Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston jadidchilik harakatining shakllanish qonuniyatlarini Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyati misolida

Купить
MUN DARIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3-7 I BOB. TURKISTON DA J ADIDCHILIK HA RA KA TIN IN G SHA KLLA N ISHI VA IJ TIMOIY -SIY OSIY A SOSLA RI… … … ..… … ........8-25 1.1 Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat…………………..………..………..8-17 1.2.Jadidchilik harakatining maydonga kelishi, asosiy g’oyalari va yo’nalishlari…………………............................................................................17-25 II BOB. MA HMUDX O’J A BEHBUDIY J A DIDCHILIK HA RA KA TIN IN G G’OY A VIY Y ETA KCHISI ………………………………….…………….26-34 2.1.Mahmud xo’ja Behbudiynin g hayoti va ma’rifatchili k faoliyatinin g boshlanishi…..………………….……………………………………………..26-30 2.2.Behbudiyning ijtimoiy siyosiy qarashlari, jadidchilik rivojiga qo’shgan hissasi va darsliklari ……………………………………………………………….…35-36 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… … … … … .35-37 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … .… … … … … … … … … 38-39 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi: Bugungi kunimizda O‘zbekistonda yangi Rennnesans poydevorini qurish, insonning erkinligini ta’minlash maqsadida yurtimizda islohotlar izchil tarzda davom etmoqda. “Milliy o‘zligimimzni anglash,Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish bu borada ilmoy tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim 1 .”Tarix fani umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysi desam mubolag‘a bo‘lmaydi. Markaziy Osiyo xalqlari tarixining XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi davri milliy o‘zlikni anglash va istiqlol g‘oyalarining shakllanishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Bu davrda Rossiya imperiyasi mustamlakachiligiga qarshi ma’rifatparvarlik va milliy ozodlik harakati sifatida maydonga chiqqan jadidchilik harakati jamiyat hayotini tubdan isloh qilishning asosiy kuchi bo‘ldi.Bugungi kunda Yangi O‘zbekiston poydevorini barpo etishda jadidlar merosiga davlat darajasida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: "Biz, birinchi navbatda, mustaqillik g‘oyasi bilan sug‘orilgan jadid bobolarimizning ma’rifatparvarlik merosini o‘rganishimiz kerak. Bu boy ma’naviy meros bugun biz barpo etayotgan Uchinchi Renessansning poydevori bo‘lib xizmat qiladi" 2 .Mahmudxo‘ja Behbudiy nafaqat ushbu harakatning asoschisi, balki uning g‘oyaviy rahbari sifatida jadidchilikning nazariy va amaliy yo‘nalishlarini belgilab bergan buyuk siymodir. Uning hayoti va faoliyatini o‘rganish milliy ma’naviyatimizni yuksaltirishda g‘oyatda dolzarb vazifa hisoblanadi. Birinchidan, jadidchilik harakati Turkiston tarixida shunchaki ma’rifatparvarlik oqimi emas, balki jamiyatning barcha jabhalarini — ta’lim, madaniyat, siyosat va iqtisodiyotni tubdan isloh qilishga qaratilgan milliy ozodlik harakati edi.Mahmudxo‘ja Behbudiy ushbu jarayonning "otasi" va g‘oyaviy rahbari sifatida millatning istiqbolini 1 Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси . // Халқ сўзи, 2017 йил 23 декабрь. 2 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Тошкент: “Ўзбекистон” нашриёти, 2021. – Б. 225- 226. 3 ilm-fan va ma’rifatda ko‘rdi. Uning "Dunyo imoratlari ichida eng ulug‘i maktabdir" degan o‘gitlari bugungi kunda ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish borasidagi islohotlarimizga g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qiladi"Biz, birinchi navbatda, mustaqillik g‘oyasi bilan sug‘orilgan jadid bobolarimizning ma’rifatparvarlik merosini o‘rganishimiz kerak. Bu boy ma’naviy meros bugun biz barpo etayotgan Uchinchi Renessansning poydevori bo‘lib xizmat qiladi.". Ikkinchidan, Behbudiyning publitsistik faoliyati va u asos solgan matbuot nashrlari milliy o‘zlikni anglashda ulkan burilish yasadi. U o'zining "Oina" jurnali va "Samarqand" gazetasi orqali millatni jahon tamaddunidan xabardor bo'lishga, chet tillarini o'rganishga va zamonaviy texnologiyalarni o'zlashtirishga chaqirdi. Uning "ikki emas, to'rt til lozim" degan strategik qarashlari hozirgi globallashuv davrida yoshlarimiz uchun dasturilamal bo'lib qolmoqda. Uchinchidan, dolzarblikning yana bir muhim jihati — jadidlar merosining Uchinchi Renessans poydevori sifatidagi o‘rni bilan bog‘liq. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, jadidlar orzu qilgan erk va ma’rifat g‘oyalari bugungi Yangi O‘zbekistonning strategik maqsadlari bilan to'liq hamohangdir. Behbudiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlarini tahlil qilish, u asos solgan milliy davlatchilik g‘oyalarini o‘rganish hozirgi kunda yosh avlodda vatanparvarlik va milliy g‘urur tuyg‘ularini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Shu nuqtayi nazardan, kurs ishida Mahmudxo‘ja Behbudiy siymosini yangicha tarixiy kontekstda, ya'ni nafaqat ma'rifatparvar, balki yirik siyosiy arbob va millatning ma'naviy yo'lboshchisi sifatida tadqiq etish bugungi kun tarix fanining kechiktirib bo‘lmaydigan vazifalaridan biridir. Bu esa mavzuning ilmiy va amaliy jihatdan yuqori darajada dolzarb ekanligini to‘liq asoslab beradi. Tadqiqot ning obek t i: Ushbu tadqiqotning obyekti — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasidagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, milliy uyg‘onish davri va jadidchilik harakatining vujudga kelish tarixiy sharoitlari majmuidir. 4 Tadqiqot ning predmet i: Jadidchilik harakatining g‘oyaviy yo‘lboshchisi Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayot yo‘li, uning ma’rifatparvarlik va siyosiy faoliyati, milliy matbuot va maktabdorlik sohasidagi xizmatlari hamda Turkiston muxtoriyati g‘oyalarini ilgari surishdagi roli bilan bog‘liq jarayonlardir. Tadqiqot ning maqsadi: Turkiston jadidchilik harakatining shakllanish qonuniyatlarini Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyati misolida ilmiy manbalar asosida tahlil qilish, uning ijtimoiy-siyosiy qarashlarining milliy davlatchilik va xalq ma’rifatidagi o‘rnini yoritib berishdan iborat. Tadqiqot ning v azifalari: Tadqiqot oldiga qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi aniq vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan: − Birinchidan, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatni, Rossiya mustamlakachiligining o‘lkaga ta’sirini tarixiy manbalar asosida yoritish; − Ikkinchidan, Turkistonda jadidchilik harakatining maydonga kelish omillari va uning asosiy g‘oyaviy yo‘nalishlarini tahlil qilish; − Uchinchidan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning ma’rifatchilik faoliyati, u asos solgan "usuli jadid" maktablari va darsliklarining xalq savodxonligidagi ahamiyatini ochib berish; − To‘rtinchidan, Behbudiyning publitsistik merosi, xususan, "Oyna" jurnali va "Padarkush" dramasining jamiyat g‘oyaviy uyg‘onishidagi o‘rnini tadqiq etish; − Beshinchidan, Behbudiyning milliy davlatchilik qurish borasidagi siyosiy qarashlari va Turkiston muxtoriyati uchun olib borgan kurashini tahlil qilish; − Oltinchidan, bugungi kunda Yangi O‘zbekistonda jadidlar merosini o‘rganish natijalari va ularning yosh avlod tarbiyasidagi tarixiy ahamiyatini qiyoslab, xulosalar shakllantirish. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi quy idagilardan iborat : Ushbu tadqiqot ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda jadidchilik harakati nafaqat ma'rifatparvarlik yo'nalishi, balki Turkiston milliy davlatchiligini tiklashga qaratilgan yaxlit siyosiy- 5 ijtimoiy konsepsiya sifatida kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda quyidagi yangi yondashuvlar ilgari suriladi: Mahmudxo'ja Behbudiyning "Padarkush" dramasi va publitsistik merosi milliy o'zlikni anglash hamda jamiyatni transformatsiya qilishning g'oyaviy asosi sifatida yangicha talqinda yoritiladi; Jadidla tizimidagi islohotlari (usuli jadid) shunchaki savodxonlikni oshirish emas, balki Turkiston uchun zamonaviy dunyoviy intellektual elitani shakllantirish loyihasi sifatida asoslanadi; Behbudiy tomonidan ilgari surilgan "Muxtoriyat" g'oyasi va uning mintaqaviy siyosiy boshqaruvdagi o'rni, zamonaviy parlamentarizm va federativ boshqaruvning ilk tarixiy kurtaklari sifatida ochib beriladi; Jadid namoyandalarining matbuot sohasidagi faoliyati milliy mafkurani shakllantirish va xalqaro aloqalarni o'rnatishdagi roli arxiv ma'lumotlari asosida dalillanadi. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot lar t ahlili: Tadqiqot mavzusining o‘rganilish tarixini shartli ravishda quyidagi guruhlarga bo‘lib tahlil qilish mumkin: Birinchi guruhdan mavzuga oid fundamental nazariy va tarixiy tadqiqotlar o‘rin olgan. B. Qosimovning “Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoiylik” 3 asari ushbu yo‘nalishdagi eng asosiy manba bo‘lib, unda Mahmudxo‘ja Behbudiy shaxsi va uning maktab, matbuot hamda teatr sohasidagi islohotlari arxiv hujjatlari yordamida batafsil yoritilgan. Shuningdek, akademik D. Alimova va D. Rashidovaning “Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri” 4 nomli monografiyasida Behbudiyning tarixchi olim sifatidagi qiyofasi va milliy davlatchilik borasidagi qarashlari tahlil qilingan. Ikkinchi guruhga jadidchilik harakati va uning vakillari faoliyatini maxsus yo‘nalishlarda o‘rgangan tadqiqotchilarning ishlari kiritildi. N. Avazovning Behbudiy 3 Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б. 220. 4 Алимова Д.А., Рашидова Д.А. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. – Тошкент: Академия, 1999. – Б.8-10 6 ma’rifatparvarligiga oid tadqiqotlari 5 , A.M. Xudayqulovning Turkiston jadidlarining ma’rifatparvarlik faoliyati bo‘yicha olib borgan dissertatsiyasi 6 hamda B.M. Rasulovning musulmon maktablari va madrasalari tarixiga oid izlanishlari mavzuning pedagogik va ijtimoiy- siyosiy jihatlarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etadi 7 . Shuningdek, I. Mo‘minovning O‘zbekistondagi ijtimoiy-falsafiy fikr taraqqiyotiga oid asarlarida jadidlar dunyoqarashining shakllanish omillari tadqiq etilgan 8 . Uchinchi guruhni sho‘ro davri va undan oldingi davr adabiyotlari tashkil etadi. K.E. Bendrikovning xalq maorifi tarixiga oid ocherklari 9 hamda N.P. Ostroumovning islomshunoslikka oid asarlarida davrning ta’lim tizimi va mustamlaka ma’murlarining qarashlari o‘z aksini topgan 10 . Ziyo Saidning o‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga oid asari esa Behbudiy tomonidan asos solingan “Samarqand” va “Oyna” nashrlarining professional tahlili uchun tayanch manba bo‘lib xizmat qiladi 11 .To‘rtinchi guruhga bevosita Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘z asarlari va zamondoshlarining guvohliklari kiritildi. “Oyna” jurnali sahifalaridagi maqolalar 12 , A. Avloniy 13 , Hoji Muin 14 va Nadim Behbudiyning 15 ma’lumotlari tadqiqotning obektivligini ta’minlashga va jadidchilik g‘oyalarining asl mohiyatini tiklashga xizmat qildi. Tadqiqot ning usullari: Tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillarida foydalanildi. 5 Avazov N.X. Mahmutxo‘ja Behbudiy - ma’rifatparvar. – Toshkent, 1993. – B. 1. 6 Xudayqulov A.M. Turkiston jadidlarining ma’rifatparvarlik faoliyati (XIX asr oxiri – XX asr boshlari): Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Toshkent, 1995. – B. 13. 7 Rasulov B.M. O‘zbekiston musulmon maktablari va madrasalari tarixidan (XIX asr oxiri – XX asrning 20- yillari): Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Andijon, 1996. – B. 19. 8 Moʻminov I. O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan. – Toshkent: Fan, 1967. – B. 28- 30. 9 Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865–1924 гг.). – Москва: Акад. пед. наук РСФСР, 1960. – С. 67, 72. 10 Остроумов Н.П. Исламоведение. – Тошкент, 1914. – Б. 213. 11 Ziyo Said. O‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga bir nazar // Tanlangan asarlar. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1974. – B. 54-56. 12 Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия // Ойна ж. – 1914. – №27. – Б. 503-504. 13 Avloniy A. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. 2-jild. – Toshkent: Ma’naviyat, 1998. – B. 288. 14 Hoji Muin. Mahmudxo‘ja Behbudiy // Uchqun. – 1923. – №1. 15 Надим Беҳбудий - Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг невараси, Самарқанд Давлат Университетининг профессори. Вафотидан олдин, яъни 1995 йили у билан суҳбатда бўлганмиз. 7 Tadqiqot nat ijalarining nazariy v a amaliy ahamiy at i: Mazkur tadqiqot ishida olingan natijalar ham nazariy, ham amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi: Nazariy ahamiy at i: Tadqiqot Turkiston o‘lkasidagi jadidchilik harakati va uning yirik namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiyning ijtimoiy-siyosiy hamda ma’rifatparvarlik faoliyati haqidagi tarixiy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi. Ishda keltirilgan tahlillar milliy uyg‘onish davri tarixini, xususan, milliy davlatchilik g‘oyalari va jadidlar mafkurasini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari Vatan tarixi, milliy g‘oya va ma’naviyat asoslari hamda jadidshunoslik yo‘nalishi bo‘yicha ilmiy xulosalarni nazariy jihatdan asoslaydi. A maliy ahamiy at i: Ishning amaliy ahamiyati shundaki, undagi ma’lumotlar va xulosalardan: -Oliy o‘quv yurtlarining tarix, gumanitar fanlar va pedagogika yo‘nalishlarida; -"O‘zbekiston tarixi", "Ma’naviyat asoslari" hamda "Siyosiy ta’limotlar tarixi" fanlarini o‘qitishda qo‘shimcha manba sifatida; -Jadidlar merosi va milliy matbuot tarixiga oid ilmiy izlanishlarni tizimlashtirishda; -Milliy uyg‘onish davri bo‘yicha ma’ruzalar, seminar mashg‘ulotlari va ilmiy to‘garaklar uchun uslubiy qo‘llanma sifatida foydalanish mumkin. -Mahmudxo‘ja Behbudiy ilgari surgan milliy birlik va ma’rifat g‘oyalari bugungi kunda yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning tarixiy asosi sifatida xizmat qiladi. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi : Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 39 betni tashkil etadi. Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi boʻyicha adabiyotlar 8 sharhi, tadqiqotda qoʻllanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. Kurs ishining birinchi bobida Turkistonda jadidchilik harakatining shakllanishi, uning ijtimoiy-siyosiy va g‘oyaviy asoslari hamda o‘lkaning chor Rossiyasi mustamlakachiligi davridagi ahvoli haqida ma’lumotlar berilgan bo‘lib, bu harakatning milliy davlatchiligimiz tarixidagi tutgan o‘rni manbashunoslik va tarixshunoslik tahliliga bag‘ishlangan. Bunda jadidchilikning maydonga kelishi, uning asosiy g‘oyalari va o‘lka ijtimoiy hayotidagi o‘zgarishlarga ta’siri, shuningdek, mavzuga oid turli adabiyotlar va xorijiy tadqiqotlar tahlil etilib, tegishli ma’lumotlar asosida mavzu ochib berilgan. Kurs ishining ikkinchi bobida Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston jadidchilik harakatidagi yetakchilik roli, uning hayot yo‘li va ko‘p qirrali ma’rifatparvarlik faoliyati tarixiy jarayonlar hamda o‘sha davr manbalari orqali yoritib berilgan. Behbudiyning publitsistik merosi, milliy matbuot va teatr rivojiga qo‘shgan hissasi, shuningdek, u ilgari surgan Turkiston muxtoriyati g‘oyalarining shakllanishi ilmiy adabiyotlar yordamida tahlil qilingan. Ushbu bobda Behbudiy faoliyatining milliy o‘zlikni anglash va xalqning siyosiy madaniyatini yuksaltirishdagi o‘ziga xos tomonlari haqida keng ma’lumot berilgan. 9 I BOB. TURKISTON DA JA DIDCHILIK HA RA KA TIN IN G SHA KLLA N ISHI VA IJ TIMOIY -SIY OSIY A SOSLA RI I.1. Rossiy a imperiy asining X IX asr oxiri - X X asr boshlarida Turk ist onda milliy madaniy at sohasida olib borgan siy osat i Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati nafaqat harbiy-siyosiy va iqtisodiy sohalarni, balki jamiyatning ma’naviy- madaniy hayotini ham to‘liq nazorat qilishga qaratilgan edi. XIX asrning oxiriga kelib, rus ma’muriyati o‘lka xalqlarining milliy o‘zligini kuchsizlantirish va imperiya manfaatlariga mos keladigan madaniy muhitni shakllantirish maqsadida tizimli chora-tadbirlarni amalga oshira boshladi.O‘zbek xalqi Rossiya bosqiniga qadar boy ma’naviy merosga, shu jumladan, o‘ziga xos ta’lim tizimiga ega bo‘lib, bu yerda ko‘p sonli maktablar va madrasalar mavjud edi. Rossiya hukumati O‘rta Osiyoni bosib olgandan keyin o‘lkamiz hududida mustamlakachilik, ruslashtirish siyosatini olib bordi, milliy madaniyatni, ma’naviy qadriyatlarni, an’anaviy maktab va madrasalar faoliyatini chekladi. Turkistondagi chor ma’murlari madrasalarni vaqf mulklaridan mahrum qildilar, tarixiy yodgorlik hisoblangan hashamatli binolarini qarovsiz qoldirib, vayron bo‘lishiga sababchi bo‘ldilar. Mustamlakachilarning ko‘pgina milliy maktab va madrasalarni yopib qo‘yishlari, qolganlarini faqat diniy o‘quv yurtlariga aylantirib, dunyoviy fanlar o‘qitilishiga qarshilik ko‘rsatishlarining tagida o‘zbek xalqini o‘z tarixi va madaniyatidan uzoqlashtirishdan, vatanparvarlik tuyg‘ularini yo‘q qilishdan iborat bo‘lgan maqsad yotar edi. Lekin ular o‘z maqsadlariga to‘la erisha olmadilar. Mamlakatimiz qaramlik zulmi ostida qolgan bo‘lsa- da, xalq o‘zligini yo‘qotmadi, o‘zining ma’naviy merosini avaylab asrab qoldi.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov qayd qilganidek: “Xalqning madaniy qadriyatlari, ma’naviy merosi ming yillar mobaynida Sharq xalqlari uchun qudratli ma’naviyat manbai bo‘lib xizmat qilgan.uzoq vaqt davom etgan qattiq mafkuraviy tazyiqqa qaramay,O’zbekiston xalqi avloddan-avlodga o’tib kelgan o’z tarixiy va madaniy qadriyatlarni hamda o’ziga xos 10 an’analarni saqlab qolishga muvoffaq bo’ldi 16 . Rossiya hukumati milliy madaniyatni cheklash, mahalliy aholini ruslashtirish maqsadini izchil ravishda oshira borib, Turkistonda ruscha umumta’lim, o‘rta maxsus o‘quv yurtlari va rus-tuzem maktablarini ochdi. Bu o‘quv yurtlariga ruslar bilan birga qisman mahalliy xalq vakillari ham qabul qilingan. Bundan ko‘zlangan maqsad ularni Rossiya davlatiga mehr qo‘yib xizmat qiladigan kadrlar qilib tayyorlash edi. 1896-yilda faqat Toshkent shahrining erkak va xotin-qizlar gimnaziyalaridagi barcha o‘g‘il bolalarning 3 foizini, qizlarning 2,6 foizini tub yerlik aholining bolalari tashkil qilgan. Toshkent o‘qituvchilar seminariyasini 1879–1904-yillarda 415 nafar kishi bitirgan bo‘lsa, ulardan 65 nafari mahalliy xalq vakillari edi 17 .1884-yilda Toshkentda birinchi rus- tuzem maktabi ochilgan bo’lsa 18 , XIX asr oxiriga kelib Turkiston o‘lkasida ularning soni yuzdan ortib ketdi. Turkistonda mustamlakachilik davrida bu maktablarda bir necha ming tub yerli aholining farzandlari ta’lim oldilar. Shunisi diqqatga sazovorki, rus ma’muriyatining ularni Rossiya imperiyasining sodiq fuqarolari qilib tarbiyalashdan iborat maqsadiga xilof ravishda ushbu maktablarning bitiruvchilari orasidan Mahmudxo’ja Behbudiy, Mustafo Cho‘qayev, Turar Risqulov, Ubaydulla Asadullaxo‘jayev kabi xalq yetakchilari, mustaqillik uchun kurashchilar yetishib chiqdi. O‘lkada ruscha o‘quv yurtlarining vujudga kelishi mahalliy aholi vakillarining ruscha xat-savodini chiqarishda, rus tilini va rus xalqi madaniyatini o‘zlashtirishda hamda Turkiston xalqlarining madaniy hayotini o‘sishida muhim rol o‘ynadi.Manbalar shundan guvohlik beradiki, Turkiston o‘lkasida ma’rifat, maorif, aholi savodxonligini oshirish ishlari bir muncha yo‘lga qo‘yilgan edi.XIX asr oxirida Turkiston o‘lkasida 313 ta madrasa, Buxoroda 103 ta, Xivada 8 ta madrasa bo‘lgan 19 . 1913-yilda 16 Islom Karimov. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. – B. 137. 17 To‘ra Niyozov. Tanlangan asarlar. 8 jildlik. – Toshkent: Fan, 1967. – 5-jild. – B. 68–70 18 A.M. Xudayqulov. Turkiston jadidlarining ma’rifatparvarlik faoliyati (XIX asr oxiri – XX asr boshlari): tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish учун yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Toshkent, 1995. – B. 13. 19 Муминов И. Из истории развития общественно-философской мысли в Узбекистане. С. 30.. 11 Turkistonda 7 290 ta eski maktab mavjud bo‘lib, ularda 70 ming 864 o‘quvchi ta’lim olgan 20 . Maxsus ayollar maktablari — otinxonalar bo‘lgan. XX asr boshlarida Farg‘ona viloyatida 33 ming nafar qizlar, Toshkentda 6 ming 200 nafar qizlar o‘qigan 21 .Bu bilim markazlari mahalliy aholining savodxonligi, madaniyati va ma’rifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganligini rus hukumati ma’murlari ham tan olishga majbur bo‘lishgan. Turkiston general-gubernatori Mishchenko 1909-yil 14-martda Xalq maorifi vaziriga yozgan maxfiy maktubida shunday degan:“Turkiston o‘lkasi mahalliy aholisi orasida xat-savodni tarqatish masalasi, ayniqsa, Sirdaryo, Farg‘ona va Samarqand oblastlarida, Rossiyaning G‘arbiy Yevropa qismi aholisiga nisbatan yaxshi uyushtirilgan. O‘lkaning butun keng hududini ko‘plab boshlang‘ich o‘quv yurtlari — maktablar, o‘rta va oliy o‘quv yurtlari — madrasalar qoplab olgan. Maktablar maxsus qurilgan binolardan tashqari masjidlarda, hattoki, ulkan chinor va qayrag‘ochlarning kavaklarida joylashgan. Bu holatda ming yillar davomida madaniy hayot kechirgan xalqning qadimiy madaniyatining ta’siri ko‘rinib turibdi.” Yuqorida keltirilgan faktlar Turkiston o‘lkasida, o‘zbek xonliklarida milliy maorif yuksak darajada rivojlanganligidan, mahalliy xalq savodli bo‘lganligidan guvohlik beradi.Rossiya imperiyasi O’rta Osiyoning asosiy qismini bosib olib ,1867 yilda Turkiston general- gubernato tashkil qilinganda n keyin o‘lkada mustamlakachilik siyosatini amalga oshirib, milliy maorifga, yerli aholining savodxonligining, ma’naviyatining o‘sishiga katta zarar yetkazdi. Rus ma’murlari madrasalarga nisbatan dastlab ularni inkor etish siyosatini amalga oshirdi.General-gubernatorning maqsadi madrasa, maktablarni nazoratsiz qoldirib, ularning faoliyatini susaytirish, mol-mulkini, daromadini talon-taroj qildirish edi. Lekin diniy o‘quv yurtlariga mahalliy aholining e’tibori kuchli bo‘lganligi tufayli maktab va madrasalar o‘z faoliyatini davom ettirdilar va chor hukumati ko‘zlagan maqsadiga to‘la erisha olmadi.K.P. Kaufman qo‘llagan usul natija bermaganini ko‘rgan Turkistonning yangi 20 Остроумов Н.П. Исламоведение. С. 213. 21 Расулов Б.М. Из истории мусульманских мактабов и медресе Узбекистана. Конец XIX – 20-е годы ХХ в.: Автореф. дис. ... канд. истор. наук. – Андижан, 1996. С. 19. 12 general- gubernatori, reaksion general N.O. Rozenbax (1884– 1889- gubernatorlik qilgan) milliy maorifni qat’iy cheklashga qaratilgan siyosat olib bordi va Rossiya hukumatiga milliy maktablarning faoliyatini cheklashga oid takliflar bilan murojaat qildi. Ularda maktab va madrasalarning kuzatib turilishi, ularning hukumat nazorati ostiga olinishi va hukumatga bo‘ysundirilishiko‘zda tutilgan bo‘lib, Rossiya hukumatiga bunday takliflar ma’qul edi. Rossiya imperatorining 1875-yil 17-mayda imzolagan qarorida Turkiston o‘lkasida o‘quv yurtlari boshqarmasi tashkil qilinib, unga rus o‘quv yurtlaridan tashqari barcha tipdagi maktablarni, shu jumladan, milliy maktablarni ham boshqarish topshirilgan edi 22 .Musulmon maktablari ustidan nazoratni kuchaytirish, ular faoliyatini susaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadida N.O. Rozenbax 1887-yil may oyida Maorif vazirligiga maxsus ma’ruza bilan murojaat qilib, Turkiston o‘lkasi o‘quv yurtlari boshqarmasida alohida musulmon maktablari inspektori lavozimini tashkil qilishni va bu maktablar ustidan nazoratni kuchaytirishni so‘radi. Bu masala ancha vaqt markazdagi har xil idoralarda muhokama qilinib, nihoyat 1890-yilda shunday lavozim tashkil qilishga ruxsat berilgan 23 . Bu boshqarma tomonidan musulmon maktablari huquqlarini cheklashga qaratilgan bir necha ko‘rsatmalar ishlab chiqildi va 1889–1898- yillarda Turkiston general-gubernatori bo‘lgan, mahalliy xalqlarga nisbatan o‘ta dushmanlik kayfiyatidagi general A.B. Vrevskiy tomonidan tasdiqlandi. 1894-yil 14-martda tasdiqlangan “Turkiston o‘lkasi musulmon maktablarini boshqaruvchi xalq o‘quv yurtlari uchinchi inspektoriga yo‘riqnoma”da o‘lkadagi o‘troq va ko‘chmanchi aholining barcha musulmon madrasa va maktablari shu inspektor qaramog‘ida bo‘ladi, deb ko‘rsatiladi. Bu lavozim Turkiston o‘lkasi o‘quv yurtlari boshqarmasidagi ikkita inspektor lavozimidan keyingisi bo‘lgani uchun 3-inspektor deb nomlangan. Ilgari xonlik davrida musulmon diniy mahkamalar qaramog‘ida bo‘lgan madrasa va maktablar endi rus 22 Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865–1924 гг.). – Москва: Акад. пед. наук РСФСР, 1960. С. 67. 23 Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865–1924 гг.). – Москва: Акад. пед. наук РСФСР, 1960. С. 72 13 ma’muriyati nazoratida bo‘lib qoldi. Bu, albatta, yuqorida ko‘rsatilgan maqsadlarni, ya’ni milliy maktablar huquqlarini cheklanishini nazarda tutib qilingan ish edi. 3-inspektor yo‘riqnomasida ularning huquqlarini cheklanishiga qaratilgan qoidalar bayon etilgan.Yo‘riqnomaga ko‘ra barcha maktablar o‘qituvchilarining boshlig‘i deb hisoblanadigan mazkur inspektorning ish joyi Toshkent shahrida bo‘lib, uning zimmasiga musulmon maktablarini imkon boricha tez-tez tekshirib turish, madrasalar qoshida rus tili kurslarini ochish uchun zarur mablag‘lar topish chora- tadbirlarini ko‘rish yuklatilgan edi. Madrasalarga ma’lum bilimga, ma’lumotga ega bo‘lgan mudarrisla r 3- inspektornin tavsiyasi bilan tayinlanishi belgilab qo‘yildi.Yo‘riqnomada inspektorga madrasadagi darslar hajmi va mazmunini, mudarrislar darslarining xarakteri, yo‘nalishi va ruhini nazorat qilish vazifasi yuklatildi. Buning uchun inspektor birinchidan, shaxsan o‘zi o‘quv yurtlarini tekshirishi va ikkinchidan, madrasa mudiridan har oyda o‘quv ishlarining ahvoli haqida axborot olib turishi hamda madrasa mudirlari inspektorga yillik hisobot ham topshirishlari zarurligi ko‘rsatilgan.Inspektorga, shuningdek, vaqf mulkidan tushadigan daromad qanday sarflanayotganligini nazorat qilish, mutavalli faoliyatida biror kamchilik aniqlangan taqdirda, bu haqda bosh inspektorga xabar berish vazifasi yuklatilgan. Biron-bir madrasada uch yil davomida mashg‘ulotlar olib borilmaganligi aniqlansa, inspektor bu madrasani yopish to‘g‘risida yuqori idoralarga murojaat qilishi shart, deb ko‘rsatilgan.Shunday qilib, bu yo‘riqnoma madrasalar va maktablar faoliyatini har tomonlama cheklash, milliy maorif tizimini izdan chiqarish, maktablar va madrasalarni to‘liq nazorat ostiga olish maqsadiga xizmat qildi. Ushbu yo‘riqnomaga binoan o‘quv yurtlari uchinchi inspektori maktablar va madrasalarning asosiy rahbari bo‘lib qoldi. Shu tariqa musulmon maktablari podsho Rossiyasining Turkistondagi o‘quv yurtlari idorasiga to‘la bo‘ysundirildi hamda mudarrislar darslarining siyosiy yo‘nalishi doimiy nazorat ostiga olindi. 1894-yilda Turkiston general-gubernatori madrasalarning katta mudarrislari uchun yo‘riqnomani tasdiqladi. Bu yo‘riqnoma madrasalarning chor ma’murlariga 14 tobeligi, qaramligini yanada kuchaytirdi 24 . Yo‘riqnomada yozilishicha, kichik mudarrislar, mutavalli va mullalar o‘z madrasasi katta mudarrisining barcha qonuniy talablarini bajarishlari shart edi. Shu bilan birga, katta mudarris 3-inspektorning va boshqa boshliqlarning barcha qonuniy talablarini bajarishi lozim deb uqtirildi.Ko‘rinib turibdiki, rasmiy ravishda madrasaga katta mudarris boshliq bo‘lsa-da, amalda esa madrasaning rahbarligi rus ma’murlari qo‘lida edi. Katta mudarrisga madrasada sodir bo‘lgan voqealar, mojarolar, o‘lim, yong‘in va shunga o‘xshash hodisalar yuz berganda inspektor va uyezd boshlig‘iga shoshilinch xabar berish, har yili dekabr oyining boshida madrasa xodimlari va talabalarining to‘liq ro‘yxatini tuzish va unda madrasa mutavallisining, mudarrislarining va talabalarning qaysi darajada (a’lo — katta, avsat — o‘rta, adno — kichik) va necha yildan beri shu darajada ekanligini ko‘rsatish va inspektorga topshirish vazifalari yuklatilgan edi.Shuningdek, vaqf mulkidan olingan daromad haqida mutavallidan kerakli ma’lumotlarni talab qilish, har yili fevral oyining boshida vaqf mulkidan tushgan daromad, uning qancha qismi sarflanganligi va vaqf mulkida sodir bo‘lgan o‘zgarishlar haqida inspektorga axborot berish, madrasani toza, pokiza tutish, o‘z vaqtida ta’mirlanishini nazorat qilib turish vazifalari yuklatilgan edi.Shuningdek, madrasaning boshqa mudarrislarining o‘z vazifasini vijdonan bajarishini talab qilish va nazorat qilish, madrasaga yangi talabalarni qabul qilib, ularni darslarga muntazam qatnashishini, odobli bo‘lishini talab qilish ham katta mudarris zimmasidagi vazifalar sirasiga kirar edi.Mullaga bitta darajada 7 yildan ortiq bo‘lishga huquq berilmagan. Mulla darsga 6 oy qatnashmasa, katta mudarris uni madrasadan chiqarish uchun inspektorga axborot berishi zarur edi. Unga, shuningdek, madrasa xodimlari va mullalariga vaqf daromadini to‘g‘ri bo‘linishini nazorat qilib turish topshirilgan. Katta mudarris boshqa mudarrislar bilan birga adno darajasidan avsat darajasiga, avsat darajasidan a’loga o‘tadigan mullalarning imtihonini o‘tkazar edi. Yuklatilgan vazifalarni bajarmagan katta mudarrislar egallab turgan lavozimidan bo‘shatilar edi. 24 Муминов И. Из истории развития общественно-философской мысли в Узбекистане. С. 28–29. 15 Chor ma’murlari katta mudarris lavozimini tashkil qilib, u orqali madrasaning butun ichki ishlaridan xabardor bo‘lib turish, uning faoliyatini nazorat qilishni maqsad qilib qo‘ygan edi.Yo‘riqnomadagi qoidalardan bilinib turibdiki, madrasa xodimlari, mullalarining har bir yurishi, mudarrislar darsining sifati, mazmuni, mullalarning darslariga munosabati, odobi, axloqi, xo‘jalik ishlari, vaqf tarkibidagi o‘zgarishlar, daromaddan to‘g‘ri foydalanish masalalari va boshqalarni chor ma’murlari katta mudarris orqali nazorat qilib turgan.Musulmon o‘quv yurtlari inspektori va madrasaning katta mudarrisi lavozimining joriy qilinishi, ularning vazifalarini belgilovchi yo‘riqnoma madrasa va ularning xodimlarining huquq-huquqlarini chekladi, poymol qildi.Lekin milliy maktablarga dushmanlik ko‘zi bilan qaragan Turkistondagi rus ma’murlari bu bilan chegaralanib qolmadilar hamda madrasalar va mudarrislar huquqini cheklashni davom ettirdilar.1886-yilda Rossiya imperatori tomonidan tasdiqlangan “Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi nizom”da madrasa qurish va vaqf ta’sis qilish Turkiston general- gubernatorining ruxsati bilan amalga oshiriladi, deyilgan. Lekin, amalda Turkiston general-gubernatori va rus amaldorlari har xil yo‘llar bilan bunga doim qarshilik ko‘rsatdilar. 1902-yil 14-iyunda Farg‘ona viloyati harbiy gubernatori madrasa ochish masalasida Turkiston general-gubernatoriga maxsus xat bilan murojaat qilib, Farg‘ona viloyatining musulmonlaridan biri undan madrasa ochishga ruxsat so‘raganligini ma’lum qiladi. Xatda harbiy gubernator madrasa qurish uchun asos yo‘qligini har tomonlama isbotlashga uringan.Birinchidan, viloyatda madrasalar ko‘p, yangi qurish uchun zarurat yo‘q; ikkinchidan, yangi musulmon o‘quv yurtlarini ochish, ular islomni mustahkamlash uchun xizmat qilishi sababli, o‘ta yomon ish bo‘ladi, shularni hisobga olib yangi madrasalar qurishni talab qilganlarning iltimosini rad etishingizni so‘rayman, deb yozadi harbiy gubernator.Ushbu hujjatga 1901–1904-yillarda Turkiston general- gubernatori bo‘lgan N.A. Ivanov 1902-yil 31-iyulda “Rad qilish kerak va bundan keyin ham rad qilinsin” deb rezolyutsiya qo‘ygan. General- gubernatorning bu qarori faqat Farg‘ona viloyati uchun emas, balki butun o‘lka uchun 16 qabul qilingan qaror edi.Turkiston o‘lkasi xalq o‘quv yurtlari 3-inspektori V.P. Nalivkin o‘zining 1894-yilda o‘quv yurtlarini ochishda rahbarlik qilish uchun qo‘llaniladigan qoidalar loyihasiga yozgan tushuntirish xatida madrasalar, maktablar, qorixonalarga salbiy munosabatini bayon qilib, shunday yozgan:“Xulosa qilib shuni aytish kerakki, maktablar birinchidan, zamondan orqada qolgan. Ikkinchidan, ularda rivojlanish uchun kurtak yo‘q, ularni oldin rus-tuzem maktablari Keyinchalik uzoq kelajakda bizning har xil nomdagi rus o‘quv yurtlarimiz sekin-sekin siqib chiqaradi. Shuning uchun hozir quyi tuzem maktablarining faoliyat ko‘rsatishi to‘g‘risida ham, ularning sonini orttirish to‘g‘risida ham g‘amxo‘rlik qilish uchun hech qanday asos yo‘q. Asta-sekinlik bilan qator cheklash choralarini ko‘rib, bu maktablarni bizning mahalliy aholi ma’naviy hayotiga ta’sirimizga qarshilik ko‘rsatishga ojiz, loqayd qilish lozim”. Turkistonning birinchi general-gubernatori K.P. fon Kaufmandan keyingi boshliqlar, ayniqsa, Dukchi Eshon yetakchiligidagi Andijon qo‘zg‘olonidan keyingi generallar S.M. Duxovskoy, P.I. Mishchenko, A.I. Samsonov va boshqalar musulmon ruhoniylariga qarshi qat’iy choralar ko‘rish, ruslashtirish siyosatini tezlashtirish, madrasa va maktablarda tub islohotlar o‘tkazish g‘oyalarini ilgari surdilar. Bu g‘oyalarning tashabbuskorlari Turkistonda yevropotsentrizmni (G‘arb madaniyati, jumladan rus madaniyatining Sharq madaniyatidan ustunligi haqidagi ta’limotni) tarqatuvchilar, madaniyat sohasidagi rus ma’murlari N.P. Ostroumov, V.P. Nalivkin, S.M. Gramenitskiy, F.M. Kerenskiy va boshqalar edi.N.P. Ostroumov va V.P. Nalivkin madrasa va maktablarni isloh qilishni shoshilinch va zo‘ravonlik, “inqilobiy” yo‘l bilan, S.M. Gramenitskiy va F.M. Kerenskiy esa asta-sekin, evolyutsion yo‘l bilan amalga oshirish tarafdorlari edi.Chor hukumati Turkistondagi ruhoniylarni mahalliy xalqni o‘z ortidan ergashtira oladigan, musulmonlarni chorizmga qarshi qo‘zg‘olonga uyushtira oladigan o‘ta xavfli kuch deb hisoblab, ular bilan juda ehtiyot bo‘lib aloqa qilish zarur, deb bilgan. Shu maqsadda markaziy hukumat Turkiston general-gubernatorlarining 17 maktab va madrasalarda keng miqyosda islohot o‘tkazish to‘g‘risidagi fikr va takliflarini qo‘llab-quvvatlamadi va bunga ruxsat bermadi. 1.2 J adidchilik harak at ining may donga k elishi,asosiy g’oy alari v a qarashlari. Rossiya imperiyasining Turkistonni xom ashyo manbaiga aylantirganligi, xalqni qashshoqlik va jaholatga solganligi, umuman uning mustamlakachilik siyosati xalqni istibdod zulmiga qarshi milliy ozodlik kurashini boshlashga majbur qildi.Mana shunday tarixiy sharoitda o‘lkada millat ravnaqi, ozodligi, erkinligini tinch yo‘l bilan qo‘lga kiritishni o‘ylovchi taraqqiyparvar kuchlar — jadidlar paydo bo‘ldi.Ular bir tomondan Rossiya imperiyasining qudratli harbiy-siyosiy kuch ekanligini yaxshi bilganliklari, ikkinchi tomondan, xalqning milliy ongini oshirmay, o‘zligini anglatmay turib, asosiy maqsad — mustaqillikka erishib bo‘lmasligini yaxshi tushunganliklari tufayli ozodlik harakatining birinchi bosqichi xalqni ma’rifatli qilishdan iborat bo‘lishi lozim, deb hisobladilar va shundan kelib chiqib o‘z faoliyatlarini maktab, matbuot, san’at orqali xalqni ma’rifatli qilishdan boshladilar.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov jadidlarning ma’rifatchilik harakati haqida shunday degan edi: “... chor Rossiyasi asoratiga tushib qolib, butkul tanazzulga yuz tutgan o‘lkaning uyg‘otishga, xalqning ko‘zini ochishga faqat ma’rifat orqaligina erishish mumkin edi...”XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadid taraqqiyparvarlik harakati ko‘p asrlik o‘zbek xalqi tarixida muhim o‘rin egallaydi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydulla Xo‘jayev, Obidjon Mahmudov, Fitrat, Cho‘lpon, Saidnosir Mirjalilov va boshqalar mahalliy xalqni milliy istiqlol bayrog‘i ostida birlashtirish va hokimiyatni qo‘lga olib, milliy o‘zbek davlatini barpo etish yo‘lidagi ilk qadamni amalga oshirganlar. Ular mavjud tarixiy sharoitdan “Turk adam markaziyat” kabi milliy siyosiy tashkilotlarni tuzdilar 25 . Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoiylik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B.4-5 25 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoiylik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B.4-5 18 Shuningdek, Begali Qosimov ta’kidlaganidek ,,Jadidchilik 1917-yilgi bolsheviklar to‘ntarishidan keyin ham sotsialistik diktatura o‘rnatilgunga qadar o‘z mavqeyi va yo‘nalishini saqlab qola olgan ijtimoiy harakatdir. U ijtimoiy turmushning barcha jabhalarini qamrab olgan edi.Mubolag‘asiz aytish mumkinki, mazkur davrda yuzaga chiqqan na siyosiy, na madaniy biror hodisa yo‘qki, uning e’tibor va ta’sir doirasidan chetda qolgan bo‘lsin.Jadidchilik g‘oyalari erta bahorning shiddatli shamollari singari po‘panak bosib, biljirab ketgan o‘rta asrchilik turmushini eng pastki qatlamlarigacha ochib tashladi.Momaqaldiroq bo‘lib, Millat va Vatanning hayot-mamot masalasi kun tartibiga qo‘yilgani haqida bong urdi. Chaqmoqdek chaqnab, uning bag‘ridagi jarohatlarini yoritdi.Obirahmat bo‘lib, ona Turkiston ko‘ksidagi maorif, matbuot, teatr nihollariga hayot baxsh etdi. Bu g‘oyalarning asosida milliy uyg‘onish, milliy mustaqillik uchun kurash yotar edi.Jadidchilikning mohiyati Millat va Vatanni anglashdan ular manfaati uchun kurashishgacha bo‘lgan qizg‘in va hayajonli jarayon tashkil qildi. Ayni paytda, bu harakat millatni ham tarbiyalab bordi.Uni o‘z boshiga egilgan har bir ofatni taqdir deb ta’bir etishdan tahlil qilib, chorasini izlay olish darajasiga ko'tardi. Xususan, jadidlarimiz millatning yashamog‘i, taraqqiy topmog‘i uchun, birinchi navbatda, ozod, mustaqil bo‘lmog‘i lozimligini anglab yetdilar va keng xalqni uyg‘otishga alohida e’tibor berdilar 26 . «Jadidchilik»ning asosida «jadid» so‘zi yotadi. «Jadid»ning ma’nosi «yangi» demakdir. U shunchaki «yangi» bo‘lmasa, «yangilik tarafdori» degani emas. Balki «yangi tafakkur», «yangi inson», «yangi avlod» singari keng ma’nolarni o‘zida mujassam etgan. Istilohning kirib kelishi Ismoilbek Gasprali (Gasprinskiy) ochgan yangi maktab nomi bilan bog‘liq. U yozadi:«...1884 sanasi Bog‘chasaroyda bir maktab[n]i «usuli jadid»[g]a qo‘ymish edim».Bu boshlanishi edi 27 . Istilohning mazmuni maktab doirasida qolmadi, albatta.Abdulla Avloniyning «Tarjimai hol»idan:«Shul zamonda 26 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoiylik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B.4-5 27 Гаспрали И. Раҳбари муаллимин ёки муаллимларга йўлдош. – Симферополь, 1898. – Б. 4. (Цит. по: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 5). 19 (1894—1904-yillar ko‘zda tutiladi — B.Q.) yerli xalqlar orasida eskilik- yangilik (qadim-jadid) janjali boshlandi. Fazit o‘qituvchilarni mullalar «jadidchi» nomi bilan atar edilar» 28 . Jadidlar Usmonli Turkiyadagi «Ganch (yosh) turk», «Ganch usmonli» ta’siri bbilan «Yosh buxorolilar», «Yosh xivalilar», «Yosh turkistonliklar» deb ham nomlandilar. Birinchi ikki nom rasmiy tashkilot darajasiga ko‘tarildi. Jadidlar faoliyatiga to’xtaladigan bo’lsak jadidchilik harakati murakkab, tarixiy jihatdan ko‘p qirrali yo‘lni bosib o‘tdi. Jadidlar turli mamlakatlarda taraqqiyot va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning falsafiy tajribasiga tayangan holda, bu tajribani milliy asosda qayta ishlab chiqishga intildilar. Shu bilan birga, ijtimoiy taraqqiyot yo‘llari haqidagi turli qarashlarning to‘qnashuv maydoni ham bo‘ldi. Mustamlakachilikka qarshi kurashning asosiy g‘oyasi aynan shu murakkab jarayonda shakllanib yetildi. Jadidchilik jahon ijtimoiy va milliy qadriyatlarga asoslangan oqim bo‘lib, O‘rta Osiyo mahalliy tub aholisi manfaatlariga javob bergan hamda ijtimoiy taraqqiyotning yetilib kelgan ehtiyojlarini to‘liq qondira oladigan harakat sifatida shakllandi. Jadidchilik ma’rifatparvarlikdan kuchli siyosiy harakatgacha bo‘lgan murakkab rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi. Jadidchilik o‘z tarixida ikki bosqichni o‘tdi: birinchisi — ma’rifatparvarlik bosqichi, ikkinchisi — siyosiy bosqich. Biroq jadidlarning davlatchilik masalasiga qarashlari birinchi davrdanoq shakllana boshlagan va ikkinchi bosqichda aniq bir shaklga kelgan, deb aytish mumkin. Ikki yoqlama mustamlakachilik va mahalliy zulm ostida ezilib kelgan xalq ommasining og‘ir iqtisodiy ahvol, Turkiston, Buxoro va Xiva xonliklarining jahonning iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlaridan ancha orqada qolib ketgani, madaniy tanazzul hamda erkin fikrning rivoj topmayotgani kabi holatlari jadidlarni ijtimoiy taraqqiyot choralarini izlab topishga undadi. Turkistonda jadidchilik harakatining rahbarlari sifatida Mahmudxo‘ja Behbudiy va Munavvar qori Abdurashidxonov birlashtiruvchi va jipslashtiruvchi rol 28 Авлоний А. Танланган асарлар. 2 жилдлик. 2-жилд. – Т.: Маънавият, 1998. – Б. 288. (Цит. по: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 5). 20 o‘ynaganlar. Buxoroda — Fayzulla Xo‘jayev va Abdurauf Fitrat, Xiva xonligida esa — Polvonniyoz Yusupov bu harakatga boshchilik qilganlar. Jadidlarning ma’rifatparvarlik mafkurasi ijtimoiy jihatdan ancha boy va rang-barang bo‘lgan. Unda hozirgi kunda ham jamiyatni o‘ylantiradigan, hayajonga soladigan tarixiy vazifalar va masalalar mavjud. Ular qatoriga ma’naviy barkamollikka erishishda dinni to‘g‘ri anglash, huquqiy va iqtisodiy bozor munosabatlarini shakllantirish jarayonini tezlashtirish, taraqqiy etgan demokratik institutlarni barpo etish hamda milliy rivojlanish yo‘llarini ishlab chiqish kiradi. Bu masalalarni hal etishda islom dinini modernizatsiya qilish, uni qotib qolgan aqidalardan tozalash, fan va ilg‘or texnologi yalar yutuqlari ni o‘zlashtiri sh muhim omil sifatida ko‘rilgan.Jadidlarning xalqaro aloqalari ularga Rossiya, Turkiya, Misr va Eron jadidlarining dasturlari bilan tanishish imkonini berdi. Biroq ular Turkiyadagi yosh turklar va Eron taraqqiyparvarlarining tajribalarini Turkiston jadidlari mexanik tarzda yoki aynan o‘sha ko‘rinishda qabul qilmaganlar. Aksincha, jadidlar Yevropa va Sharq mamlakatlarining davlat boshqaruvi hamda qonunchilik tajribalaridan, shuningdek mustamlakachilikka qarshi demokratik harakatlar usullari va dasturlaridan o‘z manfaatlariga mos va milliy madaniyatga uyg‘un bo‘lgan jihatlarni tanlab olganlar.1914-yilda boshlangan Birinchi jahon urushi jadidlarning qarashlarini yanada siyosiylashtirdi. Bu davrga kelib ular parlamentli monarxiya tuzumi haqida yozdilar, fuqarolarning davlat organlarini shakllantirishda, qonun chiqarish ishlarida va davlatni idora qilishda qatnashish va ishtirok etish yo‘llari hamda usullarini ishlab chiqishga intildilar.1917-yil fevral oyida Rossiyada sodir bo‘lgan demokratik inqilobga qadar taraqqiyparvarlar oqimini tashkil etgan Turkiston jadidlarining keskin harakat qiluvchi qismi bir qator keng siyosiy talablarni ilgari surdi. Bu talablar orasida mahalliy tub aholining huquqlarini kengaytirish orqali o‘lkani boshqarishni tubdan isloh qilish, turkistonliklarga Davlat Dumasidan ma’lum miqdorda o‘rin ajratish, asosiy demokratik erkinliklarni ta’minlash, eng avvalo milliy matbuot erkinligiga erishish hamda chor yakka hokimligi tuzumini konstitutsiyaviy boshqaruv tizimi bilan almashtirish kabi 21 talablar bor edi.Fevral demokratik inqilobi natijasida o‘rnatilgan yangi davlat tuzumidan so‘ng jadidlar Rossiya Federativ davlati tarkibida Turkiston muxtoriyatini tashkil etish masalasini ko‘tara boshladilar. Shu davrga kelib milliy ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar va partiyalar ham shakllandi. Xususan, jadidlar “Sho‘roi Islomiya”, “Turon”, “Ittifoq” kabi tashkilotlarni tuzdilar.1917-yil davomida jadidlar mahalliy aholining turli ijtimoiy qatlamlarini o‘z ortlaridan ergashtirdilar, xalq ongida musulmonlarning birlashishi va jipslashishi zarurligi g‘oyasini shakllantirdilar. Biroq ko‘p o‘tmay jadidlar Muvaqqat hukumat va uning Turkiston qo‘mitasi o‘lkada eski mustamlakachilik siyosatidan voz kechmaganining guvohi bo‘ldilar. Bu holat, ayniqsa, 1917-yil noyabriga rejalashtirilgan Ta’sis majlisini chaqirish va tayyorlash jarayonida yaqqol ko‘rindi.Muvaqqat hukumat o‘zining tor manfaatlari doirasidan chiqa olmay, asosiy muammolarni hal etishda ojizlik qildi. Natijada siyosiy tuzum o‘zgargan bo‘lsa-da, muhim ijtimoiy-iqtisodiy, agrar, milliy va tinchlik masalalari amalda hal etilmay qoldi. Bu esa mamlakat hayotida tanglik va tanazzulning kuchayishiga, jamiyatning murakkab inqiroz holatiga tushib qolishiga sabab bo‘ldi. Jadidlar mustaqillik va muxtoriy at uchun hayot- mamot kurashi vaqti yetib kelganini anglab, mustamlakachilikni keskin va ayovsiz tanqid qila boshladilar. Ular avvalgi konstitutsiyaviy monarxiya g‘oyalaridan voz kechib, Turkistonga Rossiya Demokratik Federativ Respublikasi tarkibida milliy hududiy muxtoriyat berilishini talab qildilar.Jadidlarning o‘sha yillardagi eng muhim xizmatlaridan yana biri barcha Turkiston xalqlari va millatlarining qonun oldida tengligi g‘oyasini ilgari surish bo‘ldi. Bu g‘oyaga ko‘ra, Turkiston fuqarolari jamiyat hayotining barcha iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va madaniy sohalarida teng huquqqa ega bo‘lishlari kerak edi. Davlat mustaqilligi haqidagi g‘oyalarini jadidlar o‘lkaning turli ijtimoiy kuchlari bilan kelishgan holda amalga oshirishga harakat qildilar. Ular Ta’sis Majlisidan joy olish uchun katta sa’y-harakatlar qildilar. Bu jarayonda jadidlar ichida “Sho‘roi Islomiya” va jadidlarning konservativ qismidan tashkil topgan “Ulamo” jamiyati kabi tashkilotlar ajralib chiqqan bo‘lsa-da, ular keyinchalik birlashish yo‘lini 22 tanladilar. Natijada Turkiston federalistlarining “Turk Adami markaziyati” partiyasi vujudga keldi.Biroq 1917-yil oktyabr voqealari va bolsheviklarning hokimiyatga kelishi jadidlarning maqsadlarini amalga oshirishga imkon bermadi. Shunga qaramay, yangi hokimiyatning har bir millat o‘z taqdirini o‘zi belgilashi haqidagi deklaratsiy asiga tayanib, ular 1917-yil 26- noyabrda Qo‘qonda Turkiston musulmonlarining IV Favqulodda qurultoyini chaqirdilar va Rossiya Federativ Respublikasi tarkibida muxtoriyat huquqiga ega bo‘lgan Turkiston Muxtoriyatini e’lon qildilar. Ammo atigi uch oy yashagan bu muxtoriyat qonga botirildi. Jadidlar ta’qib ostiga olindi, keyinchalik esa 1937-yilga kelib ularning ko‘pchiligi sovet mafkurasiga zid g‘oyaviy qarashlari uchun qatag‘on qilindi.Jadidchilikning tariximizdagi o‘rni va ahamiyati shundaki, u birinchi bo‘lib mustaqillik va milliy mafkurasiga asos soldi, g‘aflat uyqusida yotgan mazlum Sharqni uyg‘otdi va ko‘zini ochdi, ozodlik, erk, milliy g‘urur va sha’n haqida, buyuk ajdodlari, boy madaniyati, umuman mustamlaka istibdodi davrida unutila yozgan qadriyatlar to‘g‘risida jar soldi, ovoza qildi. Jadidlarning buyuk tarixiy xizmatlari shundan iboratki, ular yetilib qolgan ijtimoiy muammolarni hal qilishda evolyutsion islohot yo‘li asosida ish olib bordilar, ijtimoiy-tarixiy tuzum o‘zgarishlarining eng maqbul va samarali yo‘lini taklif qildilar hamda mustamlakachilik tartibotini yo‘q qilishni talab qildilar. Turkiston, Buxoro va Xorazm jadidlarining yo‘li bir xil bo‘lmagan, har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi. Lekin ularning barchasini birlashtirgan konseptual g‘oyalar bugungi davrning katta o‘zgarishlar amaliyotiga ma’naviy asos bo‘lib xizmat qildi, keng qamrovli islohotlar yo‘nalishining hamda bugungi kun strategiyasining tarixiy ildizi sifatida maydonga chiqdi. 23 II BOB. MA HMUDX O‘J A BEHBUDIY – JA DIDCHILIK HA RA KA TIN IN G Y ETA KCHISI VA G‘OY A VIY RA HN OMA SI 2.1 . Mahmudxo‘ja Behbudiy ning hay ot y o‘li v a ma’rifat parv arlik faoliy at i. Turkiston jadidchilik harakatining asoschisi va yirik namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiy nafaqat siyosiy arbob, balki millatning ma’naviy qiyofasini o‘zgartirishga ahd qilgan buyuk ma’rifatparvar edi.Uning hayot yo‘li va faoliyatini o‘rganish, XX asr boshidagi milliy uyg‘onish jarayonlarining tub mohiyatini anglash imkonini beradi. Behbudiyning "jadidlar otasi" deb e’tirof etilishi bejiz emas, chunki u millatni jaholatdan qutqarishning yagona yo‘li – bu ta’lim va ma’rifatda ekanligini chuqur his qilgan edi.Mahmudxoʻja Behbudiy haqida yozish nihoyatda murakkab. Chunki, bu zoti sharifning hayoti XX asr tarixining keskin burilishlari va qaltis hodisalari bilan bogʻliq. XIX asr va XX asr boshlarida paydo boʻlgan yangicha dunyoqarashlar, ayniqsa, jadid ta’limoti Behbudiy hayotida oʻziga xos tarzda aks etdi. Uning dunyoqarashi oʻz davrida mavjud fikr-gʻoya va ta’limotlar orasidan sharqiy falsafaga mos keladigan, lekin Yevropa falsafasining qimmatli tomonlarini qamrab olgan holda shakllandi. U jadid edi, shu dunyoqarashni boyitdi va tinmay uni jamiyatga tatbiq etish yoʻlini izladi. Behbudiy haqida yozish shuning uchun ham qiyin va murakkabki, u adabiyot va ma’rifat olamidagina emas, butun Sharq tafakkuri-falsafiy taraqqiyotida ham ulkan mavqega ega. Bundan 70 yil muqaddam - 1926- yili sharqshunos Laziz Azizzoda 24 Behbudiy toʻgʻrisida juda oʻrinli yozgan edi: «Agar Oʻzbekistonda Navoiy va Ulugʻbekdan boshqa uchinchi bir ilm va madaniyat arbobiga haykal qoʻyiladigan boʻlsa, shubhasiz bu Behbudiyning haykali boʻlgusidir» 29 . Laziz Azizzoda oʻz soʻzlari bilan Mahmudxoʻja Behbudiyni, shak-shubhasiz, Sharqning buyuk mutafakkirlari qatoriga qoʻyadi. Behbudiy hazratlari ular bilan bir safda boʻlishga toʻla haqli. Zotan bu siymoning ona-Vatan kelajagi haqidagi orzu-niyatlari va dunyoqarashi bugungi davlatimiz milliy istiqlol mafkurasi bilan hamohang.Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston jadidchilik harakatining bosiysidir. Uning hayoti va ijodiy faoliyati haqida 20-yillarda mahalliy matbuotda Sadriddin Ayniy, Hoji Muin ibn Shukrullo, Laziz Azizzodakabi zamondoshlari tomonidan bir qator maqola, xotiralar e’lon qilingan. Keyingi yillarda Behbudiy haqida koʻplab ilmiy va ommabop maqolalar nashr etilganiga qaramay, hozirgi kunga qadar uning toʻla va mukammal tarjimai holi boʻyicha, afsuski, jiddiy tadqiqotlarga ega emasmiz. 1922-yili «Mahmudxoʻja Behbudiyning vafot etganiga 4 yil boʻlishiga qaramay,uning toʻla tarjimai holi hanuzgacha yozilmadi» - deb borgan edi uning doʻsti Hoji Muin 30 .U Behbudiyning qarindosh-urugʻlari bergan guvohliklari va oʻzi bilganlari asosida uning tarjimai holini qisman yoritdi. Ushbu maqola hozirga qadar ham tadqiqotchilar ishonchli hujjat sifatida suyanadigan yagona manba boʻlib qolmoqda.Keyingi yillarda, xususan, mustaqillikka erishilgandan so‘ng jadidlar faoliyatini o‘rganishga qiziqish kuchayishi bilan Behbudiy ham qayta kashf etila boshlandi. Tadqiqotchilarning koʻpchiligi Mahmudxoʻja Behbudiyning kambagʻal oilada tugʻilib oʻsganligini uqtirishadi. Bizningcha, bu unchalik toʻgʻri emas. Mantiqan olib qaraganda, ta’limga ega boʻlish, kitoblar sotib olish, kutubxona bilan qiroatxona tashkil etish, nashriyot ochib, nashr ishlarini yoʻlga qoʻyish, chet ellarda Turkistondan borib oʻqiyotgan talabalarga moddiy yordam berib turish va shunga oʻxshash mablagʻ talab 29 Azizzoda L. Behbudiy // Maorif va o‘qituvchi. – 1926. – №2. (Iqtibos keltirildi: Qosimov B. Milliy uyg‘onish. – T.: Ma’naviyat, 2002. – B. 5). 30 Hoji Muin. Mahmudxo‘ja Behbudiy // Uchqun. – 1923. – №1. (Iqtibos keltirildi: Qosimov B. Milliy uyg‘onish. – T.: Ma’naviyat, 2002. – B. 6). 25 qiladigan ishlar uchun Mahmudxoʻja Behbudiyning sarmoyasi yetarli boʻlgan va buyuk ma’rifatparvar undan oqilona foydalana bilgan. 1913- yildan boshlab muharrirlik ishiga asosiy vaqtini bagʻishlagan Mahmudxoʻja Behbudiy Samarqandga yaqin qishloqda goh-gohida muftiylik vazifasini oʻtab ham kelgan, ammo bu ishi uchun oladigan aqchasi yuqoridagi chiqimlarni qoplashga yetmas edi, albatta. Etnograf G.Andreyev bilan qilgan suhbatida u kuyunib: «Jurnal nashr kilish hozircha moddiy jihatdan zarar keltirmoqda», - deb aytgan 31 . Lekin muharrirlik vazifasidan oldin M.Behbudiy Samarqandda muftiylik lavozimini oʻtagan va uning shahar ahli orasida ma’lum va mashhur boʻlgani uchun ham bu lavozim unga katta daromad keltirganiga shubha yoʻq. Bu vaqtda u oʻz mablagʻiga yangi usuli jadid maktabini ochadi va bu yerda ishlash uchun Rajab Amin qishlogʻidan Abduqodir Shakuriyni oʻzining uyiga koʻchirib keltiradi 32 .Sh.Ochilovning yozishicha, Behbudiyning otasi Behbudxoʻja muftiylik vazifasida boʻlgan — bu xizmat uchun oʻsha davrlarda yaxshigina haq toʻlanardi. Behbudiyning otasi oʻz davrining fiqh sohasi boʻyicha yirik mutaxassisi boʻlgan va islom huquqshunosligi masalalariga oid bir qator asarlarning muallifi sifatida ham tanilgan edi. Yosh tadqiqotchi N.X. Avazovning ta’kidlashicha, M. Behbudiy ota meros kasb egasi, ya’ni Qur’oni karimni yod bilgan qori boʻlgan. Uning buvasi Solixxoʻja imomlik qilib roʻzgʻor tebratgan 33 , Mahmudxoʻjaning oilada yagona oʻgʻil boʻlganini hisobga olsak, u holda unga yaxshigina meros ham qolgan boʻlsa ajab emas. Bu soʻzlarning tasdigʻi sifatida Behbudiy-lar oilasining Jomboyda vaqf mulk egasi va Baxshitepada kattagina koʻrkam bogʻ yerlarining xoʻjayini boʻlganligini aytishimiz kifoya (Nadim Behbudiynining xotiralaridan) . Shunday qilib, Behbudxoʻja badavlat kishi edi.Mahmudxoʻjalar oilasi nihoyatda ma’rifatli edi. Uning ikki singlisi ham yaxshi ta’lim olgan. Ular Qur’on va hadislar bilan yaxshi tanish boʻlgan. Katta singlisi 31 Андреев Г. Самаркандский журнал «Ойна» и его редактор издатель Махмуд-ходжи Бегбуди // Туркестанские ведомости. – 1915. – 17 сентябрь. 32 Беҳбудий М. Самарқанд мактаби ҳақинда // Туркистон вилоятининг газети. – 1908. – 30 январь. 33 Авазов Н.Х. Маҳмудхўжа Беҳбудий - маърифатпарвар. Тошкент. 1993. 1- б. 26 hatto, «qoribegim» unvoniga ega edi 34 Nadim Behbudiynining guvohlik berishicha, ularning kelib chiqishi mashhur Ahmad Yassaviyga borib taqaladi . Behbudiy ajdodlari Xorazmdan Samarqandga koʻchib kelib, guzar tuzishadi va uni Guzari Maxdumi Xorazm («Xorazmlik janob guzari») deb atashadi degan ma’lumot ham bor. Otasining buvasi Samarqandda Qori Niyozxoʻja Urganji nomi bilan mashhur boʻlib kelgan. Nadim Behbudiynining ta’kidlashicha, M. Behbudiynining xotini shayx Qutbi Chordax urugʻidan boʻlib, bu ulugʻ Amir Temur hukmronligi davriga qadar Samarqand yaqinidagi Matrud degan yerda xizmat qilishgan. Tepa qoʻrgʻonda shayxning qabri boʻlardi va bu qabr joylashgan mozor Rossiya tomonidan bosib olingach, fortifikatsion qal’a barpo kilish uchun portlatib yuborildi.G.V. Andreyev bilan boʻlgan suhbatda M. Behbudiy uning avlodida arablar boʻlganini aytadi.Behbudiy tarjimai holini yoritishda Hoji Muinning 1922 — 23-yillarda o‘zi muharrirlik qilgan «Mehnatkashlar tovushi» (1922), «Zarafshon» (1923) gazetalarida chop etgan maqolalari muhim ahamiyatga ega.Behbudiy haqida 70-yillardan bugungi kungacha e’lon qilinib kelayotgan Solih Qosimov, Ahmad Aliyev, Naim Karimov, Sirojiddin Ahmedov, Sherali Turdiyev va bugungi yoshtadqiqotchilar Halim Sayyid, Normurod Avazov, Zebo Axrorova ishlarining barchasida mana shu Hoji Muin ma’lumotlari asos qilib olinadi.Uning keltirishicha 35 , Mahmudxoʻja Behbudiy 1875-yilning 19-yanvarida (hizriy 1291, 10-zulhijja) Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlogʻida ruhoniy oilasida dunyoga kelgan.Otasi Behbudxoʻja Solixxoʻja oʻgʻli turkistonlik, Ahmad Yassaviyning avlodlaridan, ona tomondan bobosi Niyozxoʻja urganchlik boʻlib, amir Shohmurod zamonida (1780 — 1785) Samarqandga kelib qolgan.1894- yilda otasi imom-xatiblik bilan shugʻullanib kelgan Behbudxoʻja vafot etadi. Yosh Mahmudxoʻja togʻasi qozi Muhammad Siddiqning tarbiya va qaramogʻida oʻsib voyaga yetadi. Arab sarfu nahvini kichik togʻasi Odildan oʻrganadi.Shuningdek, undan arab tili grammatikasi, matematika, huquqshunoslik asoslari, mantiq va 34 Авазов Н.Х. Маҳмудхўжа Беҳбудий - маърифатпарвар. Тошкент. 1993. 1-б. 35 Алимова Д.А., Рашидова Д.А. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. – Тошкент: Академия, 1999. – Б.8-10 27 tilshunoslik, ya’ni oʻsha paytda mavjud boʻlgan dunyoviy fanlarning barchasini oʻrganishga kirishdi. Yosh Behbudiy egallagan fanlar faqatgina xususiy maktablarda oʻqitilar, ular eski maktablardan ham diniy, ham dunyoviy fanlar oʻqitilishi bilan farq qilar edi. Shunday qilib, Behbudiy yoshligidan diniy va dunyoviy ta’lim oldi. Bunga, shubhasiz oilada hukm surgan yuksak madaniyat va ilm-ma’rifat muhiti ijobiy ta’sir qildi. Behbudiy oila muhitida olgan intellektini rivojlantirib, yuksak ma’rifiy darajaga tinimsiz izlanib, qattiq mehnat qilish evaziga erishdi. Zamonaviy adabiyotda Behbudiynining biron-bir madrasada oʻqigani haqida ma’lumot yoʻq. Biroq Behbudiynining oʻzi G.Andreyev bilan suhbatlashganida «Samarqand madrasasida va Buxoroda oʻqiganini» aytgan edi 36 . Turk tadqiqotchisi Ibrohim Yorkin M. Behbudiynining Buxoro madrasasida uzoq vaqt turganini va Buxoroda 1910-yilgacha muftiy unvonini olguniga qadar yashaganini ta’kidlaydi 37 . Fikrimizcha, u Buxoroda koʻp boʻlmagan, chunki u 1903-1904-yillari Rossiyaga safar qiladi.1893-yili Behbudiynining otasi vafot etadi va 18 yoshlik Mahmudxoʻja mustaqil hayotga qadam qoʻyib, qozixonaga mirza boʻlib ishga kiradi. Mirzalik ishi unga, birinchidan, jamiyatning barcha ijtimoiy qatlamlari turmushi, hayotiy muammolari bilan yaqindan tanishish uchun sharoit yaratgan boʻlsa, ikkinchidan, togʻalarinikidan olgan saboq va bilimlarini amaliyotga tatbiq etish imkoniyatini berdi. Fiqh fanining turli sohalaridan imtihon topshirgan M. Behbudiy muftiy unvonini oladi. Fikrimizcha, u bu unvonga I. Yorkin koʻrsatgan vaqtdan ancha avval sazovor boʻlgan. 1899-yili 25 yoshli Behbudiy birinchi marta haj safariga chiqadi. Islom dunyosida muqaddas ziyoratgoh sanalgan Makkayu Madinaga qilgan safari uning dunyoqarashini kengayishiga sabab boʻldi va umumjahon tarzda fikrlashiga zamin yaratdi. Sayohat chogʻida u Rossiya shaharlari, Qrim, Eron, Turkiya, Misr mamlakatlarida boʻldi. Safar jarayonida yoʻl yurishning barcha turlari — poezdda, kemada, otda va piyoda yurib, dunyoni koʻrdi, boshqa 36 Андреев Г. Самаркандский журнал «Ойна» и его редактор-издатель Махмуд-ходжи Бегбуди // Туркестанские ведомости. – 1915. – 17 сентябрь. 37 Андреев Г. Самаркандский журнал «Ойна» и его редактор-издатель Махмуд-ходжи Бегбуди // Туркестанские ведомости. – 1915. – 17 сентябрь. 28 yerdagi hayot bilan Turkistondagi yashash tarzini taqqoslash imkoniga ega boʻldi. Bundan tashqari, savdo ishlari, zarur va muhim bitim va munosabatlar tuzish, ham diniy, ham dunyoviy aloqalar oʻrnatilishi, fikr almashish, zarur kitoblar, gazeta va jurnallar, oʻquv qoʻllanmalari va darsliklar sotib olish... Bularning bari Behbudiy Vataniga qaytib kelgach, ma’rifat va ziyo tarqatishdek savobli va ulugʻ ishlar uchun asqotdi. Shunday qilib aytish mumkinki, Behbudiynining dastlabki haj safari ulkan ma’naviy va moddiy ahamiyatga molik edi. Darvoqe, Behbudiyning maktab-madrasa hayoti haqida ham ma’lumotlar nihoyatda kam. U dastlab Samarqand madrasasida, soʻngroq Buxoroda yaxshigina tahsil koʻrgan.An’anaviy madrasa ilmini puxta egallagan Behbudiy 1915-yilda etnograf G. Andreyev savollariga javob berar ekan, madrasa tahsilini alohida tilga olgani ma’lum 38 . Xullas, an’anaviy tahsil, soʻng esa oʻz ustida kunt va sabot bilan ishlash orqali u shariatning yuksak maqomlari — qozi, mufti darajasigacha koʻtariladi. «1318 sanai hijriyasi tavofi Baytulloga Kavkaz yoʻli ila Istambul va Misr al-Qohira vositasi-la borib edim. Muddati safarim sakkiz oydan ziyoda choʻzilib edi 39 — yozadi Behbudiy bu haqda. Dunyo koʻrishi izsiz ketmaydi. Safar yangi maktab haqidagi qarashlarini mustahkamlaydi. Uning tashabbusi va gʻayrati bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi Halvoyi (S. Siddiqiy), Rajabamin (A. Shakuriy) qishloqlarida yangi maktablar tashkil topadi.Adib ushbu maktablar uchun darsliklar tuzishga kirishadi. Ketma- ket uning «Risolai asbobi savod» (1904), «Risolai jugʻrofiyai umroniy» (1905), «Risolai jugʻrofiyai Rusiy» (1905), «Kitobat-ul atfol» (1908), «Amaliyo ti islom» (1908), «Tarixi islom» (1909) kabi kitoblari paydo boʻladi.Mahmudxoʻja 1903 — 1904-yillarda Moskva, Peterburgga boradi, 1906-yilda Qozon, Ufa, Nijniy Novgorodda boʻladi. Bular sayohat emas, xizmat safari edi.Masalan, Nijniy Novgorodda 1906-yilning 23- avgustida Rossiya musulmonlarining turmush va madaniyati muammolariga bagʻishlangan qurultoy 38 Алимова Д.А., Рашидова Д.А. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. – Тошкент: Академия, 1999. – Б.8-10 39 Маҳмудхўжа Беҳбудий. Қасди сафар. «Ойна» ж., 1914, 31-сон. 29 chaqiriladi. Behbudiy bu qurultoyda Turkistonliklar guruhini boshqaradi va katta nutq soʻzlaydi.25 kunga choʻzilgan bu safar haqida Behbudiy soʻngroq shunday ma’lumot bergan edi: «1325 sanai hijriyasida Rusiya musulmonlarining muhtaram ziyoli va akobirlarining Nijni Yorminkasida milliy ishlartoʻgʻrisinda mashvarat qila turgan majlisga musharraf boʻlmoq uchun Oʻrunburg yoʻli ila Maskuf, Peterburg, Qozon vositasi-la Nijni Novgʻurud borib edim» 40 .Behbudiy Bayrut oliy o‘quv yurtlari va dorilfununida farang, olmon va ingliz tillari o‘qitilishi, Yevropalik olimlarning u yerda dars berishi, kimyo laboratoriyalarining borligi, tibbiyot oliygohlarida jarrohlik xonalarining borligiga havas va e’tiqod qilgan bo‘lib, ona Turkistonning taraqqiyotda naqadar ortda qolganligini afsuslar bilan yozadi. «Bu yerda, Turkistondan tashqari, dunyoning barcha mamlakatlaridan yoshlar kelib o‘qishadi», - deb nadomat ila bong uradi u. Behbudiyni kutubxonalar, u yerdagi juda ko‘plab jurnal va gazetalar hayratga soldi 41 . Shak-shubhasiz, Behbudiy nafaqat sayohat qiladi, balki shu mamlakat xalqlarining boy ilmiy va ijodiy merosini o‘rganadi. Bu kabi sayohatlar Behbudiy bilimining boyishi va insonparvarona falsafasining, ilg‘or dunyoqarashining rivojiga juda ulkan hissa qo‘shdi. Behbudiynining teran fikri va sog‘lom aql-zakovati uni ona Turkiston ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga erishuv yo‘lidagi orzu-o‘y va g‘oyalarini amalga oshirishga undadi. 40 «Ойна» ж. – 1914 й. – 31-сон. – Б. 598. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 219). 41 Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б. 219. 30 2.2Behbudiy ning ijt imoiy siy osiy qarashlari, jadidchilik riv ojiga qoʻshgan hissasi v a darslik lari Behbudiyning tabiati va faoliyatidagi yuksak darajadagi ilm, bor kuch-gʻayratini xalq ma’rifati yoʻlida sarf kilishga boʻlgan intilishi oʻzidagi ishchanlik va tadbirkorlik, har bir narsani oʻz yoʻlida imkoniyat darajasida ishlatish qobiliyati bilan uygʻunlashib ketgan edi. U nafaqat ma’rifatchilik nazariyotchisi va tashviqotchisi, balki u yana butun Markaziy Osiyoda bilimlarni amalda tarqatish tizimini barpo etgan inson edi. Mahmudxoʻja Behbudiy padari buzrukvori nomi berilgan «nashriyoti Behbudiya» xususiy nashriyot egasi, Samarqand, Buxoro, Qoʻqon, Namangan, Toshkent, Andijon shaharlaridagi kitob doʻkonlarining xoʻjayini, «Oyna» jurnali muharriri sifatida mashhur boʻlgan inson edi. Xususan, Samarqanddagi kitob doʻkonini u oʻzining hovlisida ochgan edi. «Behbudiya» kutubxonasi Samarqandning ruslar istiqomat qiladigan qismida ochilgan edi. Bu shunchaki kutubxona emas, balki doʻkon ham edi. Bu maskanga tashrif buyuruvchilar Istambul, Misr, Bayrut, Qozon, Bogʻchasaroy, Orenburg, Eron, Irok, Hindiston, Afgʻoniston, Peterburg va albatta Turkistonda chop etilgan kitoblarni koʻrib, sotib olishlari mumkin edi. Zamondoshining guvohlik berishicha, bu kutubxona Behbudiy vafotidan soʻng Turkistonda eng yirik kutubxonalardan boʻlib qoldi 42 . Unda Qur’on va hadislarning turli nashrlarini, fors, 42 Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б. 220 31 turk, arab va rus tillarida chiqqan ilmiy asarlarni sotib olish mumkin boʻlardiki, bu yerda kitoblarning bahosi odatda ancha arzon belgilanardi. Dunyoning koʻpgina mamlakatlaridan Turkistonga katta hajmda kitoblarni eksport qilish, bu bilan bogʻliq boʻlgan tashkiliy ishlar, avvalambor, moddiy jihatdan keng imkoniyatga ega boʻlishni, xalqaro aloqalar oʻrnatish, ishbilarmonlikni talab etar edi. Vaholanki, bu sifatlar va imkoniyatlar Behbudiyda mavjud edi. Kutubxonada qiroatxona ham ochilgan edi. Nadim Behbudiynining soʻzi boʻyicha Behbudiy bu yerda ilmiy ish bilan shugʻullanuvchilarga, miya faoliyatini kuchaytirish uchun foydali boʻlishini nazarda tutib shirin choy berilishini buyurgan ekan. Shu kichkinagina fakt Behbudiynining ilm va bilimga chanqoq odamlarga boʻlgan munosabatini, gʻamxoʻrligini koʻrsatib turibdi. Qomusiy aql egasi, insonparvar shaxs boʻlgan Behbudiy tarix fanining ahamiyati haqida gapirib, insonning kamol topishida va jamiyatni boshqarishda bu fanning oʻrni beqiyosligini koʻp marotaba ta’kidlab oʻtgan. Uning: «Moziy istiqbolning tarozisidir» 43 , - degan xitobi tarix va oʻtmish tajribasida oʻzining haqligini isbotladi. Behbudiynining fikricha, jamiyat rivoji va taraqqiyotida jamiyat ongida tarix fani qanday oʻrin tutishi kerak? Uning bu muammoga boʻlgan munosabati «Tarix va jugrofiya» maqolasida oʻz aksini topgan boʻlib, bu tadqiqot jiddiy masalalarni koʻtarib chiqqan asarlardan biri sanaladi 44 . Mutaassib islom namoyandalarining qotib qolgan dunyoqarashi hukmronlik qilgan davrlarda bu fanlar bid’at va gunoh hisoblangan edi. Shunga qarshi Behbudiy oʻsha vaziyatda tarix va jugrofiyaning muhimligi va zarurligini, diniy aqidaparastlarga qarshi turib, bu ikki fanning jadid maktablarida bugun yoki kecha kashf etilmaganini, balki jamiyat hayotida qadimdan mavjud boʻlib kelganini isbotlaydi. Tabiiy va ijtimoiy fanlarni Behbudiy «Aqlli ilmlar» deb nomlangan umumiy tushuncha ostida birlashtiradi. Xalqlar tarixi, mamlakat tarixi, islom tarixini bilmay turib, oddiy musulmon fuqarosidan tortib to davlat arbobi, ruhoniy va ulamo, olimu 43 Беҳбудий М. Эҳтиёжи миллат // Ойна ж. – 1913. – №1. 44 Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия // Ойна ж. – 1914. – №27. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 222). 32 fuzolalargacha ma’rifatli boʻla olishi aslo mumkin emas. Behbudiynining fikricha tarix davlatlarning gullab yashnashi va yo inkirozi sabablarini, kishilarning e’tiqodi darajasini, musulmonchilikka putur yetishi va islomga shak keltirib, uning asoslarini buzib koʻrsatish sabablarini tushuntirib beradi va barcha savollarga javob beradi. Mukammal, odil inson boʻlib yetishish uchun tarixni bilmoq darkor, har qanday bilim ham tarix ilmisiz toʻla va mukammal emas, deydi Behbudiy. «Dunyoga ishonmoq uchun, komil va odil boʻlmoq uchun tarixni oʻqimoq va bilmoq kerak. Podshou vazir, hukumat odamlari va siyosiy kishilar uchun tarix oʻqimoq kerak. Dini islomning asli paygʻambar va sahobalarning islomiyat va ummat uchun jafo chekkan va mehnatlarini bilmoq uchun tarix oʻqimoq kerak. Past qolgan va yo taraqqiy qilgan xalqlarni, jahongir boʻlgan davlat, yo nopadid boʻlgan hukumatlarni bilmoq uchun tarix oʻqimoq kerak... Musulmonlik qanday koʻpaydi va taraqqiy etdi va al’on na uchun musulmonlar tanazzul etdilar? Va iloji xuddoriy va taraqqiy nadur? Muni bilmoq uchun tarix oʻqimoq kerak. Xulosa, dinu dunyodan boxabar boʻlmoqni xohlaydurgan har kim uchun tarix oʻqimoq kerak. Chunki har nimasa va shuning asli va nasli tarixdan bilinur» 45 - deydi u tilga olingan maqolasida. M. Behbudiy bu haqda mulohaza yuritib, islom tarixini oʻrganishni, albatta, zarur deb biladi va bu zaruriyatni birinchi oʻringa qoʻyadi. Bu oʻz-oʻzidan ravshan. Ma’lumki, islom ta’limotini poklash va isloh qilish, ta’lim-tarbiya va hayotiy qadriyatlar muammolari jadidlar faoliyatining diqqat markazida turdi. Ular ta’lim, iqtisodiyot, madaniyatni va umuman, jamiyat hayotining barcha jabhalarini isloh qilish zarurligi islom ta’limoti negizida yaqqol belgilanganini isbotlashga va buni xalqqa tushuntirishga harakat qildilar. Behbudiynining fikr-mulohazalari shunchaki oddiy va havoyi fikr-mulohazalar emas edi. Qur’oni karimni toʻliq yod bilgan inson sifatida u oyat va hadislardan misollar keltirib, islom dini tarix va ijtimoiy fanlarga qanchalar katta e’tibor berganligini isbotlaydi. Islom tarixini chuqur bilmaslikdan noxush va nokulay vaziyatlarga tushib qoladigan ba’zi bir din arboblarini tanqid qiladi va shu haqda kulgili voqealarni eslaydi. Tarix va jugrofiya inson uchun quyosh kabi 45 Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия // Ойна ж. – 1914. – №27. – Б. 503-504. 33 zarurligini, tarixni yaxshi bilmoq uchun jugrofiya va ayniqsa, tarixiy jugrofiyani bilish zarurligiga oʻquvchining diqqatini tortadi. Bu maqolasi bilan cheklanmay, jurnal muharriri oʻz oʻquvchilariga turli-tuman fanlar boʻyicha muntazam ravishda ma’lumotlar berib turishni va’da qiladi. Islom tarixiga esa Behbudiy «Muxtasari tarixi islom» - «Islomning qisqacha tarixi» deb nomlangan maxsus asar bagʻishladi. Uning ta’kidlashicha, Qur’oni karim bilimdoni, sharhlovchisi va muhaddislar oldiga qadimdan ular egallashi kerak boʻlgan bir qancha shartlardan biri tarix fanini oʻrganish edi.Bular bejiz emas edi. Binobarin, tadqiqotchilarning aniqlashicha, Qur’oni karimning toʻrtdan birini tarixiy fakt, voqea va ma’lumotlar tashkil etadi.Tarixni oʻrganishga Behbudiy qanchalar katta ahamiyat berganini «Behbudiya» kutubxonasida mavjud va sotuvga chiqarilgan kitoblar roʻyxati aytib turibdi va bu yerdagi nashrlarning yetmish foizini tarixga oid asarlar tashkil qilardi. Bu kitoblar orasida uch tomlik «Tarixi madaniyat», «Tarixi islom», «Buyuk tarixi umumiy», «Tarixi istiqbol», «Turk tarixi», «Zafarnomai shoxiy», «Xulosai tarixi madaniyat», «Oynai tarixi usmoniy», «Madaniyati islomiya tarixi», «Temurlang», «Yigirmanchi asrda olami islom va Ovrupa», «Tarixi kashf ul-Amriko», «Tarixi Eron», «Tarixi Eroni buzurg», «Tarixi Baxtiyori» va boshqalar bor edi. «Oyna» jurnalining 38-sonida imzosiz bosilgan dolzarb maqolada faqat Mahmudxoʻja Behbudiy koʻtarib olib chiqadigan masalalar oʻrtaga tashlanadi. Oʻlka tarixiga oid hanuzgacha «tartibli, istifodali, mukammal bir asar yoʻq» 46 .Uning tashabbusi va gʻayrati bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi Halvoyi (S. Siddiqiy), Rajabamin (A. Shakuriy) qishloqlarida yangi maktablar tashkil topadi. Adib ushbu maktablar uchun darsliklar tuzishga kirishadi. Ketma-ket uning «Risolai asbobi savod» (1904), «Risolai jugʻrofiyai umroniy» (1905), «Risolai jugʻrofiyai Rusiy» (1905), «Kitobat-ul atfol» (1908), «Amaliyoti islom» (1908), «Tarixi islom» (1909) kabi kitoblari paydo boʻladi. 46 Алимова Д.А., Рашидова Д.А. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. – Тошкент: Академия, 1999. – Б.8-15 34 Ma’rifat uchun birgina maktab kifoya qilmasdi. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo‘lmoq kerak edi. Binobarin, millat uchun shunday oyna kerak ediki, unda o‘z qabohatini ham, malohatini ham ko‘ra olsin.Mana shu ehtiyoj va zarurat Behbudiyni teatr va matbuot sari boshladi. «Padarkush» shu tariqa maydonga keldi. Biroq uning dunyo ko‘rishi oson kechmadi. Bunga sabab: birinchidan, chor hukumati mustamlaka Turkistonning ma’rifat yo‘liga kirib, o‘z huquqini tanishidan manfaatdor emas edi; 1916 yildagi Turkiston general-gubernatori N. R. Kuropatkinning o‘z kundaligida yozgan va bugun juda mashhur bo‘lib ketgan «Biz tubjoy xalqni taraqqiyotdan, maktabdan, rus hayotidan 50 yil chetda tutdik», degan so‘zlarini eslash kifoya. Ikkinchidan, turg‘unlik va tutqunlik tufayli avj olgan jaholat, mutaassiblik. «Kimiki sahnada ko‘rsang oni jasorati bu» deb yozgan edi shoir Tavallo. Bu bejiz emas. Xullas, 1911 yilda yozilgan «Padarkush» dramasi 1913 yildagina bosilib chiqadi. Kitob jildidagi «Borodino jangi va Rusiyaning fransuzlar bosqinidan xalos sanasiga bag‘ishlanadi» degan yozuv va uning Tiflis senzurasining ruxsati bilan chop etilishi ish oson ko‘chmaganini ko‘rsatadi. Pyesa bosilib chiqqandan keyin ham uni sahnaga qo‘yish uchun yaqin bir yil vaqt ketdi.Padarkush» — oʻzbek dramachiligining hamma yakdil e’tirof etgan birinchi namunasidir. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmuni koʻra yangi oʻzbek adabiyotini boshlab bergan bir asar sifatida baholaydilar. Muallif «Milliy fojia» atagan, 3 parda, 4 manzarali bu drama hajman juda ixcham, mazmunan nihoyatda sodda va joʻn. U jaholat va nodonlik, oʻqimagan bolaning buzuq yoʻllarga kirib, oʻz otasini oʻldirgani haqida hikoya qiladi. Orqa-oldini oʻylamagan boyning Toshmurod ismli oʻgʻli bor. Oʻqimagan. Boy atrofdagilarning gapiga kirmaydi, oʻgʻlini oʻqitmaydi, oqibatda u koʻcha bezorilariga qoʻshiladi. Restoranda maishatga puli yetmay, sheriklarini tunda uyiga boshlab keladi. Boy uygʻonib, ularni sezib qoladi. Boyni oʻldirib, pulini olib ketadilar. Xulosa: jaholat va nodonlik otaning ham, bolaning ham boshiga yetadi. Agar butun millat shu ahvolga tushsa-chi?! «Padarkush» dastlab Samarqandda 1914-yilning 35 15-yanvarida sahnaga qoʻyildi. «Xalq nihoyat koʻp kelib, belat yetmagani va joyni yoʻqligi uchun uch-toʻrt yuz kishi qaytib ketdi», deb yozadi mahalliy matbuot.Yana oʻsha yerda oʻqiymiz: «Belatlar bir-ikki kun avval yoshlarning gʻayrati ilan sotilib tamom boʻlub edi. Ba’zi kishilar belatlarini ikki bahogʻa foydasi ilan boshqagʻa sotdilar. Soat yettidan minglab xalq ibratxonagʻa hujum qilgan.A. N. Samoylovich yozadi: «Turkistonda yangi adabiyot maydonga keldi. Bu men uchun kutilgan hol edi... Yangi adabiyotning markazi — Samarqand... Yosh qalamkashlarning bosh ilhomchisi samarqandlik mufti Mahmudxoʻja Behbudiydir».1913-yildan Behbudiy matbuot ishlari bilan shugʻullanadi. Apreldan «Samarqand» gazetasini chiqaradi. Gazeta turkiy va forsiy tillarda, haftada ikki marta, dastlab ikki, soʻng toʻrt sahifada chop etilgan. 45-sonidan keyin moddiy tanqislik tufayli chiqishi toʻxtagan. Oʻsha yilning 20-avgustidan u «Oyna» jurnalini chiqara boshlaydi. Bu suratli haftalik majalla asosan oʻzbek tilida boʻlib, unda ixcham forsiy she’rlar, maqolalar, ruschaga e’lonlar ham berib borilardi... «Boshda haftada bir marta va ikkinchi yildan e’tiboran 15 kunda bir qatla chiqib, yigirma oy chamasi davom qildi... Kavkaz, Tatariston, Eron, Afgʻoniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqalar edi... Jadidlarning sevimli jurnallari edi. Shuning uchun ular tomonidan hurmatlanadi, sevilib oʻqildi» 47 , deb yozgan edi Ziyo Said. Jurnal redaksiyasi muharrirning Yangi shahardagi uyida joylashgan. Behbudiy shu yillari nashr ishlari bilan qizgʻin shugʻullandi. «Nashriyoti Behbudiya» nomi bilan oʻz xususiy nashriyotini ochdi. Fitratning «Bayonoti sayyohi hindi» asarini 1913-yilda ruschaga tarjima qildirib, nashr etdi. Turkiston xaritasini tuzib bosmadan chiqardi.Behbudiy oʻz nashriyoti bilan birga kutubxona ham tashkil etgan. Oʻsha davr matbuotida "Behbudiy kutubxonasi" haqida xabarlar tez-tez berib turilgan. Behbudiy tinimsiz mehnat (tahririyat, nashriyot, darsliklar yozish) natijasida ruhan va jisman charchaganini, shifokorlar unga dam olish va sayohatni maslahat berganini yozadi. Faqat dam olish emas, balki kutubxonasi uchun yangi kitoblar, xorijiy 47 Зиё Саид. Ўзбек вақтли матбуоти тарихига бир назар // Танланган асарлар. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1974. – Б. 54-56. 36 mamlakatlarning suratlari, turli qoliplar (klishelar) va nashriyot uchun zarur jihozlar olib kelish bo'lgan.Shu tariqa, 1914-yilning 29-mayida Behbudiy ikkinchi bor arab mamlakatlariga sayohatga otlanadi.Muallif sayohat arafasidagi kayfiyatini shunday ifodalaydi: «7 sanadan beri ikki daf’a Buxoro va bir daf’a Fargʻona ziyoratidan boshqa safarga chiqqanim yoʻq edi. Azbaski, tiriklik kasaliga mubtalolik, roʻzgʻor qaydigʻa giriftorlik sayohat ne’matidan mahrum etar. Yetti yillik xonanishinlik, digar tarafdan aloyiqi roʻzgʻor, tijorat va 7—8 risolalar tahrir va nashri, dorulqazo ishlari, xususan, bir sanadan beri sobiq «Samarqand» jaridasi va hozirgi «Oyna» idorasining ishlari ruxan va jisman zaif etdi. A’zoyi havoslarga kasolat paydo boʻldi. Singir (asab)... gʻayri muntazam ishlaydur. Atibbo (shifokorlar) istirohat va sayohatga mashvarat berarlar. Tabiat u qadar noqobil va buzuqki, sayohatdan ham nafrat etar, istamas».Shunga qaramasdan, safarga chiqmasa boʻlmaydi. Avvalo, «Kutubxonai Behbudiy» uchun Istanbul, Misr, Qrim, Kavkaz, Qozon, Rusiya va xorijiyaning manzaralari, imoratlari, kishilarning suratlari, turli-tuman qolip (klishe)lar va yana boshqa juda koʻp narsalar kerak. Xullas, bormasa boʻlmaydi.Behbudiyning ushbu sayohati natijasida keyinchalik mashhur "Qasdi safar" (Sayohat xotiralari) asari dunyoga kelgan.Behbudiy bir qator darsliklar yozdi. OʻzSE dagi «Behbudiy» maqolasi muallifi marhum S. Qosimov adibning 6 ta darsligini qayd etadi: «Muntaxabi jugʻofiyai umumiy» («Qisqacha umumiy geografiya»), «Kitobatul atfol» («Bolalar maktublari»), «Muxtasar tarixi islom» («Islomning qisqacha tarixi»), «Madxali jugʻofiyai umroniy» («Aholi geografiyasiga kirish»), «Muxtasar jugʻofiyai Rusiy» («Rusiyaning qisqacha geografiyasi»). Shulardan bittasiga — «Muntaxabi jugʻofiyai umumiy»ga toʻxtaymiz. Asarning toʻla nomi «Kitobi muntaxabi jugʻofiyai umumiy va namunai jugʻofiya». 1905-yil 24- avgustda Sankt-Peterburg senzurasidan ruxsat olinib, 1906-yil Samarqandda G. I. Demurov matbaasida chop etilgan.Behbudiy zamonasidagi mavjud idora usullari haqida fikr yuritib, ularni uchga boʻladi: Idorai mustaqalla (idorai mutlaqa — monarxiya). Idorai mashruta (konstitutsiyali parlamentli hokimiyat). 37 Idorai jumhuriyat (Respublika). Lekin millat ozod boʻlib, oʻzining mustaqil davlatini oʻrnatmaguncha, ijtimoiy adolatni tiklab boʻlmaydi. Bu Behbudiydan kelgan birinchi xulosa edi. Uning «Vaqt» gazetasida chop etilgan maqolalaridan birida shunday mulohazalarni uchratamiz:«Bir madrasaga 20 talaba gapi ila bir noahil mudarris saylanur. Bir volostda 40 nafar el boshlaridan 21 nafarni sadosi ila bir johil qozi saylanur va Rusiya ma’murlarina-da ma’qul oʻlur. Bir ming faqirning raddu mudoxalasi moʻtabar oʻlmaz va soʻzlari eshitilmas. Ishta bizim Turkiston shaharlarining bu kungi qozi, mufti va mudarris ham imom va oʻzga ruhoniylarining yuzdan saksoni, saxro va qariyalarda oʻlanlarining oʻndan toʻqqizi shoʻyla nomunosib kishilardan iboratdir» 48 .Behbudiy hamisha xalq bilan birga boʻldi.Vatan taqdiri kun tartibiga qoʻyilgan 1917-yilning 16–23-aprelida Toshkentda boʻlib oʻtgan Turkiston musulmonlarining 150 vakili ishtirok etgan oʻlka qurultoyida hayajonli nutq soʻzladi. Millatni oʻzaro ixtiloflardan voz kechishga, buyuk maqsad yoʻlida birlashishga, ittifoq boʻlishga chaqirdi. Xuddi shu ixtilofimiz sababli «mustamlakat qoidasi ila bizni idora eturlar» deb ochiq aytdi.U haq edi. Mustamlakachilar «50 yil ilm-ma’rifatdan chetda saqlab kelgan»lari (Kuropatkin) Turkistonni osonlik bilan qoʻldan chiqarmas edilar. Fitna va igʻvo tinimsiz davom etar edi. Shundaylardan biri 1917- yilning bahorida Buxoroda yuz bergan edi. Amir Fevral oʻzgarishlarini hisobga olib, rus elchixonasining maslahati bilan islohot e’lon qiladigan boʻladi. Va bu Farmonni ushbu elchixonaning boshligʻi janob Miller tayyorlaydi. Har xil anglashmovchiliklarning oldini olish maqsadida sobiq general-gubernator, endilikda Rusiya Muvaqqat hukumatining Turkiston komissari Kuropatkin topshirigʻiga koʻra Samarqand ijroiya qoʻmitasi Buxoroga bir necha kishilik hay’at yubordi. Ular orasida Behbudiy ham bor edi. 7-aprel islohot e’loni oldindan moʻljallanganidek tantanaga, tantana esa fojiaga aylanadi. Amir va yoshlar, mullalar va jadidlar oʻrtasida oʻtib boʻlmas choh paydo boʻladi. Miller buning aybini Behbudiyga 48 «Вақт» газетаси. 1907 йил, 3 февраль. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 230). 38 qoʻydi. Faqat Miller emas, Toshkentda 9-aprelda ish boshlagan Turkiston ishchi va soldat deputatlari sovetlarining birinchi oʻlka syezdida ayrim rus deputatlari Buxoro fojiasining sababini Samarqanddan «oʻz ixtiyorlari ilan» borgan deputatlarga toʻnkadilar. Millatni ich-ichidan qayrash va nizo chiqarish izchil davom etdi. Behbudiy mazkur syezdda minbarga chiqib bor voqeani tushuntirib bergan va bu haqda «Buxoro voqealari va daf’i tuhmat» («Xurriyat» gazetasi, 1917-yil 1-may) degan maxsus maqola yozgan edi.Shu yil noyabrning 26-sida Qoʻqonda oʻlka musulmonlarining IV favqulodda qurultoyi ish boshladi. 27-noyabr oʻtar kechasi «Turkiston muxtoriyati» e’lon qilindi. Bu mustamlakadan mustaqillik tomon qoʻyilgan jiddiy va jasoratli qadam edi. Uning ma’naviy otasi, shubhasiz, Behbudiy edi. «27-noyabrda Qoʻqonda Turkiston muxtoriyati umumiy musulmon syezdida e’lon qilindi. Muborak va xayrli boʻlsun! Kamina ham majlisda boʻlushdan iftixor etaman. Yashasun Turkiston muxtoriyati!» — deb yozgan edi Behbudiy.Behbudiy Turkistonda yashaydigan barcha millatlarni — qirg‘iz, qozoq, o‘zbek, turkman, arab, fors, hatto yahudiy va xristianlarni ham Muxtoriyatni himoya qilish uchun ittifoq bo‘lishga chaqirgan. U o‘z ichimizdagi qardoshlarimizdan ayrilishni "axmoqlik" va "Turk tomiriga bolta urish" deb atagan. Turkiston Muxtoriyati sovetlar tomonidan qonga botirildi. 1918-yil 19–20-fevral kunlari Qo‘qon shahri to‘pga tutildi, minglab insonlar o‘ldirildi va qishloqlarga o‘t qo‘yildi.Muxtoriyat boy berilgach, Behbudiy iztirob bilan Samarqand va Toshkentda muzokaralar olib borishga urindi, biroq natija chiqmadi.Orzulari chil-chil boʻlgan Behbudiy 1919-yilning bahorida — 25- martda Shahrisabzda qoʻlga olinib, sirli bir tusda Qarshi shahrida qatl qilinadi. Uning qatli haqidagi xabar oʻsha paytdagi poytaxtimiz Samarqandga rosa bir yildan keyin ma’lum boʻladi. 1920-yilning aprelida butun Turkiston motam tutadi. Oʻnlab marsiyalar yoziladi. 39 X ULOSA Xulosa qilib aytganda, Turkiston o‘lkasida XX asr boshlarida yuzaga kelgan jadidchilik harakati xalqning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotida muhim tarixiy ahamiyat kasb etdi. Ushbu harakat mustamlakachilik sharoitida yashayotgan xalqni jaholat va qoloqlikdan chiqarish, milliy ongni uyg‘otish hamda zamonaviy taraqqiyot 40 yo‘liga olib chiqishni asosiy maqsad qilib oldi. Jadidlar ilm-ma’rifatni jamiyat taraqqiyotining eng asosiy omili deb bilib, yangi usul maktablarini tashkil etish, matbuotni rivojlantirish, teatr va adabiyot orqali xalqni uyg‘otishga harakat qildilar. Ularning faoliyati natijasida Turkiston o‘lkasida milliy uyg‘onish jarayoni kuchaydi va xalq orasida ozodlik hamda taraqqiyot g‘oyalari keng yoyildi.Jadidchilik harakatining eng yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Mahmudxoʻja Behbudiy o‘zining serqirra faoliyati bilan xalq tarixida chuqur iz qoldirdi. Behbudiy nafaqat ma’rifatparvar pedagog, balki iste’dodli dramaturg, publitsist va jamoat arbobi sifatida ham tanildi. U xalqning savodxonligini oshirish, zamonaviy fanlarni o‘qitish va yosh avlodni ilmli qilib tarbiyalash tarafdori edi. Behbudiy yangi usuldagi maktablar tashkil qilish orqali ta’lim tizimini yangilashga katta hissa qo‘shdi. U eski usuldagi ta’limning zamon talablariga javob bermasligini ko‘rsatib, yoshlarni dunyoviy bilimlarni egallashga undadi.Behbudiy matbuot va publitsistika sohasida ham faoliyat olib borib, xalqni ogohlikka chorlovchi maqolalar yozdi. Uning gazeta va jurnallardagi chiqishlari milliy o‘zlikni anglash, Vatanga muhabbat va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib qilishga xizmat qildi. Ayniqsa, uning “Padarkush” dramasi o‘zbek dramaturgiyasining ilk namunalaridan biri bo‘lib, unda jaholatning salbiy oqibatlari va ilmning inson hayotidagi ahamiyati yorqin tasvirlangan. Ushbu asar orqali Behbudiy yoshlarni ilm olishga, ota-onalarni esa farzand tarbiyasiga mas’uliyat bilan qarashga da’vat etdi. Behbudiy matbuot va publitsistika sohasida ham faoliyat olib borib, xalqni ogohlikka chorlovchi maqolalar yozdi. Uning gazeta va jurnallardagi chiqishlari milliy o‘zlikni anglash, Vatanga muhabbat va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib qilishga xizmat qildi. Ayniqsa, uning “Padarkush” dramasi o‘zbek dramaturgiyasining ilk namunalaridan biri bo‘lib, unda jaholatning salbiy oqibatlari va ilmning inson hayotidagi ahamiyati yorqin tasvirlangan. Ushbu asar orqali Behbudiy yoshlarni ilm olishga, ota-onalarni esa farzand tarbiyasiga mas’uliyat bilan qarashga da’vat etdi.Behbudiy matbuot va publitsistika sohasida ham faoliyat olib borib, xalqni ogohlikka chorlovchi maqolalar yozdi. Uning gazeta va jurnallardagi chiqishlari milliy o‘zlikni anglash, Vatanga 41 muhabbat va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib qilishga xizmat qildi. Ayniqsa, uning “Padarkush” dramasi o‘zbek dramaturgiyasining ilk namunalaridan biri bo‘lib, unda jaholatning salbiy oqibatlari va ilmning inson hayotidagi ahamiyati yorqin tasvirlangan. Ushbu asar orqali Behbudiy yoshlarni ilm olishga, ota-onalarni esa farzand tarbiyasiga mas’uliyat bilan qarashga da’vat etdi.Umuman olganda, Mahmudxoʻja Behbudiy va boshqa jadid namoyandalarining faoliyati Turkiston tarixining eng muhim sahifalaridan biri bo‘lib, ular xalqning ma’naviy va madaniy rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk ma’rifatparvarlar sifatida tarixda abadiy qoladilar. 42 FOY DA LAN ILGA N A DA BIY OTLA R RO’Y X A TI I.Rahbar adabiy ot lar 1.Мирзиёев Ш. М. 2018 йил – фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йили. // Халқ сўзи. 2017 йил 23 декабрь. № 258 (6952). 2.Karimov I. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. – B. 137. II. Ilmiy adabiy ot lar v a monografi y alar 1.Алимова Д.А., Рашидова Д.А. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. – Тошкент: Академия, 1999. – Б.8-15 2. Авазов Н.Х. Маҳмудхўжа Беҳбудий - маърифатпарвар. Тошкент. 1993. 1-б. 3.Avloniy A. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. 2-jild. – Toshkent: Ma’naviyat, 1998. – B. 288. 4.Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865–1924 гг.). – Москва: Акад. пед. наук РСФСР, 1960. – С. 67, 72. 5.Гаспрали И. Раҳбари муаллимин ёки муаллимларга йўлдош. – Симферополь, 1898. – Б. 4. (Цит. по: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 5). 6.Moʻminov I. O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan. – Toshkent: Fan, 1967. – B. 28-30. 43 7.Niyozov T. Tanlangan asarlar. 8 jildlik. – Toshkent: Fan, 1967. – 5- jild. – B. 68–70. 8.Ostroumov N.P. Islomshunoslik. – Toshkent, 1914. – B. 213. 9.Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б. 220 10.Зиё Саид. Ўзбек вақтли матбуоти тарихига бир назар // Танланган асарлар. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1974. – Б. 54-56. III. A v t oreferat v a dissert at siy alar 1.Rasulov B.M. O‘zbekiston musulmon maktablari va madrasalari tarixidan (XIX asr oxiri – XX asrning 20-yillari): Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Andijon, 1996. – B. 19. 2.Xudayqulov A.M. Turkiston jadidlarining ma’rifatparvarlik faoliyati (XIX asr oxiri – XX asr boshlari): Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Toshkent, 1995. – B. 13. IV. Dav riy mat buot v a maqolalar 1. Андреев Г. Самаркандский журнал «Ойна» и его редактор- издатель Махмуд-ходжи Бегбуди // Туркестанские ведомости. – 1915. – 17 сентябрь. 2.Андреев Г. Самаркандский журнал «Ойна» и его редактор-издатель Махмуд-ходжи Бегбуди // Туркестанские ведомости. – 1915. – 17 сентябрь. 3.Беҳбудий М. Самарқанд мактаби ҳақинда // Туркистон вилоятининг газети. – 1908. – 30 январь. 4.Azizzoda L. Behbudiy // Maorif va o‘qituvchi. – 1926. – №2. 5. Беҳбудий М. Эҳтиёжи миллат // Ойна ж. – 1913. – №1. 44 6.Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия // Ойна ж. – 1914. – №27. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 222). 7.Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия // Ойна ж. – 1914. – №27. – Б. 503-504. 8.«Ойна» ж. – 1914 й. – 31-сон. – Б. 598. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 219). 9.Маҳмудхўжа Беҳбудий. Қасди сафар. «Ойна» ж., 1914, 31-сон. 10.Hoji Muin. Mahmudxo‘ja Behbudiy // Uchqun. – 1923. – №1. 11.«Oyna» j. – 1914. – 31-son. – B. 598. 12.«Вақт» газетаси. 1907 йил, 3 февраль. (Иқтибос келтирилди: Қосимов Б. Миллий уйғониш. – Т.: Маънавият, 2002. – Б. 230 45

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING SHAKLLANISHI VA IJTIMOIY-SIYOSIY ASOSLARI

Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat

1.2.Jadidchilik harakatining maydonga kelishi, asosiy g’oyalari va yo’nalishlari

II BOB. MAHMUDXO’JA BEHBUDIY JADIDCHILIK HARAKATINING G’OYAVIY YETAKCHISI

2.1.Mahmudxo’ja Behbudiyning hayoti va ma’rifatchilik faoliyatining boshlanishi

2.2.Behbudiyning ijtimoiy siyosiy qarashlari, jadidchilik rivojiga qo’shgan hissasi va darsliklari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить