Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston general-gubernatorligida sud-politsiya tizimi

Купить
KURS ISHI MAVZU: TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGIDA SUD- POLITSIYA TIZIMI 1 Mundarija Kirish…………………………………………………………………………...….3 I Bob. Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi, boshqaruv tizimi va sud tizimining tashkil etilishi………………………………………………….5 1.1 Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi va boshqaruv tizimi.. ……………………………………………….………………..…5-10 1.2 Turkiston General-gubernatorligida sud tizimi tashkil etilishi………………………………………………..…………………10-14 II Bob. Turkiston General-gubernatorligida sud politsiya tizimi…………….15 2.1 Turkiston General-gubernatorligida sudlov tizimini mustamlaka manfaatlariga moslashtirilishi…………………………………………………15-18 2.2 O’lkada palitsiya tizimi va sud organlarining faoliyati………………...19-25 2.3 Politsiya va jazolash organlari.………………………………………...25-32 Xulosa………………………………………………………………………….…31 Foydalanilgan manba va adabiyotlar……………………………………….33-34 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Turkiston general-gubernatorligida sud- politsiya tizimi mustamlakachilik siyosatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, Rossiya imperiyasi hududiy boshqaruvining asosiy vositalaridan biri hisoblangan. Ushbu tizim mustamlaka hukumati manfaatlarini himoya qilish, mahalliy aholini nazorat ostida ushlab turish va Rossiya qonunchiligini joriy etish maqsadida shakllantirilgan.Bugungi kunda mazkur mavzuni o‘rganish, bir tomondan, Turkiston o‘lkasida mustamlaka boshqaruvining qanday faoliyat yuritganini tushunish, ikkinchi tomondan, sud va huquq-tartibot organlarining rivojlanish jarayonini ilmiy jihatdan tahlil qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, hozirgi huquqiy tizim bilan tarixiy tajribalarni taqqoslash orqali sud- politsiya tizimidagi ijobiy va salbiy jihatlarni aniqlash mumkin. Rossiya imperiyasi o’lkani istilo qilgandan keyin mahalliy xalqlarni mustamlaka istibdodiga soluvchi qonun “Turkiston O’lkasini boshqarish haqidagi Nizom” ni joriy qilgan. Bu qonunga ko’ra mahalliy aholi siyosiy huquqlaridan mahrum etilgan Rossiya imperiyasi bosib olingan hududlarda o’z hukmronligini o’rnatish va boshqarish uchun mustamlakachilarning manfaatlarini himoya qiladigan mustahkam boshqaruv tartiblarini joriy etish uchun barcha chora-tadbirlarni ko’rgan. Chunki, boshqaruv tizimi Rossiya hukumati uchun juda muhim bo’lib, bosib olingan joylarda mustamlakachilik siyosatini olib borishda asosiy tayanch hisoblangan . Shuni ta’kidlab o’tish lozimki, XIX asrning o’rtalaridan boshlab yurtimizga juda ham rivojlangan davlatlar o’z qiziqishlari bilan bosib olish uchun harakatni boshlashgan 1 . Misol uchun: Buyuk Britaniya va Rossiya bu ikki davlatlar o’zaro to’qnashuvlardan so’ng Rossiya o’zining maqsadiga erishgan. Rossiya butun uch xonlikni butunlay bosib oldi va bu yerni Turkiston general gubernatorligi deya atay boshladi va shu ozini mustamlakasida barcha tizimlarni qo’lga oldi hattoki sud tizimini ham. Rossiya avvalo sud tizimini isloh qilmadi lekin yildan yilga ko’plab qo’zgo’lonlar sodir bo’layotganligi uchun bu ishga qo’l urushdi sud tizimini dastavval ikki xil ko’rinishda vujudga kelgan.Ularning birinchisi sof 1 Mirziyoyev Sh. Samarqand - Yer yuzining sayqali // Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan kuramiz. -Toshkent.; Uzbekiston, 2017. -B. 178. 3 mustamlakachilik shaklida bo‘lsa , ikkinchisi esa xalq sudlari shariat asosida ish yurituvchi qozilik idorasi edi. Kurs ishining maqsadi. Mavzuning maqsadi – Oliy ta’lim talabasining Turkiston General-Gubernatorligi boshqaruvi va undagi sud va harbiy palitsiya tizimi haqida to’liq ma’lumotga ega bo’lishi. Kurs ishining vazifalari: Mavzuning vazifasi – mavzuga oid materiallarni o’rganib chiqish natijasida mustaqil ish tayyorlash hamda bilimga ega bo’lish Kurs ishining o’rganilganlik darajasi : Turkiston general- gubernatorligi davrida sud-politsiya tizimi bo‘yicha tadqiqotlar nisbatan cheklangan bo‘lib, asosan mustamlakachilik siyosati va mahalliy boshqaruv tizimi doirasida yoritilgan. O‘zbekistonlik olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda mustamlakachilik davridagi sud-politsiya tizimi mahalliy aholiga ta’siri nuqtai nazaridan o‘rganilgan S. Azimjonov, B. Karimov, U. Rahimov kabi tadqiqotchilarning ishlari bu borada dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti Turkiston general- gubernatorligida sud-politsiya tizimi va o’lkada boshqaruv tizimini tadqiq etish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, beshta paragraf , xulosa va foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxatidan, 34 betdan iborat. I Bob. Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi, boshqaruv tizimi va sud tizimining tashkil etilishi 4 1.1 Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi va boshqaruv tizimi Rossiya Imperiyasi bosib olgan G arbiy Turkiston hududida Rossiyaʻ imperatori Aleksandr II farmoni bilan tashkil etilgan. Xuddi shu yili Turkiston harbiy okrugi ham tuzilgan. Turkistonning birinchi general-gubernatori etib rus podshosining yaqin mulozimi general-adyutant Konstantin Petrovich fon Kaufman tayinlandi. Turkiston general-gubernatorligi 1867-yil 11-iyulda Rossiya imperatori Aleksandr II farmoni bilan tashkil topgan. Bu ma'muriy birlik Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatini yuritish maqsadida tuzilgan. Rossiya imperiyasi XIX asrning birinchi yarmidan boshlab Markaziy Osiyoni bosib olish jarayonini boshlagan. 1865-yilda Toshkent egallangach, ruslar o'z hukmronligini mustahkamlash uchun yangi boshqaruv tizimini joriy etishga qaror qilishdi. Shunday qilib, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tashkil topdi. Ma'muriy tuzilishi Turkiston general-gubernatorligi quyidagi hududlarni o'z ichiga olgan: Sirdaryo viloyati (markazi – Toshkent) Yettisuv viloyati (markazi – Verniy, hozirgi Olmaota) Keyinchalik general-gubernatorlik tarkibiga Farg‘ona, Samarqand va Kaspiyorti viloyatlari ham qo‘shilgan. Boshqaruv tizimi General-gubernator harbiy va fuqarolik hokimiyatini birlashtirgan shaxs bo‘lib, bevosita Rossiya imperatoriga bo‘ysungan. Birinchi general-gubernator Konstantin Petrovich fon Kaufman bo‘lgan. Hududlar harbiy-grajdanskiy boshqaruv tizimi asosida boshqarilgan. Soliqlar joriy qilinib, mahalliy aholiga iqtisodiy va siyosiy bosim o‘rnatilgan 2 . U 14 yil mobaynida ( 1867 — 1881-yillarda ) Turkiston o lkasini qattiqqo llik ʻ ʻ bilan boshqargan. Kavkaz , Boltiqbo ʻ yi o ʻ lkalaridagi ozodlik harakatlarini bostirishda tajribali ma ʼ mur va usta siyosatchi ekanligini ko ʻ rsatgan fon Kaufmanni „ Turkistonning Bunyodkori “ deb ulug ʻ lashgan . 2 "Turkiston viloyatining gazeti" (1867—1917) – Mustamlakachilik davridagi rasmiy nashr 5 U Toshkent jamoatchiligi vakillari yig ʻ ilishi ( 1868- yil 22- yanvar ) da birinchi bor ruslarni Turkiston xalqlarining „ Katta Og ʻ asi “ deb atagan . Turkiston 19- asrning boshlarida Britaniya Imperiyasi va Rossiya Imperiyasi orasida tortishuvlarga sabab bo lganʻ . Rossiya imperatori fon Kaufmanga o lkani ʻ boshqarishda cheklanmagan huquq va vakolatlar bergan, natijada uni xalq „Yarim podsho“ deb bilgan. Ichki va tashqi siyosatda uning erkin ish yuritishi mumkinligi imperator tomonidan berilgan „Oltin Yorliq“da o z aksini topgan. ʻ 1868 — 1880-yillar davomida harbiy istilolar natijasida dastlab 2 viloyatdan iborat general gubernatorlikka yana 3 viloyat qo shildi. 19-asrning oxirlarida ʻ Turkiston general-gubernatorligiga Sirdaryo , Yettisuv , Samarqand , Farg ona ʻ va Zakaspiy kabi 5 viloyatdan iborat bo lib hududi Yevropa Rossiyasining U3 ʻ qismiga teng edi. Turkiston general-gubernatorligining barcha hududi 1.779.618 chaqirimga teng bo lgan. Rossiya hukmdor doiralari Turkistonni imperiyaning ʻ tarkibiy qismiga aylantirish va xalqlarini ruslashtirish uchun barcha vositalarni ishga soldi. O lkadagi siyosiy, ma muriy, iqtisodiy va madaniy islohotlar ana shu ʻ ʼ maqsadga qaratilgan edi. Asriy milliy davlatchilikni yo qotib ruscha idora usulini qo llash ʻ ʻ uchun Sankt-Peterburgning oliy siyosiy doiralari qonunlar majmuasini ishlab chiqdi. U tarixga „Turkiston o lkasini boshqarish haqidagi Nizom“ nomi bilan ʻ kirgan. Nizomga ko ra, o lka hokimiyati „harbiy xalq boshqaruvi“ deb nomlandi. ʻ ʻ Turkiston general-gubernatorligi viloyatlar (oblast), tuman (uyezd), jabhalar (uchastka), bo lislar (volost) va oqsoqolliklarga bo lindi ʻ ʻ 3 . Bosib olingan hududlarda imperiya hukmronligini o‘rnatish, mustahkam o‘rnashib olish, istilo qilingan joylarni qo‘ldan chiqarmaslik uchun, eng avvalo, mustamlakachilar o‘zlariga mos boshqaruv tartiblarini ishlab chiqishi va uni o‘lkada joriy qilishi kerak edi. Mustamlakachilik siyosatining to‘liq amalga oshirilishida boshqaruv tartiblari asosiy tayanch hisoblangan. Boshqaruv tartiblari istilochilik yurishlari bilan birga turli ko‘rinishlarda tashkil qilinib, tajriba- sinovlardan o‘tkazilgan holda o‘zgartirib borilgan. Rossiya imperiyasining O‘rta 3 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. – Т.: Академия, 2002. 67 б; Зияева Д. Ўзбекистон шаҳарлари XIX асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошида. – Т., 2014. 89 б. 6 Osiyoda olib borgan bosqinchilik siyosatining davom ettirilishi natijasida mustamlakaga aylantirilgan hududlar kengayib borgan. Bosib olingan hududlarni boshqarish tartiblari va uning qanday bo‘lishi kerakligi masalasi juda ko‘p hamda uzoq vaqt imperiya hukmron doiralarida turli soha vakillari ishtirokida muhokama qilingan. Ushbu masalani hal qilishda ehtiyotkorlik bilan uzoqni ko‘zlab ish ko‘rish, hech nimada tavakkal qilmaslik tamoyiliga tayangan holda ish olib borilgan. Turkiston general-gubernatori S. M. Duxovskoy (1898–1901): Turkiston o‘lkasi boshqa o‘lkalarga nisbatan tarixiyʻʻ o‘tmishi, etnografik xususiyatlarini hisobga olgan holda alohida e’tibor berilishini talab qiladi , — degandi. Podsho hukumati Toshkentni bosib olgandan so‘ng, ʼʼ 1865-yil 6-avgustda Aleksandr II Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi ʻʻ Muvaqqat Nizom ni tasdiqlaydi. Boshqaruv harbiy zobitlar qo‘liga o‘tadi. ʼʼ Ushbu nizomda boshqaruv tizimi Harbiy-xalq boshqaruvi nomi bilan gubernator ʻʻ ʼʼ qo‘lida harbiy va fuqarolik ishlari mujassamlashtiriladi. Viloyat bo‘limlarga bo‘linib, ularning boshliqlari bir vaqtning o‘zida harbiy komendant ham hisoblangan. Bo‘lim boshliqlariga mahalliy aholi ustidan nazorat qiluvchi mustamlakachi hukumat vakillaridan tayinlanadigan boshqaruvchilar bo‘ysungan. 1908–1910-yillarda Turkiston o‘lkasini podsho topshirig‘i bilan taftish qilgan senator K. Palen ta’kidlaganidek, o‘lkada eng kichik ahamiyatga ega bo‘lgan ʻʻ boshqaruv ham harbiy boshliqlar qo‘lida bo‘lgan. Mahalliy aholi vakillariga ʼʼ boshqaruvning eng quyi bosqichidagi lavozimlar berilgan. Bularga volost boshliqlari (mingboshilar), qishloq oqsoqollari, ovul boshliqlari, qozi, biy va ularning yordamchilari kirgan. General-gubernatorlik devoni katta vakolatlarga ega bo‘lgan asosiy ijrochi organ hisoblangan. Rossiya imperiyasidagi hech bir gubernada bunday katta vakolatga ega bo‘lgan boshqaruv organi mavjud bo‘lmagan. Turkiston o‘lkasi ma’muriy-hududiy jihatdan viloyatlarga bo‘linib, ularni o‘z qo‘lida fuqarolik va harbiy hokimiyatni birlashtirgan harbiy gubernatorlar boshqargan. Viloyatlar uyezdlarga bo‘linib, ular harbiy zobitlar boshqaruvida bo‘lgan. Uyezdlar uchastkalarga, volostlarga, qishloq va ovullarga bo‘lingan. Uchastkalarni uchastka pristavlari boshqargan. Rossiya imperiyasi O‘rta 7 Osiyoning bosib olingan hududlarida o‘z hukmronligini saqlab qolish, uni mustahkamlashni birinchi darajali vazifa hisoblagani uchun dastlab boshqaruv sohasida katta o‘zgarishlarni amalga oshirmagan. Yuqori organlar nazoratida bo‘lgan mahalliy aholi vakillaridan iborat quyi boshqaruv organlari va soliq tizimi saqlab qolingan. Quyi boshqaruvning saqlab qolinishiga asosiy sabab mahalliy aholining ichki hayotiga dastlabki davrda keskin aralashish va aholining an’anaviy turmush tarziga katta o‘zgartirishlar kiritish salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin edi. Uyezdlar volostlarga, volostlar o‘troq aholi yashaydigan hududlarda qishloqlarga, chorvador aholi yashaydigan hududlarda esa ovullarga bo‘lindi. Boshqaruv tizimining quyi bosqichida volost boshlig‘i, qishloq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, xalq sudyalari va ularning yordamchilari, ariq oqsoqoli, mirob, o‘nboshi, ellikboshi kabi lavozimlarda yerlik aholi vakillari ish olib borgan 4 . 1867-yilgi Nizom loyihasi asosida o‘troq aholi bir bosqichli tizimʻʻ ʼʼ shaklida, ya’ni oqsoqolliklarga, chorvador aholi esa ikki bosqichli tizim ko‘rinishidagi volost va ovullarga birlashtirilgan. 1867-yilgi Nizom loyihasi ʻʻ ʼʼ asosida o‘troq aholi bir bosqichli tizim shaklida, ya’ni oqsoqolliklarga, chorvador aholi esa ikki bosqichli tizim ko‘rinishidagi volost va ovullarga birlashtirilgan. O‘rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi bilan bir vaqtda uni kelgusida qanday boshqarish va o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanish hal qilib borilgan. Shunga ko‘ra Turkiston o‘lkasi bosib olingan davrdan boshlab to‘liq mustamlaka sifatida boshqaruv tartiblariga asoslangan ma’muriy-hududiy birliklar va ularning boshqaruv tartiblari joriy qilib borilgan. Uning asosiy maqsadi mahalliy aholini qattiq nazoratda va tobelikda ushlab turishga qaratilgandi. Joriy qilingan boshqaruv tartiblari to‘liq ravishda harbiy tartiblarga asoslanib, o‘lkada imperiyaning siyosiy va iqtisodiy hukmronligini o‘rnatishga qaratilgandi. O‘rta Osiyoda Rossiya imperiyasi hukumatining yana bir asosiy maqsadi bu — imperiyaning markaziy rayonlaridan bu yerlarga aholini ko‘chirib keltirib joylashtirish bo‘lgan. O‘lka ma’muriyati ko‘chirib keltirilgan aholiga erkin 4 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. – Т.: Академия, 2002. 8 yashashi va xavfsiz turmush kechirishi uchun yetarli imkoniyatlar yaratib berishga harakat qildi. Ko‘chirib keltirilganlar yerlar va kerakli mablag‘lar bilan ta’minlangan. Aholini ko‘chirib keltirib joylashtirishdan yana bir maqsad o‘lkada mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda qo‘shimcha tayanch kuchlarga ega bo‘lish edi. Bu siyosat mahalliy aholini ruslashtirish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan tadbir bo‘ldi. General-gubernatorlik boshqaruvi Turkiston general-gubernatori: Rossiya imperatori tomonidan tayinlangan va to‘g‘ridan-to‘g‘ri unga bo‘ysungan 5 . Harbiy va fuqarolik hokimiyatini birlashtirgan shaxs bo‘lib, Turkistonni harbiy harakatlar va siyosiy boshqaruv orqali nazorat qilgan. Mahalliy aholining qarshilik harakatlarini bostirish va soliqlar yig‘ilishini nazorat qilish asosiy vazifalaridan biri bo‘lgan. Birinchi general-gubernator Konstantin Petrovich fon Kaufman (1867– 1882) bo‘lib, u Turkistonda rus mustamlakachilik tizimini joriy etgan. Ma’muriy bo‘linish va boshqaruv Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgandan keyin quyidagi viloyatlarga bo‘lingan: Sirdaryo viloyati (markazi – Toshkent) Yettisuv viloyati (markazi – Verniy, hozirgi Olmaota) Farg‘ona viloyati (Qo‘qon xonligi bosib olingandan keyin, 1876) Samarqand viloyati (Buxoro amirligi hududining bir qismi qo‘shilgandan keyin, 1868) Kaspiyorti viloyati (keyinchalik Turkistonga qo‘shilgan) Har bir viloyat boshqaruvi harbiy gubernator qo‘lida bo‘lib, ular general- gubernatorga bo‘ysungan. Mahalliy boshqaruv tizimi Rossiya hukumati mahalliy aholining boshqaruv tizimini o‘zgartirib, uni mustamlakachilik siyosatiga moslashtirdi: 5 Rossiya imperiyasing Turkistondagi mustamlakachilik siyosati , O ’ zbekiston Tarixi 9 9 Mahalliy hokimiyat organlari bekor qilindi , o‘rniga rus amaldorlari tayinlandi. Volost va uyezd boshliqlari tayinlandi , ular asosan rus zobitlari yoki Rossiyaga sodiq bo‘lgan mahalliy zodagonlardan tanlangan. Mahalliy aholiga cheklangan huquqlar berildi , ularga muhim siyosiy qarorlar qabul qilishda ishtirok etish taqiqlangan 6 . Shu bilan birga, ayrim joylarda qozilar sudi va mahalliy oqsoqollar kengashi saqlanib qolgan bo‘lsa ham, ularning vakolatlari ancha cheklangan edi. Sud va huquqiy tizim Rus harbiy-sud tizimi joriy qilindi. Mahalliy musulmon sudlari (qozilar sudi) faqat oila va diniy masalalar bilan shug‘ullanishga ruxsat berilgan. Rossiya qonunlari asosida yuritiladigan sudlar mahalliy aholiga nisbatan qat’iy jazo choralari qo‘llagan. Iqtisodiy va soliq tizimi Yangi soliqlar joriy qilindi , bu esa mahalliy aholining iqtisodiy ahvolini og‘irlashtirdi.Mahalliy dehqonlar Rossiyaga qaram bo‘lib qoldi , chunki ular rus boylariga yoki davlatga xizmat qilishga majbur edi. Paxta ekish majburiyati joriy qilindi, natijada Turkiston Rossiya sanoati uchun xomashyo bazasiga aylandi. 1.2 Turkiston General-gubernatorligida sud tizimi tashkil etilishi Turkiston general-gubernatorligida boshqaruv tizimining mustamlakachilik mohiyati sud tizimi, himoya va jazo institutlari faoliyatida yaqqol o’z aksini topgan. 1865 yilda qabul qilingan ―Turkiston viloyatini boshqarish haqidagi muvaqqat Nizom da viloyat harbiy gubernatori zimmasiga an‘anaviy musulmon‖ sud muassasalarini nazorat qilish vazifasi yuklatilgan. Ma‘muriy va sudlov tizimini o’z qo’lida birlashtirgan harbiy gubernator huzurida harbiy-sud komissiyasi tuzilgan edi Turkiston general-gubernatorligi hududida sud tizimi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati doirasida shakllantirilgan. Bu tizim 6 Тиллабоев. С. Туркистон ўлкасининг маъмурий бошқарув тизимида маҳаллий аҳоли вакилларининг иштироки. – Т.: Фан, 2008. 10 mahalliy aholining huquqiy an’analarini Rossiya sud tizimi bilan almashtirish va mustamlaka boshqaruvini mustahkamlash maqsadida tashkil etilgan. Sud tizimining tashkil etilishi 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgach, Rossiya hukumati hududda sud tizimini ham isloh qila boshladi. Natijada ikki turdagi sud tizimi vujudga keldi: Rossiya sudlari – Yevropaliklar va Rossiya fuqarolari uchun. Mahalliy sudlar – Mahalliy musulmon aholi uchun shar’iy va qozilik sudlari. Rossiya sudlari Rossiya imperiyasining qonunlari asosida yuritilgan sudlar: Harbiy-sud komissiyalari – Asosan siyosiy va jinoiy ishlarni ko‘rib chiqardi. Okurg (okrug) sudlari – Harbiy amaldorlar boshqaruvida bo‘lib, rus zobitlari va fuqarolariga tegishli masalalarni hal qildi. Jinoyat va fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar – Mahalliy aholiga ham tatbiq qilina boshlangan. Sud tizimi va hokimiyatning qo’shilib ketishiga olib kelgan. Bunday holat Rossiyaning o’zida 1864 yilgi sud islohoti natijasida joriy etilgan sudlov tizimi rivojlanishining umumiy tamoyillari, ya‘ni sudning ma‘muriyatdan ajratilishi tamoyillariga mutlaqo zid edi. Turkistonda sudni ma‘muriyatdan ajratish faqatgina uezd darajasida amalga oshgan, ammo bu ham juda cheklangan darajada bo‗lgan. Boshqaruvning yuqori pog’onalarida, masalan, viloyatda sud ishlari bilan harbiy gubernatorlarning viloyat boshqarmalari, markaziy apparatda esa general- gubernator devonxonasining sud bo’limlari shug’ullangan. Viloyat harbiy gubernatorlarining uezd sud‘yalariga xayfsanlar va tanbehlar berish huquqiga egaligi amalda sudning ma‘muriyatdan ajratilmaganligining yaqqol namunasi edi. Harbiy-byurokratik apparat qo’lida sudlov va ma‘muriy ishlar bevosita jamlanganligi bois sud Nizomlari ushbu apparat irodasiga to’la bog’liq bo‗lgan. Turkiston xalqlari bunday sudlar oldida o’zlarini ishonchsiz va himoyasiz his qilganlar, ularning o’zlari o’rgangan an‘anaviy urf-odat va an‘analari asosidagi me‘yorlardan uzoq bo’lgan bunday huquqiy tartiblarni ―chigal va tushunarsiz deb bilganlar. Umuman olganda, Turkistonda sud tizimini isloh qilishdan ko’zlangan asosiy maqsad islom dini va din peshvolarining aholiga ta‘sirini kamaytirishdan 11 iborat bo’lsa-da, amalda bu kutilgan natijani bermadi. Ko’p o’tmasdan, yangi o’rnatilgan tartiblarning talab darajasida emasligi ma‘lum bo’ldi. Mahalliy sudlar Rossiya hukumati mahalliy aholining an’anaviy huquqiy tizimlarini saqlab qolish uchun musulmon qozilari boshchiligidagi sudlarni qoldirdi. Ammo: Qozilar faqat shariatga asoslangan masalalarni ko‘rib chiqishi mumkin edi. Rossiya rasmiylari qozilarning qarorlarini bekor qilish huquqiga ega edi. Mahalliy sudlarning vakolatlari tobora cheklanib, oxir-oqibat Rossiya sud tizimi ustunlikka ega bo‘ldi. 1865 yilgi ―Nizomga asosan mahalliy aholi uchun an‘anaviy sud tizimi – o’troq aholi uchun qozilik sudi va ko’chmanchi aholi uchun biylik sudi saqlab qolindi va ularga fuqarolik va jinoiy ishlarni avvalgidek shariat qoidalari asosida ko’rib chiqish vakolati berildi, ammo qozilarni tayinlash va bo’shatish harbiy- gubernator ixtiyoriga berildi. Sud tizimidagi an‘anaviy ierarxiya bekor etilib, qozikalon lavozimi tugatildi va barcha qozilar huquqi tenglashtirildi, qozilarni uch yilga saylash, da‘vogarga o’zi ishonch bildirgan qoziga murojaat qilish huquqini berish kabi o’zgarishlar kiritildi. Yangi tartibga ko’ra, mahalliy aholi vakillari rus fuqarolari manfaatlariga aloqador masalalarda imperiya sudlari tomonidan sud qilinadigan bo’ldi. O’lim jazosi va umrbod qamoq jazosiga aloqador fuqarolik va jinoiy sud hukmlarini chiqarish Turkiston viloyati harbiy gubernatori vakolatiga berildi. Savdo sohasidagi bahsli masalalarni ko’rish esa rus va mahalliy savdogarlar vakillaridan iborat tijorat sudlari hukmiga havola etilishi belgilandi. Harbiy gubernatorga an‘anaviy sudlarning hukmlarini rus harbiy-jinoyat sudlarining mos keluvchi muqobil hukmlari bilan almashtirish huquqi berildi. Bularning bari qozilar vakolati ma‘lum darajada cheklaganligidan dalolat berar edi. An‘anaviy sud tizimiga ko’nikkan mahalliy aholi vakili uchun bu yangi tartiblarga majburan amal qilish og’ir kechdi. Garchi diniy ulamolar sud jarayonlariga o’zgartirishlar kiritish muhimligini e‘tirof etsalar-da, amalda eski tartiblarning tiklanishini talab qila boshladilar. Rossiya savdo-sanoat doiralari manfaatlarini himoya qiluvchi ―Birjevie vedomosti (Birja xabarlari) gazetasida mustamlaka hukumatining sud tizimini isloh qilish harakatlari tanqidga uchradi. Unda rus 12 hukumati musulmon ruhoniylarini o’ziga qarshi qo’yayotganligi, mahalliy aholining an‘analari va qonunlariga aralashuv katta norozilik keltirib chiqarganligi alohida qayd etilgan edi. Yangi tartiblarga ko’ra an‘anaviy qozilik sudlari 3 bosqichda faoliyat yuritadigan bo’ldi: 1 bosqich - qozilar va biylar sudi (da‘vosi 100 rubldan oshmagan jinoiy va fuqarolik ishlarini ko’rgan); 2-bosqich – qozilar va biylar kengashi: da‘vosi 100 rubldan 1000 rublacha bo’lgan jinoiy va fuqarolik ishlarni ko’rgan va tomonidan huquqbuzarlikka yo’l qo’yilganda apellyasiya berish mumkin bo’lgan tashkilot hisoblangan; 3-bosqich – xalq sudyalari (qozi va biylar) ning Favqulodda qurultoyi. Volost va uezd aholisi o’rtasidagi bahsli masalalarni hal qilish bilan shug’ullangan. Xonlik davrida qozilik lavozimiga tayinlash jarayonida eng layoqatli nomzod sinchkovlik bilan tanlab olinib, undan shariat va odat qonunlarini yaxshi bilish darajasini aniqlash uchun imtihon olingan, ya‘ni nomzodlarning chuqur bilimga ega ekanligini hisobga olish mezoni mavjud bo’lgan. Ammo mustamlaka tuzum joriy qilgan tartiblarga ko’ra boshlang’ich saylanish huquqi va qozilik lavozimiga nomzodlarning ilmiy darajasiga hech qanday talab qo’yilmagan. Bunday siyosat natijasida ―xalq sud‘yalari ya‘ni, qozilar lavozimiga ko’pincha musulmon huquqidan etarli bilimga ega bo’lmagan, turli darajadagi suiste‘mollarga va noqonuniyliklarga yo’l qo’yishi mumkin bo’lgan shaxslar tasdiqlanganlar 7 . Qozilar tomonidan yo’l qo’yilgan suiste‘molliklar xalqning haqqoniy noroziligiga, turli idoralarga shikoyatlar, iltimosnoma va xatlar bilan murojaat qilishiga sabab bo’lgan, ammo bu murojaatlar yillab javobsiz qolib ketgan, zero hukumat o’zi o’rnatgan tartiblarni bekor qila olmagan. Sudyalar tomonidan yo’l qo’yilgan suiste‘molliklar xalqning haqqoniy noroziligiga, turli idoralarga shikoyatlar, iltimosnoma va xatlar bilan murojaat qilishiga sabab bo’lgan va u erda yillab javobsiz qoldirilgan. Hukumat o’zi o’rnatgan tartiblar, xususan, qozilarni tayinlashda ularning hukumatga ―sadoqatli bo’lishini asosiy mezon sifatida 7 Васильев Д.М. Организация управления в Русском Туркестане по проектам Положения об управлении 1870-х гг.//«НАУКОВЕДЕНИЕ» http://naukovedenie.ru Выпуск 5 (24), сентябрь – октябрь 2014 13 baholash tartiblari saqlanib qoldi. Bundan ko’zlangan asosiy maqsad – an‘anaviy sud tizimidan mustamlaka tuzum manfaatlari yo’lida foydalanish edi. Yangi sud tizimining oliy instansiyasi Peterburgdagi Senat hisoblangan. Rossiyada Aleksandr II tomonidan 1864 yilda sud nizomlarining joriy etilishi munosabati bilan imperiya sud tizimida ma‘lum o’zgarishlar sodir bo’ldi. 1867 yil ―Nizomiga ko’ra, an‘anaviy sud tizimi bilan bir qatorda, quyidagi yangi sud mahkamalari tashkil qilinadi: - uezd sudlari; - muvaqqat harbiy-sud komissiyalari; - viloyat boshqarmalarining sud bo’limlari. Muvaqqat harbiy-sud komissiyalari tomonidan aholi huquqlarining buzilishi, turli lavozimdagi amaldorlarning o’ldirilishi, rus aholisi tomonidan sodir etilgan talonchilik, o’g’rilik va boshqa og’ir jinoyatlar, hukumatga qarshi jinoiy harakatlar va tartibbuzarliklar ko’rib chiqilgan. Viloyat boshqarmalarida tashkil qilingan sud bo’limlari viloyat harbiy gubernatori nazoratida amalga oshirilgan. Sud ishlari bo’yicha xech qanday bilim vaamaliy tajribaga ega bo’lmagan harbiy gubernatorning bunday vakolatga ega bo‗lishi sud ishiga katta zarar etkazgan, juda ko’p tushunmovchilik va chalkashliklarga olib kelgan. II Bob. Turkiston General-gubernatorligida sud politsiya tizimi 2.1 Turkiston General-gubernatorligida sudlov tizimini mustamlaka manfaatlariga moslashtirilishi 14 Turkiston o‘lkasida imperiya manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan tadbirlardan yana biri bu sud tizimi bo‘lgan. Xonlik davrida qozilarning chiqargan qaroridan norozi bo‘lganlar qozikalonga murojaat qilgan. Qozilar qat’iy belgilangan uchastkaga ega bo‘lishmagan; har bir da’vogar o‘zi ishongan qoziga murojaat qilgan. Qozi sud majlisi boshlanishidan oldin tomonlarga kelishib olishni taklif etgan. Bu taklifdan bosh tortilsa, qozi ularga qasam ichirib, tomonlarning arzini, guvohlarning ko‘rsatmalarini tinglagan, so‘ng qaror chiqargan va bu qaror mahalliy hokimiyat tomonidan zudlik bilan ijro etilgan. Odatda, qozilar, asosan, bilimdon, adolatli va xalq orasida hurmat qozongan kishilar bo‘lgan. Qozilar o‘zlariga murojaat qilgan tomonlarga betaraf va ularga nisbatan beg‘araz bo‘lishi, ulardan pul, sovg‘a, har xil xizmatlarni qabul qilmasligi lozim edi. Podsho hukumati tomonidan dastlab o‘lkadagi mavjud sud tizimidagi qozikalon lavozimi tugatilib, barcha qozilarning huquqi tenglashtirildi. Boshqa mustamlakachi davlatlar singari Rossiya imperiyasi ham o‘z mustamlakasiga aylangan Turkiston o‘lkasida dastlab tub joy aholining diniy e’tiqodiga mos ravishda amal qilingan shariat qoidalariga asoslangan qozilik va ko‘chmanchi tarzda hayot kechiruvchi aholining urf-odatlariga asoslangan biy sudlarini butunlay tugatmasdan, uni saqlab qoldi. Milliy va diniy tartiblarga asoslangan sudlar faoliyati cheklanib, ular ustidan kuchli nazorat o‘rnatildi. Bu o‘zgarishlar bosqichma-bosqich, mahalliy aholining noroziligini keskinlashtirmagan holda o‘zgartirib borildi. Bundan tashqari shu yo‘l bilan podsho hukumati vakillari ko‘plab mahalliy aholi o‘rtasidagi o‘zaro janjal va kelishmovchiliklarga aralashishdan o‘zini saqlashga harakat qildi. Sud tizimida amalga oshirilgan siyosatda qozi va biy sudlari oxir-oqibat tugatilishi hamda ungacha faqat kichik ko‘rinishdagi sud ishlarini, ya’ni asosan, oilaviy mojarolar, kishilar o‘rtasida janjal va kelishmovchiliklarni ko‘rib turishi maqsad qilib olingandi. 1867-yilgi Nizom loyihasi bo‘yicha o‘lkada qozilar va biy sudlari,ʻʻ ʼʼ uyezd sudlari, muvaqqat harbiy-sudlov komissiyalari, viloyat boshqaruvining sud 15 bo‘limlari va general-gubernatorlik Devonining sudlov bo‘limi tashkil qilindi. Xonlik davrida qozilik lavozimiga tayinlash jarayonida eng layoqatli nomzod sinchkovlik bilan tanlab olinib, undan shariat va odat qonunlarini yaxshi bilish darajasini aniqlash uchun imtihon olingan, ya‘ni nomzodlarning chuqur bilimga ega ekanligini hisobga olish mezoni mavjud bo'lgan. Ammo mustamlaka tuzum joriy qilgan tartiblarga ko'ra boshlang'ich saylanish huquqi va qozilik lavozimiga nomzodlarning ilmiy darajasiga hech qanday talab qo'yilmagan. Bunday siyosat natijasida ―xalq sud‘yalari ya‘ni, qozilar lavozimiga ko'pincha musulmon huquqidan etarli bilimga ega bo'lmagan, turli darajadagi suiste‘mollarga va noqonuniyliklarga yo'l qo'yishi mumkin bo'lgan shaxslar tasdiqlanganlar. Ko'p hollarda qozilik kursisi pulga sotib olinganligimahalliy tilda chop etilgan davriy nashrlarda qattiq tanqid qilingan. Qozilarni tayinlashda ularning bilimi hisobga olinmay, saylov natijalarini tasdiqlovchi mustamlaka hukumatining nomzodlarga qanchalik xayrixohligi, ularning ―naqadar ishonchga sazovorligi bosh mezon bo'lib xizmat qilgan. Qozilar tomonidan yo'l qo'yilgan suiste‘molliklar xalqning haqqoniy noroziligiga, turli idoralarga shikoyatlar, iltimosnoma va xatlar bilan murojaat qilishiga sabab bo'lgan, ammo bu murojaatlar yillab javobsiz qolib ketgan, zero hukumat o'zi o'rnatgan tartiblarni bekor qila olmagan. Sud‘yalar tomonidan yo'l qo'yilgan suiste‘molliklar xalqning haqqoniy noroziligiga, turli idoralarga shikoyatlar, iltimosnoma va xatlar bilan murojaat qilishiga sabab bo'lgan va u yerda yillab javobsiz qoldirilgan. Hukumat o'zi o'rnatgan tartiblar, xususan, qozilarni tayinlashda ularning hukumatga ―sadoqatli bo'lishini asosiy mezon sifatida baholash tartiblari saqlanib qoldi. Bundan ko'zlangan asosiy maqsad – an‘anaviy sud tizimidan mustamlaka tuzum manfaatlari yo'lida foydalanish edi. Yangi sud tizimining oliy instansiyasi Peterburgdagi Senat hisoblangan. Rossiyada Aleksandr II tomonidan 1864 yilda sud nizomlarining joriy etilishi munosabati bilan imperiya sud tizimida ma‘lum o'zgarishlar sodir bo'ldi. Turkiston general-gubernatorligida boshqaruv tizimining mustamlakachilik mohiyati sud tizimi, himoya va jazo institutlari faoliyatida yaqqol o'z aksini topgan. 16 1865 yilda qabul qilingan ―Turkiston viloyatini boshqarish haqidagi muvaqqat nizomda viloyat harbiy gubernatori zimmasiga an‘anaviy musulmon sud muassasalarini nazorat qilish vazifasi yuklatilgan. Ma‘muriy va sudlov tizimini o'z qo'lida birlashtirgan harbiy gubernator huzurida harbiy-sud komissiyasi tuzilgan edi. 1865 yilgi ― nizomga asosan mahalliy aholi uchun an‘anaviy sud tizimi –o'troq aholi uchun qozilik sudi va ko'chmanchi aholi uchun biylik sudi saqlab qolindi va ularga fuqarolik va jinoiy ishlarni avvalgidek shariat qoidalari asosida ko'rib chiqish vakolati berildi, ammo qozilarni tayinlash va bo'shatish harbiy-gubernator ixtiyoriga berildi. Ushbu tezisda, Turkiston general gubernatorligida sud tizimi haqida fikr va mulohazalar yuritiladi. Hrbiy gubernatorga an’anaviy sudlarning hukmlarini rus harbiy jinoyat sudlarining mos keluvchi muqobil hukmlari bilan almashtirish huquqi beriladi. Bularning bari qozilar vakolati ma’lum darajada cheklamganidan dalolat beradi 8 . An‘anaviy sud tizimiga ko'nikkan mahalliy aholi vakili uchun bu yangi tartiblarga majburan amal qilish og'ir kechdi. Garchi diniy ulamolar sud jarayonlariga o'zgartirishlar kiritish muhimligini e‘tirof etsalar-da, amalda eski tartiblarning tiklanishini talab qila boshladilar. Rossiya savdo- sanoat doiralari manfaatlarini himoya qiluvchi (Birja xabarlari) gazetasida mustamlaka hukumatining sud tizimini isloh qilish harakatlari tanqidga uchradi. Unda rus hukumati musulmon ruhoniylarini o'ziga qarshi qo'yayotganligi, mahalliy aholining an‘analari va qonunlariga aralashuv katta norozilik keltirib chiqarganligi alohida qayd etilgan edi Muvaqqat harbiy-sud komissiyalari tomonidan aholi huquqlarining buzilishi, turli lavozimdagi amaldorlarning o'ldirilishi, rus aholisi tomonidan sodir etilgan talonchilik, o'g'rilik va boshqa og'ir jinoyatlar, hukumatga qarshi jinoiy harakatlar va tartibbuzarliklar ko'rib chiqilgan. Viloyat boshqarmalarida tashkil qilingan sudbo'limlari viloyat harbiy gubernatori nazoratida amalga oshirilgan. 8 Брусина О.И. Брак и развод в народных судах Туркестана: взаимодействие адата и шариата при российском управлении // Этнографическое обозрение. 2012. № 1. 14 с. 17 Sud ishlari bo'yicha xech qanday bilim vaamaliy tajribaga ega bo'lmagan harbiy gubernatorning bunday vakolatga ega bo'lishi sud ishiga katta zarar etkazgan, judako'p tushunmovchilik va chalkashliklarga olib kelgan. Bu anglashilmovchiliklarni hal etish uchun murojaatlar qabul qiluvchi yuqori instansiya –Turkiston general gubernatori bo'lib, u ham etarli bilim va amaliy tajribaga ega bo'lmagan holda juda ko'p masalalarni o'z xolicha hal etgan. U xatto sud tizimidagi amaldorlarning huquq va burchlari haqidagi qoidalarni ham o'zi istagancha o'zgartirganligi taftish jarayonlarida aniqlangan. Turkiston general gubernatori bu borada Rossiyadagi adliya vaziridan ham ko'proq vakolatga ega edi. Sud tizimi va hokimiyatning qo'shilib ketishiga olib kelgan. Bunday holat Rossiyaning o'zida 1864 yilgi sud islohoti natijasida joriy etilgan sudlov tizimi rivojlanishining umumiy tamoyillari, ya‘ni sudning ma‘muriyatdan ajratilishi tamoyillariga mutlaqo zid edi 9 . Turkistonda sudni ma‘muriyatdan ajratish faqatgina uezd darajasida amalga oshgan, ammo bu ham juda cheklangan darajada bo'lgan. Boshqaruvning yuqori pog'onalarida, masalan, viloyatda sud ishlari bilan harbiy gubernatorlarning viloyat boshqarmalari, markaziy apparatda esa general- gubernator devonxonasining sud bo'limlari shug'ullangan. Viloyat harbiy gubernatorlarining uezd sud‘yalariga xayfsanlar va tanbehlar berish huquqiga egaligi amalda sudning ma‘muriyatdan ajratilmaganligining yaqqol namunasi edi. 2.2 O’lkada palitsiya tizimi va sud organlarining faoliyati Sud ishlarida mahalliy aholining o‘troq qismi uchun qozi sudlari, ko‘chmanchi aholisi uchun esa biy sudlari, volost boshliqlari, qishloq oqsoqollari, ovul boshliqlari va ularning yordamchilari aholi tomonidan uch yil muddatga saylangan. Rossiya imperiyasi yerlik aholiga o‘z ta’sirini kuchaytirish uchun 1866- yil Toshkentda mahkama joriy qiladi. Uning tarkibiga mahalliy aholi vakillaridan 9 Abduraximova N . A ., Ergashev F . R . Turkistonda chor mustamlaka tizimi . - T .: Akademiya , 2002. 18 saylangan qozi va 7 nafar a’lam kirgan. Mahkama a’zolari podsho hukumatining o‘lkadagi ishonchli va sadoqatli yordamchilari hisoblangan. Qozi sudlarining vakolatlariga da’vo hajmi 100 rubldan oshmaydigan jinoyat va fuqarolik ishlarini ko‘rib chiqish kirgan. Yirik da’volar esa qozilar va biylar qurultoyida ko‘rib chiqilgan. Bu yig‘ilishlar xalq sudyalari qurultoyi deb atalgan. Bular da’vo hajmi 1000 rubldan oshmaydigan jinoyat va fuqarolik ishlarini hal qiluvchi ikkinchi bosqich sudlari edi. Qozi sudi, xalq sudlari, ya’ni birinchi bosqich sudi tomonidan qonunga xilof qaror qabul qilingan taqdirda shikoyat qiluvchi keyingi bosqichga murojaat qilgan. Uchinchi bosqich sudlari bu turli volostlar va uyezdlar aholisi o‘rtasida yuzaga kelgan bahsli ishlarni hal qiluvchi xalq sudyalarining favqulodda qurultoylari hisoblangan. Sud-huquq tizimidagi an’anaviy ierarxiya bekor qilindi, sudyalik lavozimi tugatildi va barcha sudyalarning huquqlari tenglashtirildi, sudyalarni uch yil muddatga saylash, da’vogarning sudga murojaat qilish huquqi kabi o‘zgartirishlar kiritildi. ishonchining hakami. Qozilar aholining soniga qarab belgilangan. Toshkent shahrida to‘rt dahaning har birida bittadan to‘rtta qozi, Samarqand shahrida ikkita qozi, volostlarda bittadan qozi bo‘lgan. Turkiston o‘lkasida yashaydigan rossiyalik aholi uchun imperiya qonunlari asosidagi sudlar faoliyat olib borgan. Dastlab tashkil qilingan vaqtinchalik harbiy sud komissiyalari bu aholining jinoiy ishlarini ko‘rish bilan birga mahalliy aholi tomonidan sodir etilgan siyosiy jinoyatlar va hokimiyatga qarshi jinoyatlarni ko‘rib chiqqan. Viloyat va o‘lka sudlari vazifalari general-gubernatorlik devoni va boshqarmalari zimmasiga yuklangandi. General- gubernator o‘lkaning bosh prokurori va oliy sudyasi vazifasini ham bajargan. O‘rta Osiyo mustamlakaga aylantirilgandan so‘ng boshqa sohalar singari sud tizimi ham bosqichma-bosqich o‘zgartirib borilgan. Qozi va biy sudlariga bo‘lib o‘tadigan saylovlarda mustamlakachi hukumatning aralashuvi, saylov natijalarini tasdiqlashdagi noto‘g‘ri ishlar ko‘plab janjallarni, mahalliy aholi o‘rtasida o‘zaro nizolar, ma’muriyatga nisbatan ishonchsizlik va norozilik harakatlarini keltirib chiqargan. Sudlarga joriy etilgan saylovlar mustamlakachi 19 hukumat ixtiyorida bo‘lib, saylovda kimning g‘olib chiqishi saylovchilarga qaraganda ma’muriyat xohishiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Kim mustamlakachi ma’muriyatga yoqsa va unga sodiqligiga ishonch hosil qila olsa, o‘sha qozi va biy bo‘la olardi. Saylovlarda turli xil nayranglar, poraxo‘rliklar avj olgan. Buning natijasida saylangan qozi va biylar o‘z faoliyati davomida saylov vaqtidagi xarajatlarini turli yo‘llar bilan, ayniqsa, poralar hisobiga qaytarib olishga harakat qilishgan. Bu bilan qozilik va biylik serdaromad mansabga aylandi. Qozilar va biylar lavozim egallashi va uni saqlab qolishi uchun mustamlakachi hukumat vakillarining sodiq xizmatkorlariga aylandi 10 . Turkiston general-gubernatorligida jazolash ishlarini ko‘rib chiqqan sudlar Turkiston general-gubernatorligi davrida jazolashga oid ishlarni turli sud organlari ko‘rib chiqqan. Bu sudlar mahalliy aholiga va rus fuqarolariga nisbatan har xil qonuniy me’yorlarga amal qilgan. Asosan quyidagi sud tizimlari faoliyat yuritgan: Harbiy sudlar Bu sudlar asosan isyonchilar, qo‘zg‘olonchilar va Rossiya imperiyasiga qarshi chiqqan shaxslarni jazolash uchun ishlatilgan. Harbiy-sud komissiyalari – Turkistondagi eng keskin sudlardan biri bo‘lib, asosan siyosiy va harbiy ishlarni ko‘rib chiqqan. Qo‘zg‘olonlar va isyonchilar ustidan hukm chiqarishda keng vakolatlarga ega bo‘lgan. Harbiy dala sudlari – Urush yoki qo‘zg‘olon davrida tezkor qaror chiqarish uchun tashkil etilgan. Ular mahalliy isyonchilarni sud qilib, ko‘pincha qatl, surgun yoki qamoq jazosi belgilagan. Jinoyat ishlari bo‘yicha harbiy sudlar – Asosan harbiy intizomni buzgan yoki Rossiya imperiyasiga qarshi harakat qilgan shaxslarni jazolagan. Okrug sudlari: Bu sudlar Rossiya fuqarolari va ba’zi hollarda mahalliy aholi ustidan ham hukm chiqarishga vakolatli bo‘lgan. Jinoyat va fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar bo‘lib, ular mahalliy aholining Rossiya qonunlariga zid harakatlarini ko‘rib chiqqan. 10 Абдурахимова Н.А., Рустамова Г.К., Колониальная система власти в Туркестане во второй половине XIX – I четверти XX вв. – Т., 1999. 71 с 20 Mahalliy amaldorlar va savdogarlarga nisbatan chiqarilgan jazo hukmlari shu sudlarda tasdiqlangan. Qozilik (Shar’iy) sudlari Mahalliy musulmon aholining shaxsiy, oilaviy va diniy ishlari bo‘yicha sudlov vakolatiga ega bo‘lgan. Faqat shariat qonunlari asosida hukm chiqarish huquqiga ega bo‘lsa-da, Rossiya rasmiylari ularning qarorlarini bekor qilish huquqiga ega edi. Asosan fuqarolik ishlari bilan shug‘ullangan bo‘lsa ham, ba’zi jinoyatlar bo‘yicha ham qarorlar chiqargan. Mahalliy musulmonlar orasidagi jinoiy ishlarni ham qisman ko‘rib chiqqan, ammo ular og‘irroq jinoyatlarda Rossiya sudlariga topshirilgan. Mustamlaka ma’muriyati tomonidan chiqarilgan jazolar Ba’zan sudga yetib bormasdan, mahalliy hokimiyat vakillari o‘zlari jazolar belgilagan. General-gubernator va harbiy hokimlarning farmonlari – Ular ba’zi hollarda sud jarayonlarisiz ham aybdor deb topilgan shaxslarni jazolagan. Politsiya va ma’muriy jazolar – Mahalliy boshqaruvchilar mahalliy aholini jazolash vakolatiga ega bo‘lgan. Ko‘pincha jazolar jarima, qamash yoki jismoniy jazolar shaklida qo‘llanilgan. 1886 yilda o’lkani boshqarishga oid yangi ―Nizom' qabul qilinishi bilan sud tizimini qaytadan tashkil qilish harakatlari boshlandi. 1887 yil 1 yanvardan uezd sudlari tugatilib, ularning o’rniga hududiy kelishtiruvchi (mirovoy) sudlar institutlari ta‘sis etildi. Viloyat boshqarmalarining sud bo’limlari o’rniga viloyat sudlari tashkil qilindi. Sud tizimining eng yuqori instansiyasi sifatida imperiyaning oliy sudlov tashkiloti – boshqaruvchi Senat departamenti belgilandi. Boshqaruvchi Senat departamentiga oliy apellyasiya instansiya vazifasini bajarar edi. Sudlar ustidan nazorat olib borish maqsadida har bir viloyatda prokuror va ularning o’rtoqlari mansablari ta‘sis etilgan. SHu davrdan boshlab Turkistonda sud tizimi amaldorlari avvalgidek saylanmay, balki yuqori instansiyalar orqali tayinlanadigan bo’ldi. Chunonchi, viloyat sudlari raislari imperator tomonidan, quyi lavozimdagilar esa mutasaddi vazirlik tomonidan, general-gubernatorning roziligi asosida tayinlanishi belgilandi. Turkistonda amalga oshirilgan 1886 yilgi sud 21 islohotlari sudlov tizimini ma‘muriy boshqaruv apparatidan ajratish maqsadini ko’zlagan bo’lsa-da, ammo bu faqat rasmiy ahamiyat kasb etgan edi, xolos. Keyinchalik imperiya hukumati o’lkadagi sudlov tizimini umumrossiya tizimi bilan yaqinlashtirish maqsadida yana bir bor sud islohotlarini o’tkazishni lozim topdi. SHu maqsadda 1898 yil 2 iyunda imperator yangi islohotlar loyihasini ma‘qulladi. Unga ko’ra, ―Turkiston o’lkasi viloyatlariga sud ustavlarini joriy etish to’g’risida tartib ga muvofiq, viloyat sudlari o’rniga okrug sudlari joriy etildi.‖ SHuningdek, Toshkentda Sud palatasi tashkil etilib, unga butun Turkiston bosh sudlov tashkiloti maqomi berildi 11 . Okrug sudlari sud raisi, uning o’rtog’i va sud a‘zolaridan iborat bo’lib, Turkistonning barcha beshta viloyatida joriy etilgan. Okrug sudlarining yig’ilishlarida sudlanuvchining aybdor yoki aybdor emasligini belgilovchi maslahatchilar ishtirok etganlar. Jazo chorasini sud‘yalar va sudning ikki a‘zosi belgilaganlar. Maslahatchilar qatnashganda qabul qilingan sud Nizomlari o’zgarmas hisoblangan, maslahatchilar ishtirok etmagan taqdirlarida ular ustidan Toshkent Sud palatasiga arz qilish mumkin bo’lgan. Maslahatchilar ishtirokida qabul qilingan, lekin okrug sudlari va Toshkent sud palatasida sud qilish qonuniy tartibi buzilgan ishlar boshqaruvchi Senatda ko’rib chiqilgan. Mahalliy xalqlarga nisbatan o’tkazilgan islohotlarda ularning konservativlik xususiyati har tomonlama qo’llab-quvvatlangan. Tub aholi asosan ―saylov tizimi natijasida qayta shakllantirilgan va butunlay ma‘muriyatga bog’liq bo’lgan xalq sudlarining xizmatidan foydalangan. Xalq va hukumat o’rtasida qarama-qarshiliklar kuchaygan davrlarda imperiya hukumati tomonidan tashkil etilgan va harbiy, harbiy-dala va maxsus sudlar bilan birga imperiya hukumati manfaatlarini himoya qiluvchi sudlar ishga tushganlar. Imperiya sudlari va an‘anaviy qozilik sudlari ayrim xolatlarda bir-birini to’ldirsa, ko’p xolatlarda bir- biriga zid edi 11 Васильев Д.М. Организация управления в Русском Туркестане по проектам Положения об управлении 1870-х гг.//«НАУКОВЕДЕНИЕ» http://naukovedenie.ru Выпуск 5 (24), сентябрь – октябрь 2014 publishing@naukovedenie.ru; Эшонова Ш. Правовые основы организации и деятельности судов казиев в Средней Азии. – Т., 2010. 22 1886-yilgi Nizom da ham Turkiston o‘lkasida qozilar sudi saqlanibʻʻ ʼʼ qoldi. Uyezd sudlari bekor qilinib, ularning o‘rniga shahar va zemstvo boshliqlari tomonidan tayinlanadigan uchastka mirovoy sudyalari (sudlari) tuzildi. Viloyat boshqaruvining sud bo‘limlari viloyat sudlari bilan almashtirildi. Sud tergovchilari, viloyat prokurori va ularning yordamchisi lavozimlari joriy etildi. 1898-yilda Turkiston o‘lkasida sud nizomlarini qo‘llash qoidalariga muvofiq viloyat sudlari tugatildi, ularning o‘rniga okrug sudlari va Toshkent sud palatasi tuzildi. Toshkent sud palatasi faqat imperiyaning oliy sudi – hukumat senatiga bo‘ysunardi. Okrug sudlari Turkiston o‘lkasining barcha viloyatlarida joriy etildi. Ularning tarkibi sud raisi, uning o‘rinbosari va sud a’zolaridan iborat bo‘lgan. Jazo chorasini sudyalar va ikki sud a’zosi tayinlardi. Ularning qarori ustidan berilgan apellatsiyani imperiyada oliy sud bo‘lgan hukumat senati ko‘rib chiqardi. Shunday qilib, Turkiston o‘lkasidagi sud tizimi mustamlakachi hukumat vakillari va o‘lka ma’muriyati nazorati ostiga o‘tdi. Muvaqqat harbiy-sud komissiyalariAholi huquqlarining buzilishi, Turli lavozimdagi amaldorlarning o’ldirilishiRus aholisi tomonidan sodir etilgan talonchilikO’g’rilik va boshqa og’ir jinoyatlarHukumatga qarshi jinoiy harakatlar va tartibbuzarliklar ko’rib chiqilgan. Sud tizimining eng yuqori instansiyasi sifatida imperiyaning oliy sudlov tashkiloti– boshqaruvchi Senat departamenti belgilandi. Boshqaruvchi Senat departamentiga oliy apellyatsiya instansiyasi vazifasini bajarar edi Sudlar ustida nazorat olib boorish maqsadida har bir viloyatda prokuror va ularning o’rtoqlari mansablari ta’sis etildi. Turkiston o‘lkasida podsho hukumati mahalliy aholining keng ko‘lamli qo‘zg‘olonlarga aylanib ketadigan norozilik harakatlariga qarshi jazolash tadbirlari uchun imperiya manfaatlarini to‘liq himoyalaydigan huquqiy asoslar yaratishga harakat qildi. 1881-yilda Davlat tartiboti va jamoat osoyishtaligini qo‘riqlashga ʻʻ qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risidagi Nizom e’lon qilindi. Nizomga muvofiq ʼʼ general-gubernator kuchaytirilgan yoki favqulodda qo‘riqlash holatini o‘z ʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ ixtiyori bilan joriy etish huquqiga ega bo‘ldi. Bunday huquq o‘lkada qo‘zg‘olon, 23 jamoat osoyishtaligi buzilgan va tashvishli kayfiyatlar paydo bo‘lganʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ taqdirda unga o‘z ixtiyoriga ko‘ra kuch va zo‘ravonlik ishlatish mumkinligini anglatardi. 1892-yildan boshlab 1916-yilga qadar Turkiston kuchaytirilgan ʻʻ qo‘riqlov va favqulodda qo‘riqlov holatida bo‘ldi. Yangi Nizom shahar va ʼʼ ʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ qishloqlarning har bir mavzesini nazorat ostida saqlab turgan avvalgi politsiya tuzilmalariga qo‘shimcha tarzda uyezd boshliqlariga ispravniklar huquqini ham berdi. Bu narsa ularni uyezd politsiya boshqarmalari rahbarlariga tenglashtirgandi. Ular har qanday odamni yetti kunga qamoqqa olishga yoki jarimaga tortish vakolatiga ega bo‘ldi. Uchastka pristavlari lavozimi ularga yordam tariqasida ta’sis etilgandi. Odatda, ular soliqlar yig‘imiga, joylarda majburiyatlar, uyezd boshliqlarining qarorlari ijro etilishiga rahbarlik qilgan ofitserlar bo‘lib, har qanday o‘zgarishlar haqida o‘lka ma’muriyatiga ma’lumot yetkazib turgan holda aholi ustidan kerakli nazoratni amalga oshirishardi. O‘z uchastkalari doirasida ular surishtirish va tergov ishlarini yuritishi, qamoqqa olishi va jarimaga tortishi mumkin edi. 1882–1884-yillarda o‘lkani tekshirgan imperatorning maxfiy maslahatchisi F. Girs Turkistonda 2404000 kishi yashashini va ulardan 1200000 kishi erkak ekanini yozgan. Xuddi shu erkak aholiga harbiy xizmat majburiyatini yuklash masalasiga to‘xtalgan podsho amaldori (F. Girs) bu qaltis siyosiy tadbir ekaniga ishora qilib, Turkiston aholisini armiyaga chaqirmaslik siyosatini yoqlab chiqdi. Podsho hukumati mahalliy aholini muntazam armiyada xizmat qilishidan, jangovar harbiy malakalarini oshirishidan, qo‘shinlarni yevropachasiga takomillashtirishga o‘rgatishdan va zamonaviy qurol-yarog‘lardan foydalanish mahoratini egallab olishlaridan cho‘chirdi. Shuning uchun mahalliy aholi qulay fursat kelganda ana shunday harbiy mahorat va zamonaviy qurollardan podsho hukumati o‘ziga qarshi foydalanishidan hadiksirardi. Mahalliy aholini qurolsizlantirish, unda qurolli kurash uchun har qanday umidni yo‘qotish, jangarilik unsurlarini bostirish va qadimiy jangovar an’analarni tag-tomiri bilan tugatish — Turkiston o‘lkasidagi podsho hukumati harbiy 24 siyosatining asosini tashkil etardi. Yodda tuting! Turkiston 1892-yildan 1916- yilgacha kuchaytirilgan qo‘riqlov va favqulodda qo‘riqlov holatida bo‘ldi.ʻʻ ʼʼ ʻʻ ʼʼ 2.3 Politsiya va jazolash organlari Turkistonda Rossiya imperiyasi boshqaruvi joriy etilganidan boshlab, general-gubernatordan tortib to volost boshqaruvchisigacha bo‗lgan amaldorlarning barchasiga politsiya (mirshablik) vakolati berilgan edi. Hukumat tomonidan qabul qilingan me‘yoriy hujjatlarda bu boradagi vakolatlar yil sayin kuchaytirib borilgan. Xususan, o’kani boshqarish haqidagi 1886 yilgi ―Nizom da belgilangan tegishli moddalar, Rossiya hukumati ‖ tomonidan joylarda va markazda hukmron tizimga nisbatan qarshilik ko’rsatishning o’sib borishi tufayli ―istisno tartib da qabul qilingan qonuniy ‖ hujjatlar aynan shu maqsadlarga qaratilgan edi. Davlat tartibini himoya qilish choralari to’g’risida 1881 yil avgustda qabul qilingan ―Nizom jazo organlari vakolatlari doirasini ancha kengaytirgan. Unga ko’ra, hukumat lozim deb hisoblagan paytda ―kuchaytirilgan va favqulodda himoyalanish choralarini joriy etishi mumkin bo’lgan. ―Kuchaytirilgan himoya choralari ―qaysidir biror hududda mavjud davlat tuzumiga yoki ma‘lum bir shaxslarga va ularning mulklariga tajovuz qilinganda tadbiq etilgan, shuningdek, ularni mavjud qonunlarning qo’llanishi tartibni ta‘minlash uchun etarli bo’lmay qolgan holatlarda ham qo’llash mumkin bo’lgan 12 . Turkistonda ―kuchaytirilgan himoya choralari butun 1905 yil davomida, 1906 yilda ―favqulodda himoya choralari joriy etilgunicha amal qilgan. Ushbu holat O’rta Osiyo temir yo’li tarmoqlarida, u o’tgan shaharlarda tadbiq etilgan. ―Istisno Nizomlari amal qilayotgan paytda butun ma‘muriyatning politsiya va jazo berish sohasidagi faoliyati cheklanmagan xususiyatiga ega bo’lgan. General-gubernatorlarga ―ijtimoiy tartibni va davlat xavfsizligini buzishi mumkin bo’lgan holatlarga nisbatan majburiy Nizomlarni ishlab chiqish huquqi berilgan. Bu Nizomlarning buzilishi ma‘muriy tartibda ko’rib chiqilgan. General- 12 .Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихи (энг қадимги даврлардан ҳозиргача) // Коллектив монография. Масъул муҳаррир: Д.Зияева. Тошкент, 2012. 25 gubernator aybdorlarga 500 rubl miqdorida jarima belgilash va ularni uch oygacha hibsda saqlash huquqiga ega bo’lgan. Politsiya boshliqlari va jandarm boshqarmalarining rahbarlari uchun davlat jinoyatlarini sodir etish va ularga aloqadorlikda, shuningdek g’ayriqonuniy tashkilotlar aloqadorligi bilan asosli gumon uyg’otuvchi barcha shaxslarni ikki haftadan ko’p bo’lmagan muddatda hibs etish huquqi berilgan. Ularga, shuningdek, har qanday paytda muassasalar, fabrikalar va zavodlarda tintuv o’tkazish va mulkning har qanday shaklini xatga tushirish huquqlari berilgan. Hokimiyatning mustamlaka shakliga xos bo’lgan zo’ravonlik va qatag’on siyosatida yuqorida qayd etilgan choralar bilan bir qatorda “tozalovlar o’tkazib turish alohida o’rin egallagan. Uezd boshliqlarining vakolatlari politsiya boshqarmalari boshliqlari vakolatlari darajasiga qadar keng vakolatlarga ega edilar. Uezd boshliqlari huzurida imperiya armiyasining xizmatdagi ofitserlari xizmat qiladigan hududiy nozirliklar (pristav) tashkil etilgan. Hududiy nozirlarga o’lponlar yig’ishni boshqarish, majburiyatlarni bajarish, uezd boshliqlarining Nizom va buyruqlarini bajarish va o’z hududlarida aholi ustidan kuchli nazorat o’rnatish vakolati berilgan. Hududiy nozirliklar turli ko’rinishdagi ishlarni oldindan ko’rib chiqish, 3 kundan ko’p bo’lmagan muddatga ma‘muriy tartibda qamoqqa olish va 5 rubl atrofida jarimaga tortish huquqiga ega bo’lganlar. Turkiston general-gubernatorligida jazolash tadbirlari Rossiya imperiyasining Turkiston general-gubernatorligida yuritgan siyosati asosan mustamlaka boshqaruvini mustahkamlash, mahalliy aholining qarshiligini bostirish va rus tartib-qoidalarini joriy etishga qaratilgan edi. Shu sababli, jazolash tizimi ham shu siyosatga mos ravishda shakllantirildi. Harbiy-siyosiy jazolar: Turkiston bosib olingandan keyin rus harbiy qo‘mondonligi mahalliy aholining isyonlari va qarshilik harakatlarini bostirish uchun keskin jazolash choralarini qo‘lladi: Qatag‘onlar va qirg‘inlar – Harbiy qo‘shinlar isyonlarni bostirishda ommaviy jazolash usullarini qo‘llagan. Masalan, 1916-yil Milliy ozodlik qo‘zg‘oloni paytida minglab odamlar qatl qilingan yoki surgun qilingan. 26 Majburiy surgun – Qo‘zg‘olonlarda qatnashgan yoki gumon qilingan shaxslar Sibirga yoki imperiyaning boshqa chekka hududlariga surgun qilinardi. Jismoniy jazolar – Ommaviy darra urish, qiynoqlar va boshqa shafqatsiz jazo usullari harbiy boshqaruv davrida keng qo‘llanilgan. Huquqiy jazolar Rossiya sud tizimining mahalliy aholiga tatbiq etilishi jazolarning yanada og‘irlashishiga olib keldi. Qatl jazosi – Isyonchilarga va Rossiyaga qarshi chiqishda ayblanganlarga nisbatan qo‘llanilgan. Qamoq jazosi – Mahalliy musulmon aholiga qarshi qattiq jazolar qo‘llanib, hatto mayda huquqbuzarliklar uchun ham uzoq muddatli qamoq jazolari berilgan. Jarima va mulk musodara qilish – Qo‘zg‘olon yoki isyon harakatida qatnashganlikda ayblangan oilalar mol-mulkidan mahrum qilingan. Mahalliy sud tizimidagi jazolar Turkiston general-gubernatorligi davrida mahalliy sudlar – qozilik va shariat sudlari – cheklangan vakolatlarga ega bo‘lsa ham, o‘ziga xos jazolash usullarini qo‘llagan: Darra urish – Shar’iy qonunlar asosida eng ko‘p qo‘llanilgan jazo turi. Mulkka oid jazolar – Aybdor shaxsning boyliklari yoki mol-mulki tortib olinishi. Jamiyatdan chetlatish – Jiddiy jinoyatlarda ayblanganlar ijtimoiy muhitdan chiqarib tashlangan. Milliy ozodlik harakatlariga qarshi jazolar Rossiya mustamlakachilik siyosatiga qarshi chiqish harakatlari doimiy ravishda jazolangan: 1898-yil Andijon qo‘zg‘oloni ishtirokchilari qatl etilgan yoki Sibirga surgun qilingan. 1916-yil qo‘zg‘olonida qatnashgan minglab mahalliy aholi qirg‘in qilingan, qishloqlar vayron qilingan. Sovet davrida ham Turkistonda rus hukmronligiga qarshilik ko‘rsatgan jadidlar va milliy harakat yetakchilari qattiq jazolangan 27 Siyosiy ishonchsiz deb topilgan barcha shaxslar ro’yxati Maxsus bo’lim hisobida turgan va ular ustidan yashirin nazorat o’rnatilgan. ―Hukumatga qarshi‖ qaratilgan deb topilgan har qanday hatti-harakatlar tufayli tintuvlar o’tkazilgan va qamoqqa olingan. Maxsus bo’limning faoliyat doirasi Toshkent shahri va unga yaqin hududlar bilan chegaralangan. O’lkada tobora avj olib borgan norozilik harakatlariga qarshi kurashish, ularning oldini olish uchun Maxsus bo’limning faoliyatini yanada kengaytirish maqsadida 1907 yil 15 dekabrda Ichki ishlar vazirligi Politsiya departamenti Maxsus bo’limining buyrug’i bilan Maxsus bo’lim Turkiston hududiy (tuman) qo’riqlash b’limiga (TXQB) aylantirilgan. 1911 yilda Turkiston general-gubernatori Turkiston qo’riqlash bo’limi huzurida ―Buxoro va Xiva xonliklarida davlatga qarshi siyosiy harakatlarni qidirish va tadqiq etish vaqtinchalik bo’limini ta‘sis etish haqidagi Nizom ishlab chiqildi. Biroq, Politsiya departamenti xonlikning ichki hayotiga dahl qiluvchi ushbu tashkilot xonliklar hukumatining noroziligiga olib kelishi va siyosiy agentlikka bo’lgan ishonchning so’nishiga sabab bo’lishi mumkinligi tufayli uni rad etdi. Biroq xonliklar nazorati amalda davom ettirilgan. Maxsus bo’lim tomonidan Buxoro va Xiva xonliklarining maxfiy josuslari xizmatiga katta mablag’ ajratilgan. Asosiy ishni ―filer (izquvar) lar amalga oshirgan. Ular ―siyosiy ishonchsiz deb topilgan shaxslarni nafaqat Turkiston, balki butun Rossiya hududi bo’ylab ta‘qib qilganlar. Turkistonda panislomchilik harakatlari haqida ma‘lumot olish uchun filerlar Afg’oniston va Eronga komandirovkaga jo’natilgan. Izquvarlar kuzatilayotgan shaxsning har bir qadamini ta‘qib qilganlar. Maxsus bo‗limda maxfiy josuslar xizmati ayniqsa qadrlangan. Har bir tashkilotning o’z agenti bo’lib, ular maxsus bo’limga josuslik xabarlarini etkazib turganlar. Xususan, inqilobiy tashkilotlarda josuslar ish olib borishi shart bo’lgan. Turkiston qo’riqlash bo’limi rasman Turkiston general-gubernatori devonxonasiga bo’ysungan bo’lsa-da, amalda mustaqil muassasa maqomida, Ichki ishlar bo’limi Politsiya departamentining farmonlari va buyruqlari asosida ish olib borgan. Rossiya imperiyasi ichki ishlar vazirligining politsiya departamenti organi bo’lgan. Qo’riqlash bo’limlari haqidagi Nizomga muvofiq, Ashxobod va Verniy 28 shaharlaridagi qidiruv punktlari boshliqlari, Toshkent va O’rta Osiyo temir yo‘li jandarma boshqarmasi boshliqlari har oyda filerlar va maxfiy agentlar tomonidan yig’ilgan ma‘lumotlarni Turkiston Qo’riqlash bo’limi boshlig’iga etkazib turganlar. Turkiston hududiy qo’riqlash bo’limi siyosiy qidiruv ishidan tashqari, Turkiston general-gubernatorining shaxsiy xavfsizligini ham nazorat qilib borgan. SHuningdek, Turkistonga kelgan chet el fuqarolari ustidan oshkora va yashirin kuzatuv o’rnatgan. Bu davrda jazolash organlari orasida turmalar alohida o’rin tutgan. Barcha shahar va qishloqlarda fuqarolik va harbiy turmalar qurilgan va ularning ta‘minoti uchun g’aznadan yiliga 80 ming rublgacha mablag’ ajratilgan. Sirdaryo viloyatining Toshkent shahrida o’lka darajasidagi, PetroAleksandrovsk, Avliyoota, Kazaalinsk kabi shaharlarda uezd darajasidagi turmalar qurilgan 13 . Samarqand viloyatida esa 5 ta turma qurib bitkazilgan. Samarqandda viloyat darajasidagi turma, Jizzax, Xo’jand, Kattaqo’rg’onda 3 ta uezd darajasidagi turmalari qurilgan. O’rta Osiyo temir yo’li qurilishi bilan Samarqand turmasi orqali ham boshqa joylarga mahbuslar jo’natila boshlagan. Avval mahbuslarni Toshkent turmasi orqali Orenburgga jo’natilgan bo’lsa, endi ularni Kaspiybo’yi temir yo’li orqali Krasnovodskka jo’natilgan. Farg’ona viloyatida to’rtta turma tashkil qilingan. Turmalardan tashqari, o’kada hibs uylari, harbiy avaxtalar va boshqa mayda qamoqxona turlarining keng tarmog’i faoliyat ko’rsatgan. Qamoqxona tartibi asosini tutqunlikda saqlash to’g’risidagi Nizom, surgunlar to’g’risidagi Nizom, qamoqxona umumiy yo’riqnomasi va turli toifadagi mahbuslarning holatini belgilab beruvchi va yiliga yangilanib turadigan tartiblar va boshqa shu kabi hujjatlar belgilab bergan. Masalan, 1886 yil 29 fevralda ―Guberniya, uezd qamoqxonalari va jo’natish turmalarida siyosiy mahbuslarni saqlash qoidalari e‘lon qilingan. Ularga ko’ra, siyosiy mahbuslar boshqa‖ mahbuslardan ajratilganlar, jandarmeriya amaldorlari bunday mahbuslar saqlanadigan xonalarga kechasi va kunduzi xohlagan paytda kirishlari mumkin bo’lgan, ―davlat jinoyatlarida ayblangan shaxslar yakka holda xonalarda saqlanishlari shart bo’lgan. Nafaqat turmalar ma‘muriyati, balki ayrim quyi 13 " Turkiston General - Gubernatorligi " — Vikipediya maqolasi . 29 bo’g’inlardagilar ham tomonidan mahbuslar mehnatini suiiste‘mol qilish holatlariga yo’l ochib berilgan. Aslida ish vaqti yoz oylari 11 soatdan, qishda esa 10 soatdan oshmasligi shart bo’lsa-da, amalda bunga doimo rioya etilavermagan. Rossiya imperiyasiga nafaqat Turkistonni, balki Buxoro va Xiva xonliklarini ham o’z ta‘siri ostida saqlab turish uchun muntazam qo’shin zarur edi. Shu sababli 1867 yilda imperiyaning to’la hukmronligi ostida bo’lgan Turkiston generalgubernatorligi tashkil etilishi bilan Turkiston harbiy okrugi (THO) vujudga keldi. Rus zobitlari va soldatlaridan tashkil etilgan THO harbiy xizmat bilan bir qatorda Turkiston general-gubernatorligi, Buxoro va Xiva xonliklarida imperiya hukmronligini ta‘minlash va ularning chegaralarini qo’riqlash va harbiy-statistik tadqiqotlar olib borish asosida tabiiy iqlim, iqtisodiy salohiyat, ijtimoiy ahvol, siyosiy va harbiy vaziyat hamda xalq kayfiyatini chuqur o’rganish; hukumatga qarshi harakatlarni bostirish va xalqni to’la itoatda saqlash, qo’shni mamlakatlarda strategik maqsadlarda razvedka ishlarini olib borish va ulardagi ichki vaziyatni tahlil etish kabi muhim vazifalarni bajargan. THO Rossiya imperiyasining o’lkadagi asosiy tayangan kuchi bo’lib, uning tarkibida jami 48 000 harbiylar xizmat qilgan. O’lkaga juda ko’p rus harbiy oilalari ko’chirib keltirilgan va ular uchun tegishli sharoitlar yaratilgan. Harbiy tayanchni kuchaytirish maqsadida Ettisuv viloyatiga Rossiyadan kazaklar ham ko’chirib keltirilib, ulardan maxsus harbiy qismlar tashkil qilingan. Dastlabki kunlardanoq nafaqat Turkiston general- gubernatorligi, balki Xiva va Buxoro xonligi chegaralari ham imperiya qo’shinlari ixtiyoriga berilgan edi. Harbiy qismlar chegarani qo’riqlash bilan cheklanmay, balki qo’shni mamlakatlardagi ichki vaziyatni ham chuqur o’rganib borish uchun razvedka ishlari olib borilgan. Biron bir xorijiy yoki sharq tillarini yaxshi bilgan bunday harbiy razvedkachilar xizmati tufayli imperiya hukumati qo’shni mamlakatlardagi ichki vaziyat, Rossiyaga munosabat, aholining kayfiyati, savdo va boj masalalaridan doimo xabardor bo’lib turgan. THO tarkibida nafaqat harbiylar, balki sharq va mahalliy tillarni yaxshi bilgan tadqiqotchilar ham ish olib borganlar. Xuddi Turkistonda ma‘muriy-siyosiy boshqaruv harbiy boshqaruvga asoslangandek, 30 THO faoliyatida ham harbiylar, razvedkachilar va tadqiqotchilar faoliyati uyg’unlashib ketgan edi 14 .THO qo’shinlari ichida jinoyatchilik ham ko’p uchrab turgan, bunday holatlar ko’pincha ichkilikbozlik bilan bog’liq bo’lib, asosan o’zaro urushlar, o’g’rilik sifatida uchrab turgan. SHu sababli harbiy qismlar uchun maxsus sud tizimi tashkil etilgan. THO tarkibida 25 ta batalon bo’lib, shundan 18 tasi chegarani qo’riqlagan. Bundan tashqari 8 ta kazak polklari xizmat qilgan. Qo’shinlarning umumiy soni 47 867 kishi bo’lib, shundan 1 402 kishi general, ofitser va boshqa harbiy unvonli kishilar, qolgan 46 465 kishi oddiy askarlardan iborat bo’lgan. Harbiylar tinch paytda asosan mirshablik, harbiy maqsadlar uchun yo’llar, ko’priklar qurish, yangi istehkomlar barpo etish, eskilarini ta‘mirlash, harbiylar uchun uy, kazarma, boshqarmalar qurish ishlari bilan shug’ullanganlar. O’lkada 573 ta harbiy post bo’lib, doimiy ravishda ko’payib borgan. THO tarkibida safarbarlik, harbiy yo’l, hisobot, xo’jalik, gospital, sud, mahkama, arxiv kabi o’nlab bo’limlar faoliyat ko’rsatardi. Bunday o’lkan hajmdagi qo’shin va uning boshqaruvi uchun hukumat har yili katta mablag’ sarflagan. Turkiston aholisidan olingan daromadlarning katta qismi harbiy xarajatlarga yo‗naltirilar edi. O’lkadagi mahalliy aholi harbiy xizmat huquqidan va qurol saqlashdan mahrum etilgan bo’lib, bu ularni itoatda saqlab turish uchun atayin tashkil etilgan edi. Mahalliy aholi harbiy xizmatdan ozod qilinganligi uchun ularga maxsus soliq solingan 15 . Xulosa Turkiston xalqlari bunday sudlar oldida o'zlarini ishonchsiz va himoyasiz his qilganlar, ularning o'zlari o'rgangan an‘anaviy urfodat va an‘analari asosidagi me‘yorlardan uzoq bo'lgan bunday huquqiy tartiblarni ―chigal va tushunarsiz deb bilganlar. Umuman olganda, Turkistonda sud tizimini isloh qilishdan ko'zlangan asosiy maqsad islom dini va din peshvolarining aholiga ta‘sirini kamaytirishdan iborat bo'lsa-da, amalda bu kutilgan natijani bermadi. Ko'p o'tmasdan, yangi o'rnatilgan tartiblarning talab darajasida emasligi ma‘lum bo'ldi. Birinchidan, ma‘muriy boshqaruv bilan mashg'ul amaldorlar sud ishlariga ko'p 14 Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. Д.А.Алимова, Э.В.Ртвеладзе.  Т ., 2001. 15 " Turkiston general-gubernatorligida sud tizimi " — Xudoyorov tomonidan yozilgan maqola. 31 vaqt ajrata olmadilar va natijada ko'p muammolar o'z vaqtida echimini topa olmadi. Ikkinchi tomondan, maxsus huquqiy bilim va saviyaga ega bo'lmagan viloyat darajasidagi amaldorlar sudlov tizimida qoniqarli darajada ish olib bora olmadilar. Maxsus bo'limda maxfiy josuslar xizmati ayniqsa qadrlangan. Har bir tashkilotning o'z agenti bo'lib, ular maxsus bo'limga josuslik xabarlarini yetkazib turganlar. Xususan, inqilobiy tashkilotlarda josuslar ish olib borishi shart bo'lgan. Maxfiy xizmatchilar o'zlari ish olib borayotgan tashkilotlar haqida ayg'oqchilik xabarlarini to'plash bilan birga siyosiy partiyalar hayotida, inqilobchilarning qamalishida ham faol ishtirok etganlar. Rossiya imperiyasi ichki ishlar vazirligining politsiya departamenti organi bo'lgan. Foydalanilgan manba va adabiyotlar I Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. Samarqand - Yer yuzining sayqali // Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan kuramiz. -Toshkent.; Uzbekiston, 2017.B. 178. II Asosiy adabiyitlar 2. "Turkiston viloyatining gazeti" (1867—1917) – Mustamlakachilik davridagi rasmiy nashr 32 3. Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. – Т.: Академия, 2002. 67 б; Зияева Д. Ўзбекистон шаҳарлари XIX асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошида. – Т., 2014. 89 б. 4. Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. – Т.: Академия, 2002. 5. Rossiya imperiyasing Turkistondagi mustamlakachilik siyosati, O’zbekiston Tarixi 6. Тиллабоев. С. Туркистон ўлкасининг маъмурий бошқарув тизимида маҳаллий аҳоли вакилларининг иштироки. – Т.: Фан, 2008. 7. Abduraximova N.A., Ergashev F.R. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. - T.: Akademiya, 2002. 8. Абдурахимова Н.А., Рустамова Г.К., Колониальная система власти в Туркестане во второй половине XIX – I четверти XX вв. – Т., 1999. 71 с 9. Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихи (энг қадимги даврлардан ҳозиргача) Коллектив монография. Масъул муҳаррир: Д.Зияева. Тошкент, 2012. 10. "Turkiston General-Gubernatorligi" — Vikipediya maqolasi. 11. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. Д.А.Алимова, Э.В.Ртвеладзе. Т., 2001. 12. " Turkiston general-gubernatorligida sud tizimi" — Xudoyorov tomonidan yozilgan maqola. III Xorijiy adabiyotlar 13. Васильев Д.М. Организация управления в Русском Туркестане по проектам Положения об управлении 1870-х гг.//«НАУКОВЕДЕНИЕ» http://naukovedenie.ru Выпуск 5 (24), сентябрь – октябрь 2014 14. Брусина О.И. Брак и развод в народных судах Туркестана: взаимодействие адата и шариата при российском управлении // Этнографическое обозрение. 2012. № 1. 14 с. 33 15. Васильев Д.М. Организация управления в Русском Туркестане по проектам Положения об управлении 1870-х гг.//«НАУКОВЕДЕНИЕ» http://naukovedenie.ru Выпуск 5 (24), сентябрь – октябрь 2014 publishing@naukovedenie.ru; Эшонова Ш. Правовые основы организации и деятельности судов казиев в Средней Азии. – Т., 2010. 34

MUNDARIJA

Kirish

I Bob. Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi, boshqaruv tizimi va sud tizimining tashkil etilishi

Turkiston General-gubernatorligining tashkil topishi va boshqaruv tizimi

Turkiston General-gubernatorligida sud tizimi tashkil etilishi

II Bob. Turkiston General-gubernatorligida sud politsiya tizimi

2.1 Turkiston General-gubernatorligida sudlov tizimini mustamlaka manfaatlariga moslashtirilishi

2.2 O’lkada palitsiya tizimi va sud organlarining faoliyati

2.3 Politsiya va jazolash organlari

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar

Купить