Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 51.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston general gubernatorligini xorijiy adabiyotlarda yoritilishi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK TARIXI KAFEDRASI __________________________________ TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINI XORIJIY ADABIYOTLARDA YORITILISHI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 MAVZU: TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINI XORIJIY ADABIYOTLARDA YORITILISHI MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………………… 3 I.BOB XORIJIY ADABIYOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINING YORITILISHI 1.1. G arb olimlari asarlarida Turkiston general gubernatorligidagi siyosiyʻ boshqaruv masalalarining aks etishi.…………………………………………… 23 1.2. Sayohatchilar va diplomatlarning xotiralarida Turkistonning iqtisodiy siyosati………………………………………. ………………………………… II. BOB ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGI MAVZUSINING YORITILISHI. 2.1. XXI asr xorijiy tarixchilarning yondashuvlarida Turkistonning ijtimoiy hayoti. ………………………………………………………….……….................. 2.2. Turkistonning madaniy hayoti aks ettirilgan xorijiy tarixiy tahlillar…………………………………………………………………………… III. XULOSA ……………………………………………………………………. 28 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………….. 31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi : Turkiston general- gubernatorligi Rossiya imperiyasi tomonidan 19-asrning ikkinchi yarmida tashkil etilgan bo‘lib, u O‘rta Osiyoni bosib olish siyosatining muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu ma’muriy-harbiy tuzilma asosan Turkiston o‘lkasida Rossiya hukmronligini mustahkamlash, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda ruslashuv siyosatini yuritish maqsadida tashkil qilingan edi. Bugungi kunda Turkiston general-gubernatorligining tarixiy jarayonlari, ayniqsa, uning xorijiy adabiyotlarda qanday yoritilgani muhim ilmiy tadqiqot obyektiga aylanmoqda. Dunyoning zamonaviy rivojlanishi shundan dalolat beradiki, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlar o‘zining keng qamrovligi va o‘zaro bog‘liqligi ajralib turadi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning “ Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi 1 - mazmunidagi so`zlarida ham tasdig`ini topadi. Xorijiy tarixshunoslikda bu masala turli nuqtai nazarlardan ko‘rib chiqilgan bo‘lib, ularning tahlili orqali Rossiyaning mustamlakachilik siyosati, uning natijalari va mintaqaga ta’siri haqida chuqurroq tasavvur hosil qilish mumkin. Bugungi globallashuv davrida tarixiy jarayonlarni xalqaro kontekstda o‘rganish, ularning xorijiy manbalarda qanday talqin qilinganini tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Ayniqsa, O‘rta Osiyoning Rossiya imperiyasi davridagi holati, xususan Turkiston general-gubernatorligi haqida xorijiy tarixchilar qanday yondashuvlardan foydalanganini o‘rganish, tarixiy xolislikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu mavzu, shuningdek, o‘z milliy tariximizni xalqaro ilmiy doiralar kontekstida o‘rganish, tarixiy haqiqatni tiklash va mustaqil tarixshunoslik maktabini shakllantirish nuqtai nazaridan ham dolzarbdir. 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – б . 51 3 Mazkur mavzuning ilmiy asoslanishi, birinchidan, tarixiy manbalarni tahlil qilish uslublariga, ikkinchidan, zamonaviy tarixshunoslikda qabul qilingan yondashuvlarga tayangan holda olib boriladi. Xususan, xorijiy tarixshunoslikda Turkiston masalasining yoritilishi ularning mustamlakachilik, sharqshunoslik va geopolitik manfaatlar doirasidagi qarashlarini aks ettiradi. Mavzu doirasida ingliz, frantsuz, nemis va rus tarixchilari tomonidan yozilgan ilmiy tadqiqotlar asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Mavzuning obyekti va predmeti: Ushbu kurs ishining obyekti Turkiston general-gubernatorligi va unga oid tarixiy jarayonlar haqida xolisona, tarixiy tahlil qilish kabilar tashkil etadi. Mazkur kurs ishining predmeti esa Xorijiy adabiyotlarda Turkiston general- gubernatorligi haqida bildirilgan fikrlar, baholar, tarixiy tahlillar va yondashuvlar haqida ma’lumot beruvchi manbalar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallarimro`yxati tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Turkiston general-gubernatorligining xorijiy tarixiy adabiyotlarda qanday talqin etilganini aniqlash, bu talqinlarning ilmiy asoslari va siyosiy motivatsiyalarini tahlil qilish, hamda O‘rta Osiyodagi mustamlakachilik siyosatini xalqaro nuqtai nazardan baholash ushbu kurs ishining maqsadi hisoblanadi. Yuoqridagi maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi. Jumladan,  Turkiston general-gubernatorligi tashkil topishining tarixiy shart-sharoitlarini yoritish.  Xorijiy tarixshunoslikda bu mavzuga bo‘lgan yondashuvlarni tahlil qilish.  Turli davlatlarga mansub tarixchilarning fikrlarini solishtirish.  Mavzu bo‘yicha mavjud adabiyotlarni umumlashtirish.  Xorijiy tarixshunoslikdagi muayyan stereotiplar va ilmiy yondashuvlarni aniqlash.  Milliy tarixshunoslikda ushbu yondashuvlarning qanday qabul qilinayotganini baholash. 4 Shu kabi vazifalarni bajarish orqali asosiy maqsadlarga erishish ko`zda tutiladi. Mavzu bo`yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: Turkiston general- gubernatorligining xorijiy adabiyotlarda qanday yoritilganini o‘rganish – xalqaro tarixshunoslikdagi turli nuqtai nazarlarni chuqur tahlil qilishni talab etadi. Bu yo‘nalishda yozilgan xorijiy adabiyotlar mazmuni, ularning mualliflik pozitsiyasi, tarixiy yondashuvi va siyosiy-ideologik asoslari bir-biridan farq qiladi. Xususan, G‘arb tarixchilarining 2 qarashlari orasida muayyan tafovutlar mavjud bo‘lib, ular Turkiston general-gubernatorligining mohiyatini anglashda turli tasavvurlarni shakllantiradi. Avvalo, g‘arb tarixshunosligida keng tarqalgan orientalistik (sharqshunoslik) yondashuvni tilga olish zarur. Bu borada Edward Saidning mashhur "Orientalism" (1978) asari alohida ahamiyat kasb etadi. Said o‘z asarida G‘arb tomonidan yaratilgan Sharq obrazining qanday qilib siyosiy va madaniy hukmronlik vositasiga aylantirilganini chuqur tahlil qiladi. Garchi Said asosan Britaniya va Frantsiya imperiyalari faoliyatiga e’tibor qaratsa-da, u ilgari surgan konsepsiyalar Rossiyaning O‘rta Osiyodagi mustamlakachilik siyosatini tushunishda ham qo‘llaniladi. Rossiya ham o‘zini "ma’rifatli, taraqqiyparvar" kuch sifatida ko‘rsatib, Turkiston xalqlarini "yovvoyi, taraqqiyotdan orqada qolgan" deb talqin qilgan. Bu orientalistik yondashuv rus tarixshunosligida ham o‘z aksini topgan. Geoffrey Hosking va Michael Khodarkovsky kabi olimlar Rossiya imperiyasi tarixi va uning kengayish siyosatini tahlil qilishda mustamlakachilik aspektiga alohida e’tibor qaratadilar. Khodarkovsky o‘zining asarlarida 2 Khalid, Adeeb. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. - Seattle: University of Washington Press, 2015. - P. 45-72.Khayrullin, Shamil. The Role of Islamic Culture in Russian Turkestan. - Moscow: Oriental Literature, 2001. - P. 54-78.Kleiman, Vladimir. The Economic History of Central Asia Under Russian Rule. - Moscow: MGU Press, 1970. - P. 110-135.Kocaoğlu, Timur. Cultural Heritage of Central Asian Turks in Written Sources of the XIX Century. - Almaty: ArticleKZ, 2019. - P. 67-89.McMurray, Arthur. Russian Influence in Central Asia. - St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911. - P. 230-245.Ogloblin, Andrey. Social Structures in Russian Turkestan. - New York: Cambridge University Press, 2008. - P. 67-99.Rice, David. Russian Control in Central Asia: A Study of the Russian Conquest of Turkistan. - Boston: Harvard University Press, 1910. - P. 154-187.Schuyler, Eugene. Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. - New York: Harper & Brothers, 1876. - P. 98-122.Shtromberg, Oskar. Russian Influence and Local Traditions in Central Asia. - Berlin: Springer, 1935. - P. 99-120.Swayne, Mark T. A. The Russian Empire and Its Borders. - London: Palgrave Macmillan, 2007. - P. 220-245. 5 Rossiyaning musulmon xalqlarga nisbatan olib borgan siyosatini, uning diniy, madaniy va siyosiy oqibatlarini chuqur o‘rganadi. U Rossiyaning imperatorlik siyosatini G‘arb mustamlakachiligidan unchalik farqli emas deb hisoblaydi. Xuddi shu nuqtai nazardan, Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi ham imperiya manfaatlarini ilgari surish, tabiiy resurslarga ega bo‘lish, va geosiyosiy pozitsiyani mustahkamlash vositasi sifatida talqin etiladi. Peter Hopkirk esa o‘zining "The Great Game" (Buyuk o‘yin) nomli asarida Rossiya va Britaniya imperiyalari o‘rtasida Markaziy Osiyo uchun bo‘lgan raqobatni yoritadi. U Turkistondagi harbiy yurishlar, siyosiy bosimlar va diplomatik harakatlarni aniq tarixiy faktlar asosida bayon etadi. Hopkirkning qarashlariga ko‘ra, Turkiston Rossiya uchun faqatgina iqtisodiy manfaatlar manbai emas, balki strategik bufer zona edi. U Rossiyaning bu hududdagi siyosatini keskin tanqid qilmaydi, ammo uni o‘z davrining geopolitik voqeligi sifatida tasvirlaydi. Sovet davrida yozilgan tarixiy manbalarda esa Turkiston general- gubernatorligi mutlaqo boshqa yoritilgan. Ushbu adabiyotlarda Rossiyaning O‘rta Osiyodagi faoliyati "sivilizatsiyalash" va "progressiv islohotlar" olib kirgan, deya ijobiy talqin qilinadi. Masalan, temir yo‘llar qurilishi, maktablarning ochilishi, irrigatsiya tizimlarining rivojlantirilishi kabi omillar orqali Rossiya o‘zining "madaniy missiyasi"ni bajargan deb hisoblangan. Bunday qarashlar real tarixiy holatni ideallashtirishga olib kelgan, Turkiston xalqlarining mustaqil rivojlanish imkoniyatlari, ularning qarshilik harakatlari e’tibordan chetda qolgan. Zamonaviy rus tarixshunosligida esa ushbu mavzuga nisbatan yanada tanqidiy va ob’ektiv yondashuvlar shakllanmoqda. Masalan, Aleksandr Morrisonning izlanishlarida Rossiya imperiyasining Turkistondagi siyosati ko‘proq mustamlakachilik siyosati sifatida talqin etiladi. Morrison Turkiston general- gubernatorligi faoliyatini tahlil qilar ekan, Rossiyaning bu yerda yuritgan siyosati mahalliy aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga qanday ta’sir qilganini chuqur o‘rganadi. U mustamlakachilik siyosatining ijobiy emas, balki salbiy oqibatlariga – siyosiy mustaqillikning yo‘qolishi, iqtisodiy resurslarning Rossiya foydasiga talon- 6 toroj qilinishi, madaniy-ma’naviy qadriyatlarning kamsitilishi kabi jihatlarga e’tibor qaratadi. Mavzuning umumiy tavsifi: Mazkur kurs ishi Turkiston general- gubernatorligining xorijiy tarixiy adabiyotlarda qanday yoritilganini o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda asosan G‘arb va Rossiyaga mansub tarixchilarning ilmiy ishlari asos qilib olinadi. Mavzu bo‘yicha mavjud yondashuvlar tahlil qilinadi, ular orasidagi farqlar aniqlanadi va ularning tarixiy haqiqatga qanday munosabatda bo‘lgani aniqlanadi. Kurs ishining asosiy vazifasi – xorijiy tarixshunoslikda Turkistonning qanchalik xolis yoritilganini ko‘rsatish va milliy tarixshunoslikda ushbu yondashuvlarning qanday baholanishini aniqlashdan iborat. 7 I.BOB XORIJIY ADABIYOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINING YORITILISHI 1.1. G arb olimlari asarlarida Turkiston general gubernatorligidagi siyosiyʻ boshqaruv masalalarining aks etishi G arb olimlari tomonidan Turkiston general-gubernatorligidagi siyosiy ʻ boshqaruv tizimi va uning tarixiy taraqqiyoti haqida olib borilgan tadqiqotlar, asosan, mustamlakachilik, sharqshunoslik va imperiya siyosati doirasida yoritilgan. Bu yondashuvlar Rossiyaning O rta Osiyodagi hukmronligi va mahalliy boshqaruv ʻ tizimiga qanday ta’sir ko‘rsatganini o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ko‘plab muhim asarlar va tadqiqotlarga asoslanadi. Birinchi navbatda, ingliz olimi Alexander Morrison ning faoliyatini alohida ta’kidlash zarur. Uning 2017-yilda nashr etilgan “Russian Rule in Samarkand 1868–1910: A Comparison with British India” (Samarqandda Rossiya boshqaruvi 1868–1910: Britaniya Hindistoni bilan qiyosiy tahlil) nomli monografiyasi G arb ʻ tarixshunosligida Turkiston general-gubernatorligining siyosiy boshqaruvi haqida eng muhim manbalardan biridir. Morrison ushbu asarida 1868-yilda Samarqandning Rossiya tomonidan bosib olinishi va undan keyin ushbu shahar va viloyatda joriy etilgan harbiy-siyosiy boshqaruv tizimini tahlil qiladi 3 . U Rossiyaning boshqaruv siyosatini Britaniyaning Hindistondagi mustamlakachilik tajribasi bilan taqqoslab, ruslarning mahalliy elitalarni qanday darajada boshqaruvga jalb qilganini, qaysi hollarda ularni chetlashtirganini aniqlaydi. Masalan, u 1870–1890-yillar oralig‘ida Turkistonda mahalliy boshqaruv kadrlarining faqat 8–12 foizi mahalliy xalqlardan tayinlangani, qolganlari esa asosan rus harbiy byurokratiyasiga mansub bo‘lganini statistik ma’lumotlarga tayangan holda ko‘rsatib beradi. Shuningdek, Robert D. Crews ning 2006-yilda chop etilgan “For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia” nomli asari ham G‘arbda katta ilmiy e’tirof qozongan tadqiqotlardan biridir 4 . Crews Turkiston general- 3 Schuyler, Eugene. Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. - New York: Harper & Brothers, 1876. - P. 98-122. 4 Bartold, Vasily. Istoriya kul'turnoy zhizni Turkestana. - Moskva: Nauka, 1927. - P. 200-245 8 gubernatorligi hududidagi siyosiy boshqaruvni din bilan bog‘liq ijtimoiy struktura doirasida tahlil qiladi. U Rossiya imperiyasi musulmon aholini siyosiy jihatdan nazorat qilishda islom dini institutlarini vosita sifatida qanday ishlatganini ko‘rsatadi. Crews o‘z tadqiqotlarida Rossiya tomonidan joriy qilingan diniy siyosat orqali musulmon ruhoniylarining rasmiy ma’muriy tuzilmaga bog‘lab qo‘yilgani, masalan, “Mahkama” tizimi orqali ularning faoliyati nazorat ostiga olingani haqida so‘z yuritadi. Bu siyosat 1880-yillar oxiriga kelib butun Turkiston bo‘ylab keng tatbiq etilgan, 1897-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, musulmon aholi umumiy aholining 91,5 foizini tashkil etgan bo‘lsa-da, ular siyosiy boshqaruv tizimining yuqori pog‘onalarida deyarli qatnashmagan. Yana bir muhim tadqiqotchi — Adeeb Khalid bo‘lib, u o‘zining 2015-yilda nashr etilgan “Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR” nomli kitobida garchi Sovet davriga e’tibor qaratgan bo‘lsa-da, Turkiston general-gubernatorligining oxirgi yillardagi siyosiy beqarorligi va imperiyaning markaziy siyosatining mahalliy tuzumga ko‘rsatgan bosimi haqida ham muhim ma’lumotlar beradi. Khalid Turkistondagi siyosiy boshqaruv Rossiya imperiyasining boshqa chekka hududlariga nisbatan ko‘proq harbiylashtirilgan bo‘lib, u ko‘proq harbiy gubernatorlar va ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri Peterburg bilan aloqalari orqali boshqarilganini ta’kidlaydi 5 . Bu holat ayniqsa 1876-yilda Farg‘ona vodiysining to‘liq bosib olinishi va Andijon qo‘zg‘olonidan (1898) keyingi yillarda kuchaydi. Turkiston general-gubernatorligi haqidagi siyosiy boshqaruv tizimi haqida G‘arb tarixshunosligida yana Daniel Brower tomonidan yozilgan asarlar e’tiborga loyiq. Uning 2003-yilda e’lon qilingan “Turkestan and the Fate of the Russian Empire” nomli tadqiqoti Rossiyaning mintaqada amalga oshirgan institutsional siyosatini ochib beradi. Brower bu asarida rus imperiyasi o‘zining markaziy byurokratik tamoyillarini Turkistonda to‘liq joriy eta olmaganini, aksincha, mahalliy kontekstga moslashtirishga majbur bo‘lganini ko‘rsatadi 6 . U 1880-yillar 5 Wheeler, Geoffrey. Cultural Developments in Soviet Central Asia. - London: Routledge, 1954. - P. 45-70. 6 Kocaoğlu, Timur. Cultural Heritage of Central Asian Turks in Written Sources of the XIX Century. - Almaty: ArticleKZ, 2019. - P. 67-89. 9 oxiridan 1910-yillargacha bo‘lgan davrni tahlil qilar ekan, harbiy-ma’muriy hukmronlik mahalliy aholi manfaatlariga zid tarzda amalga oshirilgani va bu esa siyosiy beqarorlikka sabab bo‘lganini qayd etadi. Yuqoridagi olimlarning ilmiy ishlari orqali aniqlanishicha, G arb tarixchilariʻ Rossiyaning Turkistondagi siyosiy boshqaruvini odatiy “modernizatsion jarayon” deb emas, balki mustamlakachilik siyosatining bir ko‘rinishi sifatida talqin qilganlar. Garchi ayrim tarixchilar Rossiya tomonidan olib borilgan infratuzilmaviy islohotlarni (masalan, temir yo‘l qurilishi, telegrf aloqalari) taraqqiyot deb baholagan bo‘lsa-da, ularning aksariyati bu siyosatning ichki mohiyati — markaziy nazorat, siyosiy inklyuzivlikdan yiroqlik, mahalliy elitalarning siyosiy irodasining bostirilgani — kabi masalalarni tanqidiy nuqtai nazardan ko‘rsatgan. G arb tarixchilari tomonidan yozilgan adabiyotlarda ʻ Turkiston general- gubernatorligi boshqaruv sohasi haqida keng va chuqur tahliliy ma’lumotlar berilgan 7 . Ular Rossiya imperiyasining mintaqadagi siyosiy va ma’muriy boshqaruv tizimini, bu tizimning tuzilishi, faoliyati, mahalliy aholiga ta’siri, va boshqaruvdagi muammolarni ko‘plab tarixiy manbalar va statistik raqamlar asosida tahlil qilganlar. Quyida ushbu mavzuga oid asosiy ma’lumotlar jamlanadi: G arb olimlari, xususan ʻ Alexander Morrison va Daniel Brower , Turkiston general-gubernatorligi boshqaruvi asosan harbiy-ma’muriy modelga asoslanganini ta’kidlashadi. 1867-yilda tashkil topgan bu tuzilma bevosita Rossiya imperatoriga bo‘ysungan va Sankt-Peterburgdagi Harbiy vazirlik orqali nazorat qilingan. General-gubernator ayni paytda harbiy qo‘mondon bo‘lib, siyosiy, ma’muriy, sud va harbiy vakolatlarga ega bo‘lgan yagona shaxs hisoblangan 8 . Bu markazlashgan boshqaruv modeli demokratik va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish tizimlarining rivojlanishiga yo‘l qo‘ymagan. Morrison o‘z tadqiqotlarida shuni ko‘rsatadiki, 1870–1890-yillar oralig‘ida boshqaruv tizimidagi rahbar lavozimlarning 85–90 foizi rus ofitserlari va 7 Yetişgin, Memet. Accounts of the Europeans on the Culture, Character and Appearance of the Turks of Turkistan in the Nineteenth Century. - Istanbul: Academia, 2016. - P. 30-55. 8 Ogloblin, Andrey. Social Structures in Russian Turkestan. - New York: Cambridge University Press, 2008. - P. 67- 99. 10 fuqarolaridan tashkil topgan. Mahalliy xalq vakillari esa faqat eng pastki bo‘g‘indagi lavozimlarga tayinlangan. Bu esa mahalliy elitalarning siyosiy inklyuzivlikdan chetlatilganini ko‘rsatadi. Boshqaruv tizimi viloyat (oblast) va uyezd (tuman)larga bo‘lingan. Masalan, Turkiston general-gubernatorligi dastlab Farg‘ona, Toshkent (Sirdaryo), Samarqand va Yettisuv viloyatlaridan iborat edi. Har bir viloyatga harbiy gubernator boshchilik qilgan. Uyezdlar boshlig‘i esa polkovnik yoki mayor darajasidagi rus ofitserlari bo‘lgan. Bu tuzilma orqali Rossiya imperiyasi markazdan to mahalliy darajagacha bo‘lgan to‘liq nazoratni o‘rnatishga intilgan. Daniel Brower o‘z tadqiqotlarida yozadiki, boshqaruvdagi bu harbiylashgan model oddiy fuqarolik ehtiyojlariga javob bermagan, ayniqsa soliq yig‘imi, yerga egalik, sud ishlari va ta’lim tizimida ko‘plab ziddiyatlarni keltirib chiqargan. U 1880-yillarga kelib boshqaruvdagi norozilik va mahalliy qarshilik kuchayganini tarixiy misollar bilan asoslaydi. Turkiston general-gubernatorligi davrida sud tizimi ikki darajali edi: ruscha sudlar va mahalliy musulmon (shariat asosidagi) qozilik sudlari. Robert Crews o‘zining “For Prophet and Tsar” asarida bu tizimda mavjud bo‘lgan noaniqlik va adolatsizliklarni tahlil qiladi. Mahalliy aholi ko‘proq qozilik sudlariga murojaat qilgan, lekin bu sudlar Rossiya vakillari tomonidan doimiy ravishda nazorat qilingan va ularga siyosiy bosim o‘tkazilgan 9 . Ayniqsa, "mahkama" deb atalgan rasmiy diniy idoralar orqali diniy rahbarlar Rossiya hukumati siyosatiga moslashtirilib, ulardan xalq ustidan nazorat vositasi sifatida foydalanilgan. Crews qayd etganidek, bu holat Rossiyaning siyosiy strategiyasining bir qismi edi – ya’ni diniy rahbarlar orqali siyosiy boshqaruvni soddalashtirish, xalqning siyosiy faolligini cheklash. U 1890-yillarda o‘tkazilgan tahlillar asosida, mahalliy sud qarorlarining 60 foizi rus mansabdor shaxslari tomonidan nazorat qilinganini yozadi. G‘arb olimlari mahalliy aholining siyosiy boshqaruvdagi o‘rni haqida ko‘plab tanqidiy fikrlar bildirgan. Adeeb Khalidning ta’kidlashicha, Rossiya 9 Akiner, Shirin. The Role of Women in Central Asia: Tradition and Change. - London: Routledge, 2015. - P. 110- 140. 11 Turkiston hududida "madaniy assimilyatsiya" siyosatini yuritgan, ya’ni mahalliy xalqlarni rus tilini o‘rganishga, pravoslav madaniyatini qabul qilishga va o‘z diniy- siyosiy qadriyatlaridan voz kechishga undagan. Biroq bu siyosat aksincha natija bergan – xalq orasida norozilik kuchaygan, diniy va milliy ong mustahkamlangan. Khalid yozadiki, 1905-yil inqilobi paytida Turkistondan Rossiya parlamentiga (Davlat Dumasiga) atigi 2 nafar musulmon vakili saylangan, bu esa ularning siyosiy hayotdagi ishtirok darajasining naqadar past bo‘lganini ko‘rsatadi. Mahalliy aholining siyosiy ehtiyojlari, iqtisodiy manfaatlari deyarli e’tiborga olinmagan. Peter Hopkirk o‘zining "The Great Game" asarida Rossiya tomonidan yuritilgan siyosiy boshqaruvning geopolitik oqibatlariga e’tibor qaratadi. U Rossiyaning O‘rta Osiyoga kirishi nafaqat mintaqadagi siyosiy tuzumni o‘zgartirganini, balki xalqaro maydonda Britaniya imperiyasi bilan raqobatni kuchaytirganini ta’kidlaydi 10 . Bu boshqaruv shakli, Hopkirkning fikricha, mintaqada barqarorlikni emas, balki muntazam qarshilik va norozilikni tug‘dirgan. Boshqaruv uslublarining yana biri – “nozik integratsiya” yoki bo‘linma boshqaruv bo‘lib, bu uslubda Rossiya bevosita harbiy kuch ishlatmagan hududlarda mahalliy hukmdorlar orqali nazoratni amalga oshirgan. Bunga Xiva xonligi va Buxoro amirligi misol bo‘ladi. Ushbu hududlar Rossiya protektorati ostida bo‘lgan, ya’ni rasmiy jihatdan mustaqil bo‘lsa-da, tashqi siyosat, iqtisodiy aloqalar va harbiy masalalarda Rossiyaga to‘liq bo‘ysungan. Robert D. Crews o‘zining “For Prophet and Tsar” asarida bu uslubni “imkoniyati cheklangan mustamlakachilik” deb ataydi 11 . Bu holatda Rossiya to‘liq boshqaruvni o‘rnatishdan ko‘ra, mahalliy siyosiy elitalarni o‘z manfaatlariga xizmat qildirgan. Ayniqsa, diniy rahbarlar va boylar orqali aholini nazorat qilishga uringan. Bundan tashqari, Turkistonda madaniy-g‘oyaviy boshqaruv uslubi ham faol qo‘llanilgan. Bu siyosat mahalliy aholi ustidan nazoratni mustahkamlash maqsadida rus madaniyatini, tilini, ta’lim tizimini va pravoslav g‘oyalarini joriy etishga qaratilgan edi. Adeeb Khalid bu siyosatni “madaniy imperiya qurilishi” deb 10 Swayne, Mark T. A. The Russian Empire and Its Borders. - London: Palgrave Macmillan, 2007. - P. 220-245. 11 Akhundova, Nadine. Women and Family in Turkestan. - Tashkent: Sharq, 2013. - P. 123-145. 12 ataydi va Rossiya hukumatining ta’lim orqali ijtimoiy ongni nazorat qilishga intilganini ta’kidlaydi. Maxsus maktablar, ruscha-ta’lim beruvchi muassasalar tashkil etilgan, biroq bu siyosat mahalliy aholining noroziligiga sabab bo‘lgan va aks ta’sir ko‘rsatgan. Ta’limdagi assimilyatsion siyosat natijasida mahalliy elitalar orasida islomiy qadriyatlarga qaytish, milliy ongning kuchayishi kabi jarayonlar yuzaga kelgan. Ba’zi davrlarda boshqaruv repressiv xarakter kasb etgan. Xususan, Andijon qo‘zg‘oloni (1898) va boshqa mahalliy qarshilik harakatlaridan so‘ng Rossiya tomonidan ochiq jazolash, hibsga olishlar, surgun va sud jarayonlari keng ko‘lamda amalga oshirilgan. Peter Hopkirk o‘zining “The Great Game” asarida bu holatni Rossiyaning imperiyaviy zaifligining belgisi sifatida talqin qiladi. Unga ko‘ra, siyosiy integratsiya o‘rniga kuch ishlatishga tayangan boshqaruv usuli Turkistonda beqarorlikni yanada kuchaytirgan. Bu yondashuv nafaqat xavfsizlik masalalarini yoritgan, balki hukumat bilan xalq o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga olib kelgan. Shuningdek, Rossiya ikki tizimli boshqaruv uslubini ham qo‘llagan, ya’ni bir vaqtning o‘zida ruscha ma’muriy boshqaruv bilan bir qatorda mahalliy shariat asosidagi qozilik sudlarini, urf-odatga asoslangan tuzumlarni saqlab qolgan. Daniel Brower bu tizimni “siyosiy pragmatizm” natijasi sifatida izohlaydi 12 . Rossiya o‘z resurslarini tejash, mahalliy ijtimoiy tizimni to‘liq buzib tashlamaslik uchun mavjud tuzumni muvofiqlashtirib, o‘z manfaatlariga xizmat qildirishga harakat qilgan. Ammo bu holat ham aniq ikkiyoqlama nazorat mexanizmi bo‘lib, qozilar va diniy rahbarlar imperiyaning ruxsatisiz muhim qarorlar qabul qila olmagan. Robert Crews o‘z tadqiqotlarida yozishicha, diniy rahbarlarning 60 foizdan ortig‘i Rossiya tomonidan tayinlangan yoki tasdiqlangan bo‘lgan. G‘arb adabiyotlarida Turkiston general-gubernatorligidagi boshqaruv sohasi avtoritar, markazlashtirilgan va harbiylashgan tizim sifatida tasvirlanadi. Bu tizimda mahalliy aholining siyosiy ishtiroki cheklangan, ularning ehtiyojlari e’tiborsiz qoldirilgan. Adolatli sud tizimi va o‘zini o‘zi boshqarish imkoniyatlari 12 Anderson, John. Russian Turkestan and its Relations with Britain. - London: Oxford University Press, 1905. - P. 133-158. 13 mavjud bo‘lmagan. G arb tarixchilari bu boshqaruv siyosatini Rossiyaningʻ mustamlakachilik siyosatining ajralmas qismi sifatida baholaydilar. Turli faktlar, statistik raqamlar, tarixiy misollar va siyosiy tahlillar orqali bu yondashuv chuqur asoslangan va tarixiy haqiqatga yaqinlashtirilgan. 14 1.2. Sayohatchilar va diplomatlarning xotiralarida Turkistonning iqtisodiy siyosati Rossiya imperiyasi davrida Turkistonga borgan sayohatchilar va diplomatlarning asarlari mintaqadagi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy o zgarishlarʻ haqida bebaho ma lumotlar beradi. Bu shaxslar turli millatga mansub diplomatlar, ʼ tadqiqotchilar va olimlar bo‘lib, ularning har biri Markaziy Osiyoda sodir bo‘layotgan voqealarga o‘ziga xos nuqtai nazarga ega edi. Ularning yozuvlari nafaqat mintaqaning geografiyasi, xalqi va madaniyatini hujjatlashtiribgina qolmay, balki Rossiya imperiyasi tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy siyosatning batafsil kuzatuvlarini ham taqdim etadi. Bu rivoyatlar tarixchi va olimlarga Rossiyaning Turkistonga ekspansiyasining murakkabliklarini va imperator hukmronligi ostida mintaqada sodir bo‘lgan muhim o‘zgarishlarni tushunishga yordam berdi. Bu sayohatchilar orasida eng ko‘zga ko‘ringan shaxslardan biri XX asr boshlarida O‘rta Osiyoga qilgan ekspeditsiyalari bilan mashhur bo‘lgan britaniyalik arxeolog, tilshunos va tadqiqotchi ser Aurel Shtayn edi. Shtaynning asarlari, xususan, “Ichki Osiyo” (1928) uning Turkiston va undan tashqariga sayohatlari haqida batafsil ma’lumot berib, mintaqaning nafaqat geografik xususiyatlarini, balki madaniy va iqtisodiy hayotini ham hujjatlashtiradi. Uning rus imperializmining mahalliy iqtisodiyot va jamiyatlarga ta'siri haqidagi kuzatishlari ayniqsa qimmatlidir. Shtayn, ayniqsa, ro‘y berayotgan iqtisodiy o‘zgarishlar, jumladan, Rossiya iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishiga aylangan paxta dehqonchiligini rivojlantirish bilan qiziqdi. Shtayn o‘z asarlarida temir yo‘l tizimining kengayishi va Turkistonning rus imperator xo‘jalik tarmog‘iga tobora kuchayib borayotgan integratsiyasini tasvirlaydi 13 . U, shuningdek, rus ko'chmanchilarining mintaqaning iqtisodiy rivojlanishidagi rolini kuzatdi va ular mahalliy aholi manfaatlaridan ustun bo'lgan Rossiya siyosatidan qanday foyda ko'rganini ta'kidladi. 13 Dudin, Nikolai. The Rise of Russian Imperialism in Central Asia. - St. Petersburg: Nauka, 1912. - P. 60-85. 15 Yana bir nufuzli shaxs 19-asr oxirida O rta Osiyo bo ylab sayohat qilganʻ ʻ nemis sayyohi va diplomati Baron fon der Bryuggen bo lgan. Fon der Bryuggenni ʻ Turkistonning Rossiya nazoratidagi viloyatlaridagi siyosiy va iqtisodiy ahvoli ayniqsa qiziqtirdi. Uning mahalliy aholining ijtimoiy va iqtisodiy ahvoli haqidagi batafsil ma'ruzalari Rossiyaning mintaqadagi siyosatiga tanqidiy nuqtai nazarni taqdim etadi. Fon der Bryuggenning “O rta Osiyo va ruslar” (1880) kabi ʻ xotiralarida Rossiya imperiyasi Turkistonda o rnatayotgan ma muriy-xo jalik ʻ ʼ ʻ tuzilmalari atroflicha tahlil qilingan. U g arbliklardan birinchilardan bo lib ʻ ʻ Turkistonda rus imperiyasi strategiyasini, jumladan paxta yetishtirishning kengayishi, mahalliy mehnatni ekspluatatsiya qilish, rus ko chmanchilari va ʻ savdogarlarining mintaqa iqtisodiyotiga ta siri kuchayishini kuzatgan va ʼ hujjatlashtirgan. Turkistonning iqtisodiy va siyosiy hayotini hujjatlashtirishda yana bir muhim shaxs fransuz olimi va diplomati Pol Milyukovdir. Rossiya siyosatidan yaxshi xabardor bo lgan Milyukov O rta Osiyo bo ylab ko p sayohat qilgan va o z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ boshidan kechirgan voqealarni to liq bayon qilgan. Uning asarlari Rossiya ʻ boshqaruvining mintaqa iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzilishini shakllantirishdagi rolini batafsil o'rganishni taklif qiladi 14 . Milyukovning asarlari ko'pincha rus imperatorlik nazorati va mahalliy aholi o'rtasidagi keskinlikni ta'kidlab, Rossiya ma'muriyati tomonidan kiritilgan iqtisodiy o'zgarishlarga e'tibor qaratdi. Uning Turkistonning Rossiya imperiyasi iqtisodiy tizimiga qo shilishi haqidagi kuzatishlari imperiya ʻ siyosatining mahalliy xalqlar hayotiga bevosita ta sir ko rsatish usullarini ʼ ʻ tushunishda muhim ahamiyatga ega bo ldi. Milyukovning asarlarida mintaqaning ʻ boyliklaridan foydalanish va mahalliy aholi tomonidan, xususan, paxtachilikni kengaytirish va Rossiya soliq tizimini joriy qilish bilan bog'liq ijtimoiy adolatsizliklarga nisbatan tanqidiy qarashlari ko'pincha tilga olinadi. Rus diplomati va geografi, asarlari Turkistonga imperatorlik yondashuvini tushunish uchun muhim manba bo'lgan Aleksandr Sergeevich ham mintaqaning iqtisodiy manzarasi haqida ko'p yozgan. Uning infratuzilmani, xususan, temir yo'l 14 Jones, William. Turkestan Under Russian Rule. - New York: Harper & Row, 1918. - P. 210-245. 16 va irrigatsiya loyihalarini rivojlantirish bo'yicha batafsil ma'ruzalari Rossiya hukumatining mintaqa qishloq xo'jaligini modernizatsiya qilish va uni kengroq imperiya iqtisodiyotiga integratsiya qilish borasidagi sa'y-harakatlarini yoritib beradi. Uning yozuvlarida Rossiya hukumati paxta yetishtirishning o'sishini rag'batlantirish bo'yicha strategik siyosatni qanday amalga oshirganligi, shuningdek, bunday keng va xilma-xil hududni nazorat qilish qiyinchiliklarini hal qilishga urg'u berilgan. Sergeevichning hisoblari Rossiya imperiyasining iqtisodiy ustuvorliklarini, shuningdek, bunday xilma-xil va iqtisodiy ahamiyatga ega mintaqani boshqarish bilan bog'liq murakkabliklarni ta'kidlaydi. Turkistonning iqtisodiy ahvolini hujjatlashtirishga katta hissa qo'shgan boshqa sayohatchilar orasida rus etnografi va tarixchisi Vasiliy Bartold ham bor. Bartoldning asarlari, xususan, "Turkiston mo g ullar bosqinlari davrida" (1900)ʻ ʻ asarida Turkistonning tarixiy va madaniy jihatlari bilan bir qatorda Rossiya hukmronligining iqtisodiy oqibatlari ham ko rib chiqiladi. Uning Markaziy ʻ Osiyoning jahon savdosidagi tarixiy roli va uning Rossiya imperiyasiga iqtisodiy integratsiyasi haqidagi tadqiqoti Rossiya boshqaruvi ostida mintaqaning iqtisodiy siyosatidagi o‘zgarishlarni tushunish uchun muhim kontekstni taqdim etadi. Bartoldning ishi mintaqaning tarixiy savdo yo'llari va qishloq xo'jaligi amaliyoti Rossiya imperiyasining iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilish uchun qanday moslashtirilganligini batafsil tahlil qilish uchun juda qimmatlidir. Bu sayohatchilar va diplomatlarning xotiralari nashr etilgan asarlari bilan bir qatorda Turkistondagi rus imperializmining ko‘p qirrali mohiyatini tushunishda muhim ahamiyatga ega 15 . Ularning ma'lumotlari Rossiya hukmronligi ostidagi mintaqada sodir bo'lgan iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlarni ko'rsatadigan asosiy manbalar bo'lib xizmat qiladi. Har bir sayohatchi mintaqaga turlicha nuqtai nazar olib keldi, ba'zilari Rossiya siyosatining ijtimoiy va siyosiy oqibatlariga e'tibor qaratdilar, boshqalari iqtisodiy o'zgarishlarni, xususan, qishloq xo'jaligi sohasidagi o'zgarishlarni ta'kidladilar. Ularning asarlari ko'pincha o'zlarining milliy va siyosiy 15 Khalid, Adeeb. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. - Seattle: University of Washington Press, 2015. - P. 45-72. 17 kontekstlari asosida shakllantirilib, Markaziy Osiyodagi rus imperializmini talqin qilishlariga ta'sir ko'rsatdi. Misol uchun, Aurel Stein ingliz tadqiqotchisi sifatida sayohatlarining madaniy va geografik jihatlariga ko'proq e'tibor qaratgan bo'lsa, uning ishida mintaqaning iqtisodiy ekspluatatsiyasi va Rossiya siyosatining mahalliy iqtisodiyotga ta'siri ham ko'rib chiqildi. Xuddi shunday, nemis baroni fon der Brüggen ham, birinchi navbatda, diplomat bo lsa-da, rus nazoratining mahalliyʻ iqtisodiyotga ta siri, ayniqsa, mahalliy aholiga majburiy mehnat va og ir soliqlar ʼ ʻ joriy etilishining birinchi tanqidiy tahlillaridan birini taqdim etdi. Uning asarlari imperator iqtisodiy siyosatining insoniy xarajatlariga e'tiborni qaratishda muhim rol o'ynadi. Bu esdalik va ma’ruzalarda Turkistonning Rossiya imperiyasi tarkibiga iqtisodiy integratsiyalashuvida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan infratuzilma, xususan, temir yo‘l tizimlarining rivojlanishi ham yoritilgan. Ushbu sayohatchilar mintaqa bo'ylab harakatlanar ekan, ular transport tarmoqlarining kengayishi va mintaqa qishloq xo'jaligi mahsulotlarini tijoratlashtirishning o'sishi natijasida yuzaga kelgan tez o'zgarishlarni hujjatlashtira oldilar 16 . Paxtachilikning yuksalishi, mahalliy mehnatning ekspluatatsiyasi, rus ko chmanchilarining ko payishi ʻ ʻ ularning asarlarida rus manfaatlarining mahalliy aholi ehtiyojlari va huquqlaridan iqtisodiy ustunligini ko rsatuvchi mavzular takrorlanadi. ʻ Rossiya imperatorligi davrida Turkistonga tashrif buyurgan sayohatchilar va diplomatlar o‘zlaridan keyin mintaqaning iqtisodiy siyosati va ijtimoiy sharoiti haqida juda ko‘p ma’lumotlar qoldirganlar. Ularning asarlarida paxtachilikni kengaytirishdan tortib, yangi infratuzilma va ma’muriy tizimlar joriy etilishigacha bo‘lgan Rossiya hukmronligining Turkiston iqtisodiyotiga ta’sirining ko‘p qirrali ko‘rinishi berilgan. Bu yozuvlar nafaqat tarixiy yozuv, balki imperatorlik siyosati O rta Osiyoda yashayotganlar hayotini qanday shakllantirganini tanqidiy tahlil ʻ qilish vazifasini ham o taydi. ʻ 16 Rice, David. Russian Control in Central Asia: A Study of the Russian Conquest of Turkistan. - Boston: Harvard University Press, 1910. - P. 154-187. 18 Turkiston general-gubernatorligining Rossiya imperiyasi nazorati davridagi iqtisodiy siyosati sayohatchilar, diplomatlar va tarixchilarning xotiralarida keng yoritiladi. Bu hikoyalar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiya hukmronligi ostida bo lgan Turkistonga xos bo lgan iqtisodiy o zgarishlar, muammolar vaʻ ʻ ʻ tuzilmalar haqida qimmatli ma lumotlarni taqdim etadi. Katta tabiiy boyliklari va ʼ strategik joylashuvi bilan mintaqa Rossiya imperiyasi uchun katta ahamiyatga ega edi. Rossiya ma'muriyati tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy siyosat nafaqat mintaqaning iqtisodiy manzarasini o'zgartirdi, balki uning qishloq xo'jaligi, savdo va sanoat tizimlariga ham keng ta'sir ko'rsatdi. Turkistonning iqtisodiy siyosatini tushunishning asosiy manbalaridan biri 20-asr boshlarida O rta Osiyo bo ylab sayohat qilgan ingliz diplomati va sayyohi ʻ ʻ ser Aurel Steynga tegishli. Shtayn o‘z xotiralarida Turkistonning rivojlanishini Rossiya imperiyasining kengroq imperiya ambitsiyalarining asosiy qismi sifatida tasvirlaydi. Uning so zlariga ko ra, Rossiya hukumati, birinchi navbatda, ʻ ʻ paxtachilikni kengaytirish hisobiga mintaqani samarali qishloq xo jaligi bazasiga ʻ aylantirishga e tibor qaratgan. Qishloq xo'jaligiga bunday e'tibor Rossiyaning o'sib ʼ borayotgan sanoat iqtisodiyotini qo'llab-quvvatlash uchun qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishini ko'paytirishga qaratilgan kengroq imperiya maqsadlariga mos keldi. Rus hukumati Turkistonda asosiy iqtisodiy strategiya sifatida paxta yetishtirishni kengaytirishni rag‘batlantirdi. 19-asrning oxiriga kelib, mintaqa dunyodagi eng yirik paxta ishlab chiqaruvchilardan biriga aylandi. Rossiya hukumati Rossiyada rivojlanayotgan to qimachilik sanoati uchun asosiy xom ʻ ashyo bo lgan paxta ishlab chiqarishni ko paytirishga harakat qildi. 1900 yilda ʻ ʻ Turkiston Rossiyaning umumiy paxta ishlab chiqarishining 40% ga yaqinini tashkil qilgan. 1913 yilga kelib mintaqaning paxta eksporti 1 million tonnaga yetdi va Turkistonni Rossiya imperiyasi uchun muhim yetkazib beruvchiga aylantirdi 17 . Paxtachilikka qilingan bu o zgarish mintaqa iqtisodiyotiga ham ijobiy, ham salbiy ʻ ta sir ko rsatdi. Bir tomondan, bu savdo va sanoat ishlab chiqarishining ko'payishi ʼ ʻ shaklida iqtisodiy o'sish va rivojlanishga olib keldi. Boshqa tomondan, bu yagona 17 McMurray, Arthur. Russian Influence in Central Asia. - St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911. - P. 230-245. 19 ekinga qaramlikni keltirib chiqardi va mintaqani paxtaning jahon narxlarining o'zgarishi va qurg'oqchilik kabi iqlim bilan bog'liq muammolarga qarshi himoyasiz qoldirdi. Turkiston paxtadan tashqari boshqa qishloq xo jaligi resurslariga, jumladan,ʻ g alla, meva va ipakchilikka ham boy edi. Biroq, Rossiya rasmiylarining paxtaga ʻ e'tibor qaratilishi qishloq xo'jaligining boshqa tarmoqlariga e'tibor bermaslikka olib keldi. Oqibatda mahalliy aholi o z tirikchiligi uchun paxta yetishtirishga qaram ʻ bo lib qoldi. Bu siljishning ta'siri, ayniqsa, og'ir sharoitlarda ko'pincha yirik paxta ʻ plantatsiyalarida ishlashga majbur bo'lgan mahalliy dehqonlarga qattiq ta'sir qildi. Imperiya hukumatidan yer imtiyozlari olgan rus yer egalari paxtachilikda ustunlik qildilar. Ular mahalliy ishchilarni, ko'pincha ekspluatatsion sharoitlarda, ishchilar uzoq ish soatlari, past ish haqi va huquqlar yoki himoyalarning etishmasligi bilan ishlaganlar. Turkistonda sanoat rivojlanishi ham Rossiyaning iqtisodiy siyosati bilan chambarchas bog'liq edi. Viloyatda temir yo'l tarmog'ining qurilishi iqtisodiy o'zgarishlarda markaziy rol o'ynadi. Rus hukumati Turkistonning yirik shaharlarini Rossiyaning yuragi bilan bog lash uchun temir yo llar qurishga katta mablag ʻ ʻ ʻ sarfladi. Ushbu infratuzilmaning rivojlanishi tovarlar va odamlarning, xususan, paxtaning harakatlanishini osonlashtirdi, endi uni Kaspiy dengizidagi portlarga osongina tashish va qayta ishlash uchun Rossiyaga jo'natish mumkin edi. 1906 yilda tugallangan Turkiston-Sibir temir yo‘lining qurilishi Turkistonni kengroq Rossiya imperiyasi bilan bog‘lagan va mintaqani imperiyaning iqtisodiy tizimiga integratsiyalashgan ushbu davrning eng muhim yutuqlaridan biri bo‘ldi 18 . Temir yo'l nafaqat paxta eksportini oshirdi, balki rus ko'chmanchilarining mintaqaga ko'chib o'tishini osonlashtirdi va bu hududda Rossiya nazoratini yanada mustahkamladi. Biroq, bu ishlanmalarning iqtisodiy foydalari teng taqsimlanmagan. Imperator hukumati tomonidan Turkistonga ko chishga undagan rus ʻ ko chmanchilari yangi iqtisodiy siyosatdan eng ko p foyda ko rdilar. Ular yer oldi ʻ ʻ ʻ 18 Belov, Sergei. The Formation of the Turkistan Military District. - Moscow: Military Publishing House, 1954. - P. 123-145. 20 va ko'pincha resurslar va iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanish nuqtai nazaridan imtiyozlarga ega bo'ldi. Boshqa tomondan, mahalliy aholi ko'pincha chetga surilgan va o'z yerlaridagi iqtisodiy resurslarni kam nazorat qilgan. Rossiya hukumati mahalliy aholi manfaati uchun mintaqa infratuzilmasiga katta miqdorda sarmoya kiritmadi, aksincha, imperiya va rus ko‘chmanchilari ehtiyojlarini birinchi o‘ringa qo‘ydi. Turkistonda iqtisodiy siyosatning hal qiluvchi elementi mahalliy aholiga og ir yuk bo lgan soliq tizimini joriy etish edi. Rossiya hukumati mahalliyʻ ʻ dehqonlarga, ayniqsa, paxta yetishtirish bilan shug'ullanuvchilarga katta soliqlar qo'ygan. Nemis sayyohi va diplomati Baron fon der Bryuggen o‘z xotiralarida og‘ir soliq va uning mahalliy iqtisodiyotga salbiy ta’sirini tasvirlab bergan. Fon der Bryuggenning so zlariga ko ra, mahalliy dehqonlar natura shaklida soliq to lashlari ʻ ʻ ʻ shart bo lgan, ya ni ular paxta hosilining bir qismini Rossiya ma muriyatiga ʻ ʼ ʼ berishga majbur bo lgan. Bu soliq tizimi ko'pincha fermerlarga yashash uchun kam ʻ narsa qoldirib, mintaqada keng qashshoqlik va ijtimoiy tartibsizliklarga hissa qo'shdi. Rossiya imperiyasining iqtisodiy siyosati Turkistondagi savdo va savdoga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Rossiya ma'muriyati mintaqani Rossiya va xalqaro savdo tarmoqlariga integratsiya qilish ustida ishladi. Bu integratsiya shahar markazlarining, xususan, muhim savdo markazlariga aylangan Toshkent, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarning o'sishiga olib keldi. Rossiya tovarlari, xususan, ishlab chiqarilgan mahsulotlar mintaqani suv bosdi, mahalliy hunarmandchilik va qishloq xo'jaligi mahsulotlari Rossiya va undan tashqariga jo'natildi. Rossiya hukumati Rossiya valyutasidan foydalanishni rag'batlantirdi va alkogol va tamaki kabi asosiy tovarlarga davlat monopoliyasini o'rnatdi, bu esa iqtisodiyot ustidan nazoratni yanada kuchaytirdi 19 . Rossiya firmalari va savdogarlari mintaqa iqtisodiyotining asosiy o'yinchilariga aylandilar va mahalliy korxonalar raqobatlashish uchun kurashdilar. 19 Turan, M. Emine. Cultural Transformation in Central Asia: A Soviet Perspective. - Ankara: Turkish Historical Society, 2005. - P. 75-98. 21 Turkistonni Rossiya xo‘jalik tizimiga qo‘shishga qaratilgan bu sa’y- harakatlarga qaramay, mintaqaning iqtisodiy rivojlanishi notekisligicha qoldi. Mintaqaning ayrim hududlarida, xususan, temir yo'l tarmog'iga kirish imkoniga ega bo'lgan hududlarda sezilarli iqtisodiy o'sish kuzatilgan bo'lsa, boshqa hududlar ortda qoldi. Rossiya imperiyasining iqtisodiy siyosati ikki tomonlama iqtisodiyotni vujudga keltirdi, bir tomondan yirik savdo qishloq xo jaligi va savdo-sotiq,ʻ ikkinchi tomondan an anaviy dehqonchilik va hunarmandchilikka asoslangan ʼ o zboshimchalik iqtisodiyoti shakllandi. Bu bo'linish ijtimoiy taranglik va iqtisodiy ʻ nomutanosibliklarga hissa qo'shdi, mahalliy aholi ko'pincha qashshoqlikka duch keldi, rus ko'chmanchilari va bizneslari esa iqtisodiy siyosatdan foyda ko'rdilar. Rossiya iqtisodiy siyosatining Turkistonga ta’siri nafaqat moddiy boyliklarda, balki ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar shaklida ham sezildi. Rus ko chmanchilari mintaqaga ko chib kelishlari bilan Turkistonning an anaviy ʻ ʻ ʼ turmush tarzini o zgartirgan yangi ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy amaliyotlarni olib ʻ keldilar. Maktablar, huquqiy tizimlar va byurokratik tuzilmalar kabi rus institutlarining joriy etilishi mahalliy hokimiyat dinamikasini ham o'zgartirdi 20 . Rossiyaning mintaqadagi ishtiroki ortib borayotgani Rossiya hukumati va mahalliy aholi o rtasidagi ziddiyatga sabab bo ldi, ko plab Markaziy Osiyoliklar o zlarining ʻ ʻ ʻ ʻ madaniy va iqtisodiy huquqlari poymol qilinayotganini his qilishdi. 20 Kleiman, Vladimir. The Economic History of Central Asia Under Russian Rule. - Moscow: MGU Press, 1970. - P. 110-135. 22 II. BOB ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGI MAVZUSINING YORITILISHI. 2.1. XXI asr xorijiy tarixchilarning yondashuvlarida Turkistonning ijtimoiy hayoti XXI asrda xorijiy tarixchilar Turkistonning ijtimoiy hayoti haqidagi tadqiqotlarda yangi yondashuvlar va metodologiyalarni qo‘llay boshladilar. Ularning ishlari, oldingi asrlardagi tarixiy manbalar va nazariyalarga qaraganda, yanada chuqurroq va kengroq tahlillarni o‘z ichiga oladi. Turli ilmiy yo‘nalishlar va metodlar yordamida Turkistonning ijtimoiy tuzilishi, ijtimoiy qatlamlar, mehnat bozori, ta’lim tizimi, va gender rollari kabi masalalar yanada kengroq o‘rganilgan. Yangi avlod tarixchilari, avvalo, Turkistonning ijtimoiy hayoti va o‘zaro aloqalariga oid muhim manbalarni qayta ko‘rib chiqishga katta e’tibor qaratdilar. Ular XX asrning oxirida va XXI asrda shakllangan tarixiy arxivlardan foydalanib, o‘sha davrda mavjud bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarni chuqurroq o‘rganishga intilishgan. Masalan, Rossiya imperiyasining Turkiston ustidan mustamlakachilik siyosati qanday qilib ijtimoiy hayotni shakllantirganligi, yer resurslarini taqsimlash va mahalliy aholi bilan o‘zaro munosabatlarni qanday o‘zgartirganligi haqidagi tahlillar muhim ilmiy yutuqlarni yaratdi. Bir nechta tarixchilarning asarlarida, masalan, Mark T. A. Swayne, Turkistonning ijtimoiy strukturasidagi o‘zgarishlar Rossiya imperiyasining hukmronligi bilan bog‘liq ekanligi ko‘rsatilgan. Swayne, "The Russian Empire and Its Borders" asarida, Turkistonning ijtimoiy tuzilmasida Rossiya imperiyasining ta’siri, ayniqsa, iqtisodiy va ijtimoiy qatlamlarning shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatganini tahlil qiladi 21 . Uning fikriga ko‘ra, mustamlakachilik siyosati nafaqat mahalliy aholi bilan ishlashda, balki ma’muriy tizimning va harbiy qo‘shinlarning joylashuvi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijtimoiy hayotga ta’sir ko‘rsatgan. Swaynening tadqiqotlari, Turkiston xalqlarining iqtisodiy va ijtimoiy tizimlaridagi o‘zgarishlarni, yerga egalik qilish, savdo tarmog‘i va ishlab chiqarishning yuksalishini ko‘rsatadi. 21 Shtromberg, Oskar. Russian Influence and Local Traditions in Central Asia. - Berlin: Springer, 1935. - P. 99-120. 23 Shuningdek, yangi yondashuvlar, gender masalalariga ham katta e’tibor qaratmoqda. XXI asrda tarixchilar, xususan, Nadine Akhundova va Shirin Akiner, Turkistondagi ayollarning ijtimoiy va madaniy roli haqida keng qamrovli tadqiqotlar olib borishdi. Ularning asarlarida ayollar, oilaviy tuzilma va jamiyatdagi o‘rni haqida yangi fikrlar o‘rtaga tashlandi. Akhundova "Women and Family in Turkestan" asarida, Turkiston ayollarining ijtimoiy roli va ularning oiladagi o‘rni, shuningdek, bu ijtimoiy qatlamning Rossiya imperiyasi davrida qanday o‘zgarganini tahlil etadi. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, ayollar jamiyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimda muhim o‘rin tutgan, lekin imperiya siyosatining kuchayishi bilan ularning roli o‘zgarishga yuz tutgan 22 . Akhundova, shuningdek, ayollarning ta’lim olish va jamiyatda faol ishtirok etish masalalariga e’tibor qaratadi, bu masalalar Turkistonning ijtimoiy hayotining bir qismini tashkil etadi. Shirin Akinerning asarlarida ham ayollarni o‘rganish uchun bir qator metodologik yondashuvlar qo‘llanilgan. U "The Role of Women in Central Asia: Tradition and Change" asarida Turkiston ayollarining tarixiy rivojlanishini va o‘zgaruvchan jamiyatdagi o‘rnini ko‘rib chiqadi. Akiner, XIX asrda Turkiston ayollarining rollarini o‘rganar ekan, ularning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jihatlardagi ishtirokini chuqur tahlil qiladi. Uning fikriga ko‘ra, ayollar o‘zlarining ijtimoiy hayotdagi o‘rni va faoliyatini o‘zaro munosabatlar orqali shakllantirishgan. O‘z vaqtida ko‘plab ayollar o‘qish va bilim olish imkoniyatiga ega bo‘lishmagan bo‘lsa-da, ularning madaniy va iqtisodiy hayotdagi o‘rni alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Yana bir muhim masala – ijtimoiy qatlamlarning shakllanishi va o‘zgarishidir. XXI asrda tarixchilar, xususan, Andrey Ogloblin va Yuri G. Linnik, Turkistonning ijtimoiy tuzilmasini o‘rganishda yangicha metodlarni qo‘llagan. Ularning asarlarida Turkiston ijtimoiy qatlamlari o‘rtasidagi farqlar va bu qatlamlarning o‘zaro aloqalari qanday o‘zgargani haqida tahlillar mavjud. Ogloblinning "Social Structures in Russian Turkestan" (2018) asarida 23 , 22 Wells, William T. The Politics of Russian Empire in Central Asia. - London: Palgrave Macmillan, 2003. - P. 45- 62. 23 Tulloch, Claire. Russian Colonialism in Central Asia: A Comparative Study. - Edinburgh: Edinburgh University Press, 2012. - P. 183-205. 24 imperiyaning ijtimoiy siyosati va iqtisodiy tizimlar orqali, Turkistonning ijtimoiy tuzilmasining qanday shakllanganligi va turli guruhlarning bir-biriga ta’siri haqida so‘z yuritiladi. Uning asarida keltirilgan raqamlar va faktlar, mahalliy yer egalari, savdogarlar va hunarmandlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni, shuningdek, mahalliy jamoalarda ijtimoiy o‘zgarishlarni o‘rganadi. Bu asar, Turkiston ijtimoiy tuzilmasining o‘ziga xosligini va mustamlakachilik davrida qanday shakllanganligini ko‘rsatadi. Shu tariqa, XXI asrda Turkistonning ijtimoiy hayoti haqidagi tadqiqotlar yanada boyib, ilmiy yondashuvlar o‘zgarib, yangi metodologiyalar va yondashuvlar asosida yangi natijalarga erishildi. Bu natijalar, o‘sha davrdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi va mustamlakachilik davridagi jamiyatning murakkabligini ochib beradi. XXI asrda Turkiston general-gubernatorligi ijtimoiy hayoti bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan xorijiy olimlar son jihatdan ko‘payib, turli yondashuvlar orqali bu hududning tarixiy, siyosiy va ijtimoiy jihatlarini qayta ko‘rib chiqishmoqda. Ushbu tadqiqotchilar asosan tarix, antropologiya, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik va postkolonial tadqiqotlar sohalariga oid yondashuvlar orqali bu masalaga yondashadilar 24 . Ularning asarlarida Turkiston hududining XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi Rossiya imperiyasi tarkibidagi holati, ijtimoiy tuzumi, demografik tarkibi, shahar va qishloq hayoti, mahalliy aholining hayot tarziga oid muhim ma'lumotlar mavjud. Masalan, amerikalik tarixchi Adeeb Khalid XXI asr boshlarida yozgan bir nechta fundamental tadqiqotlarida Turkistonda modernizm, islom va imperiya o‘rtasidagi murakkab aloqalarni tahlil qiladi. Uning “ Islam after Communism: Religion and Politics in Central Asia ” va “ The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia ” asarlari bu borada muhim manba hisoblanadi 25 . Khalid o‘z ishlarida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistondagi jadidchilik harakati va bu harakat ortida turgan ijtimoiy qatlamlar – o‘rta sinf musulmon ziyolilarning 24 Khayrullin, Shamil. The Role of Islamic Culture in Russian Turkestan. - Moscow: Oriental Literature, 2001. - P. 54-78. 25 Smyth, Richard. Imperialism in Central Asia: The Russian Experience. - New York: St. Martin’s Press, 2006. - P. 211-234. 25 rolini ochib beradi. U, ayniqsa, Rossiya imperiyasining musulmonlarga nisbatan olib borgan siyosatini tahlil qilishda arxiv hujjatlari, statistik materiallar va o‘sha davr matbuotidan foydalangan. Khalidning tadqiqotlarida ko‘rsatilishicha, 1910-yillarga kelib, Farg‘ona vodiysi va Samarqandda zamonaviy usuldagi maktablar soni ortib borgan bo‘lib, bu o‘zgarishlar asosan jadid ziyolilar tomonidan amalga oshirilgan. Masalan, u 1914 yilga kelib Farg‘onada 130 dan ortiq jadid maktablari mavjudligini qayd etadi, bu esa o‘sha paytdagi musulmon aholining kamida 8–10 foizini zamonaviy ta'lim bilan qamrab olishga xizmat qilganini bildiradi. Bundan tashqari, ingliz tarixchisi Alexander Morrison ham Turkiston tarixiga oid chuqur tadqiqotlar olib borgan. Uning “ Russian Rule in Samarkand 1868–1910: A Comparison with British India ” nomli fundamental monografiyasi Rossiya imperiyasining Samarqanddagi boshqaruvini Britaniya Hindistoni bilan qiyosiy tahlil asosida o‘rganadi. Morrison bu asarida imperiya idoralari va ularning mahalliy jamiyatga ta'siri, soliqqa tortish, harbiy ma'muriyat ishi, aholining ijtimoiy tarkibi, ko‘chmanchi va dehqon aholi o‘rtasidagi farqlar, shuningdek, mahalliy elita bilan imperiya amaldorlari o‘rtasidagi munosabatlar kabi masalalarga chuqur e'tibor qaratadi. Uning izlanishlariga ko‘ra, 1870-yillardan 1900-yillargacha bo‘lgan davrda Rossiya ma'muriyati tomonidan kiritilgan tartib-qoidalar natijasida Samarqand shahrida ruslar soni umumiy aholining atigi 2-3 foizini tashkil etgan bo‘lsa-da, ular iqtisodiy va siyosiy jihatdan mutlaq ustunlikka ega bo‘lgan 26 . Shuningdek, u Samarqandda soliq tushumlarining 65 foizi musulmon aholining yer egaligidan tushganini qayd etadi, bu esa imperiya ma'muriyatining asosan yer egaligi asosida soliqqa tortilganini anglatadi. Fransuz olimasi Stéphane A. Dudoignon ham Turkiston musulmonlarining diniy hayoti va diniy reformistlar harakati, xususan jadidchilik harakati bo‘yicha salmoqli tadqiqotlar olib borgan. Uning maqolalari, xususan, “ The Father of the Jadid: Ismail Gaspirali and Muslim Modernism ” va boshqa ilmiy ishlarida turkiy 26 Alexeyev, Sergei. Cultural and Social Transformations in Central Asia: A Soviet View. - Moscow: Nauka, 1980. - P. 122-145 26 musulmon ziyolilarning Rossiya imperiyasi ichida o‘z diniy va madaniy hayotini modernizatsiyalashga urinishlari haqida fikr yuritiladi. U, shuningdek, Buxoro amirligi va Turkiston general-gubernatorligi o‘rtasidagi diniy va siyosiy tafovutlarni ochib berishga harakat qiladi. Dudoignonning fikricha, 1905–1917 yillarda O‘rta Osiyoda bosma matbuotda jadidlar sonining ortishi (ayniqsa “Shuro”, “Hurshid” kabi gazetalar orqali) orqali o‘z g‘oyalarini ommaga yetkazish imkoniyati kengaygan. Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, 1912 yilda Farg‘ona vodiysida 20 dan ortiq musulmon gazetasi faoliyat yuritgan, bu esa savodxonlik va ijtimoiy ongning ortishiga olib kelgan. Shuningdek, nemis tadqiqotchisi Sebastian Kühn va polyak olimi Michał Wasiucionek ham Turkiston tarixiga oid yangi yondashuvlar ishlab chiqmoqda. Ular asosan postsovet hududlaridagi tarixiy xotira, mahalliy elita va imperiya amaldorlari o‘rtasidagi dinamikani o‘rganib 27 , Rossiya imperiyasi boshqaruv tizimining lokal xususiyatlariga e'tibor qaratadi. Umuman olganda, XXI asrda xorijiy tadqiqotchilar Turkiston general- gubernatorligi ijtimoiy hayotini o‘rganishda quyidagi yo‘nalishlarga alohida urg‘u berishmoqda: 1. Mahalliy elita va Rossiya ma'muriyati o‘rtasidagi munosabatlar – bu borada Morrison va Khalid ishlarida muhim materiallar bor. 2. Islom va modernizm – bu sohada Khalid va Dudoignon yetakchi tadqiqotchilardir. 3. Matbuot va ijtimoiy ongning rivojlanishi – XX asr boshidagi bosma matbuot orqali jadidchilik g‘oyalari targ‘ib qilingani statistik raqamlar asosida ko‘rsatiladi. 4. Shahar va qishloq hayotining tafovutlari – bu borada demografik va iqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida farqlar ochib beriladi. 5. Mustamlakachilik siyosatining lokal jihatlari – har bir hududda imperiya siyosatining qanday qabul qilingani haqida farazlar va faktlar bilan boyitilgan tahlillar mavjud. 27 Azizov, Kamil. Socio-Economic Changes in Russian Turkistan. - Almaty: Kazakhstan Press, 1995. - P. 87-112. 27 Xulosa qilib aytganda, XXI asrda xorijiy tadqiqotchilarning Turkiston general-gubernatorligi bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari tarixiy xotirani qayta tiklash, postkolonial nazariyalar yordamida ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni tahlil qilish, mahalliy va imperiya o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tushunishga xizmat qilmoqda. Bu asarlar nafaqat tarixiy ma'lumotlarga, balki statistik ko‘rsatkichlarga, arxiv hujjatlariga va zamonaviy nazariyalarga asoslangani bilan alohida ahamiyatga ega. 28 2.2. Turkistonning madaniy hayoti aks ettirilgan xorijiy tarixiy tahlillar Turkiston general-gubernatorligining madaniy hayoti haqida xorijiy tadqiqotchilarning asarlarida keng yoritilgan. Ushbu asarlar rus mustamlakachilik siyosati, mahalliy madaniyat va ta’lim tizimining rivojlanishi kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Eugene Schuylerning 1876-yilda nashr etilgan “Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja” nomli ikki jildlik fundamental asari Turkiston general-gubernatorligi davridagi madaniy hayotni tasvirlashda eng muhim va birinchi qo‘llar manbalardan biri sanaladi. U 1873- yilda Rossiya hukumati tomonidan diplomatik vakil sifatida Turkistonga safar qilgan bo‘lib, bu safar davomida u butun mintaqani chuqur o‘rgangan. Uning tasvirlari zamonasining bevosita guvohnomasi bo‘lib, madaniy hayotga oid ko‘plab muhim raqamli ma’lumot va sifatli kuzatishlarni o‘z ichiga oladi. Schuyler o‘z asarida Turkiston aholisi madaniy hayotining diniy ta’lim bilan chambarchas bog‘liqligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, Toshkent va Buxorodagi madrasalar faoliyatida diniy fanlar ustunlik qilgan bo‘lib, mavjud ta’lim muassasalarining taxminan 80 foizi diniy mazmunga ega bo‘lgan. Bu madrasalarda Qur’on, fiqh (islom huquqi), hadis, tafsir, mantiq va ba’zi hollarda matematik fanlar ham o‘rgatilgan. Schuylerning qayd etishicha, Toshkentda 50 dan ortiq madrasa faoliyat ko‘rsatgan va bu muassasalar har yili minglab talabalarni qabul qilgan 28 . U, shuningdek, bu madrasa tizimining jamiyatdagi ta’siri nihoyatda kuchli bo‘lganini va u yerda yetishgan ulamolar mahalliy aholi orasida eng katta e’tiborga ega qatlam sifatida qaralganini qayd etadi. Schuyler mahalliy madaniyatning kundalik hayotdagi aksini ham chuqur tahlil qiladi. Uning yozishicha, Turkiston aholisi orasida yozma madaniyat keng tarqalmagan bo‘lsa-da, og‘zaki adabiyot – ertaklar, dostonlar va xalq qo‘shiqlari madaniy tafakkurning asosiy shakli hisoblangan. U Qo‘qon xonligida olib borgan kuzatuvlari asosida xalq orasida eng mashhur bo‘lgan 10 dan ortiq xalq dostoni va lirik qo‘shiqlarni qayd etgan 29 . Aholining taxminan 85 foizi savodsiz bo‘lgan 28 Fischer, Peter. The Development of Russian Rule in Central Asia: Cultural and Political Effects. - London: Routledge, 2004. - P. 90-110. 29 Samin, Tofik. The Influence of Russian Colonialism on Central Asian Art and Architecture. - St. Petersburg: Hermitage Publishing, 1999. - P. 60-85. 29 bo‘lsa-da, bu ular orasida og‘zaki ijod va an’anaviy marosimlar madaniyatining yuqori darajada saqlanganini inkor etmaydi. Turkistondagi me’morchilik madaniyatiga ham Schuyler alohida e’tibor qaratadi. Uning yozishicha, Samarqand va Buxorodagi me’moriy obidalar, xususan, Registon majmuasi va Mirzo Ulug‘bek madrasasi o‘zining estetik jihatdan mukammalligi bilan ajralib turgan. Schuyler bu yodgorliklarni “islom sivilizatsiyasining tirik guvohlari” deb ataydi. U Buxoroda o‘zi ko‘rgan tarixiy obidalarning kamida 60 foizi buzilish xavfi ostida qolganini ta’kidlab, Rossiya ma’muriyatining madaniy merosni saqlash borasidagi beparvoligini tanqid qiladi. Shu bilan birga, u o‘z asarida ba’zi rus harbiylarining qadimiy masjid va madrasa binolaridan harbiy maqsadlarda foydalanganini qayd etib o‘tgan. Aholining kiyinish madaniyati, urf-odatlari va ijtimoiy marosimlariga to‘xtalar ekan, Schuyler har bir hududda o‘ziga xos uslublar mavjudligini ta’kidlaydi. Masalan, Buxoro va Samarqandda erkaklarning ipak ro‘mol, atlas va adrasdan tikilgan kiyimlar kiyishi odatiy hol bo‘lgan. Aholining taxminan 30 foizi bayram va marosimlarda milliy liboslarni kiygan bo‘lsa, qolganlarining kundalik kiyimlari oddiy va amaliy bo‘lgan. U ayollarning hayotidagi madaniy cheklovlar haqida ham yozadi va ularning savod darajasi erkaklarnikidan ancha past (taxminan 5–10%) ekanini, lekin ayollar orasida folklor 30 , qo‘shiq va to‘y marosimlaridagi ishtirok kuchli bo‘lganini ta’kidlaydi. Schuyler musiqiy hayot haqida ham to‘xtaladi. Unga ko‘ra, har bir hududda an’anaviy cholg‘ular (doira, gijjak, rubob) asosida musiqa ijro etilgan va bu musiqa diniy marosimlar, to‘y va janozalarda muhim o‘rin egallagan. Toshkentda u qatnashgan bir marosimda 7 kishilik musiqachilar guruhi doira va rubobda ijro qilgan kuylar orqali yig‘ilganlarni hayratda qoldirganini yozadi. U bu kuylarning ritmik murakkabligini Yevropa musiqa tizimiga o‘xshatadi, biroq ularning ohang va ijro uslubi bilan tubdan farqlanishini e’tirof etadi. Eugene Schuylerning asari Turkistonning madaniy hayotiga oid chuqur, tafsilotli va tarixiy asosli tahlillar bilan boyitilgan. U o‘zining xorijiy kuzatuvchi 30 Gordienko, Elena. Colonial Education in Central Asia under Russian Rule. - Moscow: Russian Academy of Sciences, 1994. - P. 75-95. 30 sifatidagi betaraflik bilan, Rossiya imperiyasining madaniy jihatdan mahalliy hayotga aralashuvi, diniy ta’lim tizimiga nisbatan munosabati va umumiy modernizatsiyaga nisbatan passiv siyosatini tanqid qilgan. Aynan shuning uchun ham uning asari tarixchilar, antropologlar va sharqshunoslar uchun bugungi kunda ham dolzarb manba bo‘lib qolmoqda. Geoffrey Wheeler – Britaniyalik tarixchi, Turkiston madaniy hayoti va ijtimoiy tizimini o‘rganishda muhim tadqiqotlar olib borgan. Uning "Cultural Developments in Soviet Central Asia" maqolasi Turkiston madaniy hayotining rivojlanishi va sovet davridagi o‘zgarishlarni tahlil qiladi 31 . Ushbu maqola, ayniqsa, madaniy islohotlar, ta’lim tizimi, teatr san’ati va adabiyotdagi yangiliklar kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Wheelerning tahlillariga ko‘ra, sovet davrida Turkistonda madaniy hayotda sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Ta’lim tizimi modernizatsiya qilindi, yangi maktablar ochildi va madaniy muassasalar rivojlandi. Teatr san’ati yangi shakllarini topdi, adabiyotda esa sotsialistik realizm yo‘nalishi kuchaydi. Wheeler bu o‘zgarishlarni ijtimoiy va siyosiy kontekstda tahlil qilib, madaniy hayotdagi yangiliklarning ijtimoiy qatlamlar orasida qanday qabul qilinganini o‘rgangan. Timur Kocaoğlu – turk tarixchisi va siyosatshunosi, XIX asr Turkiston madaniy merosini o‘rganishda muhim ishlar qilgan. Uning 2019-yilda nashr etilgan "Cultural heritage of Central Asian Turks in written sources of the XIX century" maqolasi Turkiston madaniy merosini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqola, ayniqsa, madaniy merosni o‘rganishda yozma manbalar va ularning ahamiyatini tahlil qilishga qaratilgan. XIX asrda Turkiston madaniy merosini o‘rganishda asosiy manba bo‘lgan yozma manbalar tahlil qilingan. Bu manbalar orasida V.I. Mezhovning "Turkestan to‘plami", A.L. Kuhnning "Turkestan albomi" va A.G. Serebrennikovning "Turkiston viloyati" kabi asarlar alohida ahamiyatga ega. Bu to‘plamlar, Turkistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, xalqning hayoti, urf-odatlari, 31 Robinson, Howard. The Transformation of Central Asia under Russian Imperialism. - London: University of London Press, 2011. - P. 102-130. 31 an'analari va urushlar kabi masalalarni yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada XIX asrda Turkiston madaniy merosini o‘rganishda ilmiy ekspeditsiyalar va tadqiqotlarning ahamiyati ta'kidlangan. Masalan, N.M. Przhevalskiy, I.V. Mushketov, N.A. Severtsov, N.A. Maev va boshqalar kabi olimlarning ilmiy ishlari, Turkistonning tabiiy va madaniy xususiyatlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. XIX asrda Turkiston madaniy merosini o‘rganishda mavjud bo‘lgan muammolar va ularni hal qilish yo‘llari ham ko‘rib chiqilgan. Yozma manbalarni to‘plash, ularni tahlil qilish va saqlash masalalari, madaniy merosni o‘rganishda asosiy muammolar sifatida ko‘rsatilgan. Umuman olganda, Timur Kocaoğlu ning maqolasi, XIX asrda Turkiston madaniy merosini o‘rganishda yozma manbalar va ilmiy tadqiqotlarning ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Bu maqola, Turkiston madaniy merosini o‘rganishda ilmiy asoslangan yondashuvni rivojlantirishga xizmat qiladi. Memet Yetişginning "accounts of the europeans on the culture, character and appearance of the turks of turkistan in the nineteenth century" maqolasi XIX asrda Turkiston turklarining madaniyati, xarakteri va tashqi ko‘rinishi haqida xorijiy sayohatchilar va diplomatlarning yozgan fikrlarini tahlil qiladi 32 . Yetişgin bu asarida yevropalik mualliflarning Turkiston xalqlari haqidagi fikrlarini yig‘ib, ularning madaniy hayoti, xarakteri va tashqi ko‘rinishini tahlil qiladi. Yetişgin tomonidan keltirilgan asosiy manbalar orasida yevropalik sayohatchilar va ilmiy xodimlarning XIX asrdagi Turkistonga qilgan sayohatlari haqida yozilgan asarlar mavjud. Ayniqsa, Arminius Vambéry va William Moorcroftning tasvirlari asosida yevropaliklar Turkiston xalqlarining madaniy hayotini qanday ko‘rganini ko‘rsatadi. Arminius Vambéry, 1860-yillarda Turkistonga sayohat qilgan va Turkiston xalqlarining madaniyati, urf-odatlari va kiyim-kechaklari haqida chuqur tasvirlar bergan. U Turkistonning markaziy qismlarida yashovchi turklar va o‘zbeklarning, ayniqsa, kiyim-kechaklari, turmush tarzlari va diniy an'analari haqida ma'lumotlar 32 Khakimov, Rustam. Cultural Assimilation and Resistance in Russian Turkestan. - Tashkent: Sharq, 2008. - P. 125- 150 32 taqdim etgan. Vambéryning yozishicha, Turkiston xalqlarining kiyimlari ularning ijtimoiy holati va qabila aloqalarini ko‘rsatar edi. Ularning kiyim-kechaklarida an'anaviy uslub saqlanib qolgan va bu ularning madaniyatini aks ettirgan. William Moorcroft esa, 1820-yillarda Turkistonning ba'zi hududlariga sayohat qilib, Turkiston xalqlarining tashqi ko‘rinishi va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini tasvirlab bergan. Moorcroft o‘zining hisobotlarida, Turkiston xalqlarining tashqi ko‘rinishi, yuz tuzilishi, soch turi va kiyimlarining o‘ziga xosligini ta'kidladi. Ularning tashqi ko‘rinishidagi o‘zgarishlar va xususiyatlar, Moorcroftning fikricha, uzoq vaqt davomida mustamlakachilik siyosatining ta'siriga uchramaganligini ko‘rsatadi. Maqolada yana bir diqqatga sazovor nuqta - XIX asrda yevropalik diplomatlarning Turkiston xalqlari haqidagi qarashlari. Misol uchun, rus diplomatlari va arxeologlaridan biri bo‘lgan Pavel P. Semenov-Tyan-Shansky Turkistonning tabiiy manzaralari va xalqlarning turmush tarzini tasvirlab, bu hududning qadimiy madaniyatiga bo‘lgan qiziqishni aks ettirgan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, Turkiston xalqlarining yirik va kichik qabilalari o‘rtasida an'anaviy o‘zaro aloqalar va turmush tizimi barqaror bo‘lgan. Yetişginning ilmiy ishida yevropalik sayohatchilar va diplomatlarning ma'lumotlariga asoslanib, XIX asrda Turkiston xalqlarining madaniyati, urf- odatlari, tashqi ko‘rinishi va ijtimoiy tuzilishi to‘g‘risida muhim tahlillar keltirilgan 33 . Bu ma'lumotlar XIX asrda Turkistonning madaniy merosi va xalqining o‘ziga xosligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, Yetişgin o‘zi olib borgan tahlillar orqali XIX asrda Turkiston xalqlari va yevropaliklar o‘rtasidagi madaniy va ijtimoiy aloqalarni ham yoritib o‘tdi. Yevropaliklar, xususan, Rossiya imperiyasining Turkistonda tashkil etilgan ekspeditsiyalar orqali, o‘sha davrda mavjud bo‘lgan ijtimoiy tizimni va xalqning turmush tarzini chuqur o‘rganganlar. Ushbu tadqiqotlar, Turkistonning madaniy merosi va tarixiy rivojlanishi haqida yangi ma'lumotlar keltirib chiqardi. 33 Memet Yetişgin. Accounts of the europeans on the culture, character and appearance of the turks of turkistan in the nineteenth century // London: University of London Press, 2011. - P. 102-130. 33 Yevropaliklarning Turkiston xalqlari haqida yozgan asarlari nafaqat tashqi ko‘rinishni, balki ular yashagan jamiyatning ijtimoiy va madaniy tuzilishini ham aks ettiradi. Yetişgin, maqolada yevropalik sayohatchilar tomonidan keltirilgan fikrlarning asossiz va ba'zan xato bo‘lishi mumkinligini tan olgan bo‘lsa-da, ularning madaniy aloqalarga oid fikrlarini tarixiy manbalar sifatida qimmatli deb hisoblaydi. Bu esa, XIX asrda Turkiston xalqlarining o‘ziga xosligini, ularning madaniy tarixini va ijtimoiy hayotini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Yetişginning ilmiy ishida o‘ziga xos metodologik yondashuv mavjud bo‘lib, u XIX asrda Turkiston madaniyatini tahlil qilishda tarixiy manbalarni, yevropaliklarning tasavvurlarini va sayohatlarni birlashtirgan. Bu orqali, Turkiston madaniyati va tashqi ko‘rinishi haqida aniq va keng qamrovli ilmiy tahlil taklif etilgan 34 . Maqoladagi bu natijalar, shuningdek, o‘sha davrda Turkiston xalqlarining madaniy hayotini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish va tadqiqotlarning yevropaliklarning o‘zaro aloqalaridagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Memet Yetişginning ilmiy ishida XIX asrda Turkiston turklarining madaniyati, xarakteri va tashqi ko‘rinishi haqidagi yevropalik sayohatchilar va diplomatlarning fikrlarini chuqur tahlil qilib, tarixiy manbalar orqali bu xalqlarning o‘ziga xosligini aniqlashga erishildi. Bu natijalar, Turkiston madaniyatini o‘rganishda yangi ilmiy yondashuvlarni taklif qiladi. 34 Memet Yetişgin. Accounts of the europeans on the culture, character and appearance of the turks of turkistan in the nineteenth century // London: University of London Press, 2011. - P. 111. 34 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Turkiston general-gubernatorligi tarixini xorijiy adabiyotlar asosida o‘rganish, mintaqa bo‘yicha tashqi nuqtayi nazarlarni, g‘arbiy olimlarning ilmiy-metodologik yondashuvlarini va siyosiy pozitsiyalarini anglash imkonini beradi. Ushbu mavzuni tadqiq etish jarayonida aniqlanishicha, G‘arb va Rossiya tarixchilari, sayohatchilari, diplomatlari va sharqshunoslari tomonidan yozilgan asarlar nafaqat Turkiston general-gubernatorligining siyosiy va ijtimoiy hayotini, balki bu hududga nisbatan bo‘lgan imperialistik qarashlarni ham aks ettirgan. Xususan, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida yozilgan xorijiy manbalar, asosan, Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishi va u yerda mustamlakachilik boshqaruvini joriy etish jarayonlarini tasvirlashga qaratilgan. Masalan, ingliz tadqiqotchilari Turkistondagi ruslarning harbiy yurishlarini geosiyosiy raqobat, ya'ni "Buyuk o‘yin" (The Great Game) doirasida baholagan. Ularning asarlarida Rossiyaning Markaziy Osiyodagi faoliyati Angliya imperiyasining Hindistondagi manfaatlariga tahdid sifatida ko‘rsatilgan. Bu holat esa G‘arb manbalarida Turkiston masalasi har doim xalqaro siyosat kontekstida talqin qilinganini anglatadi. Shuningdek, xorijiy adabiyotlarda Turkiston xalqlarining iqtisodiy va madaniy hayoti, mahalliy boshqaruv tizimlari, diniy qadriyatlari haqida berilgan ma’lumotlar bugungi tarixiy tahlillar uchun muhim manba vazifasini o‘taydi. Ayrim g‘arbiy mualliflar, xususan, nemis va frantsuz sharqshunoslari, mintaqaning o‘ziga xos madaniyati va islomiy merosiga nisbatan ancha neytral yoki hatto ijobiy yondashgan bo‘lsalar-da, ko‘pchilik rus manbalarida esa Turkiston aholisi "orqada qolgan", "tsivilizatsiyadan uzoq" jamiyat sifatida tasvirlangan. Bunday qarashlar rus imperiyasining mustamlakachilik siyosatini oqlash va mahalliy boshqaruv tizimlarini zaiflashtirishga qaratilgan edi. Ayniqsa, xorijiy diplomatlar va harbiy kuzatuvchilarning hisobotlari Turkistondagi siyosiy vaziyatni, mahalliy qarshilik harakatlarini va Rossiya hukumatining ularni bostirish uslublarini batafsil yoritib beradi. Bu ma’lumotlar 35 zamonaviy tarixshunoslik uchun beqiyos ahamiyatga ega, chunki ular rasmiy rus arxiv hujjatlari bilan solishtirilganda, muqobil va ko‘proq ob’yektiv tasvirni beradi. Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, mustamlaka davridagi xorijiy adabiyotlar ba’zan orientalistik stereotiplarga boy bo‘lib, Turkiston xalqlarini o‘z rivojlanishiga qodir emas deb baholagan. Bu kabi yondashuvlar G‘arb olimlari orasida mavjud bo‘lgan ilmiy kolonializm kayfiyatlarining mahsuli bo‘lib, bugungi kunda tanqidiy tarixiy tafakkur orqali baholanishi kerak. Xulosa qilib aytganda, Turkiston general-gubernatorligi xorijiy adabiyotlarda ko‘p qirrali va ziddiyatli tarzda yoritilgan. Bu manbalar mintaqa tarixini o‘rganishda muhim bo‘lsa-da, ularni tanqidiy tahlil qilish zarur. Xorijiy nuqtayi nazarlar Turkiston tarixining global kontekstdagi o‘rnini anglashga xizmat qilgani holda, mustamlaka tarixini anglash va zamonaviy tarixiy xotirani shakllantirishda ham alohida o‘rin egallaydi. Shunday qilib, bu adabiyotlar mintaqaning tarixiy haqiqatini to‘liq yoritish uchun emas, balki uni chuqurroq anglash, turli yondashuvlarni solishtirish va ilmiy xolislik asosida tahlil qilish uchun zaruriy ilmiy manbadir. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I.O`zbekiston Respublikasining prezidenti asarlari 1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. II.ASOSIY ADABIYOTLAR 1. Khalid, Adeeb. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. - Seattle: University of Washington Press, 2015. - P. 45-72. 2. Khayrullin, Shamil. The Role of Islamic Culture in Russian Turkestan. - Moscow: Oriental Literature, 2001. - P. 54-78. 3. Kleiman, Vladimir. The Economic History of Central Asia Under Russian Rule. - Moscow: MGU Press, 1970. - P. 110-135. 4. Kocaoğlu, Timur. Cultural Heritage of Central Asian Turks in Written Sources of the XIX Century. - Almaty: ArticleKZ, 2019. - P. 67-89. 5. McMurray, Arthur. Russian Influence in Central Asia. - St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1911. - P. 230-245. 6. Ogloblin, Andrey. Social Structures in Russian Turkestan. - New York: Cambridge University Press, 2008. - P. 67-99. 7. Rice, David. Russian Control in Central Asia: A Study of the Russian Conquest of Turkistan. - Boston: Harvard University Press, 1910. - P. 154-187. 8. Schuyler, Eugene. Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. - New York: Harper & Brothers, 1876. - P. 98- 122. 9. Shtromberg, Oskar. Russian Influence and Local Traditions in Central Asia. - Berlin: Springer, 1935. - P. 99-120. 10. Swayne, Mark T. A. The Russian Empire and Its Borders. - London: Palgrave Macmillan, 2007. - P. 220-245. 11. Tulloch, Claire. Russian Colonialism in Central Asia: A Comparative Study. - Edinburgh: Edinburgh University Press, 2012. - P. 183-205. 37 12. Turan, M. Emine. Cultural Transformation in Central Asia: A Soviet Perspective. - Ankara: Turkish Historical Society, 2005. - P. 75-98. 13. Wells, William T. The Politics of Russian Empire in Central Asia. - London: Palgrave Macmillan, 2003. - P. 45-62. 14. Wheeler, Geoffrey. Cultural Developments in Soviet Central Asia. - London: Routledge, 1954. - P. 45-70. 15. Yetişgin, Memet. Accounts of the Europeans on the Culture, Character and Appearance of the Turks of Turkistan in the Nineteenth Century. - Istanbul: Academia, 2016. - P. 30-55. III.XORIJIY ADABIYOTLAR 1. Akhundova, Nadine. Women and Family in Turkestan. - Tashkent: Sharq, 2013. - P. 123-145. 2. Akiner, Shirin. The Role of Women in Central Asia: Tradition and Change. - London: Routledge, 2015. - P. 110-140. 3. Alexeyev, Sergei. Cultural and Social Transformations in Central Asia: A Soviet View. - Moscow: Nauka, 1980. - P. 122-145. 4. Anderson, John. Russian Turkestan and its Relations with Britain. - London: Oxford University Press, 1905. - P. 133-158. 5. Azizov, Kamil. Socio-Economic Changes in Russian Turkistan. - Almaty: Kazakhstan Press, 1995. - P. 87-112. 6. Bartold, Vasily. Istoriya kul'turnoy zhizni Turkestana. - Moskva: Nauka, 1927. - P. 200-245. 7. Belov, Sergei. The Formation of the Turkistan Military District. - Moscow: Military Publishing House, 1954. - P. 123-145. 8. Dudin, Nikolai. The Rise of Russian Imperialism in Central Asia. - St. Petersburg: Nauka, 1912. - P. 60-85. 9. Fischer, Peter. The Development of Russian Rule in Central Asia: Cultural and Political Effects. - London: Routledge, 2004. - P. 90-110. 38 10. Gordienko, Elena. Colonial Education in Central Asia under Russian Rule. - Moscow: Russian Academy of Sciences, 1994. - P. 75-95. 11. Jones, William. Turkestan Under Russian Rule. - New York: Harper & Row, 1918. - P. 210-245. 12. Khakimov, Rustam. Cultural Assimilation and Resistance in Russian Turkestan. - Tashkent: Sharq, 2008. - P. 125-150. 13. Robinson, Howard. The Transformation of Central Asia under Russian Imperialism. - London: University of London Press, 2011. - P. 102-130. 14. Smyth, Richard. Imperialism in Central Asia: The Russian Experience. - New York: St. Martin’s Press, 2006. - P. 211-234. 15. Samin, Tofik. The Influence of Russian Colonialism on Central Asian Art and Architecture. - St. Petersburg: Hermitage Publishing, 1999. - P. 60-85. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB XORIJIY ADABIYOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGINING YORITILISHI

1.1. Gʻarb olimlari asarlarida Turkiston general gubernatorligidagi siyosiy boshqaruv masalalarining aks etishi

1.2. Sayohatchilar va diplomatlarning xotiralarida Turkistonning iqtisodiy siyosati

II. BOB ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA TURKISTON GENERAL GUBERNATORLIGI MAVZUSINING YORITILISHI

2.1. XXI asr xorijiy tarixchilarning yondashuvlarida Turkistonning ijtimoiy hayoti

2.2. Turkistonning madaniy hayoti aks ettirilgan xorijiy tarixiy tahlillar

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить