Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 597.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston general-gubernatorligi tarixi arxiv hujjatlari tadqiqotlarida o'rganilishi tarixshunosligi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI ARXIVSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK kafedrasi KURS ISHI MAVZU: TURKISTON GENERAL- GUBERNATORLIGI TARIXI ARXIV HUJJATLARI TADQIQOTLARIDA O'RGANILISHI TARIXSHUNOSLIGI. TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I.BOB. Turkiston o'lkasining iqtisodiy va boshqaruv tarixi arxiv hujjatlarida aks etishi...................................................................................................................5 1.1 Arxiv hujjatlarida o'lka boshqaruviga oid tadqiqotlar...........................................5 1.2 O'lka iqtisodiy hayotining arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi...............................10 II.BOB. Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy va madaniy hayoti arxiv hujjatlari orqali tadqiq etilishi.............................................................................15 2.1 Turkiston general-gubernatorligi aholisining ijtimoiy holati arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi...............................................................................................................19 2.2 Arxiv hujjatlarida o'lka madaniyati haqida ma'lumotlar va uning tadqiqotlarda aks etishi..................................................................................................................25 XULOSA................................................................................................................29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Turkiston general-gubernatorligi tarixi O zbekistonʻ va Markaziy Osiyo mintaqasining o tmishini chuqur tushunishda muhim ʻ ahamiyatga ega. Ushbu davr Rossiya imperiyasi tomonidan mintaqada mustamlaka boshqaruvi o rnatilgan, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy o zgarishlar ro y ʻ ʻ ʻ bergan muhim bosqich sifatida tarixshunoslikda dolzarb hisoblanadi. Arxiv hujjatlari orqali ushbu davrni o rganish nafaqat o tgan voqealarni aniqlashtirish, ʻ ʻ balki milliy identiklik, davlatchilik va mustamlakachilikning uzoq muddatli oqibatlari haqida yangi mulohazalar shakllantirish imkonini beradi. Milliy tarixni yoritishdagi ahamiyati: Turkiston general-gubernatorligi davri O zbekistonning ʻ zamonaviy davlatchilik ildizlariga ta sir ko rsatgan. Arxiv hujjatlari orqali ushbu ʼ ʻ davrni o rganish mahalliy xalqlarning mustamlaka hukmronligiga qarshi kurashi, ʻ ijtimoiy tuzilmalar va madaniy o zgarishlarni tahlil qilishga yordam beradi. Bu esa ʻ milliy o zlikni anglash va tarixiy adolatni tiklashda muhimdir. ʻ Arxiv hujjatlarining yangi talqinlari, Mustaqillik davridan boshlab, O zbekiston tarixshunosligida sovet davri yondashuvlaridan voz kechib, arxiv ʻ materiallariga mustaqil va tanqidiy nuqtai nazardan yondashish imkoniyati paydo bo ldi. Turkiston general-gubernatorligiga oid hujjatlarning zamonaviy usullar ʻ bilan qayta ko rib chiqilishi yangi faktlar va talqinlarni kashf etishga xizmat qiladi. ʻ Global tarixiy jarayonlar bilan bog liqligi, Mustamlakachilik va imperiya siyosati ʻ dunyo tarixida keng tarqalgan hodisa bo lib, Turkiston general-gubernatorligi ʻ Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlaka tajribasining muhim namunasi sifatida o rganiladi. Bu davrni o rganish global mustamlakachilik tarixi, ʻ ʻ dekolonizatsiya jarayonlari va xalqlar o zligini tiklash masalalarini tushunishda ʻ dolzarbligini oshiradi. Zamonaviy geosiyosiy masalalar bilan aloqasi, Turkiston general-gubernatorligi davrida shakllangan chegaralar, iqtisodiy tuzilmalar va etnik munosabatlar bugungi Markaziy Osiyo mintaqasining geosiyosiy holatiga ta sir ʼ 3 ko rsatmoqda. Arxiv hujjatlari orqali o sha davrdagi jarayonlarni o rganishʻ ʻ ʻ zamonaviy mintaqaviy muammolarni tushunish va hal qilishda muhim manba bo lib xizmat qiladi. Ilmiy tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlar: Raqamlashtirish ʻ va arxiv fondlariga kirishning kengayishi tufayli Turkiston general- gubernatorligiga oid hujjatlar zamonaviy tadqiqotlar uchun qulay manbaga aylandi. Bu esa tarixshunoslikda yangi metodologiyalar va yondashuvlarni qo llash ʻ imkonini beradi, masalan, ijtimoiy tarix, gender tadqiqotlari yoki mikro-tarix kabi sohalarda. Mavzuning maqsadi: Turkiston general-gubernatorligi tarixini arxiv hujjatlari asosida o rganishning asosiy maqsadi – ushbu davrning siyosiy, ijtimoiy, ʻ iqtisodiy va madaniy jarayonlarini chuqur tahlil qilish orqali O zbekiston va ʻ Markaziy Osiyo mintaqasining tarixiy rivojlanishiga oid aniq va xolis tasavvur hosil qilishdir. Tadqiqot quyidagi aniq maqsadlarni ko zlaydi: ʻ Tarixiy voqealarni aniqlashtirish: Arxiv hujjatlarini tahlil qilish orqali Turkiston general-gubernatorligi davrida (XIX asr oxiri – XX asr boshlari) ro y ʻ bergan voqealar, boshqaruv tizimi, mustamlaka siyosati va mahalliy aholi hayotiga ta sirini ob yektiv ravishda yoritish. Milliy o zlikni mustahkamlash: Ushbu ʼ ʼ ʻ davrdagi mahalliy xalqlarning mustamlaka hukmronligiga qarshi kurashi, ijtimoiy tuzilmalar va madaniy o zgarishlarni o rganish orqali milliy identiklikni chuqurroq ʻ ʻ anglash va tarixiy adolatni tiklashga hissa qo shish. ʻ Yangi ilmiy kashfiyotlar: Arxiv materiallariga zamonaviy tadqiqot usullarini qo llash orqali ilgari e tibordan chetda qolgan faktlar, jarayonlar yoki shaxslar ʻ ʼ haqida yangi ma lumotlar ochib berish va tarixshunoslikka yangi talqinlar kiritish. ʼ Global tarixiy jarayonlar bilan bog lash: ʻ Turkiston general-gubernatorligini Rossiya imperiyasining mustamlaka siyosati doirasida va global mustamlakachilik kontekstida tahlil qilish, bu orqali mintaqaning jahon tarixidagi o rnini belgilash. ʻ Zamonaviy muammolarni tushunishga yordam berish: O sha davrda shakllangan chegaralar, iqtisodiy tuzilmalar va etnik ʻ munosabatlarning bugungi Markaziy Osiyo geosiyosiy holatiga ta sirini tahlil ʼ 4 qilib, zamonaviy mintaqaviy masalalarga yechim topishga asos yaratish. Ushbu maqsadlar Turkiston general-gubernatorligi tarixini arxiv hujjatlari asosida o rganishni nafaqat ilmiy jihatdan muhim, balki milliy va global miqyosda dolzarbʻ tadqiqot sifatida ko rsatadi. ʻ Kurs ishining vazifasi: Turkiston general-gubernatorligi tarixini arxiv hujjatlari asosida o rganish bo yicha kurs ishi quyidagi vazifalarni bajarishga ʻ ʻ qaratilgan. Arxiv hujjatlarini tizimlashtirish va tahlil qilish: Turkiston general- gubernatorligiga oid arxiv materiallarini to plash, ularni tasniflash va tarixiy ʻ kontekstda tahlil qilish orqali davrning asosiy xususiyatlarini aniqlash. Mustamlaka boshqaruvining xususiyatlarini o rganish: Rossiya imperiyasining ʻ Turkistondagi siyosiy, iqtisodiy va ma muriy boshqaruv tizimlarini, shuningdek, ʼ mahalliy aholi bilan o zaro munosabatlarini hujjatlar asosida yoritish. Mahalliy ʻ xalqlarning ijtimoiy va madaniy hayotini rekonstruktsiya qilish: Arxiv manbalaridan foydalanib, mustamlaka davrida mahalliy jamoalarning turmush tarzi, ijtimoiy tuzilmalari, ta lim va madaniyat sohasidagi o zgarishlarni ʼ ʻ o rganish. Qarshilik harakatlarini tahlil qilish: Turkiston general-gubernatorligiga ʻ qarshi mahalliy xalqlar tomonidan uyushtirilgan qo zg olonlar va norozilik ʻ ʻ harakatlarini arxiv hujjatlari asosida ko rib chiqish, ularning sabablari va ʻ oqibatlarini baholash. Tarixiy jarayonlarni zamonaviy talqin qilish: Arxiv hujjatlariga zamonaviy tarixshunoslik usullarini qo llagan holda, ʻ Turkiston general-gubernatorligi davrining milliy va global tarixdagi o rnini ʻ yangicha talqin qilish va ilgari e tibordan chetda qolgan jihatlarni ochib berish. ʼ Tadqiqot natijalarini umumlashtirish va taqdim etish: Olingan ma lumotlarni ilmiy ʼ asosda umumlashtirib, Turkiston general-gubernatorligi tarixining muhim jihatlarini kurs ishi doirasida aniq va tushunarli shaklda taqdim etish. Ushbu vazifalar mavzuni har tomonlama yoritishga xizmat qiladi va arxiv hujjatlari asosida Turkiston general-gubernatorligi tarixini o rganishni ilmiy jihatdan ʻ mustahkam va amaliy ahamiyatga ega tadqiqot sifatida amalga oshirishni ta minlaydi. ʼ 5 Mavzuning obyekti: Turkiston general-gubernatorligi tarixini arxiv hujjatlari asosida o rganishning obyekti – XIX asr oxiri va XX asr boshlaridaʻ Rossiya imperiyasi tomonidan Markaziy Osiyoda tashkil etilgan Turkiston general- gubernatorligi davridagi siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlar hamda ularning arxiv hujjatlaridagi aksidir. Bu davrda shakllangan boshqaruv tizimi, mustamlaka siyosati, mahalliy xalqlarning hayoti, ijtimoiy tuzilmalar, qarshilik harakatlari va mintaqaning global tarixiy kontekstdagi o rni tadqiqotning asosiy ʻ yo nalishlarini tashkil etadi. Arxiv hujjatlari, xususan, rasmiy yozishmalar, ʻ hisobotlar, qonun hujjatlari va shaxsiy xatlar ushbu obyektni tahlil qilishning asosiy manbai sifatida xizmat qiladi. Mavzuning predmeti: Turkiston general-gubernatorligi tarixini arxiv hujjatlari asosida o rganishning predmeti – Turkiston general-gubernatorligi ʻ davriga (XIX asr oxiri – XX asr boshlari) oid arxiv hujjatlarida aks etgan tarixiy jarayonlarning mazmuni, xususiyatlari va ularning tarixshunoslikda talqin qilinishi. Bu, xususan, Rossiya imperiyasining mustamlaka boshqaruv tizimi, mahalliy aholi bilan o zaro munosabatlari, ijtimoiy-iqtisodiy o zgarishlar, madaniy ʻ ʻ transformatsiyalar, qarshilik harakatlari va ushbu jarayonlarning arxiv manbalaridagi tasvirini o z ichiga oladi. Predmet, shuningdek, ushbu hujjatlarni ʻ zamonaviy tarixiy tadqiqot usullari bilan tahlil qilish va ular asosida davrning muhim jihatlarini ochib berishni qamrab oladi. Mavzuning o’rganilish darajasi: Bu davr tarixini yoritishda tadqiqotchilar albatta arxiv tarixi va boshqa moddiy yodgorliklarga murojat qilishadi. Bu davr tarixini arxiv ishlari orqali tadqiq qilgan olimlar ichida Is’hoqov M a’lohida ajralib turadi. U o’zining ,,Arxivshunoslik“ nomli kitobida Turkistonda arxiv ishi tarixi va uning ahamiyatini yaxshi dalillar asosida ochib beradi. Yo‘ldoshev.M ham Turkiston general-gubernatorligi va uni arxiv tadqoqotlari orqali yaxshi o’rgangan tatqiqotchi hisoblanadi. U Xiva xonligi arxiv hujjatlari va davlat devoni haqida arxiv ma’lumotlar orqali ilmiy izlanishlar olinb borgan. 6 Nazarov A Turkistonda faoliyat yuritgan ilmiy jamiyatlar va ularni arxiv orqali tadqiq etish borasida katta tadqiqotlar olib borgan tadqiqotchi va yirik pedagok hisoblanadi. Rahimov. J bu davr tarixini arxiv manbalari orqali tadqiq etish borasida katta ilmiy izlanishlar olib borib uni o’z tadqiqotlarida ham aks ettirgan olimlardan biridir. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi: Kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 7 I.BOB. TURKISTON O'LKASINING IQTISODIY VA BOSHQARUV TARIXI ARXIV HUJJATLARIDA AKS ETISHI. 1.1 Arxiv hujjatlarida o'lka boshqaruviga oid tadqiqotlar. O‘z-o‘zidan Turkiston o‘lkasi ma’muriyati tomonidan o‘lkada maxsus arxivni tashkil qilish ishlari olib borilmagan, deyish noto‘g‘ri bo‘ladi. Rossiya imperisining o‘lkadagi hukmronligi o‘rnatilishi zahotiyoq Turkiston ma’muriyatining arxivini tuzish rejalashtirilgan. 1867 yilda qabul qilingan «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi nizom» ga muvofiq harbiy va xalq boshqaruviga oid barcha hujjatlar ikkita amaldordan iborat – Turkiston general gubernatori mahkamasiga topshirilishi shart edi. Harbiy gubernatorlar tomonidan boshqariladigan viloyat boshqaruvida hujjatlar uchun alohida – devonxona bo‘lishi inobatga olinmagan. Arxivlarni tuzish ehtiyojidan kelib chiqqan holda 1873 yilning oktyabrida general gubernator K.P.Kaufman Turkiston general gubernatorlik devonxonasi boshlig‘iga o‘lkadagi arxiv ishini o‘rganib, «Toshkent shahrida Markaziy arxivni tashkil qilish loyihasi»ni ishlab chiqish to‘g‘risida topshiriq beradi 1 . Ishlab chiqilgan loyihaga ko‘ra, Toshkentdagi o‘lka Bosh Boshqarma huzurida Markaziy arxivni tashkil qilib, Toshkent ommaviy kutubxonasini ham arxivga qo‘shish rejalashtirilgan. Markaziy arxiv strukturasi to‘rtta bo‘limdan iborat bo‘lishi kerak edi. Birinchi bo‘lim Turkiston general-gubernatori devonxonasi yig‘majildlarini saqlash uchun mo‘ljallangan edi. Ikkinchi bo‘limda viloyatlar boshqarmasi, shahar boshqarmalari, uezd sudlari va Toshkent yarmarka 1 Оронюк.Б.К истории архивов в дореволуцонном Туркистане. // Научно методический блютень Архивного управления МВД УзССР – Ташкент, 1959. – №4. – С.14. 8 qo‘mitasi hujjatlarini to‘plash nazarda tutilgan. Uchinchi bo‘limda Turkiston harbiy okrugi shtabi, harbiy okrug kengashi, topografik va boshqa harbiy okrug bo‘limlari hujjatli materiallarini to‘plash rejalashtirilgan 2 . To‘rtinchi bo‘limda Sirdaryo viloyati shtabi, komendantlik boshqarmasi, o‘qchi brigada boshqaruvi, gospitallar va boshqa hujjatlar to‘planishi shart edi. Yuqorida ta’kidlanganidek, ushbu loyiha bir tomonlama hususiyatga ega bo‘lib, mazmun mohiyatiga ko‘ra, faqat alohida imperiya idoralarining materiallarini to‘plashga qaratilgan edi, xolos. Loyiha ishlab chiqish bilan bir vaqtda arxiv va kutubxona qurilishi xarajatlariga 15 ming rubl miqdoridagi smeta ham tuzilgan. Shunga qaramasdan, 1873 yilda bino loyihasini tayyorlash ishlari yakunlanmaganligi sababli qurilish ishlari boshlanmagan. Shu bois o‘lka ma’muriyati tomonidan barcha harbiy gubernatorlarga va uezd sudyalariga maxsus xat jo‘natiladi. Unda har yili tashkilotlardan saqlash uchun qabul qilinadigan hujjatlar yig‘majildi haqida ma’lumot berishlari haqida so‘raladi. Chunki hujjatli yig‘majildlarning hisobidan kelib chiqib, bino maydoni va xonalar sonini aniqlab olish mumkin edi. Bu ma’lumot asosida qurilish yo‘l komissiyasi Markaziy arxivning aniq loyihasi va uning qurilishiga ketadigan xarajatlar smetasini tuzishi lozim edi. Yuqorida so‘ralgan hisobotlarni berishga tegishli idoralar turlicha yondashdilar. Birinchilardan bo‘lib Turkiston harbiy okrugi shtabi hisobot berdi. 1873 yilning 12 dekabridagi hisobotda shtab boshlig‘i ularning uchinchi bo‘limiga 3 ta xona ajratishlarini so‘rab, murojaat qiladi. 3 Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori N.N.Golovachyov hisoboti 1876 yilning apreliga kelibgina beriladi. Unda gubernator hujjatlarning o‘ta muhim hujjatlar emasligini ta’kidlab, quyidagilarni ma’lum qiladi: menga tegishli viloyat va uezd boshliqlarining hozirdagi tashkilotlar arxivlarida saqlanayotgan hujjatlarning bir qismi u yoki bu mazmunda bo‘lsa, qolgan yarim qismi qog‘ozlardan iborat bo‘lib, hech qanday qiziqish uyg‘otmaydi va faqat ma’lumotnoma xususiyatiga ega, 2 Nazarov A O’zbekiston Milliy Arxividagi Turkiston ilmiy jamiyatlari fondlari hujjatlari. Toshkent.: ,,Tamaddun“, 2023. -B. 31. 3 Иофе.В.Г Архивы в Туркистанском крае (вторая половина XIX начало XX) // Отчественное архивы– Москва, 2009. – №6. – С. 45. 9 xolos. Arxivlarda saqlanayotgan oxirgi yillardagi yig‘ma jildlar hattoki ma’lumotnoma xususiyatini yo‘qotib, ma’lum vaqt o‘tgach ma’lumotnomalar ham o‘z kuchini yuqotib, nafaqat o‘lkani tadqiq etayotgan tadqiqotchilar, balki devonxona uchun ham keraksiz hujjatga aylanib, yo‘qotishga ajratilishi mumkin. Viloyat mahkamalariga tegishli hujjatlar to‘g‘risida xam yuqoridagilarni ta’kidlab, ularda saqlanayotgan xujjatlarning yarim qismini o‘lka boshlig‘ining ko‘rsatmasiga binoan Markaziy arxivga topshirilishi mumkin. Qolgan barcha hujjatlar boshqarmalar arxivida saqlanib, 5-6 yildan so‘ng yo‘qotilishi mumkin edi». General-leytenant N.N.Golovachyov tomonidan o‘z qo‘l ostidagi idoralar boshqarmalarining ma’lumotlariga tayanilib, Markaziy arxivga saqlash uchun topshiriladigan yig‘ma jildlarning soni to‘g‘risida quyidagicha ma’lumot beriladi: Sirdaryo viloyat boshqarmasi bo‘yicha-8000 yig‘majild; Toshkent shaxar boshqarmasi, sudyalar va Qurama uezdi bo‘yicha-7600 yig‘majild; Uezd boshqarmasi boshliqlari va sudyalari bo‘yicha: Quramadan – 400 yig‘majild; Avliyo-otadan – 1000 yig‘majild; Chimkentdan – 2000 yig‘majild; Turkistondan – 200 yig‘majild; Perovskiydan – 3000 yig‘majild; Xo‘janddan – 1500 yig‘majild; Toshkent yarmarka qo‘mitasidan – 500 yig‘majild; Shahar va jandarma boshqarmasidan – 4000 yig‘majild. Sirdaryo viloyati ma’muriy boshqarmasidan jami 31200 yig‘majildni saqlash uchun topshirish rejalashtirilgan. Kelgusida har yili arxivga 5000 tadan yig‘majild topshirish mo‘ljallangan. Ushbu yuqoridagi hisobotlardan kelib chiqib, viloyat gubernatori xarbiy arxiv idoralarining ikkinchi bo‘limi uchun bo‘lajak arxivdan uchta uncha ham katta bo‘lmagan xonalar ajratilishini so‘raydi. Shuningdek, viloyat gubernatori joylarda ekspert tekshiruv kommissiyalarini tuzib, u erda 10 to‘plangan hujjatlarning ro‘yxatini ko‘rib chiqish, xujjatlarni tartiblash, ajratish va yo‘qotish buyicha metodik ko‘rsatmalar ishlab chiqish taklifini kiritadi. Tadqiqotchi S. Gorsheninani ta’kidlashicha, Toshkentda Markaziy arxivni tashkillashtirilishidan kutubxonani tuzishdan farqli ravishda boshqa maqsadlar ko‘zlangan edi. Kutubxona – Turkiston ma’muriyati uchun o‘lkani boshqaruvida asqotib, bu maqsadlar – o‘lkada madaniyatni targ‘ib qilish niqobi ostida olib borilar edi. Arxiv tuzilgan taqdirda hujjatli materiallar bir joyga to‘planib, bu ma’lumotlar asosida tadqiqotchilar Turkiston o‘lkasi o‘tmishini mustamlakachilik nuqtai nazaridan «tarixiy va statistik» tomondan tahlil qilishi mumkin edi. 4 Afsuski, yuqorida keltirilgan takliflarning aqalli bittasi yoki Toshkentda Markaziy arxivni tashkil qilish loyihasi amalda hayotga tadbiq etilmadi. O‘lkada arxiv hujjatlari bo‘yicha ish yuritish va hujjatlar saqlovi yo‘lga qo‘yilgan yagona idora – 1867 yilda tuzilgan Turkiston general- gubernatorining kanselyariyasi edi. U ijroiya organi hisoblanib, shtat va inspektorlik, er hamda soliq majburiyatlari, yo‘l qurilishi va tog‘-kon ishlari masalalari, Rossiyaning Xiva va Buxoro ustidan protektorati, qo‘shni Sharq mamlakatlari bilan aloqa qilishga doir masalalarni hal qilish bilan shug‘ullanardi. Ushbu munosabat bilan Kanselyariya quyi idoralariga ko‘plab ko‘rsatmalar va so‘rovlar yuborib, ularga javoban ko‘plab hisobot va ma’lumotlar olardi, barcha vakillik hamda ma’lum idoraga qarashli muassasa hamda oliy xukumat organlari bilan aloqalarni amalga oshirar edi. Uning bo‘linmalarida gullab – yashnagan byurokratik qog‘ozbozlik asosida katta ko‘lamda ish yuritilgan. N.A.Abduraximovani ta’kidlashicha, o‘lkani boshqarish borasidagi turli me’yoriy hujjatlarni tayyorlash va joriy qilishda Turkiston general gubernatori Kanselyariyasining roli ayniqsa katta edi. Kanselyariya maxsus tuzilgan hukumat komissiyalari bilan hamkorlikda Rossiya vazirliklari va Davlat kengashi e’tiboriga xavola qilinuvchi Turkistondagi barcha qonunlarning loyihalarini ishlab chiqishda qatnashar edi. Kanselyariya faoliyatida «vazifasini bajarish huquqi berilgan 4 В.В.Бартольд Положение науки в Туркистанском крае/ сочинения. Т. 9. Работы по истории востоковедения. – М: Наука, 1977. – С.488–490. 11 lavozimlarga tayinlash; qo‘l ostidagi joylar va shaxslarni nazorat qilish; ishlarni hal qilish va qonunlarning bajarilishi yuzasidan choralar ko‘rish; yuqori boshliqlarga taqdim qilish» bilan shug‘ullangan farmoish bo‘linmasi muhim o‘rin tutardi. U kadrlar masalalari bilan faol shug‘ullangan. Umuman olganda, o‘lka rahbariga harbiy, siyosiy va ma’muriy sohalarda cheksiz vakolatlar berilgan edi. Xufiya maslahatchi F.Girs boshchiligidagi taftish komissiyasi ham buni alohida qayd etib, quyidagilarni ta’kidlagan: «kanselyariya o‘ziga xos bo‘lmagan va qonunga xilof hal qiluvchi bosh mahkama cho‘qqisini egallagan» edi. Markazda uning faoliyati faqat Rossiya harbiy vaziri tomonidan nazorat qilingan. Yuqorida ta’kidlanganlarga qaramasdan, kanselyariyada hujjatlarni saqlash va tartibga keltirish ishlari bilan hech kim shug‘ullanmagan. Va faqat 1870 yilda idoraviy arxivni tashkillashtirish va boshqarish jurnalist lavozimi (u ham arxivarius va ekzekutor hisoblangan) joriy qilinadi. O‘sha yilda 1867- 1869 yillarga taalluqli hujjatlarning bir qismini saqlash uchun arxivga topshirish masalasi ko‘rilgan. Biroq, hujjatli yig‘majildlarni saqlash uchun maxsus arxiv binosining yo‘qligi sababli xujjatlarni topshirish amalga oshmaydi. Barcha hujjatli yig‘majildlar etti yil mobaynida bosmaxona binosida ilmiy-texnik tomondan ishlanmasdan, tartibsiz holda saqlangan va ulardan ilmiy tadqiqotda foydalanishning iloji yo‘q edi. 1877 – yilda yangi bino qurilishi munosabati bilan arxiv kanselyariyasi uchun ikkita xona ajratiladi. 1882 – yilda bu arxiv kanselyariyasiga birinchi yig‘majildlar kabul qilinadi. Hujjatlarni arxivga topshirish uchun kanselyariya ishchilari orasidan maxsus komissiya tuzilib, bo‘limlardan arxivga 1867 -1882 yillarga taalluqli 9968 ta yig‘majild qabul qilinadi. Hujjatlarni Kanselyariya ekzekutori, birinchi arxivarius Nikolaev qabul qilib, keyinchalik u bu lavozimda bir necha yillar davomida ishlagan. Biroq, 1903 yilning noyabrida Turkiston general-gubernatori devonxonasi 4-bo‘limi yig‘majildlari ro‘yxati(opisi)ni tekshirish jarayonida 4ta bo‘limga tegishli arxiv yig‘majildlarining ko‘pchilik qismi har bir bo‘limlar bo‘yicha tizimlashtirilmaganligi, shuningdek, yillar bo‘yicha xam ajratilmaganligi ma’lum bo‘ldi. Ma’lum bir axborotni topish uchun barcha aralash yig‘majildlarni tartibga 12 keltirish maqsadida jurnalist Alekseev boshchiligida kollej asessori Gu sh in, Mixaylov, guberniya kotibi Balabonov, kollej registratorlari Vedeneev va Kostetskiylardan iborat maxsus komissiya tuziladi. Komissiya yig‘majildlarni ro‘yxatlar(opislar) bo‘yicha tekshirib, har bir bo‘limlarga tegishli hujjatlarni ajratib ularni xronologik davrlar bo‘yicha tizimlashtirishi kerak edi. 1904-yilning 14- yanvarida maxsus komissiya yuqoridagi masalalarni ko‘rib chiqib, 189 ta yig‘majild yo‘qolganligini ma’lum qildi. 5 Komissiya a’zolarining fikricha, bunday holat arxivga topshirilayotgan yig‘majildlar u yoki bu bo‘limdagi ish yurituvchining yordamchilari o‘zlariga qanday qulay bo‘lsa shunday yig‘majildlarni topshirganliklari tufayli yuz bergan. Bundan tashqari, har yili bo‘limlardan arxiv hujjatlarini topshirilishida alohida- alohida qog‘ozlarga arxiv hujjatlarini ro‘yxati (opisi) tuzilishi natijasida yig‘majildlarning soni va sifatini nazorat qilishning iloji bo‘lmagan va bu holat hujjatli materiallarni topishni o‘z-o‘zidan qiyinlashtirgan. Oxirgi yig‘majildlarni raqamlarini ro‘yxatlanishi arxiv ro‘yxat (opis)lari bilan bir-biriga mos kelmagan. Avvalgi, yillarda arxiv yig‘majildlarini qo‘shimcha topshirilishi natijasida bo‘limlarda qolgan yig‘majildlarga xam ro‘yxat(opis) tuzilgan. Natijada, bir yilning o‘zida bir hil raqamlar ostida turli xil bo‘g‘imlarning turli davrlarga oid yig‘majildlari arxivga doimiy saqlash uchun topshirilgan. Yuqorida keltirilgan kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida komissiya quyidagi takliflarni ishlab chiqdi: 1.Ikki nusxada yig‘majildlar ro‘yxati(opisi) kitobini tuzib, ulardan biri arxivga berilishi, ikkinchisi esa bo‘limlarda saqlanishi kerak edi. Yangi yig‘majildlarni arxivga topshirish vaqtida eng avvalo ularning ro‘yxatini bo‘ulimning ro‘yxat(opis) kitobiga, so‘ngra arxivdagi kitobga kiritish; 2. Har yilda berilgan ro‘yxatga, qachon va qaysi yilda tuzilishidan qat’iy nazar qo‘shimcha ro‘yxatlarni kiritishni bekor kilish; 3. Barcha ish yurituvchining yordamchilariga yig‘majildlarni raqamlarini arxiv ro‘yxati bilan mos holda tuzishni uqtirish; 5 Пален.К.К Отчет по ревизии Туркистанског края. Вып. 3. Краевое управление. – СПБ, 1910. – С.10. 13 Arxivariusga yuqoridagi talablarga javob bermaydigan yig‘majildlarni qabul qilmaslik va x.k. shuningdek, yomon saqlovdagi hujjatlarga qo‘shimcha ta’mirlash-restavratsiya ishlarini bajarish ta’kidlangan. Ikki xaftadan so‘ng yuqorida ta’kidlangan takliflar komissiyaning qarori bilan kanselyariya boshqaruvchisi Fyodorov tomonidan amaliyotda tadbiq qilina boshladi. Biroq, arxiv hujjatlarini saqlash ishlari xam xali xam yomon ahvolda edi. Masalan, 1916- yilning yozida Turkiston safarida bo‘lgan akademik V.V.Bartold o‘zining hisobotida quyidagilarni ta’kidlaydi: «Toshkentdagi arxivlardan men tomonimdan Turkiston general-gubernatori konselyariyasi va Turkiston xarbiy okrugi shtabi arxivlari ko‘rib chiqildi; ikkinchi arxiv alohida binoda joylashgan edi. Yig‘majildlar tartibli ravishda, ammo juda tor binolarda, ba’zida yog‘ochdan qurilgan va yong‘indan xoli bo‘lmagan xonalarda saqlanadi. Arxiv materiallarining guvohlik berishicha, 1870-yildan viloyat va uezd boshqarmalari qoshida maxsus arxiv idoralari tashkil qilingan. Biroq, Turkistonda ko‘plab ma’muriy va boshqa turdagi yirik tashkilotlarning arxivlari nochor ahvolda qolavergan. 1907-yilda Sirdaryo viloyati boshqarmasining arxiv binosi yaroqsiz deb topilib, uni boshqa joyga ko‘chirish kerakligi ta’kidlangan. Graf K.K.Palenning ta’kidlashicha: «Ko‘pchilik uezdlarda yong‘in xavfsizligi talablariga va arxiv ish yuritishining umumiy qoidalariga javob beradigan arxiv binolari yo‘q bo‘lib, ularda saqlanayotgan hujjatlarning ahvoli ham qoniqarsiz bo‘lgan». Pishpek (hozirgi Bishkek – muallif) uezdi boshqarmasi taftish qilinganda undagi arxiv hujjatlari qorong‘u va yarmi yog‘och - yarmi metalldan yasalgan omborxonada yaroqsiz holda saqlanayotganligini guvohi bo‘lingan. Andijon uezdi boshqarmasining arxiv hujjatlari esa, juda past va usti loy bilan yopilgan zax omborda saqlangan. Natijada, 1902- yilning dekabrida omborxonaning tomi kulab tushadi va undagi Andijon uezdi boshqarmasining barcha arxiv hujjatlari loy bilan aralashib, yaroqsiz ahvolga keladi hamda yoqib yuboriladi. O‘sha davrlardagi davriy matbuotda yuqoridagi ahvol Avliyo-ota uezdi boshqarmasida xam yuz berganligi xabar kilinadi. Arxiv uchun ajratilgan bino yuqorida ta’kidlangan talablarga saqlanish jixatidan xam yoki shaklan xam javob 14 bermagan. Taftish o‘tkazilishi natijasida, uezd boshliqlari kanselyariyasidagi ish yuritishda yakunlangan yig‘majildlarga ro‘yxat(opis)lar tuzilmasdan, ko‘p xollarda bu hujjatli materiallar yo‘qotib yuborilganligi aniqlangan. Ayrim maxkamalardagi yig‘majildlarning yaroqsizligidan, ulardan u yoki bu sohadagi uezd boshqaruviga tegishli ahvolni baholashning iloji ham bo‘lmagan. Hisobotda barcha uezdlardagi mahkamalarda hujjatlarning yo‘qotib yuborilganligi holatlariga ko‘p bor duch kelganligi ta’kidlangan. Hisobotning « Mustamlaka boshqarmasi kanselyariyasi qismi»da taftish komissiyasi tomonidan Samarqand, Farg‘ona va boshqa viloyatlardagi bo‘limlar boshqarmasi kotiblari-kanselyariya ish yuritish qoidalari xaqida hattoki, tasavvurga ega emasligi ta’kidlanadi. Mahkamalarda hujjatlarning kirish va chikish hisobi olib borilmagan, mavjud «Kanselyariya kitobi»dan bo‘limning alohida biron-bir ishlab chiqarish sohasi bo‘yicha ma’lumot to‘plashning iloji bo‘lmagan. Qozilik va beklik sudlari, oqsokollar idorasi hisoblanmish – mahalliy idoralar faoliyati natijasida to‘plangan hujjatli materiallar ishchi hukumatining, shuningdek, mahalliy tashkilotlarda ham arxiv hujjatlarini ro‘yxatga olish yoki qayta ishlash ishlari amalga oshirilmagan. Hujjatlarni ahvoli ish yuritishdagi mas’ul shaxsning malakasi va faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan, xolos. Arxivlar uchun alohida maxsus binolar ajratilmagan. Hujjatlar tartibsiz holda shkaflarda yoki yog‘och sandiqlarda saqlangan. 6 1896-yil 25-noyabrdagi Rossiya imperiyasi hukumat Senatida guberniyalardagi arxiv ishini o‘rganish, arxiv xujjatlarini ajratish va yo‘qotish bo‘yicha maxsus komissiya tashkil qilishga qaror qilinadi1 . Qabul qilingan qarorga ko‘ra gubernatorning tavsiyasiga binoan quyidagi shaxslar lozim edi: guberniya boshqarmasi maslahatchisi lavozimidagi guberniya ma’muriyatining vakili, hujjatlari ajratiladigan yoki yo‘qotiladigan tashkilot rahbari (yoki uning o‘rinbosari). Bundan tashqari, komissiya tarkibiga bittadan sud idorasi va xalq ta’limi tashkiloti vakillari, shuningdek, o‘sha shaharlardagi ilmiy jamiyat va arxiv komissiyalari vakillari kiritilgan. Yuqorida ta’kidlangan ikkita tashkilot vakillari 6 Алимов И.А. Архившунослик. –Андижон, 2005. 46 . б 15 xarbiy gubernatorning, ilmiy jamiyat va okrug sudi raisining tavsiyalariga binoan komissiya tarkibiga kiritilgan. Turkiston general-gubernatori va viloyat boshqaruv tizimining bir-biriga mos kelmasligi holatlari hisobga olinib, quyidagicha taklif qilinadi: viloyatlarda maslaxatchi lavozimlari bo‘lmaganligi sababli, uning o‘rniga uezd boshlig‘ining o‘rinbosarini kiritish, uezdlarda okrug sudi raisining roziligi asosida, prokuror o‘rniga xalq sudyasini kiritish va uezd komissyalariga viloyat boshqaruvi maslaxatchisi o‘rniga uezd boshqarmasi ish yurituvchisini kiritish va h.k. Ish yuritishda tugallangan yig‘majildlarni tartibga kiritish va yo‘qotish ishlari bo‘yicha 1909-yilning 19 iyunida Rossiya imperiyasi Ichki ishlar vazirligi, «Ichki ishlar vazirligi, uning qaramog‘idagi tashkilotlar, guberniya boshqarmalarining yakunlangan yig‘majildlarini saralash, ajratish va yo‘qotish qoidalari to‘g‘risida» qaror qabul qiladi. Bu qarorga ko‘ra, guberniya arxivlaridagi arxivariuslar yoki tashkilot arxivlaridagi mas’ul shaxslar saqlanish muddati tugagan har bir hujjatga qisqa mazmunda alohida qog‘ozga ro‘yxat(opis) tuzishi shart edi. Tashkilotlar va idoralar tomonidan tuzilgan ro‘yxat(opis)lar ko‘rib chiqish uchun guberniya hukumatiga yuborilishi lozim bo‘lgan. O‘z navbatida guberniya hukumati bu ro‘yxatlarni guberniya arxiv komissiyasiga topshirgan va arxiv komissiyasi yo‘qotilishi mumkin bo‘lgan hujjatlar bo‘yicha o‘z xulosasini berishi shart edi. Agar yig‘majildga bir xil mazmundagi hujjatlar to‘plangan bo‘lsa, har bir yig‘majild uchun tuzilgan ro‘yxat (opis) o‘rniga qisqa mazmundagi yig‘majildning xulosasi jo‘natilgan. Arxiv komissiyasi mavjud bo‘lmagan joylardagi yig‘majildlar ro‘yxatini qo‘shni joylardagi arxiv komissiyalariga yuborgan. Turkiston general-gubernatori idoralarining yo‘qotilgan yig‘majildlari ro‘yxatlari (opis)lari Orenburg arxiv komissiyasiga jo‘natilishi shart bo‘lgan. Hujjatlar ro‘yxat(opis) tuzilgandan boshlab olti oy mobaynida komissiyaga topshirilmasa, unda komissiya – topshirilmagan hujjatlarni keraksiz deb topib, ularni yo‘qotishga rozilik bildirgan. Hududlarida arxiv komissiyasi faoliyat olib borayotgan guberniya boshqarmalari bir yil mobaynida arxiv komissiyasining xulosalarini kuzatishi shart edi. 16 Ayrim hollarda komissiya hujjatlarni asl nusxalari bilan tanishishni lozim deb topsa, ularga faqat – gubernator roziligi bilan hujjatli yig‘majildlarni ko‘rishga ruxsat berilgan. Arxiv komissiyasi a’zolarining turli joylarda arxiv hujjatlarini tekshiruvi bilan bog‘liq safar xarajatlari davlat g‘aznachiligi tomonidan mablag‘ bilan ta’minlangan. Agarda hujjatlarni ajratish va yo‘qotish bo‘yicha guberniya boshqarmasi va arxiv komissiyasi o‘rtasida o‘zaro kelishmovchilik vujudga kelgan taqdirda, bu muammo Ichki ishlar vazirligi tomonidan hal etilar edi. Shuningdek, u yoki bu hujjat va yig‘majildlarni boshqa fan sohalari uchun ahamiyatli deb topsa yoki kutubxonaga topshirishni tavsiya qiladigan bo‘lsa, bunga ham rozilik va ruxsat – Ichki ishlar vazirligi tomonidan berilgan. O‘z o‘rnida yuqorida ta’kidlangan muhim hujjatlarga arxiv ro‘yxatlari tuzilishi yoki hujjatlarning saqlanish muddatlari uzaytirilganligi ko‘rsatilishi lozim edi. Sirdaryo, Farg‘ona va Samarqand viloyatlari Xalq sudlari raislari Rossiya Adliya vazirligiga 1894 yilning 26 avgustida murojaatnoma jo‘natishib, xalq sudyalarida sudda masalasi ko‘rib chiqilgan yuridik hujjat to‘planib qolishi natijasida ularni saqlash bilan bog‘liq muammolar vujudga kelayotganligini ta’kidlashgan. Mahalliy aholi uchun muhim ahamiyat kasb etuvchi yig‘majildlarni saqlovini ta’minlash maqsadida viloyat sudlari qoshida maxsus arxivlar tashkil qilishni va 600-700 rubl miqdorida arxivariuslar uchun maosh tayinlanishini, shuningdek, har yilda ularning kanselyariya xarajatlari uchun 300-350 rubl miqdorida mablag‘ ajratishlarini – Adliya vazirligidan so‘rashgan. Yuqorida ta’kidlanganidek, bir necha o‘n yillar mobaynida o‘lkadagi ilmiy jamiyatlar K.P. Kaufman tomonidan taklif qilingan arxiv loyihasi masalasini ko‘tarib chiqishgan. Biroq, har safar o‘lka ma’muriyati etarlicha mablag‘ yo‘qligini bahona qilib, bu masalani orqaga suravergan. Amalda esa o‘sha vaqtdagi mansabdor shaxslar arxiv ishini muhimligini anglab etmagan. XX asr boshlarida mahalliy gazetalardan birida arxiv ishini tashkil qilish masalasi bo‘yicha noma’lum muallifning maqolasi e’lon qilinib, unda quyidagilar ta’kidlangan: «Yillar o‘tadi, Turkistondagi tirik eski yodgorliklar nuraydi va bu o‘lka tarixini tadqiq qiluvchiga turli xil arxivlarda saqlanayotgan rasmiy hujjatlargina qoladi, xolos... Ularni bir joyga to‘plab, bir 17 tizimga turkumlashtirilsa, ular nafaqat kelajak avlodlar uchun, shuningdek, hozirda o‘lkada yashayotganlar uchun ham qiziqarli bo‘ladi. Ming afsuski, biz bu hujjatlar to‘g‘risida ma’lumotga ega emasmiz, ya’ni « dangasa va qiziquvchan emasmiz». Turkiston o‘lkasi tarixiga befarq bo‘lmagan kishilardan arxiv komissiyasi tuzilib, komissiya a’zolari tomonidan o‘lka tarixini yorituvchi hujjatli materiallar bir joyga to‘plansa maqsadga muvofiq bo‘lar edi». 7 Umuman olganda, Turkiston o‘lkasi mustamlakachilik davri arxiv tizimlari uchun idoraviy tarqoqlik va arxiv hujjatlari saqlovini ta’minlashda maxsus binolarning yo‘qligi, shuningdek, malakali kadrlarni etishmasligi xarakterlidir. Shu bilan bir qatorda arxiv hujjatlariga ilmiy-texnik metodikani ishlab chiqilmaganligi arxiv ishini qiyinlashtirgan. Bunga qaramasdan, Toshkentda fan va amaliyotga qiziqarli bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy muammolarga taalluqli bo‘lgan tarixiy hujjatlar va manbalar uchun maxsus Markaziy arxiv zarurligi davlat hukumati vakillari va ilmiy jamiyatlar tomonidan ijobiy hal qilinmagan. 1918 yilning aprelida RSFSR tarkibida Turkiston ASSRning tashkil qilinishi munosabati bilan yangi sovet davlat tashkilotlari arxivlari shakllana boshladi. Shunday qilib, olib borilgan tadqiqotlar asosida quyidagicha xulosalar qilishimiz mumkin: O‘zbekistonda arxiv ishini tashkil qilinishi jarayoni uzoq tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, eng avvalo bu jarayon qadimgi davlatlarning tashkil topishi va ulardagi yozuvning vujudga kelishi bilan bog‘liqdir. Yozuvning ixtiro qilinishi bilan o‘ziga xos ish yuritish tizimi va arxiv hujjatlarini saqlash vujudga kelgan. O‘rta Osiyoda ma’muriy boshqaruv tizimlarini shakllanishi va yozma hujjatshunoslikni vujudga kelishida Ahamoniylar imperiyasi va ellin davlatlarining ta’siri katta ahamiyat kasb etgan. Eng qadimgi O‘rta Osiyo davlatlaridagi ish yuritish va hujjatlarni saqlash tizimiga oid manbalar – Misrdan topilgan oromiy xatidagi Ahamoniylar hujjatlari bilan o‘xshashdir. Masalan, Parfiyada davlat hujjatlarini tuzish, grek tili va yozuvi bilan bir qatorda oromiy xatidagi kanselyariya tizimidan amaliyotda foydalanish an’analari er.av. IV asrning oxiriga 7 Бобоқулов Б. Архив иши назарияси ва амалиёти. Ўқув қўлланма. – Т., 2011. 90. б 18 qadar, ya’ni Xorazmni Ahamoniylar davlati tarkibiga kiritilishiga qadar davom etib, rasmiy oromiy tili va oromiy devonxona xati rasmiy ish yuritishda qo‘llanilgan. 8 O‘sha vaqtlardagi manbalarda yoritilishicha, ilk o‘rta asrlarda So‘g‘dda hujjatlarni yuritish tizimi mavjud bo‘lib, mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlarni tuzish, ulardan foydalanish va saqlash yuzasidan qat’iy hisobot olib borilgan. Qaerda tuzilganligi va ahamiyatiga qarab, turli xil hujjatli xatlar to‘planib borgan. Masalan, hukumat ahamiyatidagi hujjatlar maxsus saroy xazinalarida saqlansa, diniy mazmundagi hujjatlar – ibodatxonalar qoshidagi maxsus saqlovxonalarda saqlangan. Shaxsiy xarakterdagi matnlar – shaxsiy arxivlarda saqlangan. IX-XI asrlarning oxirida arab xalifaligi qulagandan so‘ng, O‘rta Osiyo hududlaridagi mustaqil davlatlarda devonlar tizimi joriy qilinib, rasmiy arab tili – fors-dariy va turk tillari bilan almashinib, bu tillarda rasmiy ish yuritish amalga oshirildi. X asrda ish yuritish bilan shug‘ullanadigan maxsus devonlarning shakllanishi bilan davlat tashkilotlari tizimida – davlat arxiv saqlovxonalari va kutubxonalar ham vujudga keldi. Kutubxonaga mustaqil ijtimoiy-madaniy institut maqomi berildi. Shayboniylar hukmronligi davrida devonlar tizimi isloh qilinib, ulardagi ko‘plab lavozimlar faoliyati dargohdagi alohida shaxslarga biriktirildi. O‘rta Osiyo xonliklaridagi zaif markaziy hokimiyat va feodal tarqoqlikka qaramasdan markaziy va mahalliy hukumat o‘rtasida juda yaxshi hujjatlar aylanmasi hamda ish yuritish yo‘lga qo‘yilgan edi. O‘z-o‘zidan ish yuritishda ma’lum darajada musulmon sharqida hukmronlik qilgan hukmdorlarning saroy ish yuritish tajribasidan ham foydalanilgan. Hukumat miqyosidagi hujjatlarni saqlash va to‘plash ishlari – markaziy davlat tashkilotlarining mansabdor shaxslari tomonidan olib borilgan. Hujjatlarni saqlaydigan bino vazifasini – davlat xazinasi yoki hukmdorlar kutubxonalari bajargan. O‘rta Osiyoda davlat arxivlari va maxsus idoraviy arxivlar XIX asrning oxirlarida shakllana boshlaydi. Bu omillar Rossiya imperiyasi tomonidan o‘lkani mustamlakaga aylantirish natijasida amalga oshirgan 8 Йўлдошев М.Й. ХIХ аср Хива давлат ҳужжатлари. –Т.: ,,Фан”, 1960. 78. б 19 o‘lkadagi ma’muriy islohotlar bilan bog‘liqdir. Strategik maqsadlar va Turkiston o‘lkasi tarixiga qiziqishni ortib borishi imperiya ma’muriyatini o‘lkadagi idoralarda hujjatlar saqlovini ta’minlashiga e’tibor qaratishga majbur etgan. Biroq, imperiya hukumati tomonidan arxiv materiallarini to‘plash va saqlash to‘g‘risida bir qator qarorlarning qabul qilinishiga qaramasdan, o‘lkada alohida hujjatli manbalar saqlovini ta’minlaydigan – Arxiv tashkilotini tuzish bo‘yicha maqsadli va davomli ishlar amalga oshirilmagan. 1.2 O'lka iqtisodiy hayotining arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi XX asrning 30-yillariga qadar Rossiya tomonidan O‘rta Osiyo hududi bosib olinmasdan avval xonliklarda davlat va shaxsiy arxivlar umuman bo‘lmagan, degan sayoz fikrlar mavjud edi. Hattoki bunday fikrlarni Rossiyaning yetuk tarixchilari V.V.Bartold, A.A.Semenov, V.A.Vyatkinlar ham targ‘ib qilishgan edilar. Sovet hukumati O‘rta Osiyo xonliklarida shaxsiy va davlat arxivlari mavjud bo‘lganmi yoki yo‘qligi bilan qiziqqan. Shu kabi masalalarni aniqlash maqsadida o‘lkaga maktublar jo‘natgan. A.A.Semenov 1922- yilda RSFSR Markaziy Arxivi vakili, Turkiston Respublikasi Arxivlar boshqarmasi boshlig‘ining so‘roviga ko‘ra quyidagicha javob yozgan: “Sizning O‘rta Osiyoda eski arxivlar bor, yo‘qligi to‘g‘risidagi so‘rovingizga shuni ma’lum qilamanki, bu yerda bunday arxivlar bo‘lmagan. Umuman musulmon Sharqi va shu qatorda Turkiston bizning tushunchamiz bo‘yicha arxivlarni hech qachon bilmagan, chunki bu yerda devonxona qoidalari umuman o‘zgacha”. V. Vyatkin ham o‘sha so‘rovga quyidagilarni ma’lum qilgan: “Siz mendan xat orqali Turkistonni ruslar bosib olishi paytida bu yerda shaxsiy va boshqa arxivlar bor, yo‘qligini so‘rasangiz, men bu masala bilan ilgari ham shug‘ullanganman va ma’lumotlar to‘plaganman. Shu ma’lum bo‘ldiki, o‘lkada hech qanday shaxsiy arxivlar bo‘lmagan, bundan tashqari davlatga qarashli arxivlar va qog‘ozlar ombori ham bo‘lmagan. “ Туркестанские ведомости ” gazetasining 1873-yildagi 50-sonidagi musulmon 20 xonliklarida Davlat arxivlari yoki boshqa bu kabi omborlar yo‘qligi”ni ta’kidlaydi. Bu kabi fikrlar bilan kelishib bo‘lmaydi. Ma’lumki, O‘rta Osiyo xonliklari Eron, Hindiston hukmdorlari bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan, ular o‘rtasida yozishmalar amalga oshirilgan. Hattoki xonlar, amirlar, beklar, amaldorlar o‘rtasida ham ko‘p masalalar bo‘yicha ma’muriy xat almashuvlar olib borilgan. 9 Har bir rasmiy hujjat mansabdor shaxsning mirzosi tomonidan tuzilib, muhr qo‘yilgan. Jo‘natilayotgan hujjatlarga chiqish raqami qo‘yilgan, ular hech qaerda ro‘yxatdan o‘tkazilmagan va nusxa olinmagan. Xat oluvchi xatni olib o‘sha vaqtdayoq farmoyish bergan. Yoki xatda unga javob qaytargan. Olingan hujjat uni unitishmaguncha saqlangan. Demak, o‘sha davr ish yuritishiga ko‘ra, devonxona hujjatlarni topshirish va qabul qilish bilan shug‘ullangan. Ma’muriy-huquqiy hujjatlar ham yuritilgan. Bunday hujjatlardan faqatgina vaqf yorliqlari, xon va amir farmonlari, yer solig‘ini hisobga olish uchun kadastr yozuvlari saqlanib qolingan. Sud ishlari og‘zaki hal qilingan, faqatgina ko‘chmas mulkni oldisotdi shartnomalari yozma holatda tuzilgan, lekin ulardan ham nusxa olinmagan, raqamlanmagan va sudlar (qozilarda) da saqlanib qolinmagan. Bundan tashqari, O‘rta Osiyo xonliklari o‘rtasida sodir bo‘lib turadigan o‘zaro urushlar natijasida ko‘p hujjatlar yo‘qolib ketgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday hujjatlarni saqlash uchun hujjat omborxonalariga ehtiyoj sezilmagan ko‘rinadi. Xonlar saroylari devonxonalarida saqlanayotgan hujjatlar rus amaldorlari tomonidan tashib ketilgan, keyinchalik bu qimmatbaho, nodir hujjatlar kolleksiya sifatida, sovg‘a sifatida muzey va kutubxonalarga topshirilgan, hatto chet ellarga sotib yuborilgan. Avvalgi mavzuda ko‘rib o‘tganimizdek, Rossiya tomonidan O‘rta Osiyo xonliklari bosib olinishidan avval, Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklarida davlat ish yuritish an’analari va hujjatchilik qadimiy asosga ega ekanligidan xabardor bo‘lgan edik. Ma’lumki, 1931-yilda Buxoro arkining yerto‘lasidan tartibsiz yotgan 77764 dona o‘ram topilgan, bu o‘ramlar arab grafikasida tojik 9 Раҳимов Ж. Ўзбекистон тарихини ўрганишда архив манбаларидан фойдаланиш. –Т.: ,,Ўқитувчи”, 1995. 67. б 21 tilida yozilgan hujjatlar edi. Bu materiallar keyinchalik O‘zbekiston Markaziy davlat tarixi arxiviga topshirilgan. Buxoro Amirining Qushbegi arxivi hujjatlari XIX-XX asrning boshlariga tegishli bo‘lib, Rossiya siyosiy agentligi bilan ichki va tashqi siyosiy masalalar bo‘yicha xat almashuvlari, amirlik mansabdor shaxslar ustidan shikoyatlar, yer solig‘i hujjatlari, jinoyatlarni tergov qilish hujjatlari va boshqalardan iborat edi. Chor Rossiyasi Xivani bosib olib xon saroyidagi moddiy va ma’- naviy boyliklarni musodara qilingan. Xon saroyini musodora qilishda ishtirok etgan sharqshunos A.L.Kunga uch yuzga yaqin qo‘lyozma kitoblar berilgan, har xil hujjatlarni Osiyo muzeyiga ajratilgan, qolgan materiallarni general Kaufman Peterburgdagi imperator jamoat kutubxonasiga sovg‘a qilgan. Ushbu kutubxona va arxivning keyingi taqdiri noma’lum bo‘lib ketgan edi, lekin 1936-yilda sharqshunos P.I.Ivanov Leningraddagi Saltikov-Shedrin nomidagi Davlat jamoat kutubxonasining qo‘lyozmalar bo‘limida qo‘lyozmalar bilan ishlayotganida ro‘yxatga olinmagan hujjatlar ichida o‘zbek tilidagi hujjatlarni ko‘rib qoladi, hujjatlar Xiva xonligi arxivi ekanligi aniqlangan. Keyinchalik hujjatlarning ma’lum bir qismi Qo‘qon xoni arxiviga tegishli ekanligi aniqlandi. P.P.Ivanov tomonidan jami bo‘lib 120 dona daftar topilgan, bu hujjatlar 1822-1872-yillarga taalluqli ekanligi aniqlangan. Qo‘qon xoni arxivi hujjatlari ozroq edi. Sababi, Xudoyorxon saroyi talon-taroj qilingan vaqtida hujjatlarning aksariyati o‘g‘irlangan, qolganlari Peterburg va Toshkent jamoat kutubxonasi o‘rtasida bo‘lingan. Chor Rossiyasi bosib olgan hududlari hisobidan Turkiston generalgubernatorligi tashkil qilgan edi. Keyinchalik bu viloyatga beshta Sirdaryo, Farg‘ona, Samarqand, Yettisuv, Kaspiyorti viloyatlari kirgan. Turkiston general-gubernatorligi devonxonasida ko‘pgina hujjatlar to‘planib qolgan. 10 Hozirda general-gubernatorlik hujjatlari O‘zbekiston Markaziy davlat arxivida I-1 fondida saqlanmoqda. O‘sha paytda Turkistonda davlat yoki tarix arxivlari bo‘lmaganligi sababli ushbu hujjatlar muassasalarning o‘zida saqlangan. 10 Йўлдошев М.Й. Хива давлат ҳужжатлари. I-II жилдлар. – Т., 1960. 77. б 22 Biroq ko‘pchilik tashkilotlarda hujjat saqlash uchun xonalar, maxsus ajratilgan binolar bo‘lmagan. Graf K.K.Palen Turkiston o‘lkasida 1908-1909-yillarda taftish o‘tkazib, devonxonalar uchun qurilgan binolarda arxivlarga ajratilgan xonalar kichik ekanligini ta’kidlab o‘tadi, shuningdek ko‘p hujjatlar muassasa rahbarlarining buyrug‘iga asosan yo‘q qilinganligi ko‘rsatiladi. Rossiya o‘lkalarida arxiv hujjatlariga bee’tibor bo‘lishgan. Oqibatda hujjatlarning kerakligigi muddati o‘tgandan so‘ng yo‘q qilingan. Rossiya guberniyalarida arxiv hujjatlarini ommaviy ravishda yo‘q qilinishiga qarshi kurash maqsadida N.V.Kalachev loyihasi asosida 1884-yil guberniya rahbarligida arxiv komissiyasi tuziladi. Bu komissiyalarning asosiy vazifalari arxiv hujjatlarini to‘plash va saqlanish muddatini aniqlash, ularni shafqatsiz yo‘q qilishdan saqlash va muassasalarda to‘plangan hujjatlarni ko‘rib chiqib, ularning ilmiy qiymatini aniqlashdan iborat edi. Lekin komissiya o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarni bajara olmadi, chunki komissiyaga arxivlarga kirish uchun ruxsat berilmagan, ularga faqat yo‘q qilish uchun ajratilgan hujjatlarni ko‘rib chiqish uchun ruxsat etilgan Mana bunday komissiyalar Turkistonda ham tuzilgan edi. 1899-yil 1-aprelda Moskvadagi imperator arxeologlar jamiyati professor D.N.Samokvasovni ma’ruzasiga mulohaza bildirishlari va bir necha savollarga javob berishlarini so‘rab barcha arxivlar, arxeograf va olimlar arxiv komissiyalariga murojaat qiladi. Turkistonda arxiv komissiyalari bo‘lmaganligi uchun xat arxeologiya xavaskorlari to‘garagiga yuborilar edi. Bu hujjatlarga to‘garak raisi o‘rinbosari N.Ostroumov: - ,, Javob uchun ajratilgan vaqt qisqa bo‘lganligi sababli javobsiz qoldiradi”, - deb yozadi. Demak, qissadan hissa shulki, Turkistonda arxiv ishiga talab darajasida ahamiyat berilmagan, va hattoki, arxivni so‘rab qilingan murojaatlar ham javobsiz qoldirilgan. Turkistonda arxiv ishini tashkil qilish va tartibga keltirish uchun faqatgina bir marotaba K.P.Kaufman uringan, u Turkiston general-gubernatorligi devonxonasi boshlig‘iga Toshkentda Markaziy arxiv uchun bino qurish haqida 1873-yil oktyabrda farmoyish bergan. Ma’lumki, Turkiston general- gubernatorligining siyosiy markazi hisoblangan Toshkentda barcha asosiy 23 ma’muriy va harbiy idoralar joylashgan edi. Bu markaziy arxivga barcha muassasa va idoralarning tugatilgan ishlari kelib tushishi kerak edi. Kaufman arxivga Toshkent jamoat kutubxonasini ham qo‘shishini istar edi. Markaziy arxivni 4 bo‘limga bo‘lish ko‘zda tutilgan: 1. Turkiston general-gubernatorligi bo‘limi hujjatlari; 2. Viloyat boshqaruvi, sud va Toshkent yarmarka komitetining hujjatlari; 3. Turk harbiy okrugining shtabi, Okrug harbiy soveti, topografiya bo‘limi va barcha harbiy bo‘limlar hujjatlari; 4. Sirdaryo viloyat shtati, komendant boshqaruvi, gospital ishlari kelib tushishi kerak edi. Lekin joydagi rahbarlarning bu ishga sovuqqonligi natijasida Kaufmanning bu harakatlari 18-avgust 1876-yilda to‘xtatilgan. Ma’muriy va harbiy hujjatlarga sovuqqonlik bilan munosabatda bo‘linishi, hujjatlarning saqlanish muddati, sharoiti inobatga olinmaganligi oqibatida ko‘pgina hujjatlar izsiz yo‘qolgan. Shunday qilib aytish mumkinki, Turkiston general- gubernatorligida arxiv hujjatlarini saqlash, butlash va qimmatliligini ekspertiza qilish hukumat rahbarlarining e’tiboridan chetda qolgan. Shuning uchun muassasalarning ko‘p hujjatlari izsiz yo‘q bo‘lib ketgan. Etib kelganlarini saqlash maqsadida qirilishi boshlangan bino ayrim rahbarlarning mas’uliyatsizligi tufayli to‘xtatilgan. 24 I.BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING IJTIMOIY VA MADANIY HAYOTI ARXIV HUJJATLARI ORQALI TADQIQ ETILISHI. 2.1 Turkiston general-gubernatorligi aholisining ijtimoiy holati arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi. XIX asr ikkinchi yarmi O‘rta Osiyo xalqlari taqdirida keskin va fojiali burilish yasagan davr bo‘ldi. 1873 yilda Rossiya imperiyasining Xiva xonligi ustidan protektorati o‘rnatilib, xonlik va xonning faoliyati ustidan nazorat qiluvchi imperiya ma’muriyati Kengashi (Devon) joriy qilindi. Kengash a’zolari 7 kishidan tashkil topib, ulardan to‘rt kishi Rossiya ma’muriyati vakillari, uchtasi esa – Xiva xonligi (xonning o‘zi, devonbegi va mehtar)dan iborat edi. Devonning raisi xon hisoblangan. U tomonidan qabul qilinadigan muhim qarorlar Turkiston general- gubernatori tomonidan albatta tasdiqlanishi shart edi. Xiva xonligini ikkita mustaqil ma’muriy birliklarga bo‘linishi natijasida– devon tizimi bekor qilindi. 1886 yildagi «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»ga ko‘ra Amudaryo bo‘limi Sirdaryo viloyati tarkibiga kiritilib, viloyat harbiy gubernatori boshqarmasiga bo‘ysunadigan bo‘ldi. 11 U fuqaroviy boshqaruv bo‘yicha kengaytirilgan uezd boshlig‘i huquq va majburiyatlaridan foydalanib, mahalliy ma’muriyat va xalq sudiga amaldorlarni tayinlashi hamda o‘z vazifasidan ozod qilishi mumkin edi. Bo‘lim boshlig‘i huzurida uning yordamchisi va mahkama faoliyat ko‘rsatgan. Ma’lumki, rus-xiva shartnomasi (1873 y.) xonlikdagi ma’muriy-davlat tuzilishini o‘z holicha saqlab qoldi. O‘ziga qoldirilgan hududda Xiva xoni xuddi Buxoro amiri singari 11 Иванов П.П. Хозяйство джуйберских шейхов. –M., –Л., 1954. C. 453. 25 xonlikning ichida cheklanmagan hokimiyatni saqlab qolgan edi. Xonlik saroyida xuddi Buxoro amirligidagi vazifalarni bajaruvchi bir guruh amaldorlar lavozimlari mavjud edi. U yoki bu amaldorning hokimiyat tizimidagi mavqei va darajasi uning xonga yaqinligi bilan belgilangan. Shaxsan xonning o‘zining farmoni bilan saroydagi turli davlat lavozimlari taqsimlanib, ko‘p hollarda bu lavozimlar avloddanavlodga meros bo‘lib qolar edi. XIX asrning birinchi yarmida Xiva xonligida Qo‘shbegi lavozimidagi shaxs xonning topshirig‘iga ko‘ra xonlikning janubiy qismidagi aholisini boshqarar edi. Undan so‘ng – mehtar lavozimi bo‘lib, mehtarga xonlikning shimoliy qismidagi o‘troq aholi bo‘ysungan. Chin inoq lavozimi ilgarilari xondan keyingi o‘rinda turuvchi lavozim hisoblansa-da, huddi Buxorodagi chin otaliq mansabi bu davrga kelib o‘z ahamiyatini yo‘qotgan edi. Ularning har birining huzurida ularga tobe’ amaldorlar va mahkama bo‘lib, u erda davlat ahamiyatiga molik muhim hujjatlar to‘plangan. Shuningdek, xon huzurida ham huddi Buxorodagidek – devonbegi, parvonachi, shotir, kitobbardor lavozimlari bo‘lib, ular faoliyati o‘z-o‘zidan ish yuritish va hujjatlarni saqlash bilan uzviy bog‘liq edi. O‘zR MDAda saqlanayotgan Xiva xonlari arxiv hujjatlarida xonlikdagi arxiv ishi va ish yuritish tartiblari yoritilgan. Xiva xonligi arxivi hujjatlarini butlash tarixiga ruslar katta e’tibor qaratishgan. 1864-1865 yillarda Rossiya harbiylarining Toshkentga qilgan yurishidan farqli o‘laroq, Xiva xonligini zabt etishda harbiy qo‘shinlar bilan birgalikda harbiy-topografik va madaniytarixiy mu’lumotlar to‘plovchi olimlar guruhi ham safarbar etilgan. Bu holat bosib olingan hududlarga nisbatan Rossiya imperiyasi hukumatining va ilmiy jamiyat vakillarining o‘ziga xos qiziqishini ortib borishi bilan bog‘liqdir. Masalan, rus geografik jamiyati tomonidan o‘lkani tadqiq etish yuzasidan «Xiva xonligi geografik, etnografik va madaniy-tarixiy munosabatlarini o‘rganish bo‘yicha» loyiha ishlab chiqildi. 12 Loyihaning alohida bo‘limlari tarixiy geografiya va yozma manbalarni to‘plashga yo‘naltirilgan edi. Unda qanday sharoitlarda va kimlardan (bozorlar va kitob rastalaridan, mansabdor shaxslardan) xonlikdagi sharq qo‘lyozmalarini fan 12 Козлитин И.П. Государственные архивы республик Средней Азии. –М., 1961. C. 32. 26 manfaatlariga o‘zlashtirish to‘g‘risidagi ma’lumotlar ham qo‘shilgan. O‘z o‘rnida loyihada rasmiy hujjatlarni to‘plashga katta e’tibor berish alohida ta’kidlangan. Loyihaning IV bo‘limida quyidagilar ta’kidlangan: «Hujjatlar nafaqat rasmiy shaxslarga tegishli binolardan, balki o‘zlari yoki ota-onalari yuqori mansabda ishlamagan oddiy fuqarolarning uylaridan ham topilishi mumkin. Ularning uylarida faxriy yorliqlarni, shartnoma yoki ularning nusxalarini uchratish mumkin. Oqsoqollar tomonidan soliqlar yig‘imi hisoboti olib borilgan... Shunga o‘xshash barcha qog‘ozlar ilmiy qiziqish kasb etadi». Ushbu loyihani amalga oshirishda Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufmanning buyrug‘iga binoan Xiva yurishida faxriy maslahatchi va sharqshunos – A. L. Kun ham ishtirok etgan. 1873 yilning 5 oktyabrida A.Kun Turkiston general-gubernatori fon Kaufmanga xat yo‘llab, ishi yuzasidan quyidagilar to‘planganini ma’lum qildi: 1) Xonlik to‘g‘risidagi etnografik-statistik materiallar; 2) xon saroyidan sharq qo‘lyozmalari, tangalar va hujjatli materiallarni konfiskatsiya qilinganligi; 3) kumushdan yasalgan ayollar taqinchoqlarining bir qismi – sotib olish yo‘li bilan, bir qismi – mulkning kontributsiyasidan to‘planganligini; turkman va turkman ayoliga tegishli ikkita manekenlarga mo‘ljallangan kostyumlar; 4) Xiva xonlari taxtini musodara qilinganligi; 5) tangalarni zarb qilish uchun Xiva xonlari tomonidan qo‘llanilgan muhrlar; 6) ko‘xna Urganchdan keltirilgan Xiva xonlari muhrlari va sharq qo‘lyozmalarining bir qismi, shuningdek xonning taxti – Osiyo muzeyiga jo‘natilgan bo‘lsa, kitoblar, hujjatlar, kumush buyumlar, kiyimlar, qadimgi tangalar va muhrlar Imperatorning oilaviy kutubxonasiga topshirilgan. A.Kunning ma’lumotlariga ko‘ra, Xiva xoni saroyi egallanganligining ikkinchi kunida turli xil mazmundagi 300 ga yaqin qo‘lyozmalar konfiskatsiya qilingan. Ulardan 129 tasi- 140 jildli tarixiy to‘plamlar, yigirmaga yaqin sharq shoirlarining 30 jildli asarlari, 40 ta huquqiy-diniy 50 jildli to‘plamlar, shuningdek, Qur’onning 18 nusxasi va 50 ta o‘quv qo‘llanmalardan iborat edi. A.Kunning fikricha, bu qo‘lyozmalar orasida xon saroyi yilnomachisi vazifasida ishlagan Yunus Mirobning «Xiva xonlari tarixi» 27 asari qimmatli manbalardan biri hisoblangan. Asarda Qo‘ng‘irotlar sulolasining asoschisi Eltuzarxon davridan to Rossiya imperiyasi bosqiniga qadar hukmronlik qilgan xonlar tarixi yoritilgan. 13 Davlatda mavjud bo‘lgan urf-odatlar bo‘yicha bu asar rasmiy yilnomachilar tomonidan avloddan-avlodga me’rosiy asar qilib qoldirilgan. Xiva yurishi vaqtida turli xil mazmundagi quyidagi arxiv hujjatlari to‘plangan: 1) moliyaviy ishlarga (xonlikdagi kirim va chiqimlar-muallif) oid hujjatlar; 2) mulk va vaqf erlari to‘g‘risidagi hujjatlar; 3) xizmat xatlari (turli xil diplomatik yozishmalar va iltimosnomalar) va h.k. Birinchi guruhda soliq yig‘imlari haqidagi qaydnoma jurnallar (salg‘uta) to‘plangan. Ikkinchisi – devonbegi Matmurodning xonlik xarajatlari to‘g‘risidagi hisobotlaridan tashkil topgan. Uchinchisiga, Buxoro, Qazali, Konstantinopol va boshqa shaharlarda yashovchi Xiva savdogarlarining xonga yozgan iltimosnomalari; yer to‘g‘risidagi bahs-nizolarni hal qilib berish to‘g‘risidagi so‘rovnomalar, erjoy olish to‘g‘risidagi arznomalar kirgan. Diplomatik yozishmalar orasida quyidagi hujjatlar aniqlandi: Ost-Indiya general-gubernatori Nors Brunning xati; turk sultonining xat va farmonlari; rus elchisi va generali Danilevskiy va Xiva xoni o‘rtasida imzolangan shartnoma; Turkiston general- gubernatori bilan olib borilgan turli xil maktublar va h.k. A.Kun yuqorida to‘plangan arxiv materiallarini tahlil qilib, ulardagi ma’lumotlarni to‘liq bo‘lmaganligi omillarini ham ko‘rsatib o‘tdi. Birinchisi – Rossiya imperiyasining bosqinchilik harakatlari va yuzaga kelgan siyosiy voqealar bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchisi – O‘rta Osiyo xonliklarida yozma manbalarni saqlovini yo‘lga qo‘yilmaganligi hamda davlat arxivlari yoki shunga o‘xshash arxiv saqlovxonalarining yo‘qligida edi. Biroq, A.Kun tomonidan to‘plangan sharq qo‘lyozmalarini, shuningdek, ular orasidagi Xiva xonlari kitoblarining o‘z manziliga etkazish taqdiri fojiali bo‘lgan. N.P.Ostroumovning kundalik xotiralarida ta’kidlanishicha, 1891 yilning 5 13 Петрушевский И.П. Из истории Бухары ХIII в. Ученые записки ЛГУ, Серия востоковедческих наук. Вып. I, –Л., 1949. -C. 432. 28 sentyabrida u Xiva xonining bosh kotibi Polvon Mirza-boshi bilan uchrashganda, Polvon Mirza-boshi unga quyidagilarni ma’lum qilgan: «Kun Xivadan 1500 ta turli xil qo‘lyozmalarni olib ketgan, biroq bu qo‘lyozmalarni qayiqda olib ketishi mobaynida ularning ko‘pchilik qismi suvdan nam bo‘lib qoladi. Nam bo‘lib qolgan hujjatlarni quritish uchun 150 ta mulla madrasadan chaqirilgan. Yordamga chaqirilgan mullalar tomonidan ayrim qo‘lyozmalar yashirib qolingan va bu qo‘lyozmalarni keyinchalik, u – Buxoroda ko‘rgan». Umuman, Xiva xonlari arxivi asosan Qo‘shbegi mahkamasi, devonbegi va mehtar hujjatlaridan tashkil topgan edi. 1948 yilning iyulida Xorazm viloyat davlat arxiv fondida to‘plangan «Xiva xoni devonxonasi»ning 1874-1917 yillardagi voqealarni aks ettiruvchi 98 saqlov birligidagi hujjatli materiallari O‘zRMDAga qabul qilindi. Bu hujjatlar Amudaryo bo‘limi boshlig‘i va Xiva xoni mahkamasi o‘rtasida soliq yig‘imlari, jinoiy va fuqaroviy ishlar to‘g‘risidagi hamda boshqa hujjatlardan iborat edi. Bir yildan so‘ng fondga Qoraqalpog‘istondan keltirilgan qozilik va vaqf hujjatlari, mahalliy xalqning xonga murojaatlari, devonxonaning soliq tushumlari haqida ma’lumot beruvchi daftarlari, alohida er egalari qaramog‘idagi erlar va sug‘orish kanallarida tozalashga qatnashgan ishchilar haqidagi statistik ma’lumotlar ham topshirildi. 29 2.2 Arxiv hujjatlarida o'lka madaniyati haqida ma'lumotlar va uning tadqiqotlarda aks etishi. O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondida madaniyat sohasiga oid hujjatlar davlat arxivlari, muzeylar, kutubxonalar va idoraviy arxivlarda saqlanadi. Bu hujjatlar o‘lka madaniyatining turli jabhalarini, ya’ni tarixiy meros, san’at, adabiyot, ta’lim, xalq ijodiyati va boshqa sohalarni qamrab oladi. Quyidagi turlarga bo‘linadi: Davlat va jamoat tashkilotlari hujjatlari: Madaniyat vazirligi, davlat madaniyat muassasalari (teatrlar, muzeylar, kutubxonalar) faoliyatiga oid hujjatlar. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligining arxiv hujjatlari milliy madaniy merosni asrab-avaylash, san’atni rivojlantirish va xalqning ma’naviy- axloqiy darajasini yuksaltirish bo‘yicha choralar haqida ma’lumot beradi. Shaxsiy fondlar: Madaniyat arboblari, yozuvchilar, rassomlar, musiqachilar va boshqa ijodkorlarning shaxsiy arxivlari. Bu fondlarda ularning ijodiy faoliyati, xatlar, qo‘lyozmalar, fotosuratlar va boshqa materiallar saqlanadi. Masalan, taniqli adiblarning shaxsiy hujjatlari o‘lka adabiyotidagi o‘zgarishlarni tadqiq qilish uchun muhim manba hisoblanadi. 14 Audiovizual hujjatlar: Kinohujjatlar, fotohujjatlar, ovoz yozuvlari va boshqa media materiallari. Bu hujjatlar o‘lka madaniyatining vizual va ovozli ko‘rinishlarini aks ettiradi. Masalan, nitroasosdagi kinohujjatlar madaniy tadbirlar, xalq bayramlari va san’at namoyishlarini hujjatlashtiradi. Etnografik materiallar: Toponimlar, xalq og‘zaki ijodi, an’analar va marosimlarga oid ma’lumotlar. Masalan, geografik nomlar (toponimlar) o‘lka 14 Справочник по фондам Государственного архива г. Ташкента. Под ред. Остроумовой Д.Г. –Т., 1992. - C. 455. 30 tarixi, etnografiyasi va tabiatiga oid ma’lumotlarni saqlaydi, bu esa xalqning turmush tarzi va madaniyati haqida tasavvur beradi. Ilmiy-ma’lumotnoma apparati (IMA): Arxiv hujjatlari mazmuni va tarkibiga oid tizimlashtirilgan ma’lumotnomalar, kataloglar va sharhlar. Bu apparat madaniyat sohasidagi hujjatlarni tez topish va tahlil qilishda yordam beradi. Arxivlar muntazam ravishda davlat va nodavlat tashkilotlardan, shuningdek, jismoniy shaxslardan hujjatlar qabul qiladi. Madaniyat sohasidagi hujjatlar fondlashtirilib, tegishli arxiv fondlariga kiritiladi. Hujjatlar fondlar, yig‘majildlar va saqlov birliklari bo‘yicha hisobga olinadi. Masalan, qog‘oz hujjatlar varaqlar soni, kinohujjatlar metraj yoki xronometraj bo‘yicha ro‘yxatga olinadi. Bu jarayon hujjatlarning yo‘qolishini oldini oladi va ularni tez topish imkonini beradi. Hujjatlarning fizik holatini saqlash uchun me’yoriy sharoitlar yaratiladi. Masalan, namlik, biologik zararkunandalar (mog‘or, hasharotlar) yoki o‘g‘irlikdan himoya qilish choralari ko‘riladi. Namiqqan hujjatlar akklimatizatsiya qilinadi, shikastlanganlari esa sanitariya-gigiyenik qayta ishlovdan o‘tkaziladi. o‘nggi yillarda arxiv hujjatlari raqamlashtirilib, elektron ma’lumotlar bazasiga kiritilmoqda. Bu madaniyat sohasidagi hujjatlarga masofadan turib kirish imkonini oshiradi va ularning saqlanishini ta’minlaydi. 15 Arxiv hujjatlari o‘lka madaniyatini tadqiq qilishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Ular quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi: Madaniyat sohasidagi arxiv hujjatlari o‘lka tarixini, xususan, madaniy rivojlanish bosqichlarini o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. Masalan, davlat madaniyat muassasalari faoliyatiga oid hujjatlar sovet davri yoki mustaqillik yillaridagi madaniy siyosatni tahlil qilishda foydalaniladi. oponimlar, xalq og‘zaki ijodi va marosimlarga oid hujjatlar xalqning turmush tarzi, an’analari va madaniy o‘ziga xosliklarini o‘rganishda muhim. Masalan, mahalla va qishloq nomlari xalqning tarixiy va geografik aloqalarini ochib beradi. Shaxsiy fondlar va audiovizual hujjatlar orqali adabiyot, teatr, musiqa va boshqa san’at turlarining rivojlanishi o‘rganiladi. 15 Раҳимов Ж. Ўзбекистон тарихини ўрганишда архив манбаларидан фойдаланиш. –Т.: “Ўқитувчи”, 1995. 322 . б 31 Masalan, taniqli shoir yoki musiqachining arxiv fondidagi qo‘lyozmalar uning ijodiy jarayonini tahlil qilishga yordam beradi. Madaniyat sohasidagi hujjatlar davlatning madaniy siyosati, xalqning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi va global madaniyat bilan integratsiyasini o‘rganishda qo‘llaniladi. Masalan, Madaniyat vazirligining hujjatlari milliy madaniyatni jahon madaniyati bilan bog‘lash choralarini ko‘rsatadi. Arxiv hujjatlari ta’lim muassasalari, ilmiy muassasalar va ommaviy axborot vositalari tomonidan madaniy merosni o‘rganish va targ‘ib qilishda ishlatiladi. Masalan, arxiv ma’lumotnomalari yoshlarni kitobxonlikka jalb qilish va estetik madaniyatni rivojlantirishda foydalaniladi. Raqamlashtirilgan hujjatlar va ma’lumotlar bazalari orqali tadqiqotchilar masofadan turib ma’lumotlarga kirish imkoniga ega. Bu, ayniqsa, xalqaro tadqiqotchilar uchun qulaylik yaratadi. Ba’zi hujjatlar eskirgan yoki shikastlangan bo‘lib, ulardan foydalanish qiyinlashadi. Masalan, nitroasosdagi kinohujjatlar maxsus tekshiruv va qayta ishlovdan o‘tishi talab qilinadi. O‘zbekiston arxivlarida o‘lka madaniyatiga oid hujjatlar davlat va shaxsiy fondlar, audiovizual materiallar va etnografik ma’lumotlar shaklida saqlanadi. Bu hujjatlar tarixiy, etnografik, adabiy va ijtimoiy tadqiqotlarda muhim manba bo‘lib, madaniy merosni o‘rganish va targ‘ib qilishda keng qo‘llaniladi. “O‘zarxiv” agentligi tomonidan tashkil etilgan saqlash va foydalanish tartiblari tadqiqotchilar uchun qulay sharoit yaratadi, ammo raqamlashtirish va hujjatlarning holatini yaxshilash bo‘yicha ishlar davom ettirilmoqda. 32 XULOSA Arxiv hujjatlari va o‘lka madaniyati O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi ,,O‘zarxiv” agentligi tomonidan boshqariladi, bu esa Milliy arxiv fondida madaniy meros obyektlarini saqlash, hisobga olish va ulardan foydalanishni ta’minlaydi. O‘lka madaniyatiga oid hujjatlar quyidagi yo‘nalishlarda keng yoritilgan: 1. Tarixiy hujjatlar va madaniy meros: - Arxivlarda o‘lka tarixi, etnografiyasi va an’analariga oid hujjatlar saqlanadi. Masalan, toponimlar (geografik nomlar) mahalliy aholi hayoti, ularning madaniy va tarixiy ildizlarini ochib beradi. Bu ma’lumotlar xalqning turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlari va tabiiy muhit bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. - Qadimiy yozma manbalar, diniy muassasalarga oid hujjatlar (din davlatdan ajratilgunga qadar) va xalqning ma’naviy hayotini aks ettiruvchi materiallar madaniy merosning muhim qismini tashkil etadi. Bular orasida xattotlik namunasi, qo‘lyozmalar va tarixiy yilnomalarni uchratish mumkin. 2. Madaniy muassasalar faoliyati: - O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi va uning hududiy bo‘linmalari tomonidan milliy madaniyatni asrash, san’atni rivojlantirish va xalq ijodiyati targ‘ib qilishga oid hujjatlar arxivlarda joy olgan. Bu hujjatlar milliy va jahon madaniyatining namunalarini ommalashtirish, xalqning madaniy saviyasini oshirishga xizmat qiladi. - Teatrlar, muzeylar, kutubxonalar, O‘zbekiston davlat sirki, hayvonot bog‘lari va ko‘zi ojizlar uchun maxsus kutubxonalar kabi muassasalarga oid hujjatlar madaniy hayotning turli jabhalarini yoritadi. Masalan, teatrlarning 33 repertuarlari, muzeylarning ko‘rgazma faoliyati va kutubxonalar fondidagi noyob nashrlar madaniy jarayonlarni tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi. 3. Audiovizual va elektron hujjatlar: - Arxivlarda saqlanadigan kinohujjatlar, fotohujjatlar, audioyozuvlar va boshqa audiovizual materiallar madaniy merosning muhim qismini tashkil etadi. Bu materiallarning saqlanishi maxsus sharoitlarda amalga oshiriladi: masalan, nitroasosdagi kinohujjatlar barqarorligi bo‘yicha tekshiriladi, biologik zararkunandalar (mog‘or, hasharotlar) aniqlansa, sanitariya-gigiyenik qayta ishlovdan o‘tkaziladi. - Ushbu hujjatlar xalq ijodiyati, milliy bayramlar, an’analar va madaniy tadbirlarni yoritadi. Masalan, xalq qo‘shiqlari, raqslar va teatrlashtirilgan tomoshalarga oid audio va video yozuvlar madaniy o‘ziga xoslikni saqlab qoladi. 4. Shaxsiy fondlar va ijodiy meros: - Madaniyat, san’at, fan va ta’lim sohasida faoliyat yuritgan taniqli shaxslarning shaxsiy fondlari arxivlarda saqlanadi. Bu fondlar o‘lka madaniyatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan shaxslar faoliyatini yoritadi. Masalan, adiblar, rassomlar, arxitektorlar va musiqashunoslarning qo‘lyozmalari, xatlari va ijodiy materiallari tadqiqotchilar uchun qimmatlidir. - Buxoro davlat universiteti kabi ta’lim muassasalarida professor- o‘qituvchilar va talabalarning ilmiy ishlariga oid hujjatlar, shuningdek, monografiyalar, dissertatsiyalar va ilmiy maqolalar madaniy va ta’lim sohasidagi yutuqlarni aks ettiradi. Arxiv hujjatlarining tadqiqotlarda aks etishi Arxiv hujjatlari ilmiy tadqiqotlar, madaniy va tarixiy izlanishlar uchun muhim manba sifatida xizmat qiladi. Ularning tadqiqotlarda qo‘llanilishi quyidagi yo‘nalishlarda ko‘zga tashlanadi: 1. Tarixiy va etnografik tadqiqotlar: - Arxiv hujjatlari o‘lka tarixi va etnografiyasini o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. Toponimlar bo‘yicha tadqiqotlar mahalliy aholi hayoti, ularning madaniy va tarixiy aloqalarini ochib beradi. Masalan, geografik nomlarning kelib chiqishi xalqning migratsiya jarayonlari, iqtisodiy faoliyati va diniy e’tiqodlarini 34 tushunishga yordam beradi. Tarixiy xotirani saqlash maqsadida arxivlar xalqning o‘tmishini yorituvchi hujjatlarni tizimlashtiradi. Bu tadqiqotchilarga o‘lka madaniyatining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish imkonini beradi. 2. Madaniy merosni o‘rganish: - Arxiv hujjatlari milliy va jahon madaniyatining namunalarini o‘rganishda qo‘llaniladi. Madaniyat vazirligi va boshqa muassasalarga oid hujjatlar san’at, adabiyot va xalq ijodiyati sohasidagi tadqiqotlarga asos bo‘ladi. Masalan, xalq og‘zaki ijodi, she’riy tarjimalar va arxitektura yodgorliklari haqidagi hujjatlar filologiya, san’atshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida ishlatiladi. - Muzey fondlari va teatr arxivlaridagi materiallar madaniy merosning moddiy va nomoddiy shakllarini o‘rganishda foydalaniladi. Masalan, xalq hunarmandchiligi namunalariga oid fotosuratlar va hujjatlar an’anaviy san’at turlari tarixini tiklashga yordam beradi. 3. Ilmiy-ma’lumotnoma apparati (IMA): - Arxivlarda tuzilgan ilmiy-ma’lumotnoma apparati hujjatlarning tarkibi va mazmunini tizimli ravishda ochib beradi. Kataloglar, sharhlar va ma’lumotnomalar tadqiqotchilarga kerakli materiallarni tezda topish imkonini beradi. - Ushbu apparat orqali madaniy merosga oid hujjatlar ilmiy, ta’lim va ma’rifiy maqsadlarda ishlatiladi. Masalan, arxiv ma’lumotnomalari fuqarolarning o‘qish yoki ish faoliyatini tasdiqlashda, shuningdek, ilmiy izlanishlarda qo‘llaniladi. 4. Axborot madaniyati va zamonaviy tadqiqotlar: - Arxiv hujjatlari axborot madaniyati sohasida tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega. Axborot madaniyati jamiyatning axborot jarayonlari va munosabatlarini tavsiflovchi komponent sifatida qaraladi. Arxivlardan olingan ma’lumotlar axborotni qayta ishlash, saqlash va uzatish jarayonlarini tahlil qilishda ishlatiladi. - Statistik ma’lumotlar va arxiv hujjatlari ommaviy-ijtimoiy hodisalarni o‘rganishda, masalan, jinoyatchilik tendensiyalarini tahlil qilishda yoki ijtimoiy jarayonlarni bashorat qilishda foydalaniladi. 35 5. Ta’lim va ilmiy faoliyat: - Arxiv hujjatlari ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini qo‘llab- quvvatlash uchun ishlatiladi. Oliy ta’lim muassasalarida o‘qiganlik haqida ma’lumotnomalar talabalarning o‘quv faoliyatini tasdiqlashda muhim ahamiyatga ega. - Universitetlarda ilmiy tadqiqotlar uchun arxiv materiallari muhim manba sifatida xizmat qiladi. Xususan, Buxoro davlat universitetida iqtidorli talabalarni ilmiy faoliyatga jalb qilishda arxiv hujjatlari asosida tadqiqotlar olib boriladi. Saqlash va hisobga olish: Hujjatlar fondlar, yig‘majildlar va saqlov birliklari bo‘yicha hisobga olinadi. Ularning saqlanishi me’yoriy sharoitlarda amalga oshiriladi, yo‘qolishi va shikastlanishining oldi olinadi. - Foydalanish: Hujjatlar ilmiy, madaniy, ta’lim va boshqa maqsadlarda foydalanish uchun taqdim etiladi. Arxivlardan foydalanish arxiv rahbarining ruxsati bilan amalga oshiriladi, voyaga yetmaganlar va muomala layoqati cheklangan shaxslar uchun maxsus tartib-qoidalar mavjud. - Raqamlashtirish: Zamonaviy sharoitda arxiv hujjatlari raqamlashtirilib, tadqiqotchilar uchun qulay formatda taqdim etilmoqda. Bu ma’lumotlarga tezkor kirish imkonini beradi va global miqyosda foydalanishni osonlashtiradi. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Бобоқулов Б. Архив иши назарияси ва амалиёти. Ўқув қўлланма. – Т., 2011. 344 б. 2. Nazarov A O’zbekiston Milliy Arxividagi Turkiston ilmiy jamiyatlari fondlari hujjatlari. Toshkent.: ,,Tamaddun“, 2023. -B. 31. 3. Is’hoqov M. M. Alimova R.R. Arxivshunoslik. –T., 2010. 322. б 4. Алимов И.А. Архившунослик. –Андижон, 2005. 347 . б 5. Йўлдошев М. Й. ХIХ аср Хива давлат ҳужжатлари. –Т.: “Фан”, 1960. 432 . б 6. Раҳимов Ж. Ўзбекистон тарихини ўрганишда архив манбаларидан фойдаланиш. –Т.: “Ўқитувчи”, 1995. 34. б 7. Йўлдошев М.Й. Хива давлат ҳужжатлари. I-II жилдлар. – Т., 1960 . 344. б 8. Жукова М.П. Комплектование архивов электронными документами // Отечественные архивы. 2000. № 2. С. 5–17. 9. Максаков В.В. Архивное дело в первые годы советской власти. –М., 1959. С. 45 . 10. Ростиславов М.Н. Несколько слов о важности вакуфных документов в историческом отношении //Туркестанские ведомости, 1873, №42, 11. Справочник по фондам Государственного архива г. Ташкента. Под ред. Остроумовой Д.Г. –Т., 1992. С. 56 37 12. Справочник. Государственные архивы. Т.1,2. Под ред. Ваганова Х.М. и др. –М., 1989. С. 76 13. Центральный государственный архив Узбекистана //Каталог. –Т., - 1975. C. 61. 14. Юлдашев М.Ю. Новый архивный источник по истории Средней Азии. – Краткая сообщения института востоковедения АН СССР. №1, 1951. С. 90 15. Абдуваҳобова М.Р. Қушбеги архивида тарихий топонимлар ва Бухоро амирлигининг маъмурий-ҳудудий тизими. –Т., 2006. 78. б 16. Лунин Б.В. Научные общества Туркестана и их прогрессивная деятельность. Конец XIX–начало XX в. – Ташкент, 1962. – С. 126. 17. Центральный государственный исторический архив УзССР. Путеводитель / Сост. Агафонова З.И., Халфин Н.А. – Ташкент, 1948. – С. 144. 38

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. Turkiston o'lkasining iqtisodiy va boshqaruv tarixi arxiv hujjatlarida aks etishi

1.1 Arxiv hujjatlarida o'lka boshqaruviga oid tadqiqotlar

1.2 O'lka iqtisodiy hayotining arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi

II.BOB. Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy va madaniy hayoti arxiv hujjatlari orqali tadqiq etilishi

2.1 Turkiston general-gubernatorligi aholisining ijtimoiy holati arxiv tadqiqotlarida o'rganilishi

2.2 Arxiv hujjatlarida o'lka madaniyati haqida ma'lumotlar va uning tadqiqotlarda aks etishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить