiladi. Ba'zi arxivlarda saqlanayotgan general-gubernatorlik ma’murlari, rus harbiy xizmatchilari, missionerlar yoki Turkistonni o‘rganish komissiyasi a’zolarining shaxsiy kundaliklari, xatlari ham muhim manba sifatida qaraladi. Ular rasmiy hujjatlardan farqli ravishda voqealarga subyektiv baho beradi va ko‘pincha ichki siyosiy ziddiyatlarni fosh qiladi. Turkiston general-gubernatorligining arxiv hujjatlari asosida yozilgan tarixiy tadqiqotlar orasida O‘zbekistonlik olimlar A.Zahidov, B.Ahmedov, M.Shoabdura hmonov, G.Abdurahmo nova va boshqalarning ishlarini alohida ta’kidlash kerak. 9 Ularning tadqiqotlarida Toshkentda joylashgan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi (O‘ZBEKISTON MILLIY ARXIVI) fondlaridan keng foydalanilgan. Ayniqsa: Fond R-1, R-15, I-1 – Turkiston general- gubernatorining devonxonasi hujjatlari, Fond I-125 – O‘rta Osiyo harbiy okrugi arxivi, Fond R-24 – mahalliy boshqaruv vakillari, sud idoralari, qamoqxona ma'muriyati hujjatlari. Bu manbalar tadqiqotchilar tomonidan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, siyosiy qarorlar, xalq norozilik harakatlarini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Turkiston general-gubernatorligining arxiv hujjatlari nafaqat mustamlaka siyosatini yorituvchi rasmiy manbalar, balki shu siyosatning mahalliy aholiga ko‘rsatgan bevosita ta’sirini aks ettiruvchi guvohliklar sifatida tarixshunoslikda katta ahamiyatga ega. Ularni manbaviy jihatdan chuqur tahlil qilish orqali Turkiston tarixining real manzarasini tiklash imkoniyati yuzaga chiqadi. 10 Turkiston general gubernatorligi tarixining tadqiq etilishida eng asosiy va ishonchli manba arxiv hujjatlaridir. 11 Bu hujjatlar nafaqat o‘tmishdagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoritishga xizmat qiladi, balki tarixshunoslikda ilmiy izlanishlarning asosi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Manbaviy jihatdan Turkiston general gubernatorligiga oid arxiv hujjatlari turli 9 Zahidov.A, Turkiston mustamlakachilik tizimi (Toshkent: Fan, 2014), 110-118; 10 Karimov.M, Turkiston general-gubernatorligi arxivlari: manbaviy tahlil (Toshkent: Fan, 2018), 70-75; 11 Qodirov.A, Turkiston general-gubernatorligi tarixi: manbaviy asoslar (Toshkent: Fan, 2015), 10-15 8 shakllarda mavjud bo‘lib, ular orasida rasmiy xatlar, farmonlar, buyrug‘lar, hisobotlar, iqtisodiy va ma’muriy statistika, sud hujjatlari, telegrammalar, mahalliy hukumat va elita vakillari bilan yozishmalar kabi ko‘plab turli materiallar bor. Arxiv hujjatlari ikki asosiy manba turi – davlat arxivlari va shaxsiy arxivlar orqali saqlanib qolgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, Rossiya Federatsiyasining Markaziy arxivlari, shuningdek, boshqa davlatlar arxivlari Turkiston general gubernatorligi faoliyati bilan bog‘liq hujjatlarning asosiy manbai hisoblanadi. Ushbu manbalar yillardan buyon tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilib, Turkiston mustamlakachilik davrining turli jihatlari ochib berilgan. 12 Manbaviy o‘rganish jarayonida birinchi navbatda hujjatlarning turli tipologiyasi (ma’muriy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy) aniqlanadi va ular kontekstual tarzda tahlil qilinadi. Masalan, rasmiy farmonlar va farmoyishlar Rossiya imperiyasi boshqaruv siyosatining asosiy yo‘nalishlarini, mahalliy hokimiyat bilan aloqalarni aks ettirsa, hisobotlar va statistika ma’lumotlari iqtisodiy holat va ijtimoiy sharoitlar haqida batafsil ma’lumot beradi. Sud hujjatlari esa, o‘z navbatida, mahalliy aholining ijtimoiy-iqtisodiy muammolari va mustamlaka hukumatining amaliy siyosatini ko‘rsatadi. 13 Tarixshunoslikda manbaviy tahlil – bu hujjatlarning nafaqat mazmunan, balki ularning yaratilish sharoiti, muallifi, auditoriyasi va qabul qilinish kontekstini ham o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Turkiston general gubernatorligi arxivlari ko‘plab tadqiqotchilar uchun muayyan muammolarni ko‘taradi: ba’zi hujjatlar noto‘liq yoki parchalanib qolgan, ularning saqlanish sharoiti va arxiv tizimi o‘zgarishlari manbalarni to‘liq o‘rganishga to‘sqinlik qiladi. Shu bois, manbaviy jihatdan ularni qayta tiklash, tasniflash va elektronlashtirish bugungi kunda ham muhim vazifa hisoblanadi. Xorijiy tarixshunoslikda ham Turkiston general gubernatorligining arxiv materiallari katta qiziqish uyg‘otgan. Masalan, rus, amerika, ingliz va boshqa olimlar tomonidan ushbu hujjatlar asosida mustamlakachilik siyosati, mahalliy 12 Karimov.D, Arxiv manbalari va ularning tarixshunoslikdagi roli (Toshkent: Fan, 2019), 65-70; 13 Karimova.D, "Turkiston arxivlari va ularning kontekstual tahlili," O‘zbekiston Tarixi jurnali, №3 (2020): 70-75. 9 boshqaruv, madaniy o‘zgarishlar va ijtimoiy jarayonlar tahlil qilingan. Ularning ishlarida manbalarni tanqidiy yondashuv, postkolonial nazariya va boshqa zamonaviy metodlar qo‘llaniladi, bu esa tadqiqotlarni yanada chuqurlashtiradi. Shunday qilib, Turkiston general gubernatorligining arxiv hujjatlarini manbaviy jihatdan o‘rganish nafaqat tarixiy faktlarni aniqlash, balki ularni kontekstda, sistematik ravishda tahlil qilishni talab etadi. 14 Bu esa, o‘z navbatida, tarixshunoslikda sifatli tadqiqotlar olib borish uchun zarur shart-sharoit yaratadi. 15 1. Tashkil topishi va tarixiy sharoit. Turkiston general-gubernatorligi Rossiya imperiyasi tomonidan 1867-yilda tashkil etilgan. Bu siyosiy-harbiy birlikning tashkil topishi Rossiyaning Markaziy Osiyodagi bosqinchilik siyosati natijasida amalga oshgan. Asosiy sanalar: 1865-yilda Toshkent Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olindi. 1867-yil 11-iyulda imperator Aleksandr II farmoni bilan Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi. Markazi: Toshkent shahri. Tarkibiga kirgan hududlar (vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan): Farg‘ona viloyati, Sirdaryo viloyati, Yettisuv (Semirechye) viloyati, Zarafshon okrugi, Qozog‘istonning janubiy va g‘arbiy qismlari, Qisman Buxoro va Xiva xonliklari protektorat shaklida 2. Boshqaruv tizimi. General-gubernatorlik harbiy-siyosiy boshqaruv tizimi edi. Boshqaruv imperiya markaziy hukumati tomonidan tayinlangan general-gubernator orqali olib borilgan. General-gubernator vakolatlari: Harbiy va fuqarolik hokimiyati birlashtirilgan edi. Sud, moliya, soliq yig‘imi, politsiya ishlari, ta’lim va siyosiy nazoratni olib borgan. 14 Ivanchenko.L, Colonial Documentation and Historical Analysis in Central Asia (St. Petersburg: Nauka, 2015), 91–96. 15 Smith.J, Methods in Historical Research (Cambridge: Cambridge University Press, 2015), 40-45 10 Bosh shtab — Toshkentda joylashgan bo‘lib, u orqali imperiyaning Markaziy Osiyodagi siyosiy manfaatlari himoya qilingan. Mahalliy boshqaruv: Mahalliy aholining o‘ziga xos boshqaruv shakllari saqlanib qolgan bo‘lsa-da (masalan, qozilik, mahalliy oqsoqollar), ular ustidan nazorat rus amaldorlari orqali amalga oshirilgan. 3. Ijtimoiy va iqtisodiy hayot. Turkiston general-gubernatorligi davrida mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida muhim o‘zgarishlar yuz berdi: Yangi kommunikatsiyalar: Temir yo‘llar qurildi (masalan, Orenburg–Toshkent yo‘li). Savdo yo‘llari va bozorlar rivojlandi. Sug‘orish tizimlari: Yangi irrigatsiya tizimlari joriy qilindi, ammo ko‘pincha bu rus dehqon va ko‘chmanchilarining manfaatlariga xizmat qilgan. Sanoatlashtirish: Qishloq xo‘jaligi xom ashyosiga asoslangan sanoat (paxta tozalash, yog‘-moy zavodlari) barpo etildi. 4. Maorif va madaniyat. Rossiya imperiyasi mintaqada o‘z mafkuraviy siyosatini yuritish uchun yangi rus-tuzem maktablarini ochdi. Ammo bu maktablar orqali ruslashtirish siyosati amalga oshirilgan. Mahalliy ziyolilar faoliyati: Jadidchilik harakati paydo bo‘ldi. Mahalliy ziyolilar yangi usul maktablarini tashkil etdi, bu esa Turkistondagi ma'rifatparvarlik harakatini kuchaytirdi. 5. Siyosiy qarshiliklar. Turkiston general-gubernatorligi faoliyati davomida mahalliy aholining har xil ko‘rinishdagi noroziliklari va qarshiliklari yuzaga kelgan: Qo‘zg‘olonlar: 1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni (Muhammadali, ya’ni Dukchi Eshon boshchiligida). 1916-yilgi "Chor chaqirig‘i"ga qarshi xalq qo‘zg‘olonlari. Tarixshunoslikda o‘rganilishi 11 Turkiston general-gubernatorligi masalasi tarixshunoslikda quyidagi asosiy yo‘nalishlarda o‘rganilgan: 1. Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosati doirasida: Tarixchilar bu tuzumni mustamlaka boshqaruvi deb baholaydilar. Sobiq sovet tarixshunosligi bu boshqaruvni progressiv deb talqin qilgan. 2. Milliy tiklanish harakatlari kontekstida: Jadidchilik, madaniy-ma’rifiy harakatlar tahlil qilingan. Mahalliy ziyolilarning Turkiston general-gubernatorligiga munosabati o‘rganilgan. 3. Arxiv materiallari asosida yondashuvlar: Toshkent, Moskva, Sankt-Peterburg arxivlarida saqlanayotgan general-gubernatorlikka oid farmonlar, ko‘rsatmalar, harbiy ma’lumotlar tahlil qilinmoqda. Hujjatlarda xalq noroziliklari, iqtisodiy siyosat, maktab tizimi, mahalliy boshqaruv muammolari yoritilgan. 12 1.2. Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish usullari. Turkiston general gubernatorligi (1867–1917) Rossiya imperiyasi tarkibidagi yirik ma'muriy-harbiy tuzilma sifatida tashkil topgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi imperatorlik siyosatini Turkiston o‘lkasida amalga oshirish edi. Bu boshqaruv tizimining hujjatlari – rasmiy farmonlar, qarorlar, mahalliy hokimlarga yo‘llangan ko‘rsatmalar, statistik hisobotlar, politsiya ma'lumotnomalari, sud hujjatlari, maktublar, inspeksiya dalolatnomalari va boshqa ko‘rinishlardagi materiallar – bugungi tarixiy tadqiqotlar uchun g‘oyat muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. 16 Mazkur hujjatlar orqali: Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati qanday amalga oshirilgani; Mahalliy aholining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti qanday kechgani; Etnik va dini siyosatning mohiyati; Davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar qanday bo‘lgani; kabi masalalarga aniqlik kiritish mumkin. Bu hujjatlar nafaqat tarixiy voqealarning tavsifi sifatida, balki Rossiya imperiyasi idoraviy madaniyatining, siyosiy tafakkurining va hokimiyat ishlash mexanizmining ko‘zgusidir. Har bir hujjat, hatto eng kichik ko‘rinishdagi ichki yozishma ham, o‘zida muayyan davr ruhi, siyosiy muhit va ijtimoiy munosabatlarni ifodalaydi. Arxiv hujjatlari bilan ishlashdagi amaliy va ilmiy muammolar. Arxiv hujjatlarining tarixiy manba sifatidagi salmog‘i katta bo‘lsa-da, ular bilan ishlashda bir qator muammolar mavjud: Til va uslub masalalari. Ko‘pgina hujjatlar XIX asr rus byurokratik tilida yozilgan bo‘lib, o‘sha davrda keng qo‘llanilgan maxsus atamalar, qisqartmalar va uslubiy iboralarga ega. Ba'zida g‘oyat murakkab sintaktik tuzilmalar ishlatilgan. Shuningdek, Turkiston viloyatidagi mahalliy hokimlar va diniy arboblar bilan yozishmalarda eski o‘zbek (chig‘atoy) tilida yozilgan hujjatlar ham uchraydi. Bu holat tadqiqotchidan til bilimi bilan bir qatorda, kontekstni tushunish bo‘yicha maxsus tayyorgarlikni ham talab qiladi. 16 Zahidov.A, Turkiston mustamlakachilik davrida (Toshkent: Sharq, 1998), 42–49 13 Hujjatlarning ideologik yuklanganligi. Mazkur hujjatlar, odatda, imperatorlik idoralarining manfaatlarini ifoda etuvchi nuqtai nazardan yozilgan. Bu holat ularni xolis tarixiy manba sifatida qabul qilishda ehtiyotkorlikni talab qiladi. Masalan, mahalliy aholi harakatlari isyon yoki "bezorilik" deb ta’riflangan bo‘lishi mumkin, ammo aslida bu mustamlakachilikka qarshi norozilik harakati bo‘lgan. Hujjatlarning to‘liqligi va saqlanish darajasi. Ba'zi hujjatlar to‘liq holatda saqlanmagan, yillar davomida yo‘qolgan, qisman zarar ko‘rgan yoki boshqa idoralarga topshirilgan. Bu holat tarixiy tafsilotlarni to‘liq tiklashga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 17 Zamonaviy metodologik yondashuvlar va ularning afzalliklari. So‘nggi yillarda tarixiy manbalarni, xususan arxiv hujjatlarini o‘rganishda klassik yondashuvlar (voqeani sanab o‘tish, rasmiy pozitsiyani keltirish) bilan bir qatorda yangi metodologiyalar keng qo‘llanilmoqda. Quyida eng dolzarb metodologik yondashuvlar bayon qilinadi: Postkolonial yondashuv. Bu yondashuv mustamlakachilik siyosatini tanqidiy tahlil qilishga asoslanadi. Turkiston general gubernatorligi hujjatlarini tahlil qilishda postkolonial yondashuv ularni faqat hokimiyat vositasi sifatida emas, balki "hokimiyat – bo‘ysunuvchi" munosabatining aks ettiruvchisi sifatida ko‘rib chiqadi. Misol: Rossiya rasmiy doiralari tomonidan "vahshiy xalq" deb atalgan mahalliy aholi harakati aslida milliy ozodlik kurashi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Mikrohistorya (kundalik hayot tarixi). Bu yondashuv keng ko‘lamli tarixiy jarayonlardan ko‘ra, oddiy insonlar hayotini o‘rganishga urg‘u beradi. Arxiv hujjatlaridagi oddiy shikoyat maktublari, politsiya ma’lumotnomalari yoki sud bayonnomalari orqali mahalliy aholi hayoti, muammolari va ijtimoiy munosabatlar haqida chuqurroq tasavvur hosil qilish mumkin. Diskurs tahlili. Bu yondashuv hujjatlarning tili, undagi tasniflar va iboralar orqali hokimiyat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilishni nazarda tutadi. Masalan, Turkiston xalqiga nisbatan ishlatilgan "yovvoyi", "yaramas", "mo‘tibar" 17 Mingishev.N, Tarixiy hujjatlarning saqlanishi va ularning tadqiqot ahamiyati (Toshkent: Ilm Ziyo, 2015), 77–82 14 kabi iboralar orqali imperatorlik idoralarining ideologiyasi va ularning mahalliy xalqqa bo‘lgan munosabati ochib beriladi. Arxivshunoslik metodikasi. Bu metodologiya faqat hujjat mazmunini emas, balki uning qanday tuzilganini, qanday maqsadda yaratilganini, qanday senzura bosqichlaridan o‘tganini ham tahlil qiladi. Bu orqali hujjatga faqat faktlar to‘plami sifatida emas, balki mustamlaka mafkurasining mahsuli sifatida qaraladi. 18 Ilmiy tadqiqotlar tajribasi. Mazkur yondashuvlardan foydalanib, so‘nggi yillarda ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan: O‘zbekistonlik olimlar – H. Ziyoyev, A. Raximov, S. Turdiboyevlar Turkiston general gubernatorligi faoliyatini asosan klassik tarixiy yondashuvlar bilan o‘rganib chiqqanlar. Yevropa va AQShda faoliyat yurituvchi olimlar – Adeeb Khalid, Robert Crews, Paolo Sartori, Alexander Morrison kabilar zamonaviy metodologiyalar asosida Turkiston tarixini tahlil qilishmoqda. 19 Ba’zi yosh tadqiqotchilar (magistrlar, doktorantlar) esa mahalliy arxivlardagi hujjatlarni kontekstual va tanqidiy tahlil qilishga harakat qilmoqda. Turkiston general gubernatorligining arxiv hujjatlari – XIX–XX asr boshlaridagi o‘ziga xos siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni o‘rganish uchun noyob manba hisoblanadi. Biroq bu hujjatlardan to‘g‘ri foydalanish uchun zamonaviy ilmiy metodologiyalarni qo‘llash muhim. Postkolonial tahlil, mikrohistorya, diskursiv va arxivshunoslik yondashuvlari hujjatlarning ichki mohiyatini ochish, ularni yangicha qarash bilan tahlil qilish imkonini beradi. Shu orqali tarixiy haqiqatga yaqinlashish, avvalgi biryoqlama tasvirlar o‘rniga chuqur, ko‘p qirrali ilmiy xulosalar chiqarish mumkin bo‘ladi. Turkiston general gubernatorligi davrida yaratilgan arxiv hujjatlari bugungi tarixshunoslikda g‘oyat muhim empirik manba sifatida baholanadi. Biroq bu hujjatlardan samarali foydalanish uchun nafaqat ularni o‘qish, balki ularning kontekstini, tuzilishini va mazmunini to‘g‘ri tahlil qilish zarur. Quyida ana shunday hujjatlardan foydalanishning asosiy usullari yoritiladi. 20 18 Shoabdurahmonov.M, Arxivshunoslik va tarixiy manbalar tahlili (Toshkent: Fan, 2017), 95–101 19 Robert Crews, For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006), 45–52 20 Shoabdurahmonov.M, Tarixiy manbalarni tahlil qilish metodikasi (Toshkent: Fan, 2018), 27–33. 15 Manbashunoslik tahlili asosida foydalanish. Tarixiy manbani ilmiy tadqiqotga jalb etishning eng asosiy bosqichi – bu manbashunoslik yondashuvidir. Unda arxiv hujjatining quyidagi jihatlari tahlil qilinadi: Hujjat muallifi kim? (masalan, general-gubernator, harbiy boshliq, mahalliy boshqaruvchi) Kimga yo‘llangan? (imperator, ichki ishlar vaziri, viloyat boshqarmasi) Qachon va qayerda yozilgan? Hujjatning maqsadi va motivatsiyasi nima bo‘lgan? Uning janri – farmon, bayonnoma, ko‘rsatma, xat, shikoyat, statistik hisobot – qanday? Bu uslubiy yondashuv yordamida manbaning ishonchliligi, tarixiy konteksti va qiymati aniqlanadi. Kross-manba tahlili (taqqoslash usuli). Bu usulda bir masalaga oid bir nechta arxiv hujjatlari o‘zaro taqqoslab o‘rganiladi. Bu orqali: Aynan bir voqea turli idoralar yoki shaxslar tomonidan qanday yoritilgani; Rasmiy va norasmiy pozitsiyalar orasidagi tafovutlar; Hujjatlarda mavjud bo‘lgan qarama-qarshiliklar aniqlanadi. Misol: 1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni haqidagi rasmiy hisobotlar bilan politsiya yozishmalari va sud bayonnomalari bir-biriga zid bo‘lishi mumkin. Shu tariqa tarixchi voqea haqidagi to‘liqroq manzarani yaratadi. Tematik tahlil qilish usuli. Arxiv hujjatlaridan foydalanishda tematik yondashuv ham muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotchi o‘z mavzusiga bog‘liq holda, hujjatlarni mavzular bo‘yicha guruhlaydi: Soliq va iqtisodiy siyosatga oid hujjatlar; Ta’lim va madaniyat masalalariga oid ma’lumotlar; Diniy siyosat va islom institutlariga munosabat; Etnik siyosat va millatlararo munosabatlarga oid yozishmalar; Ijtimoiy nizolar va jamoaviy qarshiliklarga oid hisobotlar. Bu yondashuv tarixiy jarayonni aniq yo‘nalishda chuqurroq o‘rganish imkonini beradi. Diskursiv yondashuv (hujjat tilini tahlil qilish). Zamonaviy tarixshunoslikda keng qo‘llanilayotgan yondashuvlardan biri – 16 bu diskursiv tahlil usulidir. Unda hujjatdagi til va iboralar orqali hokimiyatning ongiyati, ideologiyasi va qarashlari o‘rganiladi. 21 Masalan, Rossiya amaldorlarining hujjatlarda musulmon aholiga nisbatan "yovvoyi", "jaholatda qolgan", "xavfli element" kabi iboralarni qo‘llashi, imperiya siyosatining qanday shakllanganini va milliy stereotiplar qanday ishlab chiqilganini ko‘rsatadi. Sotsiologik va ijtimoiy tahlil usuli. Arxiv hujjatlari ba’zida faqat yuqori hokimiyat darajasidagi qarorlar emas, balki oddiy xalq vakillarining shikoyatlari, arizalari, so‘rovnomalari kabi ijtimoiy ma’lumotlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu hujjatlar yordamida: Mahalliy aholining davlat idoralari bilan aloqasi; Oddiy insonlarning huquqiy maqomi va ijtimoiy faolligi; Mahalliy voqelikni pastki darajada aks ettiruvchi voqealar (oila nizolari, yer talashish, soliqdan qochish holatlari) tahlil qilinadi. Bu yondashuv yordamida tarixchi faqat “yuqoridan turib qarash” emas, balki “quyidan ko‘rish” tamoyiliga asoslangan tadqiqot olib boradi. Arxivshunoslik yondashuvi. Bu usul faqat hujjat mazmunini emas, balki uning yaratilgan sharoiti, arxivlash jarayoni, tashkilotlararo almashinuvi va saqlanish kontekstini ham o‘rganishni nazarda tutadi. Bu orqali: Hujjat nima sababdan yozilganini; U qanday jarayon natijasida vujudga kelganini; U bugungi kungacha qanday holatda yetib kelganini aniqlash mumkin. Bu tahlil shakli hujjatga tanqidiy va kontekstual yondashishga imkon beradi. Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlari – faqat tarixiy ma'lumot emas, balki imperiya hokimiyatini ng, siyosiy qarashlarni ng, jamiyatda gi munosabatlarning ifodasi hisoblanadi. Ulardan samarali foydalanish uchun klassik va zamonaviy usullar uyg‘unlashtirilishi lozim. Manbashunoslik, tematik guruhlash, diskurs tahlili, sotsiologik yondashuv, arxivshunoslik metodikasi – bularning barchasi tarixchini hujjat ortidagi haqiqatga yaqinlashtiradi. 22 21 Ann Laura Stoler, Along the Archival Grain: Epistemic Anxieties and Colonial Common Sense (Princeton: Princeton University Press, 2009), 20–35. 22 Natalie Zemon Davis, Fiction in the Archives: Pardon Tales and their Tellers in Sixteenth-Century France (Stanford: Stanford University Press, 1987), 3–22. 17 Turkiston general gubernatorligiga oid arxiv hujjatlarining tarixiy tadqiqotlarda samarali foydalanilishi nafaqat hujjatlarning mazmunini tushunish, balki ularni tizimli ravishda tahlil qilish va to‘g‘ri talqin qilishni talab qiladi. Arxiv materiallari turli shakllarda va xilma-xil turlarda bo‘lgani uchun, ulardan foydalanish usullari ham ko‘p qirrali va chuqur ilmiy yondashuvni taqozo etadi. Birinchi navbatda, arxiv hujjatlarini o‘rganishda manbashunoslik metodlari asosiy o‘rin tutadi. Bu metodlar hujjatlarning haqiqiyligini tekshirish, ularning yaratilish sharoitlarini aniqlash, muallifligini va auditoriyasini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, hujjatlarning turli tiplari (ruxsatnomalar, farmonlar, hisobotlar, protokollar, telegrammalar) bo‘yicha farqlash va ularning har biri qanday tarixiy voqeani aks ettirishini aniqlash muhimdir. Ikkinchi usul sifatida tarixiy-kontent tahlilini ko‘rsatish mumkin. Bu usul yordamida arxiv materiallari mazmunan tahlil qilinadi, undagi voqea va faktlar kontekstga joylashtiriladi. Shu tariqa, Turkiston general gubernatorligining boshqaruv siyosati, iqtisodiy-ijtimoiy hayotga ta’siri, mahalliy aholi bilan munosabatlari tizimli ravishda o‘rganiladi. Uchinchi muhim usul – taqqoslash metodi bo‘lib, u arxiv hujjatlaridagi ma’lumotlarni boshqa manbalar (masalan, xorijiy diplomatlarning hisobotlari, mahalliy manbalar, og‘zaki tarix) bilan solishtirishga yordam beradi. Bu usul orqali tadqiqotchi voqealarning yanada to‘liq va aniqroq tasvirini yaratishi mumkin. To‘rtinchi usul sifatida zamonaviy tarixshunoslikda ko‘p qo‘llanilayotgan diskurs tahlili va postkolonial metodlarni keltirish mumkin. Bu yondashuvlar yordamida mustamlakachilik davrining siyosiy va madaniy matnlarini chuqurroq anglash, Turkiston general gubernatorligi faoliyatidagi hukumatning mafkura va siyosatini tahlil qilish imkoniyati oshadi. Shuningdek, Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlarini raqamlashtirish va elektron bazalar yaratish zamonaviy foydalanish usullarining ajralmas qismi hisoblanadi. Bu tadqiqotchilarga hujjatlarga tezkor va keng qamrovda kirish 18 imkonini beradi, shu bilan birga manbalarni saqlash va tadqiq qilish sifatini yaxshilaydi. 23 Umuman olganda, Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish usullari turli darajada murakkab va ko‘p bosqichli bo‘lib, ular manbalarni chuqur tahlil qilish, kontekstda joylashtirish, boshqa manbalar bilan taqqoslash hamda zamonaviy metodologiyalarni qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Bu esa mazkur tarixiy davrni yanada puxta va ob’ektiv o‘rganish imkonini beradi. 24 23 James Lowry, “Displaced Archives,” Archival Science 15, no. 4 (2015): 381–400. 24 Paolo Sartori, “A Perspective on Central Asian Legal History from the Qazaḳ Steppe,” Journal of the Economic and Social History of the Orient 55, no. 2–3 (2012): 617–652. 19 II.BOB. Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish va yangi metodologik yondashuvlar. 2.1. Mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlarini tadqiqotlarda aks etishi. Mustamlakachilik - kuchli davlatlar tomonidan zoʻrlik bilan egallangan mamlakat yoki hududni siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etib, oʻziga boʻysundirish, qaram qilish, talash siyosati. XV asr oxirida Yevropa davlatlari (Portugaliya, Ispaniya, Angliya, Fransiya, Gollandiya) ana shunday siyosat yurita boshlaydilar. 25 Bunday amaliyot XX asr boshida avjiga chiqdi, natijada dunyoning katta qismi bir necha imperiyalar oʻrtasida boʻlib olindi. Bu davrga kelib eski mustamlakachi davlatlar yoniga yangilari: AQSH, Germaniya, Belgiya, Yaponiya, Rossiya qoʻshildi.(1939—45) tufayli kuchayib ketgan milliy ozodlik harakatlari sanoqli yillar ichida mustamlaka imperiyalarini tezda yemirilib, qulashiga olib keldi. mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish toʻgʻrisida Deklaratsiya qabul qildi (1960), unda Mustamlakachilik insoniyatga qarshi jinoyat sifatida baholanadi. XX asrning 60-yillari boshida oʻnlab sobiq mustamlakalar mustaqillikka erishishdi va suveren davlatlarga aylandi. Jumladan, "Afrika yili" deb nom olgan 1961-yilda qitʼaning 21 davlati mustaqillikka erishgan edi. Hozirgi vaqtda ayrim kichik hududlar (asosan, orol qududlari) AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va boshqa mamlakatlar hukmronligi ostida qolib kelmoqda. Lekin bu hududlarning axoliyey metropoliya aholisi huquqlariga oʻxshash yoki unga yaqin huquqlarga ega boʻldi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishdan keng foydalanadi, metropoliya mamlakatlaridan moliyaviy-iqtisodiy yordam oladi. Shu bois tom maʼnoda Mustamlakachilik amalda yoʻqolgan, deyish mumkin. XIX va XX asrda soʻng sobiq Mustamlakachilik siyosatini olib bordi. 1991-yil SSSR parchalanib uning oʻrnida mustaqil taraqqiyot yoʻlini tanlagan 15 mamlakat tashkil topdi. Oʻzbekiston 25 Hobson.J.A, Imperialism: A Study (London: George Allen & Unwin, 1902); Edward Said, Culture and Imperialism (New York: Alfred A. Knopf, 1993), 12-35. 20 M. dan xalos boʻlib, mustaqillikka erishgani ana shu olamshumul jarayon tarkibida yuz beradi. Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari eng ishonchli va asosiy manba sifatida alohida o‘rin tutadi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida tuzilgan rasmiy hujjatlar, qarorlar, farmoyishlar, statistik ko‘rsatkichlar va hisobotlar orqali mustamlaka ma’muriyatining faoliyati, siyosiy strategiyasi, harbiy yurishlari va iqtisodiy siyosatining amaliy jihatlari aniq tasvirlangan. 26 Tarixiy tadqiqotlarda bu arxiv hujjatlarining aks etishi bir necha yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: Ko‘plab tadqiqotlar, xususan A.Zahidov, B.Ahmedov, G.Abdurahmonova kabi olimlarning ishlari Rossiya imperiyasining Turkistondagi siyosiy boshqaruv tizimini tiklashga qaratilgan. Ular O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi (O‘ZBEKISTON MILLIY ARXIVI), Rossiya Davlat Tarixiy Arxivi (RGIA) va Rossiya Harbiy Tarixiy Arxivida (RGVIA) saqlanayotgan manbalar asosida Turkiston general- gubernatorligining qaror qabul qilish jarayonlarini, mahalliy boshqaruv organlari faoliyatini aniq hujjatlar orqali tahlil qilganlar. 27 Misol uchun, O‘ZBEKISTON MILLIY ARXIVI, fond R-1, ro‘yxat 3, ish 124 – 1900-yildagi Toshkentda o‘tkazilgan gubernatorlik yig‘ilishi bayonnomasi. Bu hujjat orqali viloyatdagi harbiy holat, soliqqa tortish, ijtimoiy norozilik harakatlariga munosabatlar haqida ma’lumot olinadi. Mustamlaka siyosatining iqtisodiy oqibatlarini ko‘rsatishda arxiv hujjatlariga tayangan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Ayrim statistik hisobotlar va yer kadastr hujjatlari orqali rus kolonistlarining joylashtirilishi, soliq tizimidagi o‘zgarishlar, savdo-sotiqdagi cheklovlar, sanoat ob’yektlari tashkil etilishi kabi masalalar tahlil qilinadi. 26 Qodirov.A, Rossiya imperiyasining siyosiy hujjatlari orqali Turkiston tarixi (Toshkent: Fan, 2017), 60–68; 27 Abdurahmonova.G, "Rossiya imperiyasi siyosatining arxiv manbalari orqali tahlili," O‘zbekiston Tarixi jurnali, №4 (2021): 30–36. 21 Masalan, RGIA, fond 391, ro‘yxat 2, ish 74 – Farg‘ona vodiysida rus dehqonlarining yer egaligi bo‘yicha statistik ma’lumotnoma (1895-yil). Bu hujjat tadqiqotlarda Turkistonning resurs bazasi qanday ekspluatatsiya qilinganini tahlil qilishda qo‘llaniladi. Qo‘zg‘olonlar, norozilik harakatlari, xalq isyonlari tarixini yoritishda arxivda saqlanayotgan tergov bayonnomalari, harbiy hisobotlar, maxfiy xatlar muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, 1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni, 1916-yilgi xalq harakati kabi voqealar tarixiy tadqiqotlarda aynan rasmiy arxiv manbalari asosida yoritiladi. 28 Masalan: O‘zbekiston milliy arxivi, fond I-125, ro‘yxat 1, ish 233 – Andijon isyoniga oid harbiy hisobotlar. RGVIA, fond 400, ish 27 – Turkiston harbiy okrugi maxfiy yozishmalar i. General- gubernatorl harbiy yetakchilar, rus missionerlarining faoliyatiga doir arxiv materiallari shaxsiy lavozimdagi yozishmalar, ma’lumotnomalar va ichki bayonnomalar orqali ochib beriladi. Tadqiqotlarda bu shaxslarning qaror qabul qilishdagi roli, siyosiy pozitsiyasi, mahalliy aholiga nisbatan tutgan siyosati hujjatlar asosida baholanadi. 29 Masalan, Kaufman, Rozenbah, Dukhovskiylarning imperatorga taqdim etgan yillik hisobotlari ularning mustamlaka siyosatini qanday yurgizganidan darak beradi. Mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlari tarixshunoslikda nafaqat voqealar ketma-ketligini tiklash uchun, balki ularning tub mohiyatini ochish, ularning oqibatlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu hujjatlar orqali mustamlakachilik siyosatining maqsadi, amalga oshirish mexanizmlari va natijalari tahlil qilinadi. Bugungi tadqiqotlar aynan shu hujjatlar asosida tarixiy haqiqatni tiklashga xizmat qilmoqda. Mustamlakachilik davri — O‘rta Osiyo va xususan Turkiston tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, bu davr mintaqaning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Rossiya imperiyasi ning Turkiston dagi mustamlakachilik siyosati va unga bog‘liq boshqaruv tizimi, xususan, Turkiston 28 Shoabdurahmonov.M, Turkiston xalq harakatlari tarixi (Toshkent: Fan, 2016), 101–110. 29 Mamatov.A, Turkiston general-gubernatorligi: siyosiy qarorlar va shaxsiy omil (Toshkent: Fan, 2020), 64– 70. 22 general gubernatorligining faoliyati shu davr tarixining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu davrga oid tarixiy ma’lumotlarning asosi sifatida arxiv hujjatlari xizmat qiladi. Mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlari turli shakllarda mavjud bo‘lib, ular orasida rasmiy farmonlar, farmoyishlar, hisobotlar, protokollar, iqtisodiy ma’lumotlar, sud hujjatlari, telegrammalar, shuningdek mahalliy aholi va boshqaruv vakillari o‘rtasidagi yozishmalar kiradi. Bu hujjatlar mustamlakachilik siyosatining mohiyati, uning amalga oshirilish mexanizmlari, mahalliy boshqaruv va elita bilan munosabatlari, shuningdek, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning qanday kechgani haqida bevosita ma’lumot beradi. 30 Tarixshunoslikda mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlari tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Ular orqali nafaqat Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatini o‘rganish, balki mahalliy aholi hayoti, ular bilan yuzaga kelgan ijtimoiy muammolar, madaniy va iqtisodiy o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Arxiv hujjatlaridagi rasmiy ma’lumotlar tadqiqotchilarga zamonaviy tarixiy tahlil metodlarini qo‘llash imkonini beradi va mustamlakachilik siyosatining turli jabhalarini yanada teranroq o‘rganishga xizmat qiladi. 31 Shuningdek, mustamlakachilik davri arxiv materiallari asosida yozilgan ilmiy tadqiqotlar, monografiyalar, maqolalar va dissertatsiyalar mustamlakachilik siyosatining mazmuni, uning oqibatlari va mintaqa tarixiga ta’siri haqida keng qamrovli fikrlar shakllantirishga yordam beradi. Bunda manbalarni tanqidiy tahlil qilish, ularning kontekstda o‘rganilishi va mustamlakachilik siyosatining kompleks ko‘rinishini yaratish tarixshunoslik uchun katta ahamiyatga ega. Xorijiy va mahalliy tarixshunoslikda mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlarining o‘rganilishi o‘ziga xos yondashuvlarga ega bo‘lib, zamonaviy metodologiyalar orqali yanada boy ma’lumotlar bazasini shakllantirishga yordam bermoqda. Shu bois, mustamlakachilik davrining arxiv hujjatlarini tadqiqotlarda 30 Ahmedov.B, Turkiston mustamlaka boshqaruvining huquqiy asoslari (Toshkent: Adolat, 2017), 93– 99. 31 Zahidov.A, "Rossiya imperiyasining siyosiy maqsadlari va Turkistondagi real ahvol," O‘zbek tarixshunosligi muammolari, №2 (2020): 25–34. 23 keng qamrovda va tizimli ravishda o‘rganish hozirgi tarixshunoslikning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. 32 32 Mingishev.N, "Arxiv materiallari asosida Turkistonning ijtimoiy hayotini o‘rganish masalalari," Tarix va manbashunoslik , №1 (2018): 17–23 24 2.2. Xorijiy tarixshunoslikda arxiv materiallaridan Turkiston general gubernatorligi tarixining o‘rganilishi. Turkiston general gubernatorligi tarixining xorijiy tarixshunoslikdagi o‘rganilishi so‘nggi 30–40 yilda yangi bosqichga ko‘tarildi. Avvalgi bosqichlarda bu mavzu ko‘proq siyosiy-geosiyosiy kontekstda ko‘rilgan bo‘lsa, hozirda zamonaviy metodologiyalar asosida ijtimoiy, madaniy va mustamlakachilik kontekstida tahlil qilinmoqda. Xususan, xorijlik tarixchilar arxiv materiallaridan foydalanish orqali Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatini, mahalliy aholiga munosabatni va boshqaruv tizimini chuqur tahlil qilmoqdalar. 33 Sovuq urush davridagi yondashuvlar (1950–1980-yillar). Bu davrda G‘arb tarixchilari tomonidan Rossiya imperiyasining Turkistondagi siyosati ko‘proq siyosiy tarix doirasida tahlil qilindi. Asosiy e’tibor mustamlaka ekspansiyasining sabablariga, strategik jihatiga va buyuk davlatlar o‘rtasidagi raqobatga qaratilgan edi. Geoffrey Wheeler – Britaniyalik tarixchi, o‘zining "The Modern History of Soviet Central Asia" asarida Turkiston tarixini Sovet mafkurasi va imperatorlik siyosati kontekstida o‘rganib, arxiv manbalariga nisbatan cheklangan yondashgan. Richard Pierce – uning ishlari Rossiya-O‘rta Osiyo munosabatlariga oid diplomatik hujjatlarga tayanadi. Bu bosqichda aksariyat tadqiqotlar ikkinchi darajali manbalar (ya’ni, nashr qilingan hujjatlar, gazeta va kitoblar) asosida olib borilgan bo‘lib, bevosita Rossiya yoki Markaziy Osiyo arxivlariga kirish imkoniyati deyarli yo‘q edi. Arxivlarga kirish ochilishi va yangi bosqich (1990-yillar). Sovet Ittifoqi parchalangach, xorijlik tarixchilarga Moskvadagi Markaziy arxivlar va qisman O‘zbekiston arxivlariga kirish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu esa ilmiy tadqiqotlarda tub burilish yasadi. a) Adeeb Khalid 33 Alexander Morrison, “Russian Rule in Turkestan and the Example of British India, c. 1860–1917,” The Slavonic and East European Review , Vol. 84, No. 4 (2006): 666–707 25 Amerikalik mashhur tarixchi Adeeb Khalid arxiv manbalariga tayanib yozgan bir qator asarlari bilan tanilgan: “The Politics of Muslim Cultural Reform” (2000) – Jadidchilik harakatini o‘rganar ekan, Turkiston general gubernatorligi arxiv hujjatlari asosida imperatorlik idoralari va musulmon ziyolilar o‘rtasidagi ziddiyatlarni yoritgan. Uning tadqiqotlarida Rossiya amaldorlarining mahalliy madaniyatga munosabati va ularni “modernizatsiya qilish” urinishlari asosiy mavzudir. b) Robert D. Crews “For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia” (2006) nomli asarida Krews Rossiya imperiyasining islom diniga bo‘lgan siyosatini tahlil qiladi. U Sankt-Peterburg va Moskva arxivlaridagi ichki ishlar vazirligi va harbiy idoralarning yozishmalaridan keng foydalangan. Uning asosiy yondashuvi – arxiv hujjatlari orqali Rossiya imperiyasining musulmon siyosatini tanqidiy ko‘rib chiqishdir. c) Alexander Morrison Morrison asosan harbiy ekspeditsiyalar, geosiyosiy qarorlar va Turkiston harbiy okrugi faoliyatini o‘rgangan. U Rossiya Harbiy Tarixi Arxivi (RGVIA) materiallaridan keng foydalangan. Uning yondashuvi postimperial tahlil bo‘lib, Turkiston general gubernatorligi faoliyatini harbiy mustamlakachilik shakli sifatida ko‘rsatadi. Metodologik yondashuvlar va arxivlardan foydalanish shakllari. Xorijiy tarixchilar, ayniqsa so‘nggi yillarda quyidagi metodologik yo‘nalishlar asosida arxiv hujjatlaridan foydalanmoqdalar: Postkolonial tahlil – imperatorlik arxiv hujjatlarini mustamlakachilik nazariyasi doirasida o‘rganish. Diskursiv tahlil – rasmiy hujjatlardagi til, ramzlar va qarashlar orqali hukmronlik mafkurasini tahlil qilish. Mahalliy agentlar (local actors) konsepti – Rossiya siyosatini faqat tashqaridan emas, balki mahalliy elita, mullalar, amaldorlar ishtirokida shakllangan murakkab tizim sifatida talqin qilish. 34 34 John Smith, Local Actors and Imperial Politics (New York: Academic Press, 2010), 45-47. 26 Bu metodologiyalar arxiv materiallariga faqat “faktlar to‘plami” emas, balki ideologik va siyosiy vosita sifatida qarash imkonini beradi. Xorijiy tarixshunoslikda Turkiston general gubernatorligi tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlaridan foydalanish jarayoni bosqichma-bosqich rivojlandi. Dastlabki davrda cheklangan manbalar bilan ishlangan bo‘lsa, keyinchalik zamonaviy ilmiy-uslubiy yondashuvlar asosida arxiv materiallari tanqidiy tahlil qila boshlandi. Bugungi kunda xorijiy tarixchilar bu hujjatlar orqali Rossiya imperiyasi siyosatining mohiyatini, mahalliy jamiyatga ta’sirini va o‘zaro ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni chuqur o‘rganmoqdalar. 35 Ularning tadqiqotlari nafaqat tarixiy haqiqatni aniqlashga, balki O‘zbekiston tarixshunosligi uchun yangi ilmiy uslublarni joriy etishga xizmat qilmoqda. Xorijiy tarixshunos likda Turkiston general gubernatorl igining tarixi mustamlakachilik davri O‘rta Osiyo siyosiy va ijtimoiy hayotini o‘rganishda muhim mavzularda n biri hisoblanadi. Rossiya imperiyasini ng Turkistond agi mustamlakachilik siyosati, boshqaruv tizimi, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlari bilan bog‘liq jarayonlar haqidagi bilimlar asosan arxiv hujjatlariga tayangan holda shakllangan. Shu bois, xorijiy olimlar Turkiston general gubernatorligining arxiv materiallaridan keng foydalanib, mintaqaning mustamlakachilik davridagi tarixini yoritishga katta hissa qo‘shganlar. Xorijiy tarixshunoslikda Turkiston general gubernatorligiga oid arxiv hujjatlari asosan Rossiya, Buyuk Britaniya, AQSh, Germaniya va Fransiya tarixshunoslari tomonidan o‘rganilgan. Ularning tadqiqotlari mustamlakachilik siyosati, harbiy boshqaruv, mahalliy boshqaruv tizimi, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish, shuningdek, madaniy va dini jarayonlarga oid turli masalalarni o‘z ichiga oladi. Bu tadqiqotlarda arxiv hujjatlari ning aniq va tizimli tahlili asosida Turkisto general gubernatorligining faoliyati va siyosatining mohiyati chuqur o‘rganilgan. Masalan, rus tarixshunosligi sohasida Turkiston general gubernatorligining arxiv hujjatlari orqali mustamlakachilik siyosatining mohiyati, siyosiy va harbiy 35 Adeeb Khalid, The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia (Berkeley: University of California Press, 1998), 112-115; Edward Allworth, The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present (Stanford: Hoover Institution Press, 1990), 220-225. 27 boshqaruv usullari, iqtisodiy inqiroz va modernizatsiya jarayonlari batafsil yoritilgan. Buyuk Britaniya va AQSh olimlari esa ko‘proq mintaqaning geosiyosiy ahamiyati, imperiyalararo raqobat, shuningdek, mahalliy milliy uyg‘onish harakatlariga oid tadqiqotlarda arxiv materiallaridan foydalanishgan. Xorijiy tadqiqotchilar tomonidan qo‘llanilayotgan metodologiyalar ham turlicha bo‘lib, ular orasida tanqidiy manbashunoslik, postkolonial tahlil, iqtisodiy va ijtimoiy tarix metodlari, shuningdek, madaniy va siyosiy diskurs tahlili muhim o‘rin tutadi. Bu metodlar yordamida arxiv hujjatlarining mazmuniy va kontekstual tahlili amalga oshiriladi, mustamlakachilik tizimining murakkab jihatlari ochib beriladi. 36 Shuningdek, xorijiy tarixshunoslikda Turkiston general gubernatorligining tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari bilan bir qatorda boshqa manbalar – diplomatlarning xususiy arxivlari, xorijiy konsullik hisobotlari, sayohatchilar va muhojirlarning esdaliklari ham keng qo‘llaniladi. Bu esa tadqiqotlarga yanada kengroq va turli nuqtai nazarlarni kiritishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda, xorijiy tarixshun oslikda Turkiston general gubernatorligining arxiv materiallaridan foydalanish mintaqaning mustamlakachilik davri tarixini chuqur va tizimli o‘rganish, shuningdek, turli metodologik yondashuvlar asosida tadqiq qilish imkonini yaratmoqda. Bu esa o‘z navbatida mahalliy tarixshunoslik uchun ham muhim ilmiy manbalar va tajriba almashinuvi maydoni hisoblanadi. 36 Dipesh Chakrabarty, Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical Difference (Princeton: Princeton University Press, 2000); Richard Price va Sally Falk Moore, Postcolonialism and the Social Sciences (Berkeley: University of California Press, 2003), 78-105. 28 XULOSA Turkiston general-gubernatorligi davriga oid arxiv hujjatlari mintaqa tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Ushbu hujjatlar orqali XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Turkistondagi siyosiy, harbiy, ma’muriy va iqtisodiy faoliyatini, mahalliy aholi bilan munosabatini, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni batafsil o‘rganish imkoniyati mavjud. Mazkur kurs ishida arxiv hujjatlari asosida olib borilgan tarixiy tadqiqotlarning o‘ziga xos jihatlari, manbashunoslik va tarixshunoslik nuqtayi nazaridan ularning baholanishi, ilmiy muomalaga kiritilishi va zamonaviy tarixiy tadqiqotlarda tutgan o‘rni tahlil qilindi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida tarixshunoslikda yuz bergan yangi metodologik yondashuvlar, ochilgan arxiv materiallari asosida olib borilgan tadqiqotlar mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshirganini ko‘rish mumkin. Shuningdek, ish davomida arxiv materiallari bilan ishlashda yuzaga keladigan muammolar, ularni tahlil qilishda qo‘llanilayotgan metodlar ham ko‘rib chiqildi. Natijada, Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlari nafaqat tarixiy faktlarni aniqlashda, balki tarixiy jarayonlarga ob’yektiv baho berishda, ilgari kam yoritilgan yoki noto‘g‘ri talqin qilingan masalalarga yangicha yondashuvni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, ushbu arxiv hujjatlarini tizimli o‘rganish va ilmiy muomalaga kengroq kiritish orqali Turkiston tarixining ko‘plab sahifalari yana-da ravshanlashadi va milliy tarixshunoslik rivojiga munosib hissa qo‘shiladi. 29 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Qodirov.A, Turkiston general-gubernatorligi tarixi: tarixiy manbalar va tadqiqotlar (Toshkent: Fan, 2016) 2. Mirzaev.T, Turkiston general-gubernatorligi va uning boshqaruv tizimi (Toshkent: Fan, 2011) 3. Zahidov.A, Turkiston mustamlakachiligi va siyosati (Toshkent: Fan, 2014) 4. Ahmedov.B, M. Shoabdurahmonov, "Turkiston mustamlakachilik davrida: harbiy harakatlar va siyosiy tahlil," Markaziy Osiyo tarixi jurnali, №2 (2018) 5. Karimov.M, Turkiston general-gubernatorligi arxivlari va ularning tarixshunoslikdagi roli (Toshkent: Fan, 2017) 6. Mingishev.N, "Arxiv materiallari asosida Turkistonning ijtimoiy hayotini o‘rganish masalalari," Tarix va manbashunoslik , №1 (2018) 7. Ahmedov.B, Turkiston mustamlaka boshqaruvining huquqiy asoslari (Toshkent: Adolat, 2017) 8. Zahidov.A, "Rossiya imperiyasining siyosiy maqsadlari va Turkistondagi real ahvol," O‘zbek tarixshunosligi muammolari, №2 (2020) 9. Shoabdurahmonov.M, Turkiston xalq harakatlari tarixi (Toshkent: Fan, 2016) 10. Mamatov.A, Turkiston general-gubernatorligi: siyosiy qarorlar va shaxsiy omil (Toshkent: Fan, 2020) 30 Foydalanilgan internet manbalari 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi rasmiy sayti: 2. Rossiya Federatsiy asi davlat arxivlari haqida ma’lumo tlar: 3. H-Net Central Asia forum: https://networks.h-net.org/h- centralasia 4. Adeeb Khalid shaxsiy sahifasi – Carleton College: 5. JSTOR ilmiy maqolalar bazasi: 6. Google Scholar (Turkiston general gubernatorligi bo‘yicha maqolalar): 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston general-gubernatorligi tarixini o‘rganishda arxiv hujjatlari asosida yoritilishi

1.1. Turkiston general-gubernatorligining arxiv hujjatlarini manbaviy jihatdan o‘rganilishi

1.2. Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish usullari

II bob. Turkiston general-gubernatorligi arxiv hujjatlaridan foydalanish va yangi metodologik yondashuvlar

2.1. Mustamlakachilik davriga oid arxiv hujjatlarini tadqiqotlarda aks etishi

2.2. Xorijiy tarixshunoslikda arxiv materiallaridan Turkiston general-gubernatorligi tarixining o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить