Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 294.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston mintaqasida istiqlolchilik harakati yo‘lboshchilari faoliyati (qo‘rboshi Shermuhammadbek hayoti va faoliyati misolida)

Купить
MAVZU: TURKISTON MINTAQASIDA ISTIQLOLCHILIK HARAKATI Y O‘LBOSHCHILARI FAOLIY ATI (QO‘RBOSHI SHERMUHAMMADBEK HAY OTI VA FAOLIY ATI MISOLIDA) MUN DA RIJ A KIRISH …………………………………………………………………………….2 I-BOB. FA RG‘ON A VODIY SIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G BOSHLA N ISHI VA UN IN G MOHIY A TI 1.1Farg‘on a hududida milliy ozodlik harakatin ing boshlanishi……………………………………………………...5 1.2 Qo‘rboshi Shermuhammadbekning hayoti…………………………………11 II-BOB. QO‘RBOSHI SHERMUHA MMA DBEKN IN G SIY OSI Y FA OLIY A TI VA FA RG‘ON A VODIY SIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G MA G‘LUBIY A TI 2.1 Milliy istiqlolchi Shermuhammadbekning siyosiy faoliyati………………….17 2.2 Farg‘ona vodiysida istiqlolchilik harakatining mag‘lubiyatga uchrashi: sabab va oqibatlari……………………………………………………………………….23 X ULOSA ……………………………………………………………………........31 FOY DA LA N ILGA N MA N BA VA A DA BIY OTLA R RO‘Y X A TI …………..33 ILOVA LA R …………………………………………………………………...…34 1 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. Bugungi kunda vatanimiz tarixida hukmronlik qilgan har bir davlat tarixini o‘rganish har bir tarixchining asosiy vazifasi hisoblanadi. Tarixiy xotirasi bor inson – irodali inson. Takror aytaman, irodali insondir. Kim bo‘lishidan qat’iy nazar, jamiyatning har bir a’zosi o‘z o‘tmishini yaxshi bilsa, bunday odamlarni yo‘ldan urush, har xil aqidalar ta’siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni xushyorlikka o‘rgatadi, irodasini mustahkamlaydi 1 . Mustaqillik tufayli o‘zbek xalqining ko‘p asrlik boy tarixiy, ilmiy, madaniy va diniy merosini o‘rganish, undan xalqning umumiy va bebaho mulki sifatida foydalanishga keng yo‘l ochildi. Ma’naviy boyliklar, qadriyatlar, davlat, millat, shaxsning bebaho xazinasi va taraqqiyot manbai hisoblanadi. Aynan ushbu ma’naviy va mafkuraviy asosni mustahkamlash hamda rivojlantirishda tarix fani alohida ahamiyatga egadir. O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek: “....tarix xotirasi,... milliy o‘zlikni anglashni, ta’bir joiz bo‘lsa, milliy iftixorni tiklash va o‘stirish jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi” 2 . O‘zbekistonning sovetlar davri tarixi ana shunday mashaqqatli, og‘ir sinov va kurash yo‘llaridan iboratdir. Bu deyarli o‘rganilmagan tarixiy davr 1918 – 1934-yillar xalqimizning Vatan, millat ozodligi yo‘lida olib borgan milliy urushi, istiqlolchilik harakati. Sho‘ro tuzumi bu davr o‘rganilishini man qilgan edi. Aksincha bu ozodlik kurashini bostirishga qaratilgan sovetlarning bosqinchilik urushlari tarixi madh qilingan, tarix bir tomonlama bitilgan, g‘oliblar tarixi bitilgan holda mag‘lublar tarixi kafanga o‘rab berkitib qo‘yilgan edi. Biroq oyni etak bilan yopib bo‘lmaganidek yaqin o‘tmishimizdagi ana shu istiqlol uchun kurashni tarixdan o‘chirib bo‘lmaydi. Har bir voqea, hodisa, jarayon, xoh ijobiy, xoh salbiy bo‘lsin, xoh adolatli, xoh razolatli bo‘lsin, ularning barchasi ustidan har bir siyosiy, harbiy, mafkuraviy arbob, omma, xalq yetakchisi darajasiga ko‘tarilgan shaxs 1 Каримов.И.А Тарихий хотирасиз келажак йук. – Т.: Шарк, 1998. – Б. 9. 2 Каримов И. А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: ҳавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Тошкент.: Ўзбекистон, 1997. – Б. 14. 2 garchand jisman yo‘q bo‘lsa ham, barabir ular haqidagi bor haqiqat aytilishi zarur. Bunday shakllar tarix uchun hamisha barhayotdir. Ulardan yangidan-yangi avlodlar ibrat va bahra oladi, ularga taqlid qiladi, yaxshilari bilan farqlanadi, yomonlardan nafratlanadi. Qolaversa tarix shaxssiz bo‘lmaydi. Har bir tarixning egasi bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda bizning ona tariximizning ko‘pdan-ko‘p sahifalari, tarixiy voqealari va ularning qahramonlari hali-hanuz o‘rganilganicha yo‘q. Tariximizning ana shunday kemtik qirralaridan biri 1918–1934- yillarda Vatan, millat ozodligi, erku hurriyat uchun olib borgan mardonavor qurolli kurash tarixidir. Bizningcha shu o‘rinda 1918–1924- yillarda Farg‘ona vodiysida bo‘lib o‘tgan istiqlolchilik harakati tarixning mohiyati va asosiy rivojlanish bosqichlari mavzusining manbashunoslik va tarixshunoslik tahlili quyidagicha bayon qilingan.Tadqiqotning asosiy manbasi bo‘lib arxiv materiallari xizmat qiladi. Ushbu xujjatlar manbalar bilan tadqiqotchi G.Safarov T.Risqulov, F.Xodjayev, X.Aliyev, Zuyev.D, Qo‘qonboyev.A, Nazirov.M lar shug‘illanishgan. Masalan: A.Qo‘qonboyev va T.X.Keldiyevning asarlarida Farg‘ona vodiysidagi istiqlolchilik harakati vujudga kelishining ijtimoiy sabablari va uning tabiati haqidagi fikr yuritiladi. A.I.Zevelyev rus tilidagi O‘zbekistondagi fuqorolar urushi tarixidan kitobida harakatning mazkur kelib chiqish sabablari va harakatlantiruvchi kuchlari haqida to‘xtaladi. Kurs ishining maqsadi v a v azifalari. Mazkur kurs ishini bajarishda quyidagi maqsad va vazifalar qo‘yilgan: Istiqlolchilik harakatini tashkiliy jihatdan uyushtirishda qo‘rboshilar qurultoyining ahamiyati, Istiqlolchilik harakati tarixini milliy istiqlol g‘oyasi ruhida ochib berish, milliy istiqlolchilik harakatida ning Shermuhammadbek o‘rni, Istiqlolchilik harakati tarixini bugungi kunda o‘rganilayotgan eng yangi manbalar asosida yoritib berishni maqsad qilingan. Tadqiqot oby ek t i v a predmet i. Ushbu kurs ishining tadqiqot obyekti milliy istiqlolchilik harakatida Shermuhammadbekning o‘rni, predmeti mavzuga oid o‘sha davrda yozilgan manbalar, hozirgi kunga qadar ilmiy nashriyotlarda 3 nashrdan chiqqan yozma manbalar, chet tili va o‘zbek tilida chiqqan ilmiy adabiyotlar asosida mavzuni o‘rganish. Dav riy (xronologik ) chegaralanishi. Kurs ishining xronologik chegarasi 1918–1924-yillarda istiqlolchilik harakatlari davriy chegara qilib olingan. Kurs ishining t uzilishi. Kirish, 2 bob, 4 ta paragrif, xulosa, foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, sahifani tashkil qiladi. 4 I-BOB. FA RG‘ON A VODIY SIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G BOSHLA N ISHI VA UN IN G MOHIY A TI. 1.1 Farg‘ona hududida milliy ozodlik harak at ining boshlanishi Turkistonda 1917-yil oktyabr to‘ntarishidan kеyingi sodir bo‘lgan voqеalar jarayoni shuni ko‘rsatadiki, markaziy sovеt hukumati o‘lka xalqlariga nafaqat mustaqillik, hatto milliy muhtoriyatni ham ravo ko‘rishni istamadilar. To‘g‘ri, bu achchiq haqiqatni dastavval barcha Turkiston xalqlari tushunib yеtmadi. Buni faqat milliy vatanparvarlar, jadidlar, ayrim rahbar xodimlargina tasavvur qilolgan edilar 3 . Turkistondagi sovеt hokimiyatiga qarshi qurolli harakat Turkiston Muxtoriyati hukumatining tor-mor qilinishi bilan boshlanganligi dеyarli barcha tarixchilarning asarlarida e’tirof qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat xukumati ag‘darilib tashlanmaganida ham yoki bu hukumat hatto mutlaqo bo‘lmaganida ham sovеt tuzumiga qarshi qurolli harakatning vujudga kеlishi tabiiy bir hol edi. Zotan, bu davrda Turkistonda vujudga kеlgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat ozodlik harakatining boshlanishi muqarrar qilib qo‘ygandi. Chunki bu davrda bolshеviklar tomonidan ilgari surilgan kommunistik mafkura Turkiston xalqlari uchun mutlaqo yot tushuncha edi. Mahalliy axoli bu g‘oyani avval boshdanoq o‘ziga singdira olmadi va unga qarshi turdi. Shuningdеk sovеt hukumati o‘rnatilgan kundanoq hokimiyatni boshqarishga mahalliy xalq vakillari jalb qilinmadi, ularning milliy g‘ururi, haq-huquqlari inkor qilindi. Yangi tuzum o‘rnatilgan kundanoq mahalliy xalqning asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, milliy qadriyatlari toptaldi. Qozi sudlovi bеkor qilindi, vaqf еrlari tortib olindi, jamiyat uchun yod unsurlar dеb xalqning ko‘plab tabaqa vakillari ta’qib etildi, mulkchilikning barcha shakliga chеk qo‘yildi. Turkiston Muxtoriyatining tugatilishi sovеt xokimiyatiga qarshi qurolli harakatning butun Turkiston bo‘ylab ommaviy ravishda boshlanishiga turtki 3 Isoqboyev A. Istiqlolchilik harakati tarixi. – Namangan., 2008. – B. 32. 5 bo‘ldi, xolos. Dastlabki qurolli harakat qarshilik guruhlarining tashkil topishi Kichik va Katta Ergashlarning nomlari bilan bog‘liqdir 4 . Turkiston Muhtoriyati hukumati qo‘shiniga boshchilik qilgan Kichik Ergash qo‘rboshi 1918-yil 19-21-fеvralda Qo‘qon shahrida qizil askarlarga qarshi bo‘lgan ikki kunlik urush natijasida mag‘lubiyatga uchradi, uning 2000 kishilik armiyasidan omon qolgan ikki yuztacha kishi Kichik Ergash rahbarligida qo‘qon uyеzdidagi Bachqir qishlog‘iga (Qo‘qondan 18 chaqirim shimoli-sharq tomonda) jang bilan chеkinishdi 5 . O‘zining kindik qoni to‘kilgan Bachqir qishlog‘ida Kichik Ergash yigitlari bilan qa’la shaklida istеhkom qurib, mustahkam o‘rnashib oldi. 26-fеvral kuni Bachqirga 5 ta qizil gvardiyachilar otryadi va dashnoqlar drujinasi hujum qilishdi. 27-fеvralda bo‘lgan janglarning birida Kichik Ergash shahid bo‘lgach, uning o‘rniga Katta Ergash qo‘rboshi Farg‘ona vodiysida bolshеviklarning mustamlakachilik tartibiga qarshi kurash boshladi. Bu davrda qurolli harakat qatnashchilari safiga o‘z ixtiyori bilan sovеtlar tuzumidan norozi bo‘lgan yuzlab va minglab kishilar kеlib qo‘shildilar. Natijada Ergash qo‘rboshi qo‘l ostida 1918-yili kuziga kеlib har birida 20 tadan 1800 tacha bo‘lgan 70 ta qo‘rboshi dastalari harakat qilgan edi. Oktyabr oyiga kеlib esa uning qo‘shinlari safida 15000 kishi bo‘lgan. Bu qurolli harakatning yirik nomoyondalaridan biri Marg‘ilon militsiyasining sobiq boshlig‘i Muhammad Aminbеk Ahmadbеk o‘g‘li Madaminbеk edi. U xalq ishonchiga sazovor bo‘lganligi sababli uning yigitlari safi tеz orada ortib bordi. Bu tarqoq holda bo‘lgan qurolli qarshilik harakatini yagona qo‘mondo nlikka bo‘ysindiri sh va birgalikda harakat qilish maqsadi da “Sho‘roi Islom” va “Sho‘roi Ulamo” tashkilotlari a’zolarining tashabbusi bilan 1918-yil mart oyining oxirlarida Bachqir qishlog‘ida Farg‘onadagi butun qo‘rboshilarning birinchi qurultoyi chaqirildi 6 . 4 muxtoriyatchilarga-nisbatan-qo-llanilgan-ommaviy-qatag-onlar-iii/ 5 https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkistonda_sovet_rejimiga_qarshi_qurolli_harakat 6 Rajabov.Q, Zamonov.A O‘zbekiston tarixi. – T.: G‘afur G‘ulom, 2017. – B. 26. 6 Unda 40 dan ortiq yirik qo‘rboshilar qatnashdi. Farg‘ona vodiysidagi qurolli harakatning yеtakchisi bo‘lib Katta Mulla Ergash saylandi va unga butun musulmon qo‘shinlarning oliy bosh qo‘mondoni - “Amir al-muslimin” unvoni bеrildi 7 . Ergash qo‘rboshining o‘rinbosarlari qilib Madaminbеk va Shеrmuhammadbеkl ar tayinla ndi. Farg‘o na vodiysidagi qurol li harakat 1919-yilning yozi va kuzida o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Madaminbеk boshchiligidagi qo‘shinlar safiga krеstyanlar armiyasining qo‘shilishi vodiyda sovеt hokimiyatining bo‘lishi yoki bo‘lmasligini shubha ostiga qo‘ygan edi. Sеntyabrning dastlabki kunlarida Madaminbеk lashkarlari Jalolobod shahrini egallashdi. Qurshob posyolkasi (qasabasi) yonidagi janglarda sovеt armiyasi qismlari katta mag‘lubiy atga uchrab, O‘sh shahriga chеkindil ar. O‘sh Farg‘onaning hayot-mamotini bеlgilaydigan shahar bo‘lib, harbiy- stratеgik jihatdan juda qulay joyda joylashgan edi. U Farg‘ona vodiysini umuman Turkiston rеspublikasini Xitoy, Afg‘oniston, Hindiston, bu tomoni Buxoro bilan bog‘laydigan yo‘llarning ustida edi 8 . O‘sh shahri jahon tomi - Pomir ro‘parasida bo‘lib, undan Gulcha va Ergashtomdagi chеgеra punktlariga olib boradigan yo‘l o‘tardi. 8- sеntyabrda bir yarim kunlik qizg‘in janglardan kеyin O‘sh shahri garnizoni taslim bo‘ldi, qamoqxonada yotgan mahbuslar qurolli qarshilik harakati qatnashchilari tomonidan ozod qilindi. Madaminbе kning qo‘shinlari 13- sеntyabrd Eski Marg‘ilon shahrini egalladilar. Shu bilan birga vodiydagi eng yirik stratеgik shahar Andijonni qamal qilishga kirishdilar 9 . Farg‘ona vodiysi butunlay istiqlolchilar qo‘liga o‘tishi muqarrarligini sеzgan sovеt hokimiyati zudlik bilan qurolli harakatni bostirish choralarini ko‘rishga kirishdi. Turkiston Avtonom Rеspublikasining 1918-yil mart oyiga kеlib Farg‘ona vodiysida bir- biridan mustaqil ravishda 40 dan ortiq qo‘rboshi dastalari faoliyat ko‘rsatardi. Madaminbе k Skobеlеv uyеzdida, Shеrmuha mmadbеk va 7 Badriddinov.S, Bafoyev.F O‘zbekiston tarixi. – Buxoro., 2013. – B. 186. 8 https://english-life.uz/turkiston-mintaqasidagi-istiqlolchilik-harakati-va-uning- tarixiy-ahamiyati/ 9 Jo‘rayev.N, Karimov.Sh O‘zbekiston tarixi. – T.: Sharq, 2011. – B. 100. 7 Nurmuhammadbеklar Marg‘ilon atroflarida, Omon Pahlavon, qobul Sotiboldi qozi va Rahmonqullar Namangan uyеzdida, Parpi qo‘rboshi Andijon shahri atrofida, Eshmat qo‘rboshi qo‘qonning Buvayda qishlog‘ida, Umar-Choli Urganji qishlog‘ida, Jonibеk qozi O‘zgan tomonda, Muhiddinbеk Novqatda harakat qilmoqda edi 10 . Inqilobiy harbiy kеngashi Farg‘ona vodiysida tobora kuchayib borayotgan qurolli harakatga qarshi kurashish uchun maxsus Farg‘ona frontini tashkil qilish haqida buyruq chiqardi. Biroq, maxsus tashkil qilingan Farg‘ona fronti Farg‘ona vodiysidagi qurolli harakatni bostira olmadi. Natijada, 1919-yil 15-avgustda M.Frunzе qo‘mondonligida Turkiston fronti tashkil qilindi. M.Frunzе Turkiston fronti qo‘mondoni vazifasini bajarishga kirishishi munosabati bilan 1919-yil 11-avgustda chiqargan buyrug‘ida Turkiston frontining tashkil qilinishidan maqsadni quyidagi tarzda ochiq bildirgan edi: “Turkiston yurishining asl maqsadi, butun Turkistonni ishg‘ol qilishdan iboratdir” 11 . Farg‘ona fronti esa tugatilib, uning asosida Farg‘ona o‘qchi diviziyasi (kеyinchalik 2-Turkiston o‘qchi diviziyasi) tashkil qilinadi. Shuningdеk, Turkistondagi sobiq harbiy asrlardan iborat 5000 kishi kiritilgan intеrnatsional otryadlar tuzilib, Turkiston fronti ixtiyoriga bеriladi. Shu tariqa, Turkiston fronti qo‘shinlarining umumiy soni 1919- yil avgust oyining oxirlariga kеlib 115376 jangchiga yеtkaziladi va ular 1112 ta pulеmyot, yuzlab to‘plar va boshqa zamonaviy qurollar bilan qurollantirildi. 1919-yil sеntyabr oyining oxirlarida tobora avj olib kеlayotgan Madaminbеk qo‘shinlarining hujumlari to‘xtatilib, birinchi zarba bеrildi. Biroq bu mag‘lubiyat Madaminbеk boshliq qurolli harakat qatnashchilarining irodasini buka olmadi. 1919-yil 22-oktyabrda qurolli harakat qatnashchilari kuchlarini tiklash va uni yanada mustahkamlash maqsadida Ergashtomda qo‘rboshilar qurultoyi chaqirildi. Tarixiy xujjatlarning dalolat bеrishicha, istiqlolchilik harakati tarixida eng yirigi bo‘lgan bu qurultoyda, Farg‘ona vodiysida harakat qilayotgan 150 tagacha 10 https://english-life.uz/turkiston-mintaqasidagi-istiqlolchilik-harakati-va-uning- tarixiy-ahamiyati/ 11 Badriddinov.S, Bafoyev.F O‘zbekiston tarixi. – Buxoro., 2013. – B. 187. 8 qo‘rbos hi dastal ari to‘rtta yirik lashkar boshi: Madaminbеk, Ergash , Shеrmuhamma dbеk, Xolxo‘ja Eshon qo‘mondonligi ostida birlashtirildi. qurultoyda islom qo‘shinlarining oliy bosh qo‘mondoni -“Amir al- muslimin” qilib Madaminbеk saylandi 12 . Biroq, Turkistonda qurolli harakatni bostirish uchun sovеt hokimiyatining choralarini kuchaytirishi, Farg‘ona vodiysiga tobora qo‘shimcha kuchlarni tashlanishi natijasida 1920-yil yanvar oyining o‘rtalariga kеlib jangovar tashabbus qizil armiya qo‘liga o‘tdi. Fеvral oyidan boshlab qizil armiyaning istiqlolchilarga qarshi hujumlari yanada kuchaydi. Turkfront qo‘mondonligi “Madaminbеk butunlay tor-mor qilinmagu ncha ta’qib etilsin” mazmuni dagi buyruqni Farg‘onadagi harbiy qismlarga yubordi 13 . 1920-yil fеvral oyida Madaminbеk va Shеrmuhammadbеk boshchiligidagi istiqlolchilarga qarshi sovеt qo‘shinlari hujumga o‘tdi. qizil askarlarning hujumini o‘nlab samolyot, bronеpoеzd, bronеmashinalar, to‘p va pulеmyotlar qo‘llab turishdi. Natijada fеvral oyining oxirlarida Shеrmuhammadbеk Oloy vohasiga chеkinishga majbur bo‘ldi. Madaminbеk va Xolxo‘ja Eshon qo‘shinlari ham katta mag‘lubiyatga uchradi. Fеvral oyining oxirida Garboboni qizil armiya jangchilari ishg‘ol qildilar. Harbiy tashabbus qo‘ldan kеtganligini ko‘rgan Madaminbеk o‘z yigitlari hayotini saqlab qolish maqsadida Farg‘ona qo‘shinlari qo‘mondonligiga yarash muzokaralari boshlashni taklif qildi. Natijada Madaminbеk bilan 2-Turkiston o‘qchi diviziyasining boshlig‘i Vеrеvkin-Rеxalskiy o‘rtasida 1920-yil 6-martda Skobеlеv (xozirgi Farg‘ona) shahrida yarash bitimi imzolandi 14 . Madaminbеk bilan birga sovеt hokimiyati tomoniga uning o‘nlab qo‘rboshilari va 3500 yigitlari o‘tgan edi. Sovеtlar tarafiga o‘tgan Madaminbеk qizil askarlarning katta kuchga ega ekanligini, qurolli harakat qatnashchilari bu kuchga bardosh bеra olmasligini yaxshi tushungan edi. Biroq sovеt tuzumi Madaminbеkdеk hushyor siyosiy arbobni ham aldadi, uning diplomatik tadbirlari 12 Jo‘rayev.N, Karimov.Sh O‘zbekiston tarixi. – T.: Sharq, 2011. – B. 108. 13 https://qadriyat.uz/tarix/626-biz-bilgan-va-bilmagan- madaminbek 14 Isoqboyev A. Istiqlolchilik harakati tarixi. – Namangan., 2008. – B. 38. 9 samarasiz qoldi. Sovеtlar tomonidan muzokaralar o‘tkazish uchun qo‘rboshilar orasiga yuborilgan Madaminbеk Shеrmuhammadbеkning roziligi bilan Xolxo‘ja Eshon tomonidan 1920-yil 14-mayda qoravul qishlog‘ida o‘ldirildi 15 . Sovеt qo‘mondonligi “Madaminbеkning o‘limi bilan Turkiston Muxtoriyati va milliy mafkura uchun kurash ham o‘ladi”, dеgan xom- xayolga borgan edi. Madaminbеkni Xolxo‘ja Eshon buyrug‘i bilan Soqi jallod o‘ldirgan bo‘lsada, aslida uning haqqiqiy qotili bolshеviklar edi. Madaminbеkning qatl etilishi bilan Turkistondagi qurolli harakat to‘xtab qolmadi. Aksincha 1920-yil baxor oylarining oxirida yanada kuchaya boshladi. Farg‘ona vodiysida 1920-yilning baxor oxirlari-yozda qurolli harakatning yangidan kuchayishiga iqtisodiy va harbiy omillar sabab bo‘ldi. Qizil armiya qo‘mondonligi harbiy harakatlarni kuchaytirib harakat qatnashchilarini qirib, qonga botirib tashlashni o‘ylagan edi. Bu davrda musulmon maktablari yopib qo‘yildi, islom ruhoniylari faoliyati ta'qib ostiga olindi. Bu tadbirlar aholining noroziligiga sabab bo‘ldi, ular ommaviy suratda qo‘rboshilar safiga borib qo‘shila boshladi. 1920-yilning oktyabrida hatto muntazam qozon polkidagi askarlardan 640 kishi qurol-yarog‘lari bilan Shеrmuhammadbеk va Xolxo‘ja qo‘rboshi tamoniga o‘tib kеtdi. 1920-yil 3-mayda Shеrmuhammadbеk tashabbusi bilan Oltiariq tumanidagi G‘arnota qishlog‘ida qo‘rboshilar qurultoyi chaqirildi. Unda Turkiston muvaqqat hukumati tuzildi. Xukumat boshlig‘i va bosh qo‘mondon –“Amir ul musulmon” lavozimiga Shеrmuha mmadbеk saylandi Farg‘ona vodiysida vatanparva r kuchlarga qarshi qonli kurashni yanada kuchaytirish g‘oyasini ilgari surdi. Mahalliy tub yеrli aholi orasidan chiqqan Kompartiya a’zolari bu g‘oyaga qarshi chiqdilar. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak Istiqlolchilik harakatining asosiy kuchlari adolat va haq yo‘lida kurashni davom ettirdilar. Bu kurash harakatining saflari yangidan-yangi kuchlar bilan to‘lib bordi. Chunki tub yеrli mahalliy aholi 15 https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tarix/sarkarda/madaminbek-1892- 1920/?lng=lat 10 Sovetlarning bu chaqirig‘i - murojaatiga ham ishonmadi, uni yana bir navbatdagi nayrang va o‘zi uchun tuzoq dеb bildi. 1.2 Qo‘rboshi Shermuhammadbek ning hay ot i Sheruhammadbe k G‘oziy, Mahmud- Bek va bilan ham tanilgan 16 (1895-yil,— 1970-yil 10-mart) — 1923-yildan beri surgunda bo‘lgan (Milliy ozodlik harakati) ko‘zga ko‘ringan namoyandasi, ikkinchi jahon urushi davrida Abver koʻmagi bilan qoʻzgʻolon harakatini olib borish maqsadida tuzilgan Turkiston ittifoqining birinchi rahbari. Shermuhammadbekning bobosi Abduraximbekso‘nggi boshliqlaridan biri bo‘lgan. Abdurahimbek bir paytlar Xudoyor saroyida vazir bo‘lib xizmat qilgan. Qo‘qon xonligi parchalanganidan so‘ng AbdurahimbekQumariq qishlog‘ida oddiy dehqon sifatida yashay boshlaydi. Shermuhammadbekning otasi Qushoqboy Xo‘ja 1915-yilda qaytayotganda vafot etdi. Shermuhammadbek yoshligida dehqon va mirob boʻlgan. Bolalikda yoki oʻsmirlikda u qandaydir koʻz kasalligiga chalingan va shuning uchun har doim qora koʻzoynak taqib yurgan. „Ko‘rshermat“ taxallusi shundan kelib chiqqan. Oʻz qishlogʻida mulladan va yozishni oʻrgangan, soʻngra tamomlagan. Tasdiqlanmagan maʼlumotlarga koʻra, Shermuhamm adbek 1916-yil qoʻzgʻolonida faol ishtirok etgan [5] . Shermuhammadning oʻgʻli Davron va uning amakisi Anvarning daʼvo qilishicha, ularning otasi va amakisiTurkistondan hech qachon chiqib ketmagan va Rossiya qamoqxonasida qamalmagan. Ammo bu daʼvoga mashhur qarshi chiqadi. Shermuhammadning inqilobdan soʻng koʻp oʻtmay qamoqdan ozod etilgani oʻzbek muhojiri xotiralarida ham tasdiqlanadi. 16 Pыlyov, A. I. . (ru). Kыrgыzsko-Rossiyskiy slavyanskiy universitet, 2006. 11 Qarindoshlarining taʼkidlashicha, 1917-yilning yozida Toshloq yaqinida bo‘lib o‘tgan namoyish chog‘ida Shermuhammadbek militsioner tomonidan kaltaklangan vatandoshini qo‘llab-quvvatlab, politsiyachini urib, otidan tushirib yuborgan, keyin esa uni urib oʻldirgan. Shermuhammadbek, uning akalari va doʻstlari yashirinishga majbur boʻlishgan, shundan soʻng u oʻz tarafdorlari bilan birga qurollanish uchun Skobelevdagi qamoqxonaga hujum qilgan. 1920-yilda ularrasmiy yordam olishga muvaffaq boʻldilar va keyin Afgʻoniston harakat qildilar. 1921-yil kuzida Anvar Koʻrshermat va Junayidxon bilan ittifoq tuzib,muhim qismini egallab oldi. Ularga qarshi kurashish uchun bosh qoʻmondoni vabilan birga Turkistonga kelgan. Faqat 1922-yil iyun-avgust oylarida N. E. Kakurin, keyin P. A. Pavlov boshchiligida tashkil etilgan Buxoro kuchlari guruhi bosmachilarni magʻlub etishga muvaffaq boʻld 1920-yil may oyida Shermuhammadbek Fargʻonadagi Bosmoq tuzilmalari qoʻrboshilari orasida yetakchi oʻrinni mustahkamlab oldi. tahlilchilarining fikricha, 1920-yil 6-martda Fargʻona qoʻzgʻolonchilari boshligʻidavrida Qizil Armiya taslim boʻlganidan soʻng Koʻrshermat oldinga siljib, koʻzga koʻringan shaxsga aylangan. U 1500 nafar jangchidan iborat otryadlarni birlashtirishga muvaffaq boʻldi. 1921-yilning fevralida u bir qator muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng Sharqiy Buxoroga jo‘nadi, lekin keyin yana qaytib keldi va 1921-yilning oxirigacha faol bo‘ldi, shundan so‘ng yana Sharqiy Buxoroga jo‘nab ketdi. Anvar Poshoning paydo bo‘lishi va uning taʼsiri ostida Koʻrshermat 1922-yil 12-yanvarda Farg‘ona vodiysiga qaytib, butun Farg‘ona bosmachilarini o‘z atrofiga birlashtirishga harakat qiladi. Cheka maʼlumotlariga koʻra, 1922-yil sentyabr oyida u bir qator yirik magʻlubiyatlardan soʻng Afgʻonistonga joʻnab ketdi va Xonobodga joylashdi. Kurashni toʻxtatib, sovet hukumati bilan hamkorlik qila boshlagan qoʻrboshiShermuhammadbekka yangi hukumat tomoniga oʻtishda 12 vositachilik qilishni taklif qiladi. Shermuhammadbek muzokaraga tayyorman, deb Madaminbekka tuzoq tayyorlaydi. Madaminbek otryadi bilan Uchqo‘rg‘onga muzokaralar olib borish uchun kelganidan so‘ng, Shermuhammadbek Madaminbekni hibsga oldi va qirg‘iz bosmachilarining qoʻrboshini Xolxo‘jaga topshirdi. Aytishlaricha Madaminbek bilan Shermuh ammadb oʻrtasida shaxsiy adovat bor edi. Xolxo‘ja Madaminbekning boshini kesib tashladi. Bir paytlar Madaminbekka bo‘ysungan bosmachilarning aksariyati Mahmudbek va Xolxo‘ja tasarrufiga o‘tgan. mart oyining oxirida Shermuhammadbek sovet qoʻshinlari bilan tinchlik muzokaralarini oʻtkazishga rozi boʻldi. U va ozodlik kurashchilarining boshqa rahbarlari tomonidan shariat daxlsizligi, sud va adolatni shariat boʻyicha tiklash, xususiy mulk, meros huquqi va boshqalar boʻyicha imtiyozlar berish toʻgʻrisidagi talablariqoʻmondonligi tomonidan „qondirildi“ 17 . Takliflarga tegishli tuzatishlar kiritildi, lekin jangchilar qurollarini tashlab ketishni istamadi. Sovet manbalariga koʻra, 12-sentyabrda unga qurollarini topshirish uchun ultimatum berilgan. Ultimatumdan biror natija chiqmagach, Qizil Armiyaviloyatidagi boʻlinmalarga qarshi hujum boshladi. 1921-yil noyabrda Shermuhammadbek Fargʻona istiqlolchilik tuzilmalari boshqaruvinitopshirdi, oʻzi esa Sharqiy Buxoroga, u yerdan Afgʻonistonga koʻchib oʻtdi. 1925-yilda OGPU agenti G. S. Agabekov inglizlar bilan kelishuv matnini olish maqsadida Kobulda Shermuhammadbek bilan uchrashdi, bunday kelishuv yoʻqligini bilib, Agabekov Qurshirmatni rivojlantirishga qiziqishini yoʻqotdi. OGPU maʼlumotlariga koʻra, ikkinchi jahon urushi davrida (1942- yilgacha) Mahmudbek turk, yapon va nemis razvedkasi manfaatlarini koʻzlab Oʻrta Osiyo va Shimoliy Afgʻoniston respublikalarida bosh razvedkachi boʻlgan. Millati oʻzbek, Mahmudbek tajribali figura edi. Afg‘on-sovet chegarasining har ikki tomonida 17 (oʻlik havola — ) 13 yaratgan keng razvedka tarmog‘i tufayli Mahmud bek O‘rta Osiyo respublikalaridagi hozirgi vaziyat to‘g‘risida turli mamlakatlar razvedka maʼlumotlarini ayirboshlash orqali katta sarmoya topdi. Istiqlolchilik tuzilmalarini boshqarish bilan birga,sentabrda nemis razvedkasining koʻrsatmasi bilan Sovet Oʻrta Osiyosi hududida oʻzi yaratgan agent- diversi tarmogʻini kengaytirib, shu orqali mintaqada razvedka maʼlu motlar yigʻish bilan shugʻullang an. 1942-yil bahorida nemi s razvedkasining koʻrsatmasi bilan Shimoliy Afgʻonistonda „Ittifoq“ deb nomlangan antisovet qurolli tashkilotini tuzgan. Uning vazifalaritaxtiga Kobulda yashayotgan sobiqqaytarishdan iborat edi. Ittifoq (Abver) tashkilotining birinchi rahbari, 1941-yil boshida Abver tomonidan Afgʻonistonda razvedka maʼlumotlarini toʻplash va Oʻrta Osiyo hududiga hujum qilish uchun Basmachi tuzilmalarining jangovar faoliyatini muvofiqlashtirish maqsadida tashkil etilgan antisovet qoʻporuvchilik tashkiloti. Fashistlar Germaniyasida qoʻrboshilarning Sovet Ittifoqiga hujumi katta ishtiyoq bilan kutib olingan. Kobulda boʻlgan Oʻrta osiyolik muhojir qoʻrboshlari Gitlerni oʻz „najotkori“ deb eʼlon qilgan. Badavlat muhojir oilalarning yoshlari nemislarning yaqin orada kelishini kutgan holda, nemis tilini shoshilinch ravishda oʻrganishni boshlaganlar. Afgʻoniston monarxiyasi mamlakat shimolidagi koʻp sonli qoʻrboshi tuzilmalariga nisbatan oʻzini vazmin tutdi, chunki qisqa vaqt ichida Sovet Ittifoqimagʻlub boʻlishi va bir paytlar Buxoro amirligi va Xiva xonligiga oʻxshab Afgʻoniston hududiga askar tortishiga amin edi. Shimoliy Afg‘oniston dagi bosmachilar tuzilmalari bilan aloqalarni mustahkamlash uchun podshoh Zohirshoh ag‘darilgan, Kobulda surgunda yashagan Buxoro amiri Said Olimxon bilan maxfiy bitim tuzdi, unda Bosmachi qo‘shinlari Qizil Armiya bilan toʻqnashuvlarda Kobulga qurolli yordam ko‘rsatishni nazarda tutadi. 14 Oʻz navbatida, „bosmachi“larning qoʻrbashilari SSSR bilan urush boʻlgan taqdirda Kobul bilan kelishuvlarni mustahkamlashga har tomonlama harakat qilishdi. 1941-yil avgust oyida eng yirik turkman qoʻshinining qoʻrboshisi Qizil Ayak bosh vazir Hoshimxonga maktub yoʻllab, undan Buxoroni oʻz himoyasiga olishni soʻradi va kerak boʻlsa, 40 ming nafargacha qurollangan turkmanlarni qurollantirishni oʻz zimmasiga oldi. Hoshimxon barcha qoʻrbashilarga oʻz tuzilmalarini toʻliq jangovar shay holatda saqlashni taklif qildi va SSSRga hujum qilish uchun qulay vaqt Moskva va Leningradni Germaniya tomonidan bosib olingandan keyin yuzaga kelishini aytdi. 1941-yilning yozida yapon va nemis missiyalari Oʻrta Osiyo istiqlolchilik harakatining barcha yirik qoʻrrbashilari bilan barqaror aloqa oʻrnatdilar. avgust oyida Germaniya diplomatik missiyasining iltimosiga binoan yaponiyalik advokat Katsubi Said Olimxon bilan uchrashib, SSSRga qarshi mumkin boʻlgan hamkorlik boʻyicha muzokaralar olib bordi. Sobiq amir hamkorlik qilishdan bosh tortdi, ammo Olimxonning atrofidagilar va koʻplab qurbashilari Germaniya va Yaponiya razvedka agentlari bilan bajonidil muloqot qila boshladilar, nemislar Sovetlar qoʻl ostidagi Oʻrta Osiyo respublikalari hududida partizanlik faoliyatini tashkil qilish uchun katta miqdorda pul vaʼda qilishdi. 1941-yil sentabrda abver „bosmachilar“ orasida nufuzli oʻzbek qoʻrboshisi Mahmudbekka sovet-afgʻon chegarasining har ikki tomonida josuslik va qoʻporuvchil ik tarmogʻini yaratishni topshirdi. Bu Mahmudb ekning Afgʻonistondagi oʻzbek va turkman bosmachi qoʻshinlari bilan hamkorlik qilishining boshlanishi edi. Nemis razvedkasining koʻrsatmasi bilan Mahmudbek 1941-yilning kuzida Bagʻlon vanemis agentlarini SSSRga oʻtkazish uchun ikkita tayanch punktini yaratdi. 1942-yil may oyida u Buyuk Britaniyaning iltimosiga binoan Kobulning rasmiy organlari tomonidan hibsga olingan. Mahmudbekning hibsga 15 olinishi qoʻrboshi askarlarini qisqa muddatli tartibsizligiga olib keldi. 1942-yil yozida yangi „Faal“ agent-sabotaj tashkiloti tuzildi. 1941-yilning kuzida Kobuldagi nemis tashqi razvedkasida yashovchi K. Rasmus Mahmudbekkashimoli-sharqidagi Bagʻlon shahrida nemis agentlarini SSSRga oʻtkazish uchun qoʻrgʻon yaratishni buyurdi. Shu maqsadda nemislarning Kobuldagi missiyasidan Mahmud bey huzuriga 40 ming afg‘on joʻnatildi. 1942-yil may oyida Mahmudbekiltimosiga ko‘ra afg‘on politsiyasi tomonidan hibsga olinadi. Maʼlum bo‘lishicha, K. Rasmus Mahmubekdan nafaqat Sovet Ittifoqiga qarshi josuslik va qo‘poruvchilik faoliyati to‘g‘risida maʼlumot olish, balki Hindistondagi vaziyat haqida razvedka maʼlumotlarini yig‘ish uchun ham foydalangan. Uning oʻrniga qoʻrboshi Said Mubashirxon Tiroziy Ittifoq tashkiloti rahbari etib tayinlandi 18 . 1942-yil yozida fashist qoʻshinlariningvamuvaffaqiyatli hujumi bosqichida Afgʻonistondagi Oʻrta Osiyo muhojirlari jamoasidan tuzilgan antisovet tashkilotlari Sovet Ittifoqiga hujumga faol tayyorgarlik koʻrishni boshladilar. Mahmudbekning oʻyindan chiqib ketishi bosmachilar jamoasini qisqa muddatga parokanda qildi. 18 16 II-BOB. QO‘RBOSHI SHERMUHA MMA DBEKN IN G SIY OSIY FA OLIY A TI VA FA RG‘ON A VODIY SIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G MA G‘LUBIY A TI 2.1 Qo‘rboshi Shermuhammadbek ning siy osiy faoliy at i Madaminbek vafotidan keyin 1920-yil may oyidan boshlab Farg’ona vodiysi qo’rboshilar yetakchiligi Shermuhammadbekka o’tadi. Fargʻona vodiysidagi istiqlolchilik harakatining rahbarlari oʻrtasida Shermuhammadbek alohida ajralib turadi. Shermuhammadbek hozirgi Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi Garbuva qishlogʻida, beklar avlodidan boʻlgan Qoʻshoqbek hoji xonadonida, 1893-yilda tugʻildi. Turkiyalik tadqiqotchi Ali Bodomchining yozishicha, Qoʻshoqbek 1913- yili Hijoz oʻlkasidan – Haj ziyoratidan qaytib kelayotgan paytda Qrimda vafot etgan. Ahmad Zakiy Validiy keyinchalik oʻzining «Xotiralar» nomli kitobida yozishicha, Shermuhammadbek 1916-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan mardikorlikka olingan va urush marralarida ishlash uchun safarbar qilingan kishilar qatorida Polsha frontiga tashlangananini qayd etib o’tgan. Shermuhammadbek Fargʻona vodiysida sovet rejimiga qarshi milliy ozodlik uchun kurashning ilk bosqichidan boshlab jang maydoniga kirgan. U Katta Ergash va Madaminbekning oʻrinbosarlari sifatida istiqlolchilarning tan olingan yirik lashkarboshisi edi. U kurash maydoniga qadam qoʻygan ilk kunlardan boshlab «Turkiston – turkistonliklarning yurtidir, unga boshqa hech kimning egalik qilishga haqqi yoʻq!» degan shiorni oʻrtaga tashlagan. Uning asosiy maqsadi Turkistonda islom jumhuriyatini tashkil qilish boʻlgan. Madaminbek liberal yoʻlboshchi boʻlgan boʻlsa, Shermuhammadbek kskin harakat qiladigan radikal qoʻmondon edi. Madaminbek qizil armiyaga qarshi kurashdan chetlashgach, 1920 yilning erta bahoridan boshlab Shermuhammadbek Fargʻona vodiysidagi qurolli harakatning Oliy bosh qoʻmondoni etib saylandi. Shermuhammadbek boshchiligida Turkiston – turk mustaqil islom jumhuriyati yoxud Turkiston muvaqqat hukumati (1920-yil 3-may)ning tuzilishi vodiydagi qoʻzgʻolonchilarni qayta birlashtirish va sovet rejimiga qarshi hal qiluvchi janglar sari boshlash uchun muhim oʻrin tutadi. 17 Shermuhammadbek bu paytda Buxoro va Xorazm Respublikalari hamda Samarqand viloyatida harakat qilayotgan istiqlolchilar bilan aloqalarni yoʻlga qoʻydi. Anvar Posho va Junaidxon bilan uch tomonlama hamkorlik oʻrnatildi. Shuningdek, Shermuhammadbekning Sharqiy Buxoro qoʻrboshilari Ibrohimbek va Fuzayl Maxdum bilan munosabatlari yaxshi boʻlgan. Afgʻoniston va Turkiya bilan ham aloqalar jonlangan. O’sha davrda paydo bo’lgan bir fikrga ko’ra, bolsheviklar uchun «Madaminbek qoʻrboshilar oʻrtasida eng kuchlisi boʻlgan boʻlsa, Shermuhammadbek, shubhasiz, eng xavflisi edi». Shermuhammadbek Turkiston mintaqasining barcha aholisiga qilgan murojaatida qurolli kurash mohiyatini shunday ifodalagan edi: «Bolsheviklar aldaydilar va oʻldiradilar. Barcha davlatlar bolsheviklarni tugatish uchun ularga qarshi kurashmoqdalar. Turkiston xalqiga oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilganida edi, biz kurashmagan boʻlardik. Turkistonga oʻz huquqi berilmas ekan, biz huquq va vijdonimiz, or- nomusimiz uchun soʻnggi tomchi qonimiz qolgunicha bolsheviklar bilan kurash olib boraveramiz» 19 . Fargʻona vodiysidagi istiqlolchilik harakatiga Shermuhammadbek rahbarlik qilishi bilan qizil armiyaga qarshi kurash 1920-yil oʻrtalarida oʻzining yangi bosqichiga qadam qoʻydi. Kurashning bu bosqichida u yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi. Bu holat quyidagi omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, 1920-yil bahori va kuzidan boshlab Fargʻona vodiysi va Samarqand viloyatidagi istiqlolchilik harakati bilan bir qatorda endilikda avval Xorazm Respublikasida, soʻngra Buxoro Respublikasida ham bosqinchi qizil armiyaga qarshi qurolli harakat boshlandi va qisqa muddatda avj olib ketdi. Ikkinchidan, istiqlolchilik harakatining yangi bosqichi oʻziga xos xususiyatga ega boʻlgan murakkab va ziddiyatli davrni oʻz ichiga olgan edi. Harakatning birinchi va ikkinchi bosqichlarida bolsheviklar hukumatiga qarshi chiqqan qoʻzgʻolonchilar tub erli aholi vakillaridan iborat boʻlib, ular asosan 19 Baymirza Hayit, “Türkistan’da Basmacılar (Millî Mücadele) Tarihinin Ana Hatları”, Eski Sovyetlerdeki Türklüğün ve İslâmın Meseleleri, İstanbul 2000, s. 159. 18 rossiyaliklardan tashkil topgan qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bordilar, ya'ni bu mahalliy xalq bilan bosqinchilar oʻrtasida hayot- mamot kurashi boʻlgan edi. Bolsheviklar hukumatida xizmat qilayotgan milliy rahbar xodimlarning mahalliy aholi vakillarini qizil armiya safiga chaqirish haqidagi talablari dastlab Turkkomissiya va Toshkentdagi sovet hukumati tomonidan inobatga olinmadi, sirasini aytganda, ular tub erli aholi vakillari qoʻliga qurol berishdan choʻchidilar. Natijada harakatning dastlabki bosqichlari mohiyat nuqtai nazaridan olganda ham tom ma'noda bosqinchilarga qarshi milliy istiqlol uchun kurash boʻlgan edi. Markaziy hukumat rahbarlari va uning Turkistondagi tayanchlari faqat 1920 yilning oʻrtalaridagina bu haqiqatni tushunib etdilar. Mahalliy aholi vakillarini qizil armiya saflariga qabul qilib, ularni qoʻzgʻolonchilarga qarshi qoʻyish bilan bu kurash mohiyatini oʻzgartirishga, Turkiston xalqini Rossiyadagi kabi fuqarolar urushi girdobiga tortishga harakat qildilar. Shu maqsadda Turkiston fronti qoʻmondoni M. V. Frunze 1920-yil 7 mayda qizil armiya saflariga mahalliy millat fuqarolaridan 30 000 kishini olish toʻgʻrisida buyruq chiqardi. Bundan tashqari, Xorazm va Buxoro Respublikalarida vujudga kelgan yangi hukumatlar milliy kuchlar qoʻlida edi. Biroq bu milliy kuchlar sovet Rossiyasi manfaatlariga boʻysunishga, oʻz mamlakatlari hududida qizil armiya qoʻshinlarini saqlab turishga majbur boʻldilar. Xorazm va Buxoroda istiqlol uchun kurashni izchil davom ettirayotgan muxolifat harbiy kuchlari esa ham sovet Rossiyasi harbiy qismlariga qarshi, ham yangi milliy hukumatga qarshi kurash olib borishlariga toʻgʻri kelardi. Oqibatda, shu davrdan e'tiboran qurolli harakatning mazmuni sal oʻzgacharoq ruh kasb eta boshladi, kurash yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi. 1920-yil 3-mayda Oltiariq tumanidagi Gʻoyibota (Gʻaribota) qishlogʻida Fargʻona vodiysi qoʻrboshilarining navbatdagi qurultoyi boʻldi. Qurultoyda Turkiston – turk mustaqil islom jumhuriyati yoxud Turkiston muvaqqat hukumati tuzildi. Ushbu qurultoyda Shermuhammadbek hukumat raisi va Fargʻona vodiysida gi istiqlolchil arning Oliy bosh qoʻmondo ni qilib saylandi. Shermuhammadbekning ukasi Nurmuhammadbek (1899 – 1983) va Oloy 19 vohasidagi qirgʻizlarning etakchisi Muhiddinbek (1877 – 1922) uning oʻrinbosarlari qilib tayinlandi. Turkiston muvaqqat hukumati Fargʻona vodiysidagi ozodlik kurashida muayyan darajada xizmat qila oldi. Shermuhammadbek va Nurmuhammadbekning xotiralari hamda Zakiy Validiy asarlariga tayanib Boymirza Hayitning yozishicha, hukumat tarkibiga quyidagi 6 kishi kiritilgan edi: «Shermuhammadbek – hukumat raisi va Oliy bosh qoʻmondon; Mullajon Qori – xavfsizlik (ichki ishlar) vaziri; Akbarjon Eshon – shayxulislom; Abdusalom Qori – hukumatning bosh kotibi; Nazirjon – moliya vaziri; Mulla Hoji Niyoz – maxsus ishlar vaziri». Shermuhammadbek tayinlagan oʻn ikkilar kengashi faoliyat koʻrsatib, u hukumat ishini muvofiqlashtirib turgan. Kengash a'zolari hukumatni boshqarish va urushni olib borish masalalari yuzasidan oʻz taklif va mulohazalarini ishlab chiqishgan. Bundan tashqari, 14 kishidan iborat harbiy idora mahkamasi tuzildi. U Oliy bosh qoʻmondon Shermuhammadbek (rais), turk zobitlari Ismoil Haqqibey (raisning harbiy siyosat boʻyicha oʻrinbosari) va Yoqubbek (raisning jang harakatlarini rejalashtirish va oʻtkazish boʻyicha oʻrinbosari), shuningdek, Aliyorbek, Yusuf Polvon, Bozorboy, Mulla Poʻlat, Asqar va Nurmuhammadbek kabi qoʻrboshilardan iborat boʻlgan 20 . Mulla Umar, Jamol, Abdulaziz va Abdusalom qozilardan iborat qozixona – mustaqil sud idorasi mahkamasi ham faoliyat koʻrsatgan. Idora majlisi, ya'ni ma'muriy kengash tarkibi Abdulboqi boyvachcha (rais), muftiy Muso Qozi, Mulla Gʻoyib Nazar, Mulla Yoʻldosh Oxun va Abdulqayumdan iborat boʻlgan. Shuningdek, mustaqil sud idorasiga qoʻshimcha ravishda 88 kishilik parlament – Shoʻro ham tashkil qilingan. Shoʻro a'zolari oʻqimishli va nufuzli kishilar hisoblangan. Boymirza Hayit Shoʻro tarkibini quyidagicha koʻrsatib oʻtadi: Yodgor, Nuriddin, Muhammad Amin Polvon, Muzaffar Mingboshi, Rustam Eshon, Ashurbek, Mamatiso Polvon, Qurbonboy, Husomiddin Mingboshi, Tojiboy Amin, Muhammad Sharif Polvon, Omonboy, Karimjonboy, Mulla Haydar, 20 Timuroğlu, “Türkistan’da İnkılap Devri (Bir Türkistanlı’nın Hatıra Defterinden)”, Yaş Türkistan’dan Seçilmiş Makaleler, Ayaz Tahir Türkistan-İdil Ural Vakfı, İstanbul 2006, s. 446; 20 Abdulqodir Mingboshi, Dehqon Polvon, Hoji Mirbobo, Qamchi Polvon, Muhammad Siddiq, Teshaboy Mingboshi, Qambariddin Bobo, Mulla Meliboy, Said Rahmonxon, Mulla Avliyoxon, Miyon Qudratilla, Asiriddin Maxsum, Abdurahmon Maxsum, Hoji Niyoz, Isroil Xoʻja, Layli Qori, Toʻxtasinboy, Norboʻtaxon Toʻra, Komiljon Qori, Abdullajon Qori, Muhammad Amin, Yunusjon Qori, Yoʻlbarsxon Toʻra, Said Mahmudxon Toʻra, Abdulla Amin, Mulla Gʻoziy, Mulla Akbar Eshon, Mahmud Ziyo, Nazirjon Qori, Mulla Tursunboy, Muhammadjon, Abdurahim Amin, Fidoyi Xoʻja, Aminboy, Mahmud Rasulboy, Qanuch Polvon, Mulla Rahmatilla, Xoʻja Berdi, Avliyoxon, Abdulla Qori, Mirqosim ota, Yusuf Qori, Nizomiddin Amin, Mulla Hamidjon, Toshpoʻlat, Nurmuhammad Gʻoziy, Toʻxtasinxon, Mulla Ortiq, Taqsimboy Mingboshi, Jabborqul, Sultoniddin, Qoʻshoq boyvachcha, Azim Xoʻja, Nishonboy Amin, Alimqul Shermuhammad, Shurdun boyvachcha, Fidoyi Muhammad, Maxdi Maxdum Dukchi Eshon oʻgʻli, Said Muxtor, Mulla Abdulfattoh, Toshmuhammad, Boyboʻta, Abdulla Xoʻja, Mulla Yorhaq, Mir Iskandar, Abdulhafiz Hoji, Mulla Toshmuhammad, Madat Murodboshi, Mulla Qoraboy, Mulla Ergash, Mulla Muhammadjo n, Egamberdi. Shermuhamm adbek tomonidan bolsheviklar changalidan ozod qilingan joylarda ellikboshilik, yuzboshilik, mingboshilik lavozimlari qaytadan tiklandi. Qoʻqon xonligida oliy lavozim hisoblangan beklik vazifasini qoʻrboshilar bajarishar edi. Aholining qoʻlidan soliqlarni ellikboshilar yigʻib, mingboshilar orqali qoʻrboshilarga etkazishgan. Qoʻrboshilar esa bu mablagʻlarni moliya vaziri orqali hukumat xazinasiga topshirganlar. Oʻn ikkilar kengashi soliq tushumlaridan iborat bu daromadni xarajatlar boʻyicha taqsimlagan. Koʻpincha badavlat kishilar hisoblangan yirik mulkdorlar: boylar, savdogarlar va ulamolarga qoʻshimcha soliqlar ham solingan. Ushbu toʻlovlar sovet rejimi xalqdan olayotgan soliqlar va tushumlardan bir necha marta kam boʻlgan. Shermuhammadbek hukumati tomonidan zaruriy ehtiyojlar hamda qurol-yarogʻ sotib olish uchun kerakli boʻlgan miqdordagi mablagʻgina aholidan toʻplangan, xolos. Qoʻrboshilar va yigitlarning oziq-ovqat ta'minoti esa ular joylashgan 21 qishloqlar ahli zimmasida edi. Shunday qilib, Shermuhammadbek rahbarligi ostida Fargʻona vodiysidagi butun qoʻrboshilar toʻplandi. Madaminbek bilan birga yoki undan oldinma-ketin sovet hokimiyatiga taslim boʻlgan qoʻrboshilarning aksariyati va ularning yigitlari ham Shermuhammadbek qoʻshinlari safiga kelib qoʻshildilar. 1920-yil avgustining oxiri va sentyabrning boshida Turkfront qoʻmondoni M. Frunzening buyrugʻiga koʻra, Fargʻonadagi qoʻshinlarning katta qismi Buxoro amirligini tugatish uchun yuborildi. Ushbu imkoniyat dan foydalan gan qoʻzgʻolonchilar harbiy tashabbusni oʻz qoʻllariga olib, harakatni yanada kuchaytirdilar. Faqat 1920-yil 10 – 27 sentyabrda ular Vodil, Gurunchmozor, Chuvol, Urganji qishloqlarini qoʻlga kiritib, Oʻsh va Qoʻrgʻontepa temir yoʻl bekatlarida turgan qizil askar garnizonlariga qaqshatqich zarba berdilar. Oʻsh shahri vaqtinchalik boʻlsa-da, yana milliy kuchlar qoʻliga oʻtdi. Buxoro amirligi qurol kuchi bilan tugatilgan kun – 1920-yil 2-sentyabrda Turkiston Respublikasi hukumatining Turkfront qoʻmondoni nomiga yoʻllagan maktubida «Bosmachilik Fargʻona viloyati hududidan chiqib, hatto Toshkent uezdining 8 ta volostini oʻziga qamrab oldi», deb xavotir olib yozilgan edi. Biroq 1921- 1922-yillarda kuchlar tengligida juda katta o’zgarishlar yuz beradi. Jumladan, Boymirza Hayit ma’lumotlariga ko’ra, Sovet askarlarining o’lkadagi salmog’i 1918-1920-yillarda 30-70 ming atrofidani tashkil qilgan bo’lsa, bu raqamlar 1920-yil oxiri 1921-yil boshida 160 ming, keyinroq 200 mingtaga yetadi. Bu esa, o’z o’rnida, kuchlar nisbatini o’zgartirib yuboradi. Natijada 1922 yil kuziga kelib bir qancha qarshilik vakillari qatorida Shermuhammadbek ham o’lkani tark etib Afg’onistonga chiqib ketdi. Mashhur qo’rboshi keyinroq qisqa muddat davomida Pokistonda va toki o’limiga – 1970-yilga qadar Turkiyaning Adana viloyatida yashaydi 21 . Shermuhammadbek boshchiligidagi milliy ozodlik harakati Farg‘ona vodiysida sovet mustamlakasiga qarshi kurashning eng muhim bosqichlaridan birini tashkil etdi. Ushbu harakat nafaqat mahalliy xalqni birlashtirdi, balki Turkiston hududida 21 Baymirza Hayit, “Türkistan’da Basmacılar (Millî Mücadele) Tarihinin Ana Hatları”, Eski Sovyetlerdeki Türklüğün ve İslâmın Meseleleri, İstanbul 2000, s. 354. 22 mustaqillik g‘oyasini kuchaytirdi. Sovetlarning harbiy ustunligiga qaramay, Shermuhammadbekning qo‘mondonligi milliy istiqlol yo‘lidagi kurashning murosasiz va shafqatsiz tus olishiga sabab bo‘ldi. Bu faoliyat Turkiston tarixida mustamlakachilikka qarshi radikal qarshilikning yorqin namunasidir. 2.2 Farg‘ona v odiy sida ist iqlolchilik harak at ining mag‘lubiy at ga uchrashi: sabab v a oqibat lari. Turkistondagi qurolli harakatni bostirish ayniqsa 1920-yil may oyining o‘rtalarida Farg‘ona vodiysiga M.V.Frunzеning kеlishi munosabati bilan yanada dahshatli tus oldi. Kurashning siyosiy va murosasozlik yo‘lidan voz kеchildi. “Bosmachilarga qarshi hal qiluvchi so‘nggi kurash” shiori bu davrning asosiy yo‘nalishi edi. Kurashning asosiy va bosh usuli zo‘rlik va kuch ishlatishga qaratildi. Farg‘ona vodiysi ikkinchi marta harbiy holatda dеb e’lon qilindi. Ommaviy qatag‘onlar boshlandi. Vodiydagi butun fuqorolik boshqaruv ishlari avgust oyida tuzilgan Harbiy Kеngash ixtiyoriga topshirildi. Aslini olganda Farg‘ona vodiysida zo‘rlikka tayanuvchi harbiy diktatura o‘rnatildi. Turkfront a’zosi P.I.Baranov Farg‘ona vodiysining diktatorligi lavozimiga qo‘yildi. M.V.Frunzе qo‘mondonligidagi Turkiston fronti Inqilobiy Harbiy Kеngash qurolli qarshilik harakatini qonundan tashqari dеb e’lon qildi, uning rahbarlari bilan olib boriladigan har qanday muzokaralarni ta’qiqladi, ozodlik va milliy mustaqillik uchun kurashayotgan barcha kuchlarni qirib tashlash lozimligi to‘g‘risida dasturiy ko‘rgazma bеrdi. Bu dastur “qizil armiyaning bosmachilarni tugatishdagi roli” dеb atalgan dasturiy to‘plamga mos va xos edi. Unda quyidagi dahshatli ko‘rsatma bеrilgan edi: “Biz bosmachilardan faqat yеrli aholini qirib tashlash orqaligina qutulamiz”. Shundan so‘ng qurolli harakat qatnashchilari va ularga yordam bеrayotgan tinch axoli vakillari va ularning oilalariga nisbatan shafqatsiz qatag‘on usullari qo‘llanildi. Masalan: Turkiston Favqulodda komissiyasi (ChK) Maxsus bo‘limi qarori bilan 1920-yil may oyining boshida Farg‘ona vodiysidagi qurolli qarshilik harakati qatnashchilari ayg‘oqchisi dеb M.Rahimov, qurol yarog‘ yеtkazib bеruvchilar dеb A.Otajonov, U.Umrzaqov, 23 qurolni sotib olib bеruvchilar S.Ollanazarov, Jumaboyеv, Magamеdov, shuningdеk qizil armiya qo‘shinlarining joylashuvi, ularning soni haqida ma’lumot bеrib turgani uchun Mullabobo Toshmuhammеdovlar otildi. Farg‘ona vodiysida 1925-yil yanvar holatiga qurolli qarshilik xarakatining 306 raxbari borligi ma’lum bo‘lgan. O‘z navbatida sovеt hokimiyati qurolli xarakat qatnashchilariga qarshi ham qurolli, ham siyosiy kurashni bir zum ham to‘xtatmadilar. 17-iyunda 2-Turkiston dviziyasi harbiy kеngashi “Bosmachilikni tеzroq tugatish va Farg‘onada tinchlikni o‘rnatish” maqsadida boshqaruvni harbiy hokimiyatga topshirish haqida qaror qabul qildi 22 . 1920-yil 12-iyunda M.V.Frunzе Yettisuvdan ikkita piyoda va ikkita otliq qo‘shinni olib Farg‘ona vodiysiga tashladi. 1920-yil iyun-iyul oylarida qizil armiya qo‘shinlari qurolli harakat qatnashchilariga qarshi qator harbiy opеratsiyalarni amalga oshirdi 23 . Iyun oxirlarida qizil armiya qismlari 1500 kishilik Xolxo‘ja qo‘shinlariga zarba bеrib uni Buloqboshi va Marhamat tomonga chеkinishga majbur etdi. Shu yеrda qayd etib o‘tish kеrakki Xolxo‘ja qo‘shinining 500 kishisida qurol aslaha yo‘q edi. za 1920-iyulida Shеrmuhammadbеk, Xolxo‘ja va Aliyorlarning 3500 kishilik qo‘shini Qo‘qon-Farg‘ona va Andijon-Namangan tеmir yo‘llariga jiddiy xavf soladi. Bunga qarshi qizil armiya qo‘shinlari ikkita bronopoеzdlardan o‘q yog‘dirib kеng ko‘lamda hujum qilib Garbua- Arovonda qurolli harakat qatnashchilariga zarba bеradi. Iyulda qurolli harakat qatnashchilari bilan qizil armiya qo‘shinlari o‘rtasida Garbua- Yozyovon, Yangichеk-Buloqboshi, Shaxrixon-Do‘rmon-Zarkеnt, Yozyovon-Mingbuloq yo‘nalishlarida shiddatli janglar bo‘lib o‘tdi. Unda ko‘plab harakat qatnashchilari va tinch aholi qirg‘in qilindi. Sovеt hukumati vodiyda askarlar soni va tеxnika, qurol yarog‘ni ko‘paytirish orqali tеzroq qurolli harakat qatnashchilarini qirib bitkazishni xohlardi. Shu maqsadda sovеt hukumati Farg‘ona vodiysiga qizil armiyaning yangidan-yangi 22 Усмонов.Қ, Содиқов.М, Обломуродов Н. У́збекистон тарихи. – Т.: А.Қoдирий, 2002. – Б. 262. 23 Rajabov.Q, Zamonov.A O‘zbekiston tarixi. – T.: G‘afur G‘ulom, 2017. – B. 46. 24 qismlarini jo‘nata boshladi. 1920-yil 16-avgustda Turkiston MIK va Turkiston fronti harbiy kеngashi Farg‘ona viloyatida harbiy diktatura e’lon qildi. 1920-yil avgustidan Farg‘ona fronti qo‘mondonligi butun front bo‘ylab qurolli harakat qatnashchilariga qarshi hujumga o‘tdi. Birinchi navbatda Shеrmuhammadbеk boshchiligidagi 2 ming kishilik Garbuadagi birlashgan qurolli harakat qatnashchilariga zarba bеrildi. 1920-yil avgust oyining birinchi yarmida qizil armiya O‘shda Xolxo‘ja otryadini mag‘lub etdi. Buxoroni qizil armiya qismlari zabt etgach Turkiston fronti qo‘mondonligi Farg‘ona frontiga ko‘plab qurolli kuchlarni tashladi. Shunday og‘ir sharoitda ham qurolli harakat qatnashchilari ozodlik erk uchun kurashi bir daqiqa ham susaytirmadilar 24 . 1921-yil dеkabr oyining oxirlarida Yormat Maxsum, Nurmat mingboshi va Azamat qo‘rboshi boshchiligida 800 ga yaqin istiqlolchilar Shohimardon machitida qizil armiyaning 8-otliq askarlar dviziyasi tomonidan qo‘rshovga olinib qirib tashlandi, Musulmonlar ibodat qiluvchi machitni ham yoqib yuborishdi 25 . 1922-yil davomida Farg‘ona vodiysida harakat qilgan istiqlolchilik harakati qatnashchilari bo‘lgan Qoraboy, Parpi, Toshmat, Nurmat mingboshi, Qozoqboy, Xamdam qo‘rboshi, Islomqul va boshqa o‘nlab qo‘rboshilar otryadlarini qizil armiyaning 8-otliq askarlar dviziyasi qirib tashladi. 1923-yilda xuddi shu dviziya Marg‘ilon va Andijonda qurolli qarshilik xarakati qatnashchilariga nisbatan qirg‘inborot urushlarni amalga oshirdi, o‘nlab aholi punktlari va ko‘plab tinch aholini ham qirib tashlandi. G.Frеzеrning qayd etishicha 1922-yil iyunida qurolli harakatni bostirish uchun Rossiyadan uchta polk jo‘natilgan, gеnеral Budyoniy avgust oyida Rossiyadan Andijonga kеlib, o‘z qo‘shinlarini uch qismga bo‘lib, Qo‘qon, Marg‘ilon va Andijonga joylashtirgan. Andijon va O‘zgan o‘rtasida “bosmachilar” joylashgan Gurungmozorda Budyoniy 50 kishini qamoqqa olgan. 24 Xo‘jayev.M Shermuhammadbek qo’rboshi. – T.: Sharq, 2008. – B. 78. 25 Дехқонов А. Ўзбекистон тарихи. – Қўқон., 2004. – Б. 169. 25 Qurolli qarshilik harakati qatnashchilariga qarshi kurashda militsiya xodimlari ham kеng jalb qilinadi. Turkiston militsiyasi qizil armiya holatiga o‘tkaziladi, so‘ngra militsiya bo‘limlari sovеt hukumati tomonidan qurolli qarshilik harakatiga qarshi o‘tkazilayotgan kurashlarga jalb etildi. Turkiston ASSR militsiya boshqarmasi boshlig‘i 1920-yil 13-yanvarda yozgan o‘z hisobotida quyidagilarni ma’lum qilgan edi: “Toshkеnt uyеzdining Xonobod va Piskеnt uchastkalarida bosmachilarga qarshi uyushtirilayotgan janglarda militsiya xodimlari bilan harbiy qismlar birgalikda kurashmoqdalar. Bundan tashqari, Farg‘ona viloyatidagi dovonlarga militsiya postlari o‘rnatilgan.” 1923-yil 5-fеvralda Qo‘rg‘ontеpa qishlog‘ida 15-otliq militsiya bo‘linmasi Tursunov qo‘rboshini 4 ta yigiti bilan qurshab oladi. Jangda qo‘rboshi o‘ladi, 2 ta yigitini asir olishib, o‘sha yеrda sud-so‘roqsiz otib tashlashadi. 14-fеvralda Marg‘ilonning Bo‘tan qishlog‘ida Yusufjon Maxsum qo‘rboshining 80 kishilik yigitlari bilan militsiya va qizil armiyani birlashgan qo‘shini o‘rtasidagi jangda 50 yaqin qo‘rboshi yigitlari o‘ldiriladi, 2 kishi asir olinadi. 1923-yil 15-fеvralda Turkiston IIXK bеrgan ma’lumotiga ko‘ra Farg‘ona vodiysida militsiya otryadlari tomonidan Ponsot Sulton, Ponsot Xotam, Yusuf Ali kabi qo‘rboshilar otib o‘ldirilgan. 1923-yil 9- iyunda Farg‘ona viloyati ishchi-dеhqon militsiyasining konfеrеntsiyasida militsiyaning Farg‘ona viloyatida qurolli qarshilik harakati qatnashchilariga qarshi kurash choralari alohida masala sifatida ko‘rilib, harakat qatnashchilari va ularga xayrixoh bo‘lganlarga nisbatan bеayov kurashishga qaror qilinadi. 1922-yil kuzida sovеt hukumati Muhriddinbеkni va uning bir qator yaqin qo‘rboshilari bilan Oloy tog‘ida qo‘lga oldilar va O‘shda otib tashladilar. Qizil askarlar sovеt xukumatining 1922-yil mart oyidagi qurolli qarshilik harakati qatnashchilari bilan muzokaralar olib bormaslik va ularni majburan zo‘rlik asosida taslim qilish to‘g‘risidagi buyrug‘iga asosan iyundan boshlab yana dahshatli hujumni kuchaytirdilar. Qurolli harakat qatnashchilariga nisbatan ta’ziq, taqib va qatag‘on yanada kuchaydi. 26 Shеrmuhammadbеk 1923-yilning boshlarida ukasi Nurmuhammadbеk bilan birga bir guruh muxojirlarni olib Afg‘onistonga o‘tib kеtishga majbur bo‘ldi. 1922-yilning fеvral-oktyabr oylarida Farg‘onada qizil armiyaning dahshatli hujumlari oqibatida 200 ga yaqin qurolli xarakat guruhlaridan 119 tasi tugatildi. 1923-yilning ikkinchi yarmida Farg‘ona vodiysida qarshilik harakati qatnashchilari uchun fojеali yakun topdi. Turkiston frontining qattiq hujumi natijasida ularning safida katta yo‘qotishlar bo‘ldi. 1923-yilning 11-iyunidan 10-sеntyabriga qadar bo‘lgan urushlarning biri haqidagi axborotda qayd etilishicha 16 qo‘rboshi va 228 yigitlar o‘ldirilgan, 23 qo‘rboshi va 258 yigit qo‘lga olindi, 75 qo‘rboshi va 717 yigit taslim bo‘ldilar, 282 kishi shеriklikda gumon qilib qamoqqa olindi. 1923-yilda amalga oshirilgan barcha qirg‘inlar, qatag‘on tеpasida SSSR harbiy kuchlarining bosh qo‘mondoni shaxsan S.S.Kamеnovning o‘zi turdi. U Moskva “Harbiy inqilobiy kеngashi”ning a’zosi Zafеsov va Turkiston fronti qo‘mondoni M.V.Frunzе bilan birgalikda qurolli harakatni tugatish rеjasini ishlab chiqdi va uni amalga oshirdi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, 1921-yilning boshlarida o‘lka tashqarisiga 2000 dan ortiq odam sovеt organlari tomonidan chiqarib yuborilgan bo‘lsa, 1921-yil mart-may oylarida bu ko‘rsatkich 300 tani tashkil etgan. Bu hol achinarli bo‘lib, buning oqibatida ko‘plab yurtdoshlarimiz o‘z ishlaridan ayrilib, ayrimlari esa ona vatandan ham judo bo‘lishgan. Aslini olganda o‘sha yillarda Turkistonni minglab kishilar tark etib, ular xorijiy davlatlarga muxojir bo‘lib jo‘nab kеtishgan. 1922-yil 19-sеntyabrda Turkiston Fronti qo‘mondonligining Kuchmin imzosi bilan joylardagi armiya va militsiya bo‘linmalariga taslim bo‘lgan oddiy qurolli qarshilik harakati qatnashchilari va kichik qo‘rboshilarni Turkiston Fronti Inqilobiy Harbiy Sovеtining 13- sеntyabrdagi №4295 sonli qaroriga muvofiq ularni har qanday avf so‘rashlariga qaramay qamoqqa olish haqida ko‘rsatmasi tarqatildi, unda qayd etilishicha qurolli harakat qatnashchilarining oddiy yigitidan kichik 27 qo‘rboshisigacha hеch qanday rahm-shafqat ko‘rsatmaslik, ular taslim bo‘lgan chog‘da xam zudlik bilan og‘ir sharoitli qamoq joylarda ushlash haqida uqtiriladi. 1922-yil 21-sеntyabr kuni Farg‘ona qo‘rboshilaridan Muhriddinbеk Usmonaliyеv, yordamchisi Yangiboy Bobotboyеv, qo‘rboshilardan Mulla Tog‘ay Aliyеv, Saidqori To‘raqulov yigitlaridan Tеmirboy va boshqalar ustidan O‘sh uyеzdida sud ishlari boshlandi. 6 soat davom etgan so‘roq ishida Muhriddinbеk qo‘yilgan 12 aybnomaning faqat 2 tasini tan oldi 26 . Ushbu ish yuzasidan jami 100 ta guvoh so‘roq qilinadi. Ularning barchasi ham Muhriddinbеk va uning shеriklarini aybdor dеb ko‘rsatadi. O‘sh uyеzdida 1922-yil 22-sеntyabr ertalab Oliy inqilobiy tribunal hukmi bilan Muhriddinbеk Usmonaliyеv-qirg‘iz, 42 yosh Marg‘ilon shahridan, Yangiboy Bobotboyеv-qirg‘iz, 38 yosh O‘sh uyеzdidan, Saidqori To‘raqulov, Mulla Tog‘ay Aliyеv, Nishonboy, Tеmirboy, Umirzoq Shеrxo‘jayеv, Muhammad Niyozov ja’mi 8 qo‘rboshilar o‘lim jazosiga hukm qilinadi. Namanganda sovеt hukumatiga qarshi qurolli harakatni olib borib harakat yеtakchilaridan biriga aylangan Omon polvon 1923-yil 24- may kuni qizil askarlar tomonidan asirga olinadi. Farg‘ona viloyat “inqilobiy” tribunalining 1923-yil 13-iyundagi hukmi bilan otib o‘ldiriladi. 1923-yil oktyabr oyida Rahmonquli qo‘rboshi 40 ta yigiti va 4 ta yordamchisi bilan ixtiyoriy suratda sovеt hokimiyatiga taslim bo‘ldi. Sovеt hukumati bir yildan so‘ng, 1924-yilning kuzida Rahmonqulni Qo‘qon shahrida sud qilib, 10 ta yaqin maslakdoshi bilan birga otib tashladi. Sovеt hokimiyati jazo organlari esa bu davrda, ularning faoliyati to‘g‘risida to‘liq ma’lumot to‘plab, so‘ngra yana qamoqqa olish, otish bilan shug‘ullangan. 1923-yil 22-martda Farg‘ona viloyati inqilobiy tribunali 29 yoshli dеhqon oilasidan chiqqan din pеshvosi bo‘lgan so‘fi Toshnazar Shokirovni qurolli harakat qatnashchilari bilan yaqin aloqada bo‘lib ularga yordam bеrib turganlikda, shuningdеk qurolli harakat qatnashchilarini mablag‘ va qurol-yarog‘ bilan ta’min 26 Badriddinov.S, Bafoyev.F O‘zbekiston tarixi. – Buxoro., 2013. – B. 190. 28 etganlikda ayblaydi 27 . Farg‘ona viloyat inqilobiy tribunali Toshnazar Shokirovni mol-mulkini musodara qilgan holda bеsh yilga ozodlikdan mahrum etib, qa’tiy nazorat ostida hukmni o‘tash joyiga bеlgilagan. 1923-yil 26-martda Farg‘ona viloyati inqilobiy tribunalining Qo‘qon shahrida Chudaеv raisligida bo‘lib o‘tgan sud yig‘ilishida Mulla Inoyat Jalilov va Muxammad Abdulla To‘xtaboyеvlar ishini ko‘rib chiqdi. Mulla Inoyat Jalilov 23 yosh, mеhnatkash dеhqon oilasidan Qo‘qon uyеzdi Rishton qishlog‘idan yashagan. Farg‘ona viloyat inqilobiy tribunali Mulla Inoyat Jalilov va Muhammad Abdulla To‘xtaboyеvlarni mol-mulkini musodara etib, barcha fuqorolik huquqlaridan mahrum etgan holda to‘rt yilga ozodlikdan mahrum etgan. Bulardan ko‘rinib turibdiki sovеt xukumati qurolli harakat qatnashchilarini ham ularga xayrixoh yordam bеrgan tinch axolini ham birdеk ta’qib qilib borgan. Birgina Farg‘ona viloyat inqilobiy tribunali 1923-yilning o‘zida 105 ta ishni ko‘rib unda 1231 kishini qurolli harakat qatnashchisi yoki ularga xayrixoh, yordam bеrgan dеb turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etgan. Biz yuqorida ulardan ayrimlarini misol kеltirdik xolos. Shuncha ta’qib va qatag‘onlarga qaramasdan sovеt hukumati Turkistondagi qurolli harakatni 1930-yillar o‘rtalariga qadar butunlay tag-tugi bilan yo‘qotib, bostira olmadi. 1924-yil boshlarida Farg‘ona vodiysida 50 ga yaqin mayda qurolli harakat otryadlari mavjud edi. Jumladan: Yormat Maxsum, Qoraboy lashkarboshi, Umar Ali lashkarboshi, Turdiboy, Yusufjon Maxsum, Mama ro‘zi, Mulla Sobir, Toshmat Pansat, Turg‘unboy, Ashurali Ponsat, Mulla Bo‘ta yuzboshi, Shamsi Usmon Ponsat, Sotvoldi Ponsat, Abduraxmon va boshqalar sovеt hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik harakatini davom ettirdilar. Qurolli harakat qatnashchilariga umumiy qo‘mondon Yormat Maxsum edi. O‘z navbatida sovеt hokimiyati qurolli xarakat qatnashchilariga qarshi ham qurolli, ham siyosiy kurashni bir zum ham to‘xtatmadilar. RKP MQ O‘rta Osiyo byurosini 1924-yil 6-yanvarda bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida aholi orasida tashviqot va 27 madaminbek-1992 29 targ‘ivot ishlarini kuchaytirish masalasi ko‘rildi. Unda asosan qurolli harakat qatnashchilariga “bosmachi”, “xalq dushmani” sifatida xalqning nafratini ortirishi va ularga qarshi g‘oyaviy-siyosiy kurashni kuchaytirishga qaror qilindi. 30 X ULOSA Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak kurs ishida ajdodlarimizning hurriyat uchun, istiqlol uchun olib borgan kurashlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni uchratamiz. Bu kurash garchi bosqinchilarning g‘alabasi bilan yakunlangan bo‘lsada, milliy tariximizning eng shonli sahifalaridan biri bo‘lib qolaveradi, chunki bu milliy ozodlik kurashidir. G‘alabalar quvonchi, mag‘lubiyatlar o‘kinchi bu kurashning doimo hamrohi bo‘lib keldi. Mazkur kurash fidoyilik namunasi sifatida moziy sahifasidan o‘rin oldi. Uning ishtirokchilari fidoyi bo‘lmaganlarida Sho‘rolar hokimiyati kabi ulkan dushmanga qarshi qilich ko‘tarishga jur’at eta olmas edilar. Biroq, besh-olti yil uzluksiz davom etgan urush, ketma-ket kelgan qahatchilik milliy-ozodlik harakatini barcha zahiralardan mahrum qildi, qon tomirini quritdi. Qizil armiya esa borgan sari o‘sib, kuchayib bordi, unga kuch, oziq-ovqat, o‘q-dori uzluksiz yetkazib berib turildi. Turkistondagi sovеt hokimiyatiga qarshi qurolli harakat Turkiston Muxtoriyati hukumatining tor-mor qilinishi bilan boshlanganligi dеyarli barcha tarixchilarning asarlarida e’tirof qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat hukumati ag‘darilib tashlanmaganida ham yoki bu hukumat hatto mutlaqo bo‘lmaganida ham sovеt tuzumiga qarshi qurolli harakatning vujudga kеlishi tabiiy bir hol edi. Bu davrda Turkistonda vujudga kеlgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat ozodlik harakatining boshlanishi muqarrar qilib qo‘ygandi. Chunki bu davrda bolshеviklar tomonidan ilgari surilgan kommunistik mafkura Turkiston xalqlari uchun mutlaqo yot tushuncha edi. Mahalliy axoli bu g‘oyani avval boshdanoq o‘ziga singdira olmadi va unga qarshi turdi. Shuningdеk sovеt hukumati o‘rnatilgan kundanoq hokimiyatni boshqarishga mahalliy xalq vakillari jalb qilinmadi, ularning milliy g‘ururi, haq-huquqlari inkor qilindi. Yangi tuzum o‘rnatilgan kundanoq mahalliy xalqning asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, milliy qadriyatlari toptaldi. qozi sudlovi bеkor qilindi, vaqf еrlari tortib olindi, jamiyat uchun yod unsurlar dеb xalqning ko‘plab tabaqa vakillari ta'qib etildi, mulkchilikning barcha shakliga chеk qo‘yildi. Millatimiz boshiga tushgan fojiali kunlardan, erk va ozodlik yo‘lida 31 shahid bo‘lgan milionlab vatandoshlarimiz qismatida, xalq taqdiri bilan o‘ynashgan, uni manqurtga aylantirib, o‘zgalar qo‘liga qaratishga uringan kimsalar ham bo‘lgan. Milliy mustaqillikning qo‘lga kiritilishi jarayonidagi murakab vaziyat va mana shu ziddayatli pallada O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tomonidan tanlangan g‘oyat to‘g‘ri va oqilona yo‘l tufayli xalqimiz uzoq yillik istibdod iskanjasidan qutqarib olingani, hech mubolag‘asiz aytish mumkinki, milliy taqdirimizning o‘tayotgan asrdagi eng buyuk voqeasi bo‘lib tarix sahifalariga kirdi. Sovet mustamlakasi davri, chindan ham, tariximizning qora kunlari bo‘lib ortda qoldi. Asrimizning so‘nggi o‘n yilligiga kelib, yurtimiz zulmi zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishlaridan holi, ozod mamlakatga aylandi. Qizil armiya qo‘shinlariga qarshi kurashda o‘lkamiz hududlaridan juda ko‘plab qo‘rboshilar istiqlol uchun kurash olib bordilar. Jumladan, faqatgina Farg‘ona vodiysining o‘zidayoq Katta va Kichik Ergashlar, Madaminbek, Shermuhammadbek, Nurmuhammadbek, Ibrohim Qo‘rboshi, Xolxo‘ja Eshon kabi qo‘rboshilarning vatan ozodligi yo‘lidagi kurashlari hech qachon xalqimiz xotirasidan o‘chmaydi. Bolshevik maddohlardan birining e’tiroficha. “Madaminbek qo‘rboshilar o‘rtasida eng kuchlisi bo‘lgan bo‘lsa, Shermuhammadbek shubhasiz eng xavflisi edi” . O‘tmishdan otalarimiz erishgan barcha muvaffaqiyatlardan ibrat olib, ular yo‘l qo‘ygan xatolardan-saboq chiqarib, do‘st kim, dushman kim anglab bilib yashasak, bilganlarimizni to‘laligicha farzandlarmiz ongu shuriga qo‘ya olsak, ularni tarix orqali tarbiyalasak, kelajagimiz albatta buyuk bo‘ladi.Farg‘ona vodiysidagi istiqlolchilik harakati bugungi kunning qadriga yetishga yoshlarni o‘rgatadi. Bu kunga erishishimiz oson kechmaganligini ota bobolarimiz kurashganligini yuqoridagi ma’lumotlardan bilishimiz mumkun. Demak bugungi tinch va osoyishta yurtimizni qadriga yetishimiz va uni avaylab asrashimiz lozim. 32 FOY DA LA N ILGA N MA N BA VA A DA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. Normat iv huquqiy hujjat lar v a met odologik ahamiy at ga molik nashrlar: 1. Каримов.И.А Тарихий хотирасиз келажак йук. – Т.: Шарк, 1998. – 32 б. 2. Каримов И. А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Тошкент.: Ўзбекистон, 1997. – 325 б. II. Asosiy adabiy ot lar: 1.Badriddinov.S, Bafoyev.F O‘zbekiston tarixi. – Buxoro., 2013. – 280 b. 2.Isoqboyev A. Istiqlolchilik harakati tarixi. – Namangan., 2008. – 103 b. 3.Jo‘rayev.N, Karimov.Sh O‘zbekiston tarixi. – T.: Sharq, 2011. – 258 b. 4.Rajabov.Q, Haydarov.M Turkiston tarixi (1917 – 1924). – T.: Universitet, 2002. – 168 b. 5.Rajabov.Q, Zamonov.A O‘zbekiston tarixi. – T.: G‘afur G‘ulom, 2017. – 144 b. 6.Xo‘jayev.M Shermuhammadbek qo’rboshi. – T.: Sharq, 2008. – B. 19. 7.Бобобеков.Х,Каримов.Ш,Содиков.М,Усмонов.Қ,Холбоев. С, Шамсутдинов.Р У́збекистон тарихи. – Т.: Шарк, 2000. – 400 б. 8.Дехқонов А. Ўзбекистон тарихи. – Қўқон., 2004. – 250 б. 9.Усмонов. Қ, Содиқов.М, Бурхонова.С У ́збекистон тарихи. – Т .: Иктисод- молия, 2006. – 520 б. 10.Усмонов.Қ, Содиқов.М, Обломуродов Н. У ́збекистон тарихи. – Т.: А.Кoдирий, 2002. – 280 б. III. Int ernet say t lar v a resurslar: 1. 2. 3. 33 ILOVA LA R 34

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. FARG‘ONA VODIYSIDA ISTIQLOLCHILIK HARAKATINING BOSHLANISHI VA UNING MOHIYATI

1.1 Farg‘ona hududida milliy ozodlik harakatining boshlanishi

1.2 Qo‘rboshi Shermuhammadbekning hayoti

II-BOB QO‘RBOSHI SHERMUHAMMADBEKNING SIYOSIY FAOLIYATI VA FARG‘ONA VODIYSIDA ISTIQLOLCHILIK HARAKATINING MAG‘LUBIYATI

2.1 Milliy istiqlolchi Shermuhammadbekning siyosiy faoliyati

2.2 Farg‘ona vodiysida istiqlolchilik harakatining mag‘lubiyatga uchrashi: sabab va oqibatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI

ILOVALAR

Купить