Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilishi, tuzilishi va uning funksiyalari

Купить
MAVZU: TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGI TASHKIL ETILISHI, TUZILISHI VA UNING FUNKSIYALARI MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................................................................................................. 2 I BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TASHKIL TOPISHI .......................................................................................................................................................................... 5 1.1. Turkiston o‘lkasining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi .................... 5 1.2. Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi va uning siyosiy sabablari.. ................................................................................................................................................................................. .................. 8 1.3. Turkiston general-gubernatorligining dastlabki boshqaruv tamoyillari va mahalliy aholi bilan munosabatlar .................................................................................................................................... 11 Birinchi bobga xulosa .......................................................................................................................................... 14 II BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TUZILISHI VA FUNKSIYALARI ................................................................................................................................................. 17 2.1. Turkiston general-gubernatorligining ma’muriy-hududiy tuzilishi va boshqaruv tizimi .................................................................................................................................................................................. 17 2.2. Turkiston general-gubernatorligining siyosiy, iqtisodiy va harbiy funksiyalari20 2.3. Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy-madaniy siyosati va uning mintaqa hayotiga ta’siri ........................................................................................................................................................... 23 Ikkinchi bobga xulosa .......................................................................................................................................... 26 XULOSA ....................................................................................................................................................................... 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .......................................................................................... 30 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Turkiston general-gubernatorligining tashkil topishi, tuzilishi va funksiyalarini oʻrganish Oʻzbekiston va butun Markaziy Osiyo tarixini chuqur tushunish uchun fundamental ahamiyatga ega. Ushbu davr mintaqaning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida tub oʻzgarishlarga sabab boʻlgan mustamlakachilik siyosatining eng muhim bosqichlaridan birini tashkil etadi. Rossiya imperiya sining Markaziy Osiyoga kirib kelishi va Turkiston general- gubernatorligining barpo etilishi mahalliy xalqlar uchun yangi boshqaruv tizimi, iqtisodiy munosabatlar va madaniy taʼsirlarni olib keldi. Bu jarayonlar mintaqaning keyingi rivojlanish yoʻnalishini belgilab berdi va bugungi kunda ham uning ijtimoiy-siyosiy landshaftida oʻz aksini topmoqda. Mustamlakachilik davrining oqibatlarini, jumladan, mahalliy aholining huquqiy holati, yer-suv munosabatlaridagi oʻzgarishlar, taʼlim va madaniyat sohasidagi islohotlarni tahlil qilish zamonaviy davlat qurilishi va milliy oʻzlikni anglash jarayonlari uchun muhim saboqlar beradi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev taʼkidlaganidek, tarixdan toʻgʻri xulosa chiqarish, uning saboqlarini chuqur anglash bugungi va kelajak avlodlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, Turkiston general- gubernatorligi davrini xolisona va ilmiy asosda oʻrganish, uning murakkab jihatlarini ochib berish dolzarb vazifadir. Bu davrni oʻrganish nafaqat tarixiy voqealarni qayta tiklash, balki mustamlakachilikning uzoq muddatli taʼsirlarini, mahalliy jamiyatning unga munosabatini va milliy ozodlik harakatlarining ildizlarini tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu tadqiqotlar mintaqaning hozirgi geostrategik ahamiyatini va uning global jarayonlardagi oʻrnini baholas hda ham muhim nazariy va amaliy asos boʻlib xizmat qiladi. Mustamlakachilikning iqtisodiy ekspluatatsiya mexanizmlari, maʼmuriy- huquqiy tizimining xususiyatlari va madaniy assimilyatsiya siyosati bugungi kunda ham tarixiy xotira va milliy gʻurur masalalarida muhim oʻrin tutadi. Shu bois, ushbu 2 mavzuni har tomonlama tadqiq etish, uning sabab va oqibatlarini chuqur tahlil qilish ilmiy jamoatchilik va keng jamoatchilik uchun katta qiziqish uygʻotadi. 1 Kurs ishining maqsadi: Turkiston general-gubernatorligining tashkil topishi, maʼmuriy tuzilishi, boshqaruv funksiyalari va uning mintaqa aholisi hayotiga koʻrsatgan ijtimoiy-iqtisodiy taʼsirini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Turkiston general-gubernatorligi tarixi mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan uzoq yillar davomida oʻrganilib kelinayotgan muhim mavzulardan biridir. Sovet davri tarixshunosligida bu mavzu asosan sinfiy kurash va Rossiya imperiyasining "progressiv roli" nuqtai nazaridan yoritilgan boʻlib, mustamlakachilikning salbiy oqibatlari koʻpincha eʼtibordan chetda qolgan yoki yumshatilgan. Ushbu davrda M.P. Vaxobov, A.A. Semenov kabi olimlarning ishlari mavjud boʻlsa-da, ularda ideologik cheklovlar sezilarli darajada edi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng, ushbu mavzuga yangicha, xolisona va tanqidiy yondashuv shakllandi. Mahalliy olimlar, jumladan, R. Shamsutdinov, D. Alimova, Q. Rajabov, N. Xolmatov, A. Qodirov kabi tadqiqotchilarning asarlarida Turkiston general- gubernatorligining mustamlakachilik mohiyati, uning mintaqa ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotiga salbiy taʼsiri chuqur tahlil qilindi. Xorijiy tarixchilar, masalan, E. Allworth, A. Bennigsen, S. Blank kabi olimlar ham Markaziy Osiyoning chor Rossiyasi davridagi tarixini oʻrganishga katta hissa qoʻshganlar. Ular Rossiya imperiyasi ning mintaqada gi siyosatini, mahalliy xalqlar bilan munosabatlarini va mustamlakachilikning uzoq muddatli oqibatlarini turli nuqtai nazardan koʻrib chiqdilar. Shunga qaramay, general- gubernatorlikning ayrim funksional jihatlari, masalan, uning moliyaviy boshqaruvi, sud tizimidagi oʻzgarishlar yoki mahalliy aholining turli qatlamlari ning mustamla kachilik siyosatig a munosabatining chuqur qiyosiy tahlili kabi masalalar hali ham toʻliq oʻrganilmagan. 1 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Tarixiy xotira va milliy oʻzlikni anglashni kuchaytirish toʻgʻrisida"gi farmoni. – Toshkent: Adolat, 2023 3 Ushbu kurs ishi mavjud adabiyotlarni umumlashtirish va yangi ilmiy yondashuvlar asosida mavzuni yanada chuqurlashtirishga qaratilgan. 2 Kurs ishining vazifalari: 1. Turkiston general-gubernatorligining tashkil topishi uchun tarixiy shart-sharoitlar va sabablarni aniqlash. 2. General-gubernatorlikning maʼmuriy-hududiy tuzilishi va boshqaruv mexanizmlarini tahlil qilish. 3. Gubernatorlikning asosiy funksiyalarini (harbiy, siyosiy, iqtisodiy, sud va maʼmuriy) atroflicha oʻrganish. 4. Chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosatining mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga taʼsirini baholash. 5. Gubernatorlik davrida amalga oshirilgan islohotlar va ularning mahalliy aholi turmushiga koʻrsatgan oqibatlarini koʻrsatish. Kurs ishining obyekti: XIX asr oxiri XX asr boshlarida Markaziy Osiyo mintaqasi va undagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hamda madaniy jarayonlar. Kurs ishining predmeti: Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi, uning maʼmuriy tuzilishi, boshqaruv funksiyalari va mintaqa aholisi hayotiga koʻrsatgan taʼsiri. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat. Birinchi bobda Turkiston general-gubernatorligining tashkil topishi sabablari va uning dastlabki maʼmuriy tuzilishi koʻrib chiqiladi. Ikkinchi bobda esa gubernatorlikning asosiy funksiyalari, boshqaruv mexanizmlari va mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga taʼsiri chuqur tahlil qilinadi. Ishni yozishda 2 Abdullayev R.A. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosati davrida: iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 34-58 4 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti olimlari, jumladan, professor D. Alimova, Q. Rajabov kabi yetakchi mutaxassislarning ilmiy ishlari, shuningdek, ilmiy rahbar professor A. Ismoilovning tavsiyalari asosida olib borildi. Mavzu boʻyicha N. Xolmatov, A. Qodirov, R. Shamsutdinov kabi tadqiqotchilarning monografiyalari va ilmiy maqolalari oʻrganilib, ularning xulosalari tahlil qilindi. Kurs ishining tuzilishi mavzuni har tomonlama yoritishga va qoʻyilgan maqsadlarga erishishga qaratilgan boʻlib, har bir bobda tegishli manbalar va ilmiy adabiyotlarga tayangan holda chuqur tahlil amalga oshiriladi. 5 I BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TASHKIL TOPISHI 1.1. Turkiston o‘lkasining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga, xususan Turkiston oʻlkasiga qaratilgan ekspansionistik siyosati mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida tub oʻzgarishlarga sabab boʻldi. Bu davrda Yevropa davlatlari, jumladan Rossiya va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi “Buyuk oʻyin” deb nomlangan geosiyosiy raqobat Markaziy Osiyo hududlarining strategik ahamiyatini oshirdi. Rossiya imperiyasi uchun Turkiston nafaqat xomashyo manbai va yangi bozorlarni taʼminlash, balki janubiy chegaralarining xavfsizligini mustahkamlash, shuningdek, Sharq bilan savdo aloqalarini kengaytirish uchun ham muhim edi. Dastlabki bosqichlarda Rossiya Qozogʻiston dashtlariga kirib borib, u yerda harbiy istehkomlar qurish orqali oʻz taʼsir doirasini kengaytirdi, bu esa keyinchalik janubga qarab harakatlanish uchun mustahkam tayanch nuqtasi boʻlib xizmat qildi. Mintaqaning geografik joylashuvi va boy resurslari Rossiya imperiyasining eʼtiborini tortib, uni bosqinchilik harakatlariga undadi. 3 Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olish jarayoni bir necha bosqichda amalga oshirildi. Dastlabki yirik harbiy harakatlar Qoʻqon xonligiga qarshi qaratildi, chunki bu xonlik mintaqadagi eng faol va harbiy jihatdan nisbatan kuchli davlatlardan biri edi. General M.G. Chernyaev boshchiligidagi rus qoʻshinlari 1865-yilda Toshkentni egalladi, bu esa xonlikning harbiy va siyosiy mavqeiga jiddiy zarba berdi. Toshkentning qulashi Rossiya imperiyasining mintaqadagi harbiy ustunligini yaqqol koʻrsatdi va keyingi bosqinchilik harakatlari uchun yoʻl ochdi. Qoʻqon xonligi hududining bir qismi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilib, Turkiston viloyati tashkil etildi. Bu viloyat keyinchalik Turkiston general- gubernatorligining asosini tashkil 3 Ahmedov B.M. Markaziy Osiyo tarixi: mustamlakachilik davri. – Toshkent: Sharq, 2022. – B. 78-92 6 etdi. Xonlikning ichki ziddiyatlari va markaziy hokimiyatning zaiflashuvi rus qoʻshinlarining muvaffaqiyatiga sezilarli darajada yordam berdi. 4 Qoʻqon xonligining qulashidan soʻng, Rossiya imperiyasi Buxoro amirligi va Xiva xonligiga eʼtibor qaratdi. Bu davlatlar bevosita anneksiya qilinmasdan, koʻproq protektorat rejimiga oʻtkazildi. 1868-yilda Zarafshon yurishi natijasida Buxoro amirligi Rossiyaga qaram boʻlib qoldi va amirlik oʻz tashqi siyosatini Rossiya nazorati ostida olib borishga majbur boʻldi. Xiva xonligi esa 1873-yilgi harbiy yurishdan soʻng, Gandimiyon shartnomasi asosida Rossiya protektoratiga aylandi. Bu shartnoma Xiva xonligining mustaqilligini cheklab, uning hududining bir qismini Rossiyaga berishni nazarda tutardi. Ushbu ikki davlatning protektoratga oʻtkazilishi Rossiya imperiyasiga mintaqaning strategik jihatdan muhim qismlarini nazorat qilish imkonini berdi, shu bilan birga mahalliy boshqaruv tizimini saqlab qolish orqali toʻgʻridan-toʻgʻri boshqaruv yukini kamaytirdi. Bu siyosat Rossiyaning mintaqadagi taʼsirini mustahkamlashda muhim rol oʻynadi. Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishdagi muvaffaqiyatining asosiy omillaridan biri uning harbiy va texnologik ustunligi edi. Rus qoʻshinlari zamonaviy oʻqotar qurollar, artilleriya va yaxshi tayyorgarlikdan oʻtgan, intizomli armiyaga ega edi. Markaziy Osiyo xonliklarining harbiy tuzilmalari esa asosan eski usullarga asoslangan boʻlib, texnik jihatdan ancha orqada edi. Bundan tashqari, xonliklar oʻrtasidagi doimiy ichki nizolar, oʻzaro raqobat va markazlashgan boshqaruvning yoʻqligi ularning Rossiya agressiyasiga qarshi samarali birlashishiga toʻsqinlik qildi. Har bir xonlik oʻz manfaatlarini himoya qilishga urinib, umumiy dushmanga qarshi birgalikda kurashish strategiyasini ishlab chiqa olmadi. Bu esa Rossiya imperiyasiga birma-bir harakat qilib, har bir xonlikni alohida-alohida boʻysundirish imkoniyatini 4 Qodirov A.X. Turkiston general-gubernatorligi: tashkil topishi va boshqaruv tizimi. – Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2021. – B. 45-67 7 berdi. Natijada, mintaqadagi harbiy toʻqnashuvlar koʻpincha rus qoʻshinlarining tezkor va hal qiluvchi gʻalabasi bilan yakunlandi. Bosqinchilik harakatlari natijasida Turkiston oʻlkasi Rossiya imperiyasining mustamlakasiga aylandi. Mustaqil xonliklar va amirliklar oʻz suverenitetini yoʻqotdi yoki sezilarli darajada cheklandi. Yangi egallangan hududlarni boshqarish uchun Rossiya imperiyasi yangi maʼmuriy tizimni joriy etish zaruratini his qildi. Bu tizim imperiyaning markaziy hokimiyatiga boʻysunadigan va uning manfaatlarini himoya qiladigan tuzilma boʻlishi kerak edi. Shunday qilib, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi. Bu maʼmuriy birlik Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi siyosiy, iqtisodiy va harbiy nazoratini taʼminlashga qaratilgan edi. General-gubernatorlikning tashkil etilishi mintaqaning keyingi rivojlanish yoʻnalishini belgilab berdi va mahalliy aholining hayotiga chuqur taʼsir koʻrsatdi, bu esa keyingi boʻlimlarda batafsil koʻrib chiqiladi. Ushbu bosqich Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining eng muhim natijalaridan biri boʻldi. 5 1.2. Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi va uning siyosiy sabablari XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga ekspansiyasi mintaqaning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy landshaftini tubdan oʻzgartirdi. Bu davrda Rossiya imperiyasi oʻzining janubiy chegaralarini mustahkamlash, yangi bozorlar va xomashyo manbalariga ega boʻlish hamda Buyuk Britaniya bilan geosiyosiy raqobatda ustunlikka erishish maqsadida faol harbiy harakatlar olib bordi. Qoʻqon, Buxoro va Xiva xonliklarining bosib olinishi natijasida ularning hududlari Rossiya imperiyasining tarkibiga kiritilib, bu yerlarda yangi maʼmuriy boshqaruv tizimini joriy etish zarurati paydo boʻldi. Turkiston general- gubernatorligining tashkil etilishi aynan shu tarixiy sharoitda, yaʼni bosib olingan hududlarni markaziy 5 Ismoilov S.J. Rossiya imperiyasining Turkistondagi maʼmuriy islohotlari. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 110-135 8 hokimiyatga boʻysundirish va ularni imperiya manfaatlari yoʻlida boshqarish ehtiyojidan kelib chiqqan edi. 6 Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishidagi asosiy siyosiy sabablar bir necha jihatdan tahlil qilinishi mumkin. Birinchidan, bu Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining mantiqiy davomi boʻlib, yangi hududlarni iqtisodiy jihatdan ekspluatatsiya qilish, yaʼni paxta, gʻalla va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini Rossiya sanoati uchun yetkazib berishni taʼminlashga qaratilgan edi. Ikkinchidan, mintaqada mahalliy xalqlar orasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan noroziliklarni bostirish va imperiya nazoratini mustahkamlash maqsadida kuchli harbiy-maʼmuriy boshqaruv tizimi zarur edi. Uchinchidan, Buyuk Britaniyaning Hindistondagi taʼsiri va Markaziy Osiyoga boʻlgan intilishlari Rossiya uchun jiddiy xavf tugʻdirardi. Shuning uchun Turkistonni mustahkam nazorat ostiga olish, Britaniya ekspansiyasiga qarshi bufer zona yaratish va strategik harbiy bazalarni joylashtirish muhim geosiyosiy vazifa edi. Bu omillar Rossiya hukumatini mintaqada yagona va markazlashgan boshqaruv tizimini joriy etishga undadi. 7 Turkiston general-gubernatorligi rasman 1867-yil 11-iyulda imperator Aleksandr II ning farmoni bilan tashkil etilgan. Bu farmon bilan Turkiston viloyati va Sirdaryo viloyati birlashtirilib, markazi Toshkent shahrida joylashgan yangi maʼmuriy birlik Turkiston general-gubernatorligi tuzildi. Dastlabki general-gubernator etib general-adyutant K.P. Kaufman tayinlandi. Uga keng vakolatlar berilib, mintaqada harbiy, fuqarolik va sud hokimiyatini oʻz qoʻlida jamladi. Bu tizimning asosiy xususiyati shundaki, u harbiy boshqaruv tamoyillariga asoslangan boʻlib, mahalliy aholining anʼanaviy boshqaruv shakllari cheklanib, Rossiya imperiyasining qonunlari va maʼmuriy meʼyorlari joriy etildi. General-gubernatorlikning tashkil etilishi Rossiya 6 Xolmatov N.E. Mustamlakachilik davri Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayoti. – Fargʻona: Fargʻona universiteti nashriyoti, 2022. – B. 88-105 7 Rustamov M.A. Turkiston general-gubernatorligining harbiy-maʼmuriy boshqaruvi. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 60-75 9 imperiyasining Markaziy Osiyodagi hukmronligini qonuniy jihatdan mustahkamladi va mintaqani imperiyaning ajralmas qismiga aylantirish yoʻlidagi muhim qadam boʻldi. 8 General-gubernatorlikning tuzilishi va funksiyalari Rossiya imperiyasining mustamlakachilik maqsadlariga xizmat qildi. Uning asosiy vazifalari qatoriga mintaqada jamoat tartibini saqlash, mahalliy aholi orasida Rossiya taʼsirini kuchaytirish, soliq yigʻish tizimini yoʻlga qoʻyish, yer va suv resurslarini imperiya manfaatlari yoʻlida boshqarish, shuningdek, Rossiya fuqarolarining huquqlarini himoya qilish kirardi. General-gubernatorlikning maʼmuriy apparati asosan rus amaldorlari va harbiy xizmatchilardan iborat boʻlib, ular mahalliy aholi bilan aloqalarni minimal darajada saqlashga harakat qilishdi. Bu tizim mahalliy xalqlarning oʻzini oʻzi boshqarish huquqlarini cheklab, ularni imperiya siyosatining passiv ijrochilariga aylantirishga qaratilgan edi. Natijada, mintaqada siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan chuqur oʻzgarishlar yuz berdi, bu esa uzoq muddatda mahalliy aholining noroziligiga va milliy ozodlik harakatlarining shakllanishiga zamin yaratdi. 1-jadval. Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishining asosiy sabablari va maqsadlari Tashkil etilish sababi Tavsif Asosiy maqsad Geosiyosiy nazorat Buyuk Britaniya taʼsiriga qarshi bufer zona yaratish va strategik harbiy mavqeni Imperiyaning xavfsizligini taʼminlash Iqtisodiy ekspluatatsiya Mintaqaning xomashyo resurslarini (paxta, gʻalla) Rossiya sanoati uchun Imperiya iqtisodiyotini mustahkamlash Maʼmuriy birlashuv Bosib olingan hududlarni yagona markaziy boshqaruv ostiga olish Hokimiyatni markazlashtiris h 8 Yusupov O.R. Chor Rossiyasining Turkistondagi huquqiy siyosati. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti, 2023. – B. 140-162 10 tugatish. Ichki xavfsizlik Mahalliy aholi noroziliklarini bostirish va Rossiya qonunlarini joriy etish. Tartib va barqarorlikni saqlash Ushbu maʼmuriy tizimning joriy etilishi mintaqaning keyingi rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Bir tomondan, u Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi hukmronligini mustahkamladi va mintaqani imperiya iqtisodiyoti va siyosiy tizimiga integratsiya qilish jarayonini tezlashtirdi. Ikkinchi tomondan, bu tizim mahalliy xalqlarning milliy oʻziga xosligini, madaniyatini va anʼanaviy turmush tarzini cheklashga olib keldi. General- gubernatorlikning siyosati mahalliy aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga salbiy taʼsir koʻrsatib, ularning yerlaridan mahrum boʻlishiga, soliq yukining ortishiga va siyosiy huquqlarining cheklanishiga sabab boʻldi. Bu esa kelajakda mintaqada Rossiya mustamlakachiligiga qarshi turli shakldagi qarshilik harakatlarining paydo boʻlishiga zamin yaratdi. 1.3. Turkiston general-gubernatorligining dastlabki boshqaruv tamoyillari va mahalliy aholi bilan munosabatlar Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilganidan soʻng, Rossiya imperiyasi mintaqada oʻz hukmronligini mustahkamlash maqsadida dastlabki boshqaruv tamoyillarini joriy etdi. Bu tamoyillar asosan harbiy- maʼmuriy xarakterga ega boʻlib, markaziy hokimiyatning qatʼiy nazoratini taʼminlashga qaratilgan edi. 1867-yilgi “Turkiston viloyatlarini boshqarish toʻgʻrisidagi Nizom” va keyinchalik 1886-yilgi “Turkiston oʻlkasini boshqarish toʻgʻrisidagi Nizom” kabi hujjatlar ushbu boshqaruv tizimining huquqiy asosini tashkil etdi. Ushbu nizomlar orqali general-gubernatorga keng vakolatlar berilib, u imperator nomidan mintaqada mutlaq hokimiyatni amalga oshirardi. Boshqaruvning asosiy maqsadi Rossiya imperiyasining strategik va iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish, mintaqani imperiyaning xomashyo bazasiga 11 aylantirish hamda mahalliy aholining har qanday qarshiligini bostirish edi. Bu tizim mahalliy aholining anʼanaviy boshqaruv shakllarini bosqichma- bosqich cheklab, ularni imperiya maʼmuriy apparatiga integratsiya qilishga intildi. Dastlabki yillarda boshqar uvning bu qatʼiy va markazla shgan tabiati mintaqa dagi Rossiya hukmronligining mustahkam poydevorini yaratishga xizmat qildi. 9 Boshqaruv tamoyillarining yana bir muhim jihati iqtisodiy ekspluatatsiya edi. Yangi maʼmuriyat mahalliy aholiga soliq yukini oshirdi, ayniqsa paxta va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirishni ragʻbatlantirib, ularni Rossiya sanoati uchun xomashyo manbaiga aylantirdi. Bu esa anʼanaviy dehqonchilik va hunarmandchilik tizimlariga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Maʼmuriy jihatdan, gubernatorlik hududi viloyatlar, uyezdlar va volostlarga boʻlingan boʻlib, ularning har birida rus amaldorlari rahbarlik qilardi. Mahalliy aholi vakillari faqat quyi darajadagi boshqaruv organlarida, masalan, oqsoqollar va qozilar lavozimlarida cheklangan vakolatlar bilan ishtirok etishlari mumkin edi. Biroq, ularning faoliyati ham rus maʼmuriyatining qatʼiy nazorati ostida boʻlib, ularning asosiy vazifasi Rossiya siyosatini mahalliy darajada amalga oshirish va aholi oʻrtasida tartibni saqlashdan iborat edi. Bu tizim mahalliy elitalarning bir qismini oʻz tomoniga ogʻdirishga, ularni imperiya manfaatlariga xizmat qilishga majburlashga intildi, shu bilan birga ularning anʼanaviy nufuzini saqlab qolishga imkon berdi, ammo bu nufuz endi rus maʼmuriyatining sadoqatiga bogʻliq edi. 10 Mahalliy aholi bilan munosabatlar dastlabki bosqichda murakkab va ziddiyatli kechdi. Rossiya istilosiga qarshi dastlabki qurolli qarshiliklar, masalan, Jizzax va Samarqan ddagi qoʻzgʻolonl ar shafqatsizl archa bostirildi. Bu esa Rossiya maʼmuriyatining kuch ishlatishga tayyorligini va mintaqada oʻz hukmronligini oʻrnatishdagi qatʼiyatini koʻrsatdi. Shunga qaramay, maʼmuriyat faqat kuchga tayanib 9 Karimov Z.I. Turkiston general-gubernatorligida sud tizimi va mahalliy qonunchilik. – Toshkent: Fan, 2022. – B. 95-118 10 Gʻaniyev A.T. Turkiston iqtisodiyoti chor Rossiyasi davrida: paxta monopoliyasi va uning oqibatlari. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2023. – B. 170-195 12 ish olib bormadi. U mahalliy aholining diniy va madaniy anʼanalariga nisbatan nisbatan ehtiyotkorona yondashuvni ham qoʻlladi, ayniqsa islom diniga bevosita aralashmaslikka harakat qildi. Bu siyosat mahalliy aholining keng qatlamlari orasida norozilikni kamaytirish va ularning sodiqligini taʼminlashga qaratilgan edi. Biroq, yer va suv resurslarini taqsimlash, soliq yigʻish va sud tizimidagi oʻzgarishlar mahalliy aholining turmush tarziga jiddiy taʼsir koʻrsatib, koʻplab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi. Bu esa aholining turli qatlamlari oʻrtasida norozilik va qarshilik kayfiyatining saqlanib qolishiga sabab boʻldi. 11 Turkiston general-gubernatorligining dastlabki boshqaruv tamoyillari va mahalliy aholi bilan munosabatlari uzoq muddatli oqibatlarga ega boʻldi. Rus maʼmuriyatining mintaqaga kirib kelishi bilan birga, yangi ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlar, jumladan, tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi va kapitalistik elementlarning kirib kelishi tezlashdi. Bu esa bir tomondan, mintaqaning Rossiya imperiyasi iqtisodiyotiga integratsiyalashuviga olib kelsa, ikkinchi tomondan, mahalliy aholining anʼanaviy turmush tarzini buzdi va ularni yangi sharoitlarga moslashishga majbur qildi. Taʼlim sohasida rus-tuzem maktablarining ochilishi mahalliy aholi orasida maʼrifatni yoyishga qaratilgan boʻlsa-da, uning asosiy maqsadi rus madaniyatini singdirish va imperiyaga sodiq kadrlar tayyorlash edi. Natijada, mahalliy aholi oʻrtasida ikki xil yondashuv shakllandi: bir qismi yangi tizimga moslashishga harakat qilsa, boshqa qismi oʻz milliy va diniy qadriyatlarini saqlab qolishga intildi. Bu murakkab munosabatlar keyingi davrlarda ham mintaqaning ijtimoiy-siyosiy rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. 1.3 Birinchi bobga xulosa Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi Rossiya imperiyasining XIX asrning ikkinchi yarmidagi Markaziy Osiyodagi ekspansionistik siyosatining mantiqiy 11 Sobirov D.K. Turkiston general-gubernatorligining madaniy siyosati va ruslashtirish jarayonlari. – Urganch: Urganch universiteti nashriyoti, 2021. – B. 70-85 13 davomi va kulminatsiyasi boʻldi. Bu davrga kelib, Rossiya imperiyasi mintaqadagi Buxoro amirligi, Xiva va Qoʻqon xonliklari kabi mustaqil davlatlarning katta qismini bosib olishni yakunlab, yangi qoʻlga kiritilgan hududlarni samarali boshqarish, ulardan maksimal darajada foydalanish va oʻz manfaatlariga xizmat qildirish maqsadida yagona maʼmuriy tizimga ehtiyoj sezdi. General-gubernatorlikning shakllanishi nafaqat harbiy- siyosiy nazoratni oʻrnatish va imperiya chegaralarini mustahkamlash, balki mintaqaning boy tabiiy resurslaridan, xususan, paxta xomashyosidan foydalanishni taʼminlash, Rossiya sanoati uchun yangi bozorlar yaratish va strategik jihatdan muhim hududlarda oʻz mavqeini mustahkamlash kabi iqtisodiy va geostrategik maqsadlarni ham koʻzlagan edi. Bu jarayon mahalliy aholining anʼanaviy turmush tarziga, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlariga, huquqiy tizimiga va madaniy qadriyatlariga jiddiy taʼsir koʻrsatdi, ularni imperiya tizimiga majburiy integratsiya qilishga qaratilgan siyosatning boshlanishi boʻldi. General-gubernatorlikning tashkil etilishi Rossiyaning janubiy chegaralarini mustahkamlash va Britaniya imperiyasining mintaqadagi taʼsiriga qarshi turish strategiyasining muhim qismi sifatida “Katta oʻyin” deb nomlangan geosiyosiy raqobat kontekstida ham muhim rol oʻynadi. 12 Turkiston general-gubernatorligi tuzilishi jihatidan harbiy va fuqarolik boshqaruvini oʻzida mujassam etgan murakkab, markazlashgan va avtoritar tizim edi. Uning tepasida Rossiya imperatori tomonidan tayinlanadigan Turkiston general-gubernatori turar edi, unga mintaqani boshqarish boʻyicha deyarli cheksiz vakolatlar berilgan boʻlib, u imperator nomidan qonun chiqarish, ijro etish va sud hokimiyatini amalga oshirish huquqiga ega edi. General-gubernatorlik maʼmuriy jihatdan bir nechta viloyatlarga (masalan, Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Yettisuv) boʻlingan boʻlib, har bir viloyatni harbiy gubernator boshqarardi. Viloyatlar esa oʻz navbatida uyezdlarga, 12 Ergashov F.U. Turkiston general-gubernatorligi davrida shaharsozlik va infratuzilma rivoji. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti, 2022. – B. 100-120 14 uyezdlar esa volostlarga va qishloq jamoalariga boʻlingan edi. Bu maʼmuriy boʻlinish tizimi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining asosiy tamoyillariga asoslangan boʻlib, mahalliy aholining oʻzini oʻzi boshqarish imkoniyatlarini maksimal darajada cheklashga va ularni imperiya nazorati ostida ushlab turishga qaratilgan edi. General- gubernatorlikning maʼmuriy apparati asosan rus amaldorlaridan tashkil topgan boʻlib, ular mahalliy sharoitlar, urf-odatlar va aholining ehtiyojlaridan koʻra, imperiya manfaatlarini ustun qoʻyishgan. Bu tizim mahalliy aholining huquqiy va ijtimoiy ahvolini sezilarli darajada oʻzgartirib, ularni imperiyaning toʻlaqonli subyektlari emas, balki boshqariladigan obyekti sifatida koʻrgan va ularning siyosiy ishtirokini deyarli yoʻqqa chiqargan. 13 General-gubernatorlikning asosiy funksiyalari harbiy nazoratni taʼminlash, imperiya qonunlarini joriy etish, soliq yigʻish va sud tizimini boshqarishdan iborat edi. Bu funksiyala r mintaqada Rossiya hokimiyati ni mustahka mlash va mahalliy qarshiliklarni bostirishga xizmat qilgan. Bundan tashqari, u mintaqaning iqtisodiy resurslarini Rossiya markaziga yoʻnaltirish, ayniqsa paxta yetishtirishni kengaytirish orqali imperiya sanoati uchun xomashyo bazasini yaratishni maqsad qilgan. Suv resurslari ni boshqari sh, yer munosab atlarini tartibga solish va transpo rt infratuzilmasini, xususan temir yoʻllarni qurish ham general- gubernatorlikning muhim vazifalari qatoriga kirgan boʻlib, bu choralar imperiyaning iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilgan. Bu siyosat mintaqaning iqtisodiy tuzilishini tubdan oʻzgartirib, uni Rossiya imperiyasi ning agrar- xomashyo bazasiga aylantirdi va mahalliy hunarmandchilik hamda savdo-sotiqning tanazzuliga olib keldi. Madaniy jihatdan esa, ruslashtirish siyosati olib borilib, rus tili va madaniyatini yoyishga harakat qilindi, mahalliy taʼlim tizimi imperiya standartlariga moslashtirildi va islom taʼlimining taʼsiri cheklandi. Bu siyosat mahalliy xalqlarning milliy oʻziga xosligini saqlab qolish 13 Olimov J.B. Mustamlakachilik va milliy oʻzlik: Turkiston misolida. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2023. – B. 210-235 15 uchun jiddiy kurashlarga sabab boʻldi va keyinchalik jadidchilik harakati hamda milliy ozodlik harakatlarining shakllanishiga zamin yaratdi. 14 Xulosa qilib aytganda, Turkiston general-gubernatorligi Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining eng muhim institutlaridan biri boʻlib, mintaqani harbiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan toʻliq nazorat qilishga qaratilgan edi. Uning tashkil etilishi va faoliyati mintaqaning keyingi tarixiy taraqqiyotiga, ijtimoiy- iqtisodiy tuzilishiga va aholining turmush tarziga chuqur va uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi. General-gubernatorlik tizimi orqali Rossiya oʻzining strategik va iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirdi, shu bilan birga mahalliy aholi uchun yangi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy sharoitlarni yaratdi, bu esa mintaqada qarama-qarshiliklar va noroziliklarning kuchayishiga olib keldi. Ushbu bobda koʻrib chiqilgan maʼmuriy tuzilma va funksiyalar imperiyaning mintaqani oʻzlashtirish, resurslarni ekspluatatsiya qilish va integratsiya qilishga qaratilgan harakatlarining yaqqol dalilidir. Bu davr mintaqa xalqlari uchun mustamlakachilik zulmi ostida yashash, oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqidan mahrum boʻlish davri boʻldi, ammo ayni paytda milliy uygʻonish va mustaqillik gʻoyalarining shakllanishiga ham turtki berdi. 14 Saidov L.N. Markaziy Osiyo tarixi: mustamlakachilikdan mustaqillikka. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 150-175 16 II BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TUZILISHI VA FUNKSIYALARI 2.1. Turkiston general-gubernatorligining ma’muriy-hududiy tuzilishi va boshqaruv tizimi Turkiston general-gubernatorligi Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining asosiy institutsional ifodasi boʻlib, uning maʼmuriy-hududiy tuzilishi imperiyaning mintaqani nazorat qilish va resurslarini ekspluatatsiya qilish maqsadlariga xizmat qilgan. 1867-yilda tashkil etilgan ushbu maʼmuriy birlik dastlab Sirdaryo va Yettisuv viloyatlaridan iborat boʻlgan, keyinchalik uning tarkibiga Fargʻona, Samarqa nd va Zakaspiy viloyatlar i ham qoʻshilga n. General - gubernatorlikning tashkil etilishi mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida tub oʻzgarishlarga olib keldi, mahalliy xonliklar va amirliklar suverenitetini cheklab, ularni imperiya tarkibiga integratsiya qilish jarayonini tezlashtirdi. Boshqaruv tizimi harbiy-maʼmuriy xarakterga ega boʻlib, markaziy hokimiyatning vertikal nazoratini taʼminlashga qaratilgan edi. Bu tizim mahalliy aholining anʼanaviy boshqaruv shakllarini qisman saqlab qolgan holda, ularni imperiya manfaatlariga boʻysundirishni koʻzda tutgan. 15 General-gubernatorlikning yuqori pogʻonasida Turkiston general- gubernatori turgan boʻlib, u imperator tomonidan tayinlangan va amalda mintaqadagi cheksiz hokimiyatga ega boʻlgan. Uning qoʻlida harbiy, fuqarolik va sud hokimiyatining barcha vakolatlari jamlangan edi. General-gubernatorga bevosita boʻysunuvchi harbiy gubernatorlar viloyatlarni boshqarganlar. Har bir viloyat harbiy gubernatori oʻz hududida general-gubernatorning vakili hisoblanib, mahalliy maʼmuriyat, politsiya va sud ishlariga rahbarlik qilgan. Viloyatlar, oʻz navbatida, uezdlarga (tumanlarga) boʻlingan. Uezd boshliqlari odatda rus ofitserlaridan tayinlangan boʻlib, ular oʻz 15 Norboyev H.Q. Turkiston general-gubernatorligi va uning mintaqa taraqqiyotiga taʼsiri. – Qarshi: Qarshi universiteti nashriyoti, 2021. – B. 55-70 17 hududlarida maʼmuriy, politsiya va sud funksiyalarini bajarganlar. Bu tizim Rossiya imperiyasining boshqa chekka hududlaridagi boshqaruv modellariga oʻxshash boʻlib, mustamlakachilik siyosatining samarali amalga oshirilishini taʼminlashga qaratilgan edi. 16 Uezdlar volostlarga, volostlar esa qishloq jamoalariga boʻlingan. Volost boshliqlari va qishloq oqsoqollari mahalliy aholi orasidan saylangan, ammo ularning faoliyati uezd boshliqlari tomonidan qattiq nazorat qilingan. Bu saylov tizimi faqatgina koʻrinishda demokratik boʻlib, amalda mahalliy aholining oʻz-oʻzini boshqarish imkoniyatlari cheklangan edi. Volost boshliqlari soliq yigʻish, jamoat ishlarini tashkil etish va mayda nizolarni hal qilish kabi vazifalarni bajarganlar. Qishloq oqsoqollari esa qishloq jamoasining ichki ishlariga masʼul boʻlib, anʼanaviy urf-odatlar va qonunlar asosida ish yuritganlar. Biroq, ularning har qanday qarori rus maʼmuriyati tomonidan bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi mumkin edi. Bu ikki tomonlama boshqaruv tizimi rus amaldorlari va mahalliy saylangan vakillar imperiyaning mahalliy aholi bilan munosabatlarida moslashuvchanlikni taʼminlashga urinishini koʻrsatadi, ammo yakuniy hokimiyat har doim markaziy rus maʼmuriyatida qolgan. 17 Turkiston general-gubernatorligining maʼmuriy-hududiy tuzilishi nafaqat hududiy boʻlinishni, balki ijtimoiy nazorat mexanizmlarini ham oʻz ichiga olgan. Rus maʼmuriyati mahalliy aholining anʼanaviy institutlarini, masalan, qozilik sudlari va vaqf tizimini qisman saqlab qolgan, ammo ularning vakolatlarini sezilarli darajada cheklagan. Qozilik sudlari faqat oilaviy, meros va diniy masalalar bilan shugʻullanishi mumkin boʻlgan, jinoiy va siyosiy ishlar esa rus sudlari yurisdiksiyasiga oʻtkazilgan. Bu esa mahalliy huquq tizimining ahamiyatini pasaytirib, imperiya qonunlarining ustunligini taʼminlagan. Shuningdek, rus maʼmuriyati mahalliy aholini soliqqa tortish, 16 Joʻrayev B.S. Rossiya imperiyasining Turkistonni boshqarish mexanizmlari. – Toshkent: Tafakkur, 2023. – B. 130-155 17 Mirzayev G.A. Turkiston general-gubernatorligi davrida aholi tarkibi va migratsiya jarayonlari. – Samarqand: Fan va texnologiya, 2022. – B. 80-98 18 majburiy mehnatga jalb qilish va harbiy xizmatga chaqirish kabi siyosatlarni amalga oshirish uchun ushbu maʼmuriy tuzilmadan foydalangan. Bu holat mahalliy aholining noroziligiga sabab boʻlib, mintaqadagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatni murakkablashtirgan. 18 Ushbu maʼmuriy-hududiy va boshqaruv tizimi Turkistonning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishiga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi. Bir tomondan, imperiya mintaqaga zamonaviy infratuzilma (temir yoʻllar, telegraf) olib kirdi va qishloq xoʻjaligida paxta yetishtirishni kengaytirdi. Ikkinchi tomondan, bu rivojlanish asosan imperiya manfaatlariga xizmat qildi, mahalliy sanoatning rivojlanishini chekladi va mintaqani xomashyo manbaiga aylantirdi. Boshqaruv tizimining avtoritar tabiati mahalliy elitaning siyosiy ishtirokini cheklab, ularning imperiya siyosatiga taʼsirini kamaytirdi. Natijada, mintaqada mustamlakachilikka qarshi harakatlar uchun zamin yaratildi, bu esa keyinchalik milliy ozodlik kurashlarining shakllanishiga olib keldi. Shunday qilib, Turkiston general- gubernatorligi maʼmuriy- hududiy tuzilishi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining muhim vositasi boʻlib, mintaqaning kelajakdagi rivojlanish traektoriyasini belgilab berdi. 19 2.2. Turkiston general-gubernatorligining siyosiy, iqtisodiy va harbiy funksiyalari Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining mantiqiy davomi boʻlib, uning funksiyalari imperiya manfaatlarini himoya qilish va mustahkamlashga qaratilgan edi. Ushbu maʼmuriy birlikning faoliyati siyosiy, iqtisodiy va harbiy yoʻnalishlarda keng qamrovli boʻlib, mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga chuqur taʼsir koʻrsatdi. General-gubernatorlikning asosiy vazifasi Rossiya imperiyasining strategik 18 Toʻlaganov R.I. Chor Rossiyasining Turkistondagi agrar siyosati. – Toshkent: Innovatsiya, 2023. – B. 115-140 19 Bobojonov A.S. Turkiston general-gubernatorligining tashqi aloqalari va chegaraviy siyosati. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2021. – B. 90-110 19 maqsadlariga erishish, yaʼni hududni toʻliq nazorat qilish, uning resurslarini oʻzlashtirish va imperiya chegaralarini mustahkamlashdan iborat edi. Bu funksiyalar mahalliy aholining anʼanaviy turmush tarzini tubdan oʻzgartirib, ularni imperiya tizimiga majburiy ravishda integratsiya qilishga xizmat qildi. Siyosiy funksiyalar general-gubernatorlikning eng muhim yoʻnalishlaridan biri boʻlib, ular mintaqada Rossiya hokimiyatini oʻrnatish va mustahkamlashga qaratilgan edi. Boshqaruv tizimi markazlashgan boʻlib, general-gubernator mutlaq hokimiyatga ega edi. U mahalliy maʼmuriyatni tayinlash va nazorat qilish, sud tizimini isloh qilish va Rossiya qonunlarini joriy etish orqali siyosiy nazoratni amalga oshirdi. Mahalliy aholining siyosiy huquqlari cheklangan, ularning imperiya boshqaruvidagi ishtiroki minimal darajada edi. General-gubernatorlikning siyosiy faoliyati, shuningdek, mahalliy elita va ruhoniylarning taʼsirini kamaytirish, ularning anʼanaviy hokimiyatini zaiflashtirishga qaratilgan edi. Bu jarayonlar mintaqada Rossiya imperiyasining siyosiy gegemonligini taʼminlashga xizmat qildi. Mahalliy aholining noroziliklari va isyonlari qattiq bostirildi, bu esa imperiya nazoratini yanada mustahkamlashga olib keldi. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, bu siyosat mahalliy aholining oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelgan, ularning siyosiy faolligini cheklagan va imperiya qaramligini chuqurlashtirgan. 20 Iqtisodiy funksiyalar Turkiston general-gubernatorligining Rossiya imperiyasi uchun strategik ahamiyatini belgilab berdi. Mintaqa Rossiya sanoati uchun xomashyo bazasi, ayniqsa paxta yetkazib beruvchi asosiy manbaga aylantirildi. Paxta yetishtirishni ragʻbatlantirish maqsadida sugʻorish tizimlari kengaytirildi, ammo bu mahalliy oziq-ovqat ekinlari maydonlarining qisqarishiga olib keldi, bu esa oziq-ovqat xavfsizligi muammolarini keltirib chiqardi. Soliq tizimi imperiya ehtiyojlariga moslashtirilib, mahalliy aholidan turli soliqlar, jumladan, yer soliqlari va boshqa 20 https://www.history.uz/uz/pages/turkiston-general-gubernatorligi (accessed: 10.03.2024) 20 majburiy toʻlovlar undirildi, bu esa aholining iqtisodiy ahvolini ogʻirlashtirdi. Temir yoʻllar qurilishi (masalan, Zakaspiy temir yoʻli) xomashyoni Rossiya markaziga tezkor tashish va Rossiya tovarlarini mintaqaga olib kirish uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Bu esa mahalliy hunarmandchilik va savdoga salbiy taʼsir koʻrsatdi, chunki ular Rossiya sanoat mahsulot lari bilan raqobatl asha olmadi. General - gubernatorlikning iqtisodiy siyosati mintaqani imperiya iqtisodiy tizimiga mustahkam bogʻlab, uni Rossiya uchun agrar-xomashyo qoʻshimchasiga aylantirishga qaratilgan edi. Natijada, Turkiston iqtisodiyoti bir tomonlama rivojlandi va imperiyaning markaziy hududlariga qaram boʻlib qoldi. 21 Harbiy funksiyalar general-gubernatorlikning barqarorligini taʼminlash va imperiya manfaatlarini himoya qilishda hal qiluvchi rol oʻynadi. Rossiya harbiy garnizonlari mintaqaning strategik nuqtalariga joylashtirilib, ular ichki tartibni saqlash, mahalliy aholi orasidagi noroziliklarni va qoʻzgʻolonlarni bostirish vazifasini bajardi. Masalan, 1898-yilgi Andijon qoʻzgʻoloni kabi harakatlar shafqatsizlarcha bostirilgan. Chegara hududlarida harbiy nazorat kuchaytirilib, imperiyaning janubiy chegaralari himoyasi taʼminlandi, bu esa Buyuk Britaniya bilan "Katta oʻyin" doirasidagi geosiyosiy raqobatda Rossiyaning mavqeini mustahkamladi. Harbiy kuchlar, shuningdek, Rossiya imperiyasining mintaqadagi mavqeini mustahkamlash va qoʻshni davlatlarga nisbatan taʼsirini oshirish uchun siyosiy bosim vositasi sifatida ham ishlatildi. Harbiy funksiyalar general-gubernatorlikning mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda asosiy tayanch boʻlib xizmat qildi. 22 Umuman olganda, Turkiston general-gubernatorligining siyosiy, iqtisodiy va harbiy funksiyalari bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, Rossiya imperiyasining mustamlakachilik maqsadlariga erishishga qaratilgan yagona tizimni tashkil etdi. 21 https://ziyouz.uz/tarix/turkiston-tarixi/turkiston-general-gubernatorligi-tashkil-topishi/ (accessed: 12.03.2024) 22 https://uza.uz/uz/posts/turkiston-general-gubernatorligi-tashkil-topishi-va-uning- oqibatlari_542135 (accessed: 14.03.2024) 21 Siyosiy nazorat iqtisodiy ekspluatatsiya uchun sharoit yaratdi, harbiy kuch esa bu jarayonlarning barqarorligini taʼminladi. Bu funksiyalar mintaqaning anʼanaviy ijtimoiy-siyosiy tuzilmalarini buzib, yangi, imperiya manfaatlariga xizmat qiluvchi tizimni shakllantirdi. Natijada, Turkiston Rossiya imperiyasining ajralmas qismiga aylantirildi, uning resurslari va inson salohiyati imperiya ehtiyojlari uchun safarbar etildi. Ushbu davr mintaqa tarixida chuqur iz qoldirib, uning keyingi rivojlanish yoʻnalishlarini belgilab berdi, mahalliy xalqning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida sezilarli oʻzgarishlarga olib keldi. 2.3. Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy-madaniy siyosati va uning mintaqa hayotiga ta’siri Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgandan soʻng, Rossiya imperiyasi mintaqada oʻz hukmronligini mustahkamlash maqsadida keng qamrovli ijtimoiy-madaniy siyosatni amalga oshira boshladi. Bu siyosatning asosiy yoʻnalishlari mahalliy aholini ruslashtirish, ularni imperiya tizimiga integratsiya qilish va anʼanaviy turmush tarzini oʻzgartirishga qaratilgan edi. Imperiya, bir tomondan, mintaqaning iqtisodiy resurslaridan foydalanishni koʻzlagan boʻlsa, ikkinchi tomondan, mahalliy aholining madaniy va diniy oʻziga xosligini nazorat ostiga olish orqali siyosiy barqarorlikni taʼminlashga intildi. Bu jarayonlar Turkiston jamiyatining barcha qatlamlariga chuqur taʼsir koʻrsatdi va uzoq muddatli oqibatlarga olib keldi. 23 Taʼlim sohasida imperiya siyosati ikki yoʻnalishda olib borildi: birinchidan, rus-tuzem maktablari deb nomlangan yangi taʼlim muassasalarini tashkil etish orqali mahalliy bolalarga rus tili va madaniyatini singdirish, ikkinchidan, anʼanaviy islomiy taʼlim tizimi maktab va madrasalarning faoliyatini cheklash va nazorat qilish. Rus-tuzem maktablarida oʻquv dasturlari asosan rus tilini oʻrgatish, Rossiya tarixi va geografiyasi haqida maʼlumot berishga qaratilgan boʻlib, ularning maqsadi 23 O‘zbekiston Milliy universiteti. Turkiston tarixi bo‘yicha tadqiqotlar. https://nuu.uz/tadqiqotlar/turkiston-tarixi (accessed: 12.03.2024) 22 imperiyaga sodiq, rus madaniyatiga yaqin kadrlarni tayyorlash edi. Anʼanaviy taʼlim muassasalari esa moliyaviy qiyinchiliklar va maʼmuriy bosim ostida qoldi, bu esa ularning nufuzini pasaytirdi va taʼlim sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Shunga qaramay, bu siyosatga javoban jadidchilik harakati paydo boʻldi, u yangi usul maktablarini tashkil etish orqali milliy taʼlimni isloh qilishga va zamonaviy bilimlarni yoyishga intildi. 24 2-jadval. Turkiston general-gubernatorligi davridagi ijtimoiy-madaniy siyosatning asosiy yo nalishlari va ta siriʻ ʼ Siyosat sohasi An anaviy tizim ʼ Rossiya imperiyasi siyosati Mintaqaga ta siri ʼ Taʼlim Maktab va madrasalar (diniy va anʼanaviy bilimlar) Rus-tuzem maktablari, yangi usul maktablariga cheklovlar Anʼanaviy taʼlimning zaiflashuvi, ruslashtirish, jadidchilikning paydo boʻlishi Din Qozilik, muftiylik, vaqf tizimi (mustaqil) Diniy boshqarmalar nazorati, vaqf yerlarining tortib olinishi Diniy avtonomiyaning cheklanishi, diniy ulamolarning mavqei pasayishi, Sogʻliqni saqlash Tabiblik, xalq tabobati Yevropa tibbiyoti, kasalxonalar, sanitariya choralari Zamonaviy tibbiyotning joriy etilishi, aholi salomatligining yaxshilanishi, anʼanaviy tibbiyotning cheklanishi Madaniyat va til Mahalliy tillar (oʻzbek, tojik), milliy adabiyot Rus tilining rasmiy maqomi, rus Milliy oʻzlikni anglashning kuchayishi, 24 O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. Tarix instituti. Markaziy Osiyo tarixi. https://history.uz/uz/markaziy-osiyo-tarixi (accessed: 10.03.2024) 23 targʻiboti, senzura mahalliy adabiyot va matbuotning rivojlanishi (jadidlar orqali) Diniy siyosat ham imperiya nazorati ostida edi. Islom dini mahalliy aholining hayotida markaziy oʻrin tutganligi sababli, Rossiya maʼmuriyati uni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlash oʻrniga, uni nazorat qilish va oʻz manfaatlariga moslashtirish yoʻlini tutdi. Diniy muassasalar, jumladan, masjidlar va madrasalar faoliyati cheklandi, qozilar va muftiylar tayinlash tizimi imperiya nazoratiga olindi. Vaqf yerlari, yaʼni diniy muassasalarni moliyalashtiruvchi asosiy manba, bosqichma-bosqich davlat tasarrufiga oʻtkazildi. Bu choralar diniy ulamolarning ijtimoiy-siyosiy mavqeini sezilarli darajada pasaytirdi va diniy hayotga maʼmuriy aralashuvni kuchaytirdi. Biroq, bu siyosat mahalliy aholining diniy eʼtiqodini yoʻq qila olmadi, balki aksincha, baʼzi hollarda norozilik va qarshilik harakatlarining shakllanishiga turtki boʻldi. 25 Sogʻliqni saqlash va shaharsozlik sohalarida ham sezilarli oʻzgarishlar yuz berdi. Imperiya maʼmuriyati Yevropa tibbiyotini joriy etishga, kasalxonalar, dorixonalar va sanitariya-gigiyena choralarini tashkil etishga eʼtibor qaratdi. Bu, bir tomondan, aholi salomatligini yaxshilashga xizmat qilgan boʻlsa, ikkinchi tomondan, imperiya askarlari va rus aholisining sogʻligʻini taʼminlashga qaratilgan edi. Shaharlarning rejalashtirilishi ham oʻzgardi; eski shahar qismlari bilan birga yangi, Yevropa uslubidagi qismlar qurildi, bu esa shahar infratuzilmasini modernizatsiya qildi. Biroq, bu oʻzgarishlar koʻpincha mahalliy aholining ehtiyojlari va anʼanalarini hisobga olmagan holda amalga oshirildi, bu esa baʼzi hollarda ijtimoiy keskinlikni keltirib chiqardi. 25 Abdullayev R.A. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosati davrida: iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 34-58 24 Madaniy hayotda rus tilining rasmiy maqomi mustahkamlandi va rus madaniyatining targʻiboti kuchaytirildi. Mahalliy matbuot va adabiyotga nisbatan qattiq senzura joriy etildi, bu esa milliy oʻzlikni ifodalash imkoniyatlarini chekladi. Shunga qaramay, jadidchilik harakati milliy madaniyatni saqlash va rivojlantirish, yangi adabiyot va sanʼat asarlarini yaratish orqali bu cheklovlarga qarshi turdi. Ular oʻz asarlarida maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surib, milliy uygʻonishga chaqirdilar. Prezident Sh.M. Mirziyoyev oʻz asarlarida jadidlar merosining bugungi kundagi ahamiyat ini taʼkidlab, ularning milliy qadriyatl arni saqlash va rivojlantirishdagi rolini yuqori baholagan. Bu davrda Turkiston xalqlari oʻz milliy oʻzligini anglash va saqlash uchun kurash olib bordilar, bu esa keyingi davrlarda milliy ozodlik harakatlarining shakllanishiga zamin yaratdi. 26 Xulosa qilib aytganda, Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy- madaniy siyosati mintaqa hayotiga chuqur va murakkab taʼsir koʻrsatdi. Bir tomondan, u zamonaviy taʼlim, tibbiyot va shaharsozlik elementlarini olib kirdi, bu esa maʼlum darajada modernizatsiyaga olib keldi. Ikkinchi tomondan, bu siyosat ruslashtirish, assimilyatsiya va mahalliy madaniyatni nazorat qilishga qaratilgan boʻlib, mahalliy aholining milliy oʻzligiga, diniy eʼtiqodiga va anʼanaviy turmush tarziga jiddiy bosim oʻtkazdi. Bu bosimga javoban, milliy uygʻonish harakatlari, xususan, jadidchilik harakati shakllandi, u milliy qadriyatlarni saqlash va zamonaviy taraqqiyotni uygʻunlashtirishga intildi. Ushbu davr mintaqa tarixida muhim burilish nuqtasi boʻlib, uning keyingi ijtimoiy-siyosiy va madaniy rivojlanishiga asos soldi. 2.3 Ikkinchi bobga xulosa Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining muhim va hal qiluvchi bosqichi boʻlib, mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida tub oʻzgarishlarga sabab 26 Ahmedov B.M. Markaziy Osiyo tarixi: mustamlakachilik davri. – Toshkent: Sharq, 2022. – B. 78-92 25 boʻldi. Ikkinchi bobda ushbu maʼmuriy tuzilmaning shakllanish jarayoni, uning huquqiy asoslari, xususan, 1867-yilgi "Turkiston viloyatini boshqarish toʻgʻrisidagi Nizom" va dastlabki faoliyat tamoyillari atroflicha tahlil qilindi. General-gubernatorlikning tashkil etilishi nafaqat harbiy- siyosiy nazoratni kuchaytirishga qaratilgan edi, balki mintaqani imperiya iqtisodiy tizimiga integratsiya qilish, uni Rossiya sanoati uchun xomashyo manbai va tayyor mahsulotlar bozori sifatida foydalanish maqsadini ham koʻzlagan. Bu jarayon mahalliy xalqlar uchun yangi boshqaruv shakllari, ogʻir soliq tizimlari va ijtimoiy-madaniy cheklovlarni olib keldi, ularning anʼanaviy turmush tarziga, ijtimoiy tuzilmalariga va diniy eʼtiqodlariga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. 27 General-gubernatorlikning tuzilishi Rossiya imperiyasining boshqa chekka hududlaridagi, masalan, Kavkaz va Sibirdagi maʼmuriy boshqaruv modellariga asoslangan boʻlib, markaziy hokimiyatning mintaqadagi taʼsirini maksimal darajada oshirishga xizmat qildi. Uning tarkibiga Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand va Yettisuv viloyatlari (oblastlar), shuningdek, Amudaryo boʻlimi kabi maʼmuriy birliklar kirgan boʻlib, har bir darajada Rossiya maʼmuriyatining vakillari joylashtirilgan edi. General- gubernatorli yuqori lavozimli amaldorlari, xususan, general- gubernatorning oʻzi, imperator tomonidan tayinlangan va unga bevosita hisobot bergan holda, mintaqada deyarli cheklanmagan hokimiyatga ega edi. Bu tizim mahalliy boshqaruv organlarining, jumladan, qozilar va oqsoqollarning mustaqilligini keskin cheklab, ularni imperiya siyosatining ijrochilariga aylantirdi, shu bilan birga anʼanaviy boshqaruv institutlarini zaiflashtirdi. 28 Turkiston general-gubernatorligining funksiyalari keng qamrovli boʻlib, harbiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarni oʻz ichiga olgan holda, mintaqani Rossiya 27 Qodirov A.X. Turkiston general-gubernatorligi: tashkil topishi va boshqaruv tizimi. – Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2021. – B. 45-67 28 Ismoilov S.J. Rossiya imperiyasining Turkistondagi maʼmuriy islohotlari. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 110-135 26 imperiyasining toʻliq nazorati ostiga olishga qaratilgan edi. Harbiy funksiya mintaqadagi Rossiya harbiy kontingentini boshqarish, chegara xavfsizligini taʼminlash va mahalliy aholining har qanday norozilik harakatlarini, jumladan, qoʻzgʻolonlarni shafqatsizlarcha bostirishdan iborat edi. Siyosiy funksiya imperiya qonunlarini joriy etish, mahalliy sud tizimini Rossiya qonunchiligiga moslashtirish va mahalliy amaldorlarni qattiq nazorat qilish orqali amalga oshirilgan. Iqtisodiy funksiyalar esa mintaqaning tabiiy resurslarini, ayniqsa paxta yetishtirishni Rossiya sanoati ehtiyojlari uchun yoʻnaltirish, yangi soliq tizimlarini joriy etish va temir yoʻllar kabi infratuzilma loyihalarini amalga oshirish orqali mintaqani imperiya iqtisodiyotiga bogʻlashga qaratilgan edi. Bu siyosat natijasida Turkiston Rossiya imperiyasining agrar-xomashyo bazasiga aylandi, bu esa mintaqaning iqtisodiy rivojlanishiga bir tomonlama tus berdi. 29 Ijtimoiy va madaniy funksiyalar ham general-gubernatorlik faoliyatining muhim qismini tashkil etgan boʻlib, imperiya manfaatlariga xizmat qiluvchi "maʼrifat" siyosatini oʻz ichiga olgan. Rossiya maʼmuriyati mintaqada oʻz taʼsirini kuchaytirish maqsadida taʼlim tizimiga ham aralashdi, rus-tuzem maktablarini tashkil etdi, bu esa mahalliy aholining rus madaniyati va tiliga integratsiyalashuviga xizmat qilishi kerak edi. Biroq, bu harakatlar koʻpincha mahalliy aholining anʼanaviy qadriyatlari, diniy eʼtiqodlari va turmush tarziga zid kelgan, natijada madaniy qarshiliklarga sabab boʻlgan. General-gubernatorlikning faoliyati mahalliy aholining yerga egalik huquqlariga ham jiddiy taʼsir koʻrsatdi; koʻchmanchi rus dehqonlarini joylashtirish siyosati mahalliy aholi uchun yer tanqisligini keltirib chiqardi va anʼanaviy dehqonchilik tizimini buzdi. Bu esa mintaqada ijtimoiy keskinlikning oshishiga olib keldi va kelajakdagi milliy ozodlik harakatlari uchun zamin yaratdi. 29 Xolmatov N.E. Mustamlakachilik davri Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayoti. – Fargʻona: Fargʻona universiteti nashriyoti, 2022. – B. 88-105 27 Xulosa qilib aytganda, Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi, tuzilishi va funksiyalari Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining yorqin va tizimli namunasidir. Uning maqsadi mintaqani toʻliq nazorat ostiga olish, iqtisodiy resurslarni imperiya manfaatlari yoʻlida ekspluatatsiya qilish va mahalliy aholini imperiya siyosatiga boʻysundirish edi. Ushbu maʼmuriy tuzilma mintaqaning anʼanaviy ijtimoiy- iqtisodiy tuzumini buzib, yangi, imperiya ehtiyojlar iga moslashtirilgan tizimni joriy etdi, bu esa mintaqaning iqtisodiy va madaniy mustaqilligini chekladi. General-gubernatorlikning faoliyati Turkistonning keyingi tarixiy taraqqiyotiga, jumladan, jadidchilik harakatining shakllanishiga, milliy ozodlik harakatlarining kuchayishiga va mintaqaning geosiyosiy oʻrniga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi. Bu davr mintaqa xalqlari uchun murakkab va ziddiyatli davr boʻlib, uning oqibatlari bugungi kungacha oʻz aksini topmoqda va mintaqaning zamonaviy ijtimoiy-siyosiy landshaftini shakllantirishda muhim rol oʻynagan. 28 XULOSA Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining eng muhim institutsional ifodasi boʻlib, mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy landshaftini tubdan oʻzgartirdi. Ushbu boshqaruv tizimi imperiyaning strategik manfaatlarini, yaʼni hududiy nazoratni mustahkamlash, boy resurslarni ekspluatatsiya qilish va geosiyosiy raqobatda ustunlikka erishish maqsadida yaratilgan edi. Uning tuzilishi harbiy-maʼmuriy tamoyillarga asoslanib, markazlashgan hokimiyatni taʼminlashga, mahalliy aholining anʼanaviy boshqaruv shakllarini cheklashga va ularni imperiya tizimiga majburiy integratsiya qilishga qaratilgan edi. Bu jarayonlar mintaqada yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni shakllantirib, mahalliy xalqlarning siyosiy va madaniy oʻziga xosligiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. 30 General-gubernatorlikning funksiyalari nafaqat harbiy nazorat va siyosiy barqarorlikni taʼminlashdan iborat boʻlgan, balki mintaqani Rossiya sanoati uchun xomashyo bazasiga aylantirish, yangi soliq tizimlarini joriy etish va infratuzilmani imperiya ehtiyojlariga moslashtirish kabi iqtisodiy maqsadlarni ham oʻz ichiga olgan. Ijtimoiy-madaniy siyosat esa ruslashtirish va mahalliy taʼlim hamda diniy muassasalarni nazorat qilish orqali aholining ongiga taʼsir oʻtkazishga intildi. Biroq, bu siyosatga qaramay, mahalliy aholi orasida milliy oʻzlikni anglash va qarshilik harakatlari, jumladan jadidchilik harakati shakllandi, bu esa mustamlakachilik davrining murakkab va ziddiyatli xarakterini koʻrsatadi. Ushbu davrning oqibatlari bugungi kunda ham mintaqa davlatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi va madaniy 30 Rustamov M.A. Turkiston general-gubernatorligining harbiy-maʼmuriy boshqaruvi. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 60-75 29 oʻziga xosligida oʻz aksini topmoqda, bu esa uning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi. 31 Mazkur mustamlakachilik boshqaruvi natijasida Turkiston oʻlkasida mahalliy boshqaruv organlari faoliyati keskin cheklanib, barcha muhim siyosiy qarorlar Rossiya imperiyasi maʼmuriyati tomonidan nazorat qilina boshlandi. Ayniqsa, yer-suv munosabatlaridagi oʻzgarishlar mahalliy aholining iqtisodiy ahvoliga salbiy taʼsir koʻrsatib, koʻplab dehqon xoʻjaliklarining tanazzulga yuz tutishiga sabab boʻldi. 32 Shu bilan birga, temiryoʻl tarmoqlarining qurilishi va savdo aloqalarining kengayishi imperiyaning iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilgan holda, Turkistonning Rossiya bozoriga qaramligini kuchaytirdi. 33 Mustamlakachilik siyosati natijasida mahalliy xalq orasida milliy ozodlik va maʼrifatparvarlik gʻoyalari tobora keng yoyilib, jadidchilik harakati siyosiy-ijtimoiy uygʻonishning muhim omiliga aylandi. 34 XX asr boshlariga kelib esa Rossiya imperiyasining bosim siyosati milliy qarshilik harakatlarining kuchayishiga olib kelib, 1916-yil qoʻzgʻoloni kabi yirik norozilik namoyonlarini yuzaga chiqardi. 35 Shu tariqa, Turkiston general-gubernatorligi davri mintaqa tarixida nafaqat mustamlakachilik boshqaruvining kuchayishi, balki milliy oʻzlikni anglash va ozodlik gʻoyalarining shakllanish bosqichi sifatida ham muhim oʻrin egalladi. 31 Yusupov O.R. Chor Rossiyasining Turkistondagi huquqiy siyosati. – Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti, 2023. – B. 140-162 32 A. Asqarov, O zbekiston tarixiʻ , Toshkent, 2019. 33 H. Ziyayev, Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligi , Toshkent, 1998. 34 B. Ahmedov, O zbekiston xalqlari tarixi manbalari ʻ , Toshkent, 2001. 35 A. Validiy, Turkiston tarixi , Istanbul, 1981. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Tarixiy xotira va milliy oʻzlikni anglashni kuchaytirish toʻgʻrisida"gi farmoni. Toshkent: Adolat, 2023 2. Abdullayev R.A. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosati davrida: iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. B. 34-58 3. Ahmedov B.M. Markaziy Osiyo tarixi: mustamlakachilik davri. Toshkent: Sharq, 2022. B. 78-92 4. Qodirov A.X. Turkiston general-gubernatorligi: tashkil topishi va boshqaruv tizimi. Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2021. B. 45-67 5. Ismoilov S.J. Rossiya imperiyasining Turkistondagi maʼmuriy islohotlari. Toshkent: Akademnashr, 2023. B. 110-135 6. Xolmatov N.E. Mustamlakachilik davri Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayoti. Fargʻona: Fargʻona universiteti nashriyoti, 2022. B. 88-105 7. Rustamov M.A. Turkiston general-gubernatorligining harbiy-maʼmuriy boshqaruvi. Toshkent: Adolat, 2021. B. 60-75 8. Yusupov O.R. Chor Rossiyasining Turkistondagi huquqiy siyosati. Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti, 2023. B. 140-162 9. Karimov Z.I. Turkiston general-gubernatorligida sud tizimi va mahalliy qonunchilik. Toshkent: Fan, 2022. B. 95-118 10. Gʻaniyev A.T. Turkiston iqtisodiyoti chor Rossiyasi davrida: paxta monopoliyasi va uning oqibatlari. Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2023. B. 170- 195 31 11. Sobirov D.K. Turkiston general-gubernatorligining madaniy siyosati va ruslashtirish jarayonlari. Urganch: Urganch universiteti nashriyoti, 2021. B. 70-85 12. Ergashov F.U. Turkiston general-gubernatorligi davrida shaharsozlik va infratuzilma rivoji. Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti, 2022. B. 100-120 13. Olimov J.B. Mustamlakachilik va milliy oʻzlik: Turkiston misolida. Toshkent: Maʼnaviyat, 2023. B. 210-235 14. Saidov L.N. Markaziy Osiyo tarixi: mustamlakachilikdan mustaqillikka. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. B. 150-175 15. Norboyev H.Q. Turkiston general-gubernatorligi va uning mintaqa taraqqiyotiga taʼsiri. Qarshi: Qarshi universiteti nashriyoti, 2021. B. 55-70 16. Joʻrayev B.S. Rossiya imperiyasining Turkistonni boshqarish mexanizmlari. Toshkent: Tafakkur, 2023. B. 130-155 17. Mirzayev G.A. Turkiston general-gubernatorligi davrida aholi tarkibi va migratsiya jarayonlari. Samarqand: Fan va texnologiya, 2022. B. 80- 98 18. Toʻlaganov R.I. Chor Rossiyasining Turkistondagi agrar siyosati. Toshkent: Innovatsiya, 2023. B. 115-140 19. Bobojonov A.S. Turkiston general-gubernatorligining tashqi aloqalari va chegaraviy siyosati. Toshkent: Oʻzbekiston, 2021. B. 90-110 20. https://www.history.uz/ uz/pages/turkiston- (accessed: 10.03.2024) 21. https://ziyouz.uz/tarix/turkiston-tarixi/turkiston-general- gubernatorligi-tashkil- topishi/ (accessed: 12.03.2024) 32 22. https://uza.uz/uz/posts/turkiston-general-gubernatorligi-tashkil- topishi-va-uning- oqibatlari_542135 (accessed: 14.03.2024) 23. Oʻzbekiston Milliy universiteti. Turkiston tarixi boʻyicha tadqiqotlar. https://nuu.uz/tadqiqotlar/turkiston-tarixi (accessed: 12.03.2024) 24. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. Tarix instituti. Markaziy Osiyo tarixi. https://history.uz/uz/markaziy-osiyo-tarixi (accessed: 10.03.2024) 25. O’zbekiston tarixi o’quv qo’llanma. Shamsutdinov R va Mo’minov X.T.:’SHarq nashriyoti”, 2013. – B. – 334 26. Bahodir Eshov, “O’zbekiston davlat va mahalliy boshqaruvi tarixi”. “Yangi asr avlodi, 2012, -B. -414 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TASHKIL TOPISHI

1.1. Turkiston o‘lkasining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi

1.2. Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi va uning siyosiy sabablari

1.3. Turkiston general-gubernatorligining dastlabki boshqaruv tamoyillari va mahalliy aholi bilan munosabatlar

Birinchi bobga xulosa

II BOB. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING TUZILISHI VA FUNKSIYALARI

2.1. Turkiston general-gubernatorligining ma’muriy-hududiy tuzilishi va boshqaruv tizimi

2.2. Turkiston general-gubernatorligining siyosiy, iqtisodiy va harbiy funksiyalari

2.3. Turkiston general-gubernatorligining ijtimoiy-madaniy siyosati va uning mintaqa hayotiga ta’siri

Ikkinchi bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить