Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 79.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston mintaqasidagi istiqlolchilik harakatining yo'lboshchilari faoliyati (qo'rboshi Shermuhammadbek hayoti va faoliyati misolida)

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG’BEK N OMIDA GI O’ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI 60220300 – Таrix (mamlak at lar v a y o‘nalishlar bo‘y icha) Turk ist on mint aqasidagi ist iqlolchilik harak at ining y o'lboshchilari faoliy at i (qo'raboshi Shermuhammadbek hay ot i v a faoliy at i misolida) mav zusida KURS ISHI TOSHKEN T-2024 MUN DA RIJ A KIRISH .......................................................................................................... ....... 3 I BOB ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G MOHIY A TI, SA BA BLA RI VA HA RA KA TLA N TIRUVCHI KUCHLA RI. ........................................................ 5 Farg’ona v odiy sida Madaminbek v a Shermuhammadbek faoliy at i. Farg’ona muv aqqa t muxt oriy at xuk umat i v a Turk ist on -t urk must aqil islom jumhuriy at i. ............................................................................................... ........... 5 1.2 Shermuhammadbek ning hay ot i v a faoliy at i. .............................................. 12 II BOB 1925-1935 Y ILLA RDA O` RTA OSIY O RESPUBLIKA LA RIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TLA RI. ............................................................ 27 2.1 Farg’ona v odiy sidagi ist iqlol janglari .......................................................... 27 2.2 Ist iqlolchilik harak at ining but unlay mag’lubiy at ga uchrashi. Harak at ning y ak unlari v a saboqlari. ...................................................................................... 30 X ULOSA ...................................................................................................... ....... 35 FOY DA LAN ILGA N A DA BIY OTLA R RO’Y X A TI: ...................................... 37 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi . XX asr boshlarida sovet askarlariga va sovet tuzumiga qarshi kurashgan Turkistondagi haqiqiy mujohid o’g’lonlar va ularning qo’llariga qurol olib toptalgan haq huquqlari, din-u diyonatlari uchun kurashganlari tasvirlanadi. Shermuhammadbekning bosqinchi qizil askarlarga kurashish yo’lida ko’rsatgan jasoratlari, ularning bu mardliklarini hatto sovet xodimlari va askarlari ham e’tirof etganlari, ammo, harakatga bir yoqlama baho berilganligi, tarixiy hujjatlarga o’zgartirish kiritilganligi ularni istiqlolchilar, mujohidlar emas “bosmachilar‟ deya nomunosib nom bilan ataganliklari haqida so’z boradi. Sovet davrida bolsheviklarga qarshi qurol ko„targan turkistonlik o’g’lonlarga “Bosmachi” laqabi qo’yilib, ularning faoliyatini o„rganish taqiqlangan edi. “Tarixni G’olib yozadi” degan tamoyilga asoslanib, sho’rolar davrida tarix biryoqlama yozilib, mag’lubiyatlar tarixi soxtalashtirildi. Tarixiy manbalarda Turkiston olkasi xalqlarining sovetlar bosqiniga qarshi milliy ozodlik va istiqlolchilik harakatining boshlanish va uni davrlashtirish bo’yicha har xil fikr-xulosalar ilgari surildi. Jumladan, sovetlar tarixshunosligida O’lkamiz xalqlarining ozodlik va milliy mustaqillik uchun kurashi davrini ko’r-ko’rona grajdanlar urushi davri dеb qaraldi, Rossiyadagi fuqarolar urushi davridan aynan ko„chirib olindi va 1918–1920-yillar bilan bеlgilandi. Holbuki, bu tarixiy haqiqatga mutlaqo to’g’ri kеlmaydi. Bolsheviklar va so’l eserlar musulmon aholining o’lkani boshqarishdagi qonuniy huquqini inkor qilib, hokmimyat to’g’risidagi masalani kelishib hal qilish imkoniyatini yo’qqa chiqardi va shu bilan Turkiston siyosiy hayotida milliy va demokratik kuchlarning kelgusida muholifatga o’tishini oldindan muqarrar qilib qo’ydi. Har ikkala tomondan bu qirg’inbarot jangda qancha kishi qatnashdi degan savolga manbalarda turlicha rqamlar keltiriladi. Islom Karimov so‘zi bilan aytganda xalqimiz o‘sha mustabid sovetlar tuzumi davrida biri «qizil askar», biri «bosmachi», biri «quloq», biri «komissar», yana biri «mushtumzo‘r», yana qay biri «yo‘qsil» deb guruhlarga ajratib tashlangandi. 3 «Bo‘lib tashla, so‘ngra hukmronlik qil» shiorini amalga oshirish uchun eng makkor, qabih usullar ishga solinib, bir millat vakillarini bir-biriga qarshi qayrash, adovat va nizo urug‘ini sochish, shu yo‘l bilan istiqlolchilar safini bo‘lib yuborish, ularni alohidaalohida qirg‘in qilish siyosati amalga oshirilgan edi. «Shu bois, — deb ko‘rsatdi yo‘lboshchimiz, — ota-bobolarimizga ana shunday ranglar bilan ajratib baho bermasligimiz, balki ularning hayotini, ular yashagan davr mohiyatini to‘g‘ri tushunishga harakat qilishimiz lozim» 1 Tadqiqot ning oby ek t i : Istiqlol bayrog‘ini baland ko‘targan, milliy ozodlik kurashiga, qurolli harakatga bosh bo‘lgan sarkardalardan Madaminbek va Shermuhammadbeklarning milliy istiqlol kurashidagi beqiyos hissasini yoshlar ongiga singdirish. Tadqiqot ning predmet i : Ozodlik kurashini bostirishga qaratilgan sovetlarning bosqinchilik urushlari tarixi,bir tomonlama bitilgan tarix, g‘oliblar tarixi bilan bitilgan holda mag‘lublar tarixi kafanga o‘rab berkitib qo‘yilgan, yaqin o‘tmishimizdagi ana shu istiqlol uchun kurashini har bir voqea, hodisa, jarayon, xoh ijobiy, xoh salbiy bo‘lsin, xoh adolatli, xoh razolatli bo‘lsin, ularning barchasini tahlil qila bilishdir. Tadqiqot ning maqsadi : Buyuk istiqlolimiz yo‘lida kurashgan ulug‘ zotlar, ma’rifatparvaru adiblar, qo‘mondonu lashkarboshilarning hayot yo‘li, faoliyati, taqdirini bilish, ularning betimsol ijtimoiy-siyosiy qiyofasini tiklash, bor haqiqatni hozirgi va kelajak avlodga yetkazib berish. Tadqiqot ning v azifasi : Bu qadar jozibali, salohiyatli, salobatli, katta ko‘lamli, favqulodda mazmunli, qudratli, ziddiyatli, ammo mislsiz qahramonlik ko‘rsatgan, ham talafot ko‘rgan, ko‘plab qurbonlar bergan milliy ozodlik kurashimiz qahramonlarining hayot faoliyatini o’rganish asosiy vazifadir. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi . Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 30 betni tashkil etadi. 1 wwwkutubxonasi 4 I BOB ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TIN IN G MOHIY A TI, SA BA BLA RI VA HA RA KA TLA N TIRUVCHI KUCHLA RI. Farg’ona v odiy sida Madaminbek v a Shermuhammadbek faoliy at i. Farg’ona muv aqqat muxt oriy at xuk umat i v a Turk ist on-t urk must aqil islom jumhuriy at i. Madaminbe istiqlolchilar safiga qo`shilishi. Istiqlolchilar ning Madaminbek tomonidan yagona bayroq ostiga birlashtirilishi. Madaminbek - amir al-muslimin. eski Marg’ilon, Namangan, Andijondagi janglar. Rus krest’yanlar armiyasi bilan ittifoq. Andijon, O`sh va Jaloloboddagi mag’lubiyatlar. Farg’ona muvaqqat muxtoriyat xukumatining tuzilishi va faoliyati. 1920 yil yanvardagi mag’lubiyatlar. 1920 yil 6 martda Skobelyev shahrida Madaminbek va 2-Turkiston o`qchi diviziyasining qo`mondoni N.Veryovkin-Roxal’skiy o`rtasida tuzilgan sulx. Madaminbekning xoinona o`ldirilishi. SHermuhammadbek (1893-1970)ning kurash maydoni ga kirishi. 1920 yil maydagi /oyibota qishlog’i qurulto yi. SHermuhammadbekning amir al-muslimin deb e`lon qilinishi. Turkiston-turk mustaqil islom jumhuriyatining tuzilishi va hukumat tarkibi. Turkiston-turk mustaqil islom jumhuriyati Muvaqqat Konstitutsiyasining qabul qilinishi (1922 yil 15-20 aprel. Samarqan d). SHermuh ammadbe Buxoro va Xorazm istiqlolchilari bilan aloqasi. SHermuhammadbekning xorijiy davlatlar bilan diplomatik munosabatlari. SHermuhammadbekning Buxoroga chekinishi (1922 yil dekabr’) va Afg’onistonga o`tishi (1923 yil bahori). SHermuhammadbekning Afg’oniston va Turkiyadagi hayoti va faoliyati. Turkistonda oktabr to’ntarishidan keyin sodir bo’lgan voqealar jarayoni shuni ko’rsatadiki, bolsheviklar o’rnatgan sovet rejimi o’lka xalqlariga nafaqat mustaqillik, hatto milliy muxtoriyatni ham ravo ko’rmadi. Mustaqillik osonlikcha qo’lga kiritilmasligini tushunib yetgan milliy vatanparvarlar ko’lga qurol olib, bolsheviklar va bosqinchi qizil armiyaga qarshi istiqlolchilik harakatini boshlab yubordilar. Sovet rejimi va kommunistik mafkura hukmronligi yillarida ularga "bosmachi" deb noxaq tamg’a bosildi. Ushbu irinda "bosmachi" so’zining mohiyati 5 hususida to’xtalmasdan o’tib bo’lmaydi. "Bosmachi" so’zi aslida "bosmoq" fe`lidan olingan. Aslini olganda Farg’ona vodiysida, umuman, butun Turkiston xududida podsho va sovetlar Rossiyasi bolsheviklarga qarshi qurolli kurash olib borgan turkistonliklar o’zlarini "bosmachilar" deb atashmagan. "Bosmachi" deb xalq o’rtasida harbiy sohaga aloqasi bo’lmagan jinoyatchi unsurlar, "o’g’ri" va "bezorilar to’dasi" tushunilgan. Shu bilan birga birovlarning yurtini bosib olgan bosqinchilarni ham "bosmachilar" deb atash mantiqan to’g’ri keladi. Bu harakat xaqida so’z yuritilgan 1918-1919 yillarning o’rtalarigacha bo’lgan davrga tegishli arxiv hujjatlarida ham "bosmachi" so’zi uchramaydi. Bu xujjatlarda "qaroqchi" (разбойник), "shayka", juda bo’lmasa "bosqinchi" (bandit) iboralari qo’llanilgan. 1919 yilning o’rtalaridan boshlab avval sovet vaqtli matbuotida, keyinchalik esa ayrim rasmiy xujjatlarda "bosmachi" iborasini qo’llash boshlangan. "Bosmachi" va "bosmachilik" iboralari milliy ozodlik harakatining mohiyatini pasaytirish, ajdodlarimizning Rossiya zulmi va bolsheviklar xukmronligiga qarshi olib borgan qonli kurashlarini xaspo’shlash uchun buyuk davlatchi - shovinistlar tomonidan o’ylab topildi va "banditlik", "qaroqchilik" so’zlari bilan asossiz ravishda bir qatorga qo’yildi. Kommunizm mafkurachilari va ularning maddohlari xatto 1917 yilgacha bo’lgan milliy ozodlik harakatlarini ham ko’p xollarda shu atama bilan nomladilar. Xayriyatki, O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, "bosmachi" yorlig’i yopishtirilgan ota-bobolarimizning muborak nomlari istiqlolchilar sifatida namoyon bo’ldi. Istiqlolchilik harakati "Turkiston muxtoriyati tor-mor qilinishi bilan boshlanganligi" deyarli barcha tarixchilarning asarlarida e`tirof qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat xukumati ag’darib tashlanmaganida ham yoki bu hukumat xatto mutlaqo bilmaganida ham istiqlolchilik harakatining vujudga kelishi tabiiy bir hol edi. Zotan, bu davrda Turkistonda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat istiqlolchilik harakatining boshlanishini muqarrar qilib qiygan edi. Chunki Turkistonda istiqlolchilik harakatining boshlanishi uchun muxtoriyatning tor-mor qilinishi bilan birga boshqa bir qator jiddiy sabablar ham mavjud edi. Birinchidan, 1917 yilda sodir bo’lgan oktabr to’ntarishi va buning natijasida hokimiyatni qo’lga 6 kiritgan bolsheviklar tomonidan ilgari surilgan kommunistik mafkura Turkiston xalqlari uchun mutlaqo yot tushuncha edi. Mahalliy aholi bu g’oyani avval boshdanoq iziga singdira olmadi va unga qarshi turdi. Ikkinchidan, sovet hukumati o’rnatilgan dastlabki kundanoq hokimiyatni boshqarishga mahalliy xalq vakillari jalb qilinmadi, ularning milliy g’ururi, xaqhuquqi inkor qilindi. Turkistonda o’rnatilgan bolsheviklar tuzumi chor Rossiyasi mustamlakachiligining yangi shakli ekanligi isha dastlabki kunlardanoq oshkor bo’lgan edi. Uchinchidan, yangi tuzum o’rnatilgan kundanoq mahalliy xalqning asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, milliy qadriyatlari toptaldi. Қozi sudlovi bekor qilindi vaqf erlari tortib olindi, mulkchilikning barcha shakliga chek qiyildi. Turkiston Muxtoriyatining tugatilishi istiqlolchil ik harakatini ng butun Farg’ona vodiysida ommaviy ravishda boshlanishiga bir turtki vazifasini itadi, xolos. Rossiya imperiyasining mustamlakachilik zulmi ostida ezilib kelgan farg’onaliklar Turkistonda birinchi bilib bolsheviklar rejimiga qarshi qurolli kurashga otlandilar. Shu tariqa, Turkistonda sovet hokimiyati va bolshevikcha rejimga qarshi istiqlolchilik harakati 1918 yil fevral oyining oxirlarida boshlangan edi. Istiqlolchilik harakatining asosiy harakatlantiruvchi kuchi dehqonlar, chorikorlar, mardikorlar, hunarmandlar va kosiblar zdi. Turkiston respublikasi rahbarlaridan birining e`tirof etishicha, istiqlolchilik harakatida asosan dehqonlar va hunarmandlar qatnashdi. Ularga shahar axolisining aksariyat qismi: iziga tiq badavlat oilalarniig vakillari, savdogarlar, islom dini arboblari hamda ba`zi boylar qo’shildi. Istiqlolchilar safida oq-qorani tushungan savodxon kishilar-ziyolilar ham ko’pchilikni tashkil qilardi va ular jadidlar orasidan ajralib chiqqan Turkiston munavvarlari va muborizlari edi. Bir siz bilan aytganda, istiqlolchilar safida xalqning barcha tabaqasiga mansub kishilar bor edi. Dastlabki istiqlolchi guruhlarning tashkil topishi Kichik va Katta Ergashlarning nomlari bilan bog’liqdir. Turkiston Muxtoriyati hukumati qishiniga boshchilik qo’lgan Kichik Ergash qo’rboshi 1918 yil 19-21 fevralda Қiqon shahrida qizil askarlarga qarshi bo’lgan "ikki kunlik urush natijasida mag’lubiyatga uchradi, uning 2.000 kishilik armiyasidan omon qolgan ikki yuzga yaqin kishi Kichik Ergash rahbarligida Қiqon uezdidagi Bachqir qishlog’iga (Қiqondan 18 chaqirim shimoli- 7 sharq tomonda) jang bilan chekinishdi". Izining kindik qoni tiko’lgan Bachqir qishlog’ida Kichik Ergash yigitlari bilan qal`a shaklida istehkom qurib, mustahkam irnashib oldi. 26 fevral kuni Bachqirga 5 ta qizil gvardiyachilar otryadi va dashnoqlar drujinasi hujum qilishdi. 27 fevralda bo’lgan janglarning birida Kichik Ergash shaxid bilgach, uning irniga Katta Ergash qo’rboshi Farg’ona vodiysida bolsheviklarning mustamlakachilik tartibiga qarshi kurash boshladi. Sovet hokimiyati va bolsheviklarga qarshi milliy istiqlol harakatini tashkil qilish endi uning zimmasiga tushadi. 1918 yil mart oyiga kelib Farg’ona vodiysida bir- biridan mustaqil ravishda 40 dan ortiq qo’rboshi dastalari faoliyat ko’rsatardi. Madaminbek Skobelev uezdida, Shermuhammadbek va Nurmuhammadbek Marg’ilon atroflarida, Omon Polvon, Қobul, Sotiboldi Қozi va Rahmonqul Namangan uezdida, Parpi qo’rboshi Andijon shahri atrofida, eshmat qo’rboshi Қiqonning Buvayda qishlog’ida, Umar Choli Urganji qishlog’ida, Jonibek Қozi Izgan tomonda, Muhiddinbek Novqatda harakat qilmoqda edi. Bu tarqoq holda bo’lgan istiqlolchilik harakatini yagona qimondonlikka biysundirish va birgalikda harakat qilish maqsadida "Shiroi Islomiya" va "Shiroi Ulamo" tashkilotlari a`zolarining tashabbusi bilan 1918 yil mart oyining oxirida Bachqir qishlog’ida Farg’onadagi butun qo’rboshilarning birinchi qurultoyi chaqirildi. Unda 40 dan ortiq yirik qo’rboshilar qatnashdi. Farg’ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatining boshlig’i qilib Katta Ergash saylandi va unga butun musulmon qishinlarining Oliy bosh qimondoni - "Amir al muslimin" unvoni berildi. Katta Ergash qo’rboshining irinbosarlari qilib Madaminbek va Shermuhammadbek tayinlandi. Umuman olganda, Farg’ona vodiysida 1918 yilning o’rtalariga kelib, taxmiian yuzga yaqin qo’rboshilar o’z dastalari bilan qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bormoqda edi. Lekin shu bilan birgalikda ayrim kichik guruhlar o’z manfaatlari yilida to’ntarishdan keyingi tartibsiztshklar va boshboshdoqlikdan foydalanib xalqni talash, boylik orttirish maqsadida harakat qilib aholi orasida obro’sizlandilar. Bular kichik - kichik guruxlar bo’lib, ular umumiy istiqlolchilik harakatiga qo’shilmas, o’zlari mustaqil harakat qilar edilar. Sovet hukumati esa bundan ustalik bilan foydalanib, Turkiston xalqlari o’rtasida xaqiqiy istiqlolchilarni obro’sizlantirishga, 8 ularga "bosmachilar" deb tamg’a osishga harakat qilar edi. Turkistondagi istiqlolchilik harakatining iziga xos milliy xarakteri va xususiyatlari mavjud bilib, ular harakatdagi qo’rboshilar dastalari va guruxlari faoliyatida, ularning maqsad va istaklarida iz ifodasini topgan edi. Bularda islom shariati qonun - qoidalari asosidagi milliy davlat barpo qilishdan tortib, milliy demokratik tartibdagi mustaqil davlat tuzish kabi g’oyalar mujassamlashgan edi. M.Frunze bundan sal oldinroq Turkiston fronti qimondoni vazifasini bajarishga kirishishi munosabati bilan 1919 yil 11 avgustda chiqargan buyrug’ida Turkiston frontining tashkil qilinishidan maqsadni quyidagi tarzda ochiq bo’ldirgan edi: "Turkiston yurishining asl maqsadi, butun Turkistonni ishg’ol qilishdan iboratdir». Chunki Farg’ona vodiysidagi bu harakat Markaz va butun Turkiston o’lkasida bolsheviklar rejimiga qarshi ko’tarilgan xalq harakati bilib, sovet hokimiyatini larzaga keltirdi, ayniqsa, Farg’onada uni halokat yoqasiga olib keldi. 1920 yil 18 avgustda 2-Turkiston iqchi diviziyasi komandiri F.Karpov Turkfront qimondoni M.Frunze bilan telegraf orqali bevosita suhbatida shunday degan edi: "Farg’onadagi urush qaroqchilarga qarshi kurash bilmasdan, balki bu erda kurash tub aholini sovet hokimiyatiga qarshi tashkiliy ravishdagi qizg’oloni hisoblanadi. Bosmachilar bilib itgan janglarda katta kuch yiqotsalarda, hozirgi vaqtda ularning safi yangidan, hattoki, avvalgidan ortiq darajada tilib bormokda, har bir miltiqqa 5 ta nomzod da`vogarlik qilmoqda". Turkiston avtonom sovet respublikasi XKS raisi Қayg’usiz Otaboev 1922 yil iyulida bo’lgan Turkiston MIҚ 4-plenumida istiqlolchilik harakati natijasida o’lkada vujudga kelgan vaziyatni to’g’ri baholashga harakat qilib, shunday degan edi: "...Dastlabki davrlarda bosqinchilik ruhida bo’lgan bu harakat endilikda siyosiy mazmun kasb etdi. Shuni ta`kidlash lozimki, 1919-1920 yillarga kelib Farg’onada qaroqchilik, bosmachilik emas, balki iziga xos xalq qizg’oloni vujudga keldi. Biz 4 yil davomida bu harakatga hatto to’g’ri baxo berishni ham bilmadik, u xalk, qizg’oloni bo’lgani xolda bosmachilik deb atadik. Bosmachilik mohiyatan talonchilik degan ma`noni anglatadi, bizning ushbu harakatga bergan noto’g’ri ta`rifimiz masalani hal etishda noto’g’ri yondoshuvlarga olib keldi. Va alaloqibat 4 yil davomida biz bu harakatning biron-bir jihatini tugata olmadik". Bu tarixiy hujjat shundan dalolat beradiki, sovet 9 hokimiyatining Turkistondagi rahbarlari izlari istamagan holda istiqlolchilik harakatiga va uning mohiyatiga ilk bor to’g’ri baho berishga, ko’tarilgan xalq harakatini sovet tuzumiga, bolsheviklar rejimiga qarshi qurolli qizg’olon ekanligini tan olishga majbur bo’ldilar. Bu isha davr uchun muhim ahamiyatga ega edi. Markaziy sovet hokimiyatining butun Turkiston o’lkasida yuritgan shovinistik va mustamlakachilik siyosati, mahalliy aholi manfaatlari bilan hisoblashmay, milliy qadriyatlarni oyoqosti qilinishi istiqlolchilik harakatining doimiy ravishda avj olib borishiga hamda uzluksiz davom etishiga, ular safining muntazam ortib borishiga, hatto ularning milliy tarkibini baynalmilallashuviga olib keldi. Turkistondagi istiklolchilik harakatiiipg milliy tarkibi asosan tub joy aholisi izbek, tojik, qirg’iz, qozoq, turkman, qoraqalpoq, uyg’urlardan iborat edi. Ayniqsa, Madaminbek iz yigitlari safida har xil millat vakillari bilishiga e`tibor berdi. U Farg’ona vodiysidagi rus aholisiga murojaat qilib, iz armiyasiga qo’shilgan har bir oddiy askarga oyiga ming simdan, zobitlarga esa ikki ming simdan maosh tilanishini va ularning diniy e`tiqodlariga dahl qilinmasligini e`lon qildi. Madaminbek qishinlari bilan Jalolobodda turgan K.Monstrovning krest’yanlar (dexqonlar) armiyasi o’rtasida 1919 yil 2 sentyabrda sovetlarga qarshi birgalikda kurashish uchun izaro bitim tuzilganligi yuqoridagi fikrimizga dalildir. Shuningdek, istiqlolchilar safida ayrim tatar va boshqird harbiylari, Turkiya va Afg’onistondan kelgan juda oz miqordagi zobitlar ham bor edi. Masalan, arxiv hujjatlarining dalolat berishicha, Shermuhammadbek lashkarlari safida "12 turk harbiy instruktori bo’lgan". Istiqlolchilarning jang qilish taktikasi ham iziga xos edi. Ularning safida maxalliy sharoitni puxta bo’lgan yilboshlovchilar ko’p bilib, ular bilajak jang shart-sharoitlarini oldindan bilishgan: chunonchi, qizil askarlar miqdori, ular qurol- yarog’ining turi va soni, hujum usullari yoki chekinishi hamma-hammasi oldindan puxta irganilgan. Isha davr tarixiy hujjatlarining guvohlik berishicha, istiqlolchilar "razvedkasi ajoyib ishlar", janglarda bilsa "ko’p hollarda maxalliy aholi tomonidan qillab-quvvatlangan bosmachilar g’olib chiqishar edi". Istiqlolchilar mahalliy sharoitni yaxshi bo’lganliklari uchun hovli va bog’larda, qishloqlardagi devorlar ortida, mahalla va guzarlarda, tog’-toshlarda, chil-biyobonlarda, odam borishi qiyin 10 bo’lgan daralarda ham erkin harakat qilishgan. Istiqlolchi dastalarning bunday kurash usullari sovet qishinlari niig ularga qarshi itkazayot gan harbiy operatsiyalarini qiyinlashtirar edi. Farg’onadagi milliy istiqlolchilar bilai kurashning iziga xosligini tavsiflab, Turkiston frontining qimondoni M.Frunze buyruqlarining birida shunday e`tirof etadi: "Axoli zich joylashgan va inqir-chinqirlari ko’p Farg’ona rayonlarida shaykalarni ta`qib qilish juda qiyin vazifa bilib, haddan tashqari katta kuch-quvvatni talab qiladi... Barcha tomonlari ariqlar bilan kesishgan va bir-birini tisib turgan tog’lar bilan qurshalgan tumanlardan iborat bo’lgan, aholisi zich joylashgan Farg’ona vodiysida kurash haddan tashqari mushkul edi. Ҳoldan toydirilgan dushman bir joyda tarqalib ketsa, dam olib hamda pastqam va ovloq iriplarda kuch tiplagach, yana boshqa joylarda paydo bilardi. Ularning qiqqisdan qo’lgan hujumlari hali jangga tayyorgarlik kirishga imkoniyati bilmagan jangchilardagina emas, balki barcha axoli o’rtasida ham tixtovsiz asabiy ziriqish tug’dirardi va shu sababli Farg’onada kurashning usullari boshqa frontlardagi kurash usullaridan farq qiladi. Bu erda front chizig’i yiq, u hamma joydan itadi". Istiqlolchilarning iziga xos bu kurash usullari, ularning xalq ommasi tomonidan doimo qo’llab-quvvatlanishi qizil askarlariipg tobora g’azabini qizg’atardi. Natijada sovet armiyasi jangchilari butun shahar va qishloqlarning kulini ko’kka sovurishar, qishloqlarni havodan turib samolyotlarda bombardimon qilishar, tinch aholini qirib tashlashar, Farg’ona xalqini zaharli gaz ishlatib big’ib ildirishar, qisqasi M.V.Frunze va keyinchalik S.S.Kamenev tomonidan Maxsus Turkiston uchun ishlab chiqo’lgan "Bosmachilikka qarshi kurash yiriqnomasi"ni sizsiz bajarishar edi. Shunday qilib, 1918 yil fevralda dastlab Қiqon atroflarida boshlanib, keyinchalik Farg’ona vodiysi va butun mintaqani qamrab olgan istiqlolchilik harakati sovet rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi qaratilgan bilib, ajdodlarimiz Turkiston mustaqilligi uchun xayot-mamot kurashiga otlangan edilar. 2 2 Bobobekov X., Rahimov J., Sodiqov H. O’zbekiston tarixi. -T.: 1994. Validiy A.Z. Bilingannni biri er. Turkiston xalqlarining milliy mustaqillik uchun kurashlari tarixidan. -T.: Adolat. 1997. 11 1.2 Shermuhammadbek ning hay ot i v a faoliy at i. Tazkiramiz Shermuhamm adbekka bag‘ishlangan qismiga yetib kelganimizda qalamimiz uzoq vaqt to‘xtab qoldi. Shu bobga kelganimizda qanday qiyin mavzuga daxl etganligimizni tushunib yetdik. Bu mavzu go‘yo o‘tib bo‘lmas qalin, yovvoyi changalzor. Ba’zi tarixchilar, yozuvchilar, jurnalistlar ushbu mavzuda Qalam tebratishga chog‘lanib, changalzorga duch kelib, undan o‘tishga biror chora topa olmay, orqaga qaytib ketganlari bizga ma’lum bo‘lsada, qalb da’vati bilan bu mavzuga qo‘l urib, o‘zimiz ham ushbu changalzorga duch kelganda boshimiz juda qotib qoldi. Bunday changalzorlardan o‘tishning ikki yo‘li bor: biri-bolta va qilich bilan qurollanib, duch kelgan buta va daraxtni kesib, yo‘l ochib borish; ikkinchisi esa so‘qmoq qidirish. Bizga ana shu yo‘l ma’qul kurindi. Illo, so‘qmoq qaergadir olib boradi. Shermuhammadbek mavzusining qiyinligi, murakkabligi, chigalligi shundan iboratki, avvalo, unga bo‘lgan munosabat qutbiydir. Kurrai zaminda ikkita qutb bor: biri musbat, ikkinchisi manfiy. Kishilik jamiyati, ayniqsa, sovet xalqi har bir narsani ushbu ikki qarama-qarshi qutb tarozusida o‘lchashga o‘rganib qolgan. Bu ikki qutbning o‘z tusi ham bor: musbat qutb oq rangda, manfiy qutb qora rangda ifodalanadi. Oraliq rang yo‘q. O’zbekistonda sovet davrida Shermuhammadbek siymosi tim qora rangda ifodalanib kelindi. Xorijda, ayniqsa, Turkiyada yaratilgan asarlarda esa bu siymo, bir-ikki muallifni hisobga olmaganda, qordek oppoq rangda ifodalangan. Shuningdek, Shermuhammadbek milliy- ozodlik harakatining eng sobitqadam namoyandalaridan biri bo‘lishiga qaramay, ochig‘ini aytish kerak, xalqimizda uning siymosiga yaxshi munosab at shakllanm agan. Aksariyat odamlar bilan suhbatlashganingizda, Shermuhammad degan nomni tilga olsangiz, “Kim u?” — deb so‘rashadi. Agar Ko‘rshermat desangiz darhol tushunishadi. Mavzu chigalligining yana bir jihati shundaki, Shermuhammadbek eng mashhur kishilardan Ziyoeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati. -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 2000. Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 1992. 12 bo‘lgani holda, uning kelib chiqishi, hayoti va faoliyati, ayniqsa, faoliyatining 1918 yilgacha bo‘lgan davri haqida ma’lumot nihoyatda kam, borlari ham bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. Shermuhammadbek haqida asarlar yaratgan xorijiy mualliflar uning o‘zi va ukasi Nurmuhammadbekdan magnit tasmasiga yozib olingan ma’lumotlar va mazkur aka-ukalar tomonlaridan yozilgan kundalik daftarlarga suyanganlar. Ushbu asarlarning ayrimlari bilan tanishish bizga nasib etdi va biz bu asarlarga tanqidiy yondoshish zarurligini darhol his etdik. Gap shundaki, mazkur asarlarning bosh qahramoni Shermuhammadbek bo‘lgani uchun mualliflar uning xizmatlarini bo‘rttirib yuborganlar, milliy-ozodlik harakatida qizillar ustidan qozonilgan har bir g‘alabani ham unga nisbat berganlar, boshqa nomdor qurboshilar uning soyasida qolib ketganlar. Shuningdek, bu asarlarda Shermuhammadbekning kurashchi sifatidagi faoliyati kamida bir yil oldinga surib yuborilgan. Fikrimizcha, mazkur asarlarga asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan kundalik daftarlar xorijdagi tarixchilar va adiblar taklifi bilan XX asrning ikkinchi yarmida yozilgan. Aka-ukalar uni yozish asnosida bir-ikki yilga adashgan bo‘lishlari ehtimoldan uzoq emas. Bu manba larga ishonil sa, Shermuhamm adbek 1917 yildayoq milliy-ozodlik haraka tining bayro qdori sifati da maydonga chiqadi. Vaholanki, asosiy manbalarning guvohlik berishicha, bayroqdorlik Shermuhammadbekka 1919-1920 yillarda, Madaminbekning tanazzuli boshlangan paytda nasib etgan. 1874 yil. Xo‘qand xonligida taxt uchun kurashning ayni qizigan pallasi. Xudoyorxonga qarshi kayfiyatda bo‘lgan guruhlar uni taxtdan ag‘darib, o‘rniga Xo‘qand xonlari sulolasidan bo‘lgan yuvosh, itoatkor biror xonzodani o‘tkazib, uning nomidan yurt so‘rash harakatiga tushadilar. Shunday guruhlardan biri Samarqandda mashhur hukmdor Sayyid Muhammad Olimxon (Xo‘qand taxtida 1798-1810 yillarda davr surgan) ning nabirasi, 1845 yilda qisqa muddat taxtda o‘tirish nasib etgan Murodxonning o‘g‘li Po‘latxon istiqomat qilib turganidan xabar topadilar va uni olib kelish uchun vakillar yuboradilar. Biroq, tasavvuf yo‘liga kirgan, hokimiyat uchun qiziqmagan Po‘latxon rad javobini beradi. Vakillar u yerdan noumid bo‘lib qaytayotib, Toshkandga tushadilar va u yerda tashqi ko‘rinishi Po‘latxonga o‘xshab ketadigan, asli Farg‘onaning O’xna qishlog‘idan bo‘lgan Ishoq 13 degan bir nosfurushni uchratib, Farg‘onaga olib keladilar va uni Po‘latxon degan nom bilan oq kigizga o‘tkazadilar. Bundan xabar topgan Xudoyorxon unga qarshi ishonchli vazirlari Abdurahmon Oftobachi va Iso Avliyo boshchiligida qo‘shin yuboradi. Otasi – Musulmonqulni qatl ettirgani uchun ichida Xudoyorxonga kek saqlab yurgan Abdurahmon Oftobachi soxta Po‘latxonga qo‘shilib ketadi va Iso Avliyoni ham qo‘shilishga majbur etadi. Abdurahmon Oftabachi qo‘shini tarkibida Marg‘ilonning Toshloq deparasidan bo‘lgan Qo‘shoqbek Panjaboshi (ellik kishidan iborat dasta boshlig‘i) ham xizmat qilar edi, u ichki kurashlar boshlanishi munosabati bilan poytaxtga, xon ixtiyoriga yuborilgan edi. Bir tomondan taxt uchun kurash, ikkinchi tomondan Rusiya istilochilariga qarshi kurash bilan band bo‘lgan Abdurahmon Oftobachi 1875 yilda o‘z ixtiyori bilan, ruslarga taslim bo‘ladi. Xonlik qo‘shib olingach, garchi Oftobachining o‘zi Rusiyaga surgun qilinsada, uning qo‘l ostidagi jangchilar jazoga tortilmay qoldilar. Qo‘shoqbek Panjaboshi harbiy xizmatdan bo‘shab, o‘z qishlog‘iga qaytdi va xizmati evaziga berilgan yerida dehqonchilik qilish bilan shug‘ullana boshladi. Birinchi xotinidan bir necha qiz, ikkinchi xotinidan esa besh nafar o‘g‘il farzand ko‘rdi. Ularga Toshmuhammadbek, Ro‘zimuhammad bek, Tojimuhammadbe k, Shermuhammadb ek va Nurmuhammadbek deb ism berdi. To‘rtinchi o‘g‘il Shermuhammadbek 1892 yilda tavallud topdi. Aka-ukalar qishloq maktabida o‘qib, bir oz xat- savod chiqargach, madrasa tahsilini ixtiyor etmadilar. Ikki katta o‘g‘il uncha-muncha dehqonchilik bilan shug‘ullansalarda, kichiklari bu ishga qayishmadilar. Ular yerga ursa ko‘kka sapchiydigan, sarguzashttalab, jangovar yigitlar bo‘lib yetishdilar. Ular o‘z atroflariga o‘zlariga o‘xshagan bir nechta yigitlarni to‘plab, karvonlarni, omborlarni, korxonalarni va boshqa mulk shakllarini qo‘riqlash, qozoq dashtlari va Qoshg‘ardan qo‘y olib keladigan katta savdogarlarning suruvlarini bexatar olib kelish kabi yarim harbiy xizmatlarni qilib yurdilar. XIX asrning oxirlariga kelib kurrai zaminning ovrupoliklar tomonidan kashf etilgan qismi-Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi, Avstraliya va Okeaniya yirik imperialistik davlatlar Buyuk Britaniya, Rossiya, Frantsiya tomonidan taqsimlanib bo‘lgan, ikkinchi darajali davlatlar: Germaniya, Italiya, Yaponiya bu taqsimotdan 14 anchayin quruq qolgan edilar. Shuningdek, Ovruponing o‘zida bo‘lib o‘tgan urushlar oqibatida Germaniya, Italiya, Avstro-Vengriya hudud va huquq tomonidan qisib qo‘yilgan edi. Sanoati, iqtisodiyoti rivojlanish yo‘liga o‘tgan, biroq xomashyo bazalari va jahon bozoridan benasib qolgan bu alamzada davlatlar tarixiy haqiqatni tiklash, xomashyo bazalari va bozorlarni qayta taqsimlanishini talab qilib, urush chiqarish uchun bahona qidirib turardilar. 1914 yilga kelib shunday bahona ham topila qoldi: Avstro-Vengriya valiahdi shahzoda Frants Iosif Saraevo shahrida otib o‘ldirildi. Shundan so‘ng tarixda Birinchi jahon urushi deb nom olgan katta urush boshlanib ketdi. Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya bir tomon bo‘lib jang boshlab yubordilar. Rus armiyasi jahonning eng qudratli armiyalaridan biri hisoblansada, bu urushda unga omad kulib boqmadi. Rossiya imperiyasi harbiy va iqtisodiy jihatdan urushga tayyor emasligi ravshan bo‘lib qoldi. Janglar Bolqon, Polsha hududlaridan tez orada Rossiya hududiga ko‘chdi, ya’ni Germaniya, Avstro-Vengriya va Italiya kuchlari Rossiya hududiga bostirib kirdi. Mamlakatning rusiy zabon aholisi yalpi tarzda armiyaga chaqirilib, front orqasidagi ishlar: front uchun zaruriy barcha narsani yetkazib berish, front ehtiyoji uchun daraxt kesish, yo‘llar, temiryo‘llar qurish, telegraf uzatmalarini o‘tkazish; shuningdek frontdagi ikkinchi darajali ishlar: o‘q-dori, oziq-ovqat, dori-darmon tashish, loshmonlik (murdalarni jang maydonlaridan olib chiqib dafn etish) kabi yumushlar uchun ishchi kuchi yetishmay qoldi. Rossiya Markaziy Osiyoni bosib olib, u yerda Turkiston General- gubernatorligini tashkil etgandan so‘ng, bu o‘lka aholisi ikkinchi darajali hisoblangani, shuningdek, mazlum mustamlaka aholisi qo‘liga qurol berishdan cho‘chib, o‘lka aholisidan muntazam armiyaga odam olmas edi. Biroq, do‘ppi tor kelib qolgach, general-gubernatorlik aholisini front orti hamda frontdagi ikkinchi darajali ishlarga jalb qilish haqida podshoh farmoni e’lon qilindi. Ushbu farmonni bajarish nizomiga ko‘ra, bir necha xonadondan bittadan sog‘lom, front ishi uchun yaraydigan, o‘n to‘qqiz yoshdan qirq besh yoshgacha bo‘lgan erkak front ishlariga olinadigan bo‘ldi. Mazkur nizomda shunday “engillik” berildiki, ro‘yxatga tushgan kishi o‘zi bormaydigan bo‘lsa, o‘z o‘rniga boshqa begona kishini mardikorlikka yollab 15 jo‘natishi mumkin edi. Bu voqeaning “Mardikorlik voqeasi” deb nomlanishi ham shundan kelib chiqqan. Safarbarlik dexqonchilik ishlari ayni qizigan payt-mayning oxiri, iyunning boshlariga to‘g‘ri kelib qoldi. Uzoq vaqtlardan beri hech qanday urush yoki boshqa ishlarga safarbar etilmay kelgan xalq uchun o‘z oilasidan bir kishini uzoq o‘lkalarga, o‘lim muqarrar bo‘lgan frontga, yoki qiyinchiligi darajasi bo‘yicha frontdan kam bo‘lmagan Sibir o‘rmonlariga daraxt kesish uchun yuborish og‘ir tuyuldi. Buning ustiga, mahalliy mutasaddi mahkamalarda safarbarlik bahona, tanish-bilishchilik, poraxo‘rlik holatlari boshlandi. Ya’ni uezd, volost idoralari xodimlari, amin va oqsoqollar o‘z tanish-bilishlarini, pora berganlarni ro‘yxatga kiritmay, ularning o‘rniga oddiy fuqarolarni, xonadon tirikchiligini ko‘tarib turgan kishilarni yozib yubora boshladilar. Bu hol xalqning sabr-kosasini to‘ldirdi. Safarbarlikka qarshi norozilik harakati boshlanib, ko‘p joylarda qo‘zg‘olonga aylanib ketdi. Shunday qo‘zg‘alonlardan biri Toshloqda bo‘lib o‘tdi. Atrof qishloqlar aholisi oqib kelib, volost boshqarmasi binosini o‘rab oldilar. Odamlar safarbarlik bekor qilinishini, ro‘yxatlar adolatsizlik asosida tuzilganligi uchun ularni yoqib yuborishni talab qilib chiqdilar. Volost boshlig‘i Abdurahmon Bo‘lis aholiga nasihat boshladi: — Aziz fuqaro! O’zingizni bosing, ko‘pga kelgan to‘y ekan, bu ham o‘tar- ketar. Bizga ham oson tutmang, biringiz ko‘zim bo‘lsangiz, biringiz qoshim. Qandoq qilayki, shu ro‘yxatni tuzishim kerak ekan. Xudo o‘z panohiga olsa, o‘g‘illaringiz, erlaringiz omon-eson qaytishar... Odamlar uni ortiq so‘zlatgani qo‘ymadilar, har tomondan savol shaklidagi po‘pisalar, xitoblar, talablar yangradi: — Nega pulga sotildingiz, bo‘lis? —Nega ro‘yxatga falonchi boyning, amin-oqsoqollarining o‘g‘illari kirmayqolibdi? — Olib chiq ro‘yxatni! — Bizning bolalarimizga kuni qolgan oq poshshoning uyi kuysin! Shu payt uezd hokimi ehtiyot shart uchun yuborgan bir necha politsiyachi va mirshablardan iborat bir guruh yetib kelib qoldi. Mahalliy tilni biladigan politsiyachi xalqqa qarata do‘q urdi: — Olomon, tarqal! 16 — Tarqalmaymiz,-deya yakdil javob berdi olomon, ro‘yxat bekor bo‘lmaguncha hech qayoqqa ketmaymiz! Bir paranji yopingan ayol politsiyachining oldiga borib: — Hoy o‘ris to‘ra, yaxshilikcha yakka-yolg‘izimni ro‘yxatdan o‘chirasanmi? – deb do‘q qilgan bo‘ldi. — Yo‘qol, sartning qanjig‘i! – deya politsiyachi ayolni miltiq qo‘ndog‘i bilan turtib yubordi. Bu turtki olomonning qo‘zg‘olishiga ham turtki bo‘ldi. Olomon ichidan 20—30 yosh-yalang otilib chiqib, politsiyaga hujum qildilar. Ular ichida Shermuhammadbek va uning aka-ukalari ham bor edi. Ular politsiyachi va mirshablarni urib yiqitdilar. Qo‘llaridagi miltiq, bellaridagi qilichlarini tortib oldilar. Qolgan ishni olomon saranjom qildi. Politsiyachilar va amaldorlarni do‘pposlab bir oz hovurdan tushgan olomon birin-ketin tarqalib ketdi. Shermuhammadbek aka- ukalari va bir qancha yigitlar bilan kaltak yeganlarni o‘rnidan turg‘azib, ust-boshini qoqib volost idorasiga olib kirdilar va ro‘yxatlarni berishni talab qildilar. Kuch ular tomondaligini bilib to‘rgan bo‘lis ro‘yxatlarni olib berdi. Shermuhammadbek ularga: — Agar mana shu men bilan birga bo‘lgan yigitlardan birortasiga biror narsa bo‘lsa, senlardan ko‘ramiz-hammangni ichagingizga osamiz, — deb po‘pisa qilib ogohlantirib qo‘ydi va ro‘yxatni tashqariga olib chiqib, yoqib yubordi. Garchi, birinchi kungi to‘polonda odam o‘lmagan bo‘lsada, viloyat harbiy gubernatori tomonidan jazo otryadi yuborildi. Jazo otryadi boshlig‘i bo‘lis va amaldorlardan kechagi to‘polon ishtirokchilarini ko‘rsatishni so‘radi. Ular, qasam va Shermuhammadbekning po‘pisasidan qo‘rqib, hech kimni aytib bermadilar. Otryad boshlig‘i qishloqqa hujum boshladi, duch kelgan hovlidagi erkaklarni sudrab chiqib, bo‘lis idorasiga qamadi. Bu holni ko‘rgan qishloq va depara yigitlari duch kelgan narsa bilan qurollanib, jazo otryadi qarshisiga chiqdilar. Jang boshlandi. Shermuhammadbek va uning sheriklari kechagina tortib olingan miltiq va qilichlarni ishga soldilar. Biroq, yaxshi qurollangan, harbiy ta’lim ko‘rgan otryadga bas kelish qiyin edi. Oxir oqibat jazo otryadi qishloqqa o‘t qo‘yib, bir qancha odamni jangda o‘ldirib, bir qanchasini asir olib Skobelevga qaytib ketdi, o‘zi ham bir necha sallotini 17 talafot berdi. Shermuhammadbek va uning sheriklari jang oxirlaganda qariyalarning buyrug‘i bilan G’orbuvo tomon chekinib, uning chakalakzorlaridan panoh topdilar. Bir necha kun o‘tgach Shermuhammadbek aka-ukalari va bir necha sherigi bilan qishloq masjidi imomi va nufuzli kishilaridan fotiha olib, kurash yo‘liga kirdilar. Ular yonlariga yana bir necha bo‘z yigitlarni olib, Toshloqqa borib volost politsiyasining idorasiga to‘satdan hujum qildilar va qamoqqa olingan sheriklarini ozod qildilar. Qishloqqa yana jazo otryadi kelishining oldini olish maqsadida yigitlar ozod qilinganlar bilan birgalikda Yozyovonga chiqib ketdilar. Shu tariqa Shermuhammadbek 1916 yilda milliy-ozodlik harakati jabhasiga ilk qadamini tashladi. Mardikor olish voqeasi va uning oqibatlari yigitlarga katta maktab bo‘ldi. Ularda mustamlakachilarga qarshi nafrat hissi uyg‘ondi. Bu voqealar Shermuhammadbekning keyingi hayot yo‘lini belgilab berdi. U o‘zining oz miqdorli yigitlari bilan hukumat korxonalari, omborlari, harbiy postlariga hujumlar uyushtirib turdi. Bu hujumlar, avvalo, mustamlakachilardan qandaydir o‘ch olish vositasi bo‘lsa, ikkinchidan, talab ketilayotgan boyliklarning bir qismini bo‘lsada, xalqqa qaytarish, uchinchidan esa, o‘zingizdan qolar gap yo‘q, qandaydir darajada tirikchilik manbai ham edi, zero, o‘z oilalari, qo‘lidagi yigitlarini ovqatlantirish, kiydirish, yigitlarning qurol-yarog‘ini ta’minlash kerak, axir, har doim boylardan kelgan yordam hisobiga yashab bo‘lmaydiku. Turkiston bosib olingach, Farg‘ona vodiysi Rossiyaning asosiy paxta xomashyo bazasiga aylandi. Xom ashyoning katta bir qismi rus, yahudiy va mahalliy paxtafurush boylar tomonidan bevosita Rossiyaning sanoat mintaqalariga olib borib sotilar, yana bir qismi esa dehqonlardan, shirkatlar tomonidan yig‘ishtirib olinardi. Shirkatlarning faoliyati shunday ediki, erta bahorda shirkat paxtakor dehqonlar bilan shartnomalar tuzar edi. Bo‘nak naqd pul, ishlab chiqarish vositalari hamda bug‘doy, qand, gazlama kabi natura shaklida berilar edi. Hosil topshirilgach, shartnoma bo‘yicha to‘lovning qolgan qismi berilardi. Hosil juda arzon baholanar, bu ta’bir joiz bo‘lsa, kuppa-kunduzi qilingan qaroqchilikka o‘xshab ketar edi. Shunday bo‘lsada, dehqon bunga ko‘nishga majbur edi, zero, bahorda berilgan bu narsa bilan kuzga yetib olish, kuzda shartnoma bo‘yicha olingan mablag‘ esa qishni o‘tkazishga yarab 18 turardi. Bu hol Shermuhammadbekka o‘xshab xalqni o‘ylaydigan yigitlarning hamiyatiga tegar, qandaydir chora ko‘rishga da’vat etar edi. Ayniqsa, urush boshlanib, paxta xom-ashyosiga ehtiyoj kuchayib, jahon bozorida paxtaning narxi keskin oshib ketgan holda shirkatlar tomonidan narxlarning hamon past darajada to‘lanishi yigitlarning g‘azabini yanada oshirib yubordi. Shunday shirkatlardan biri G’orbuvodan o‘n besh chaqirim masofada joylashgan Akbarobod qasabasida edi. Shirkat ombori juda boy bo‘lib, unda toy-toy paxtalar, bug‘doy, qand-shakar, gazlama, kiyim-kechak, ro‘zg‘or buyumlari va turmush uchun yaroqli boshqa ashyolar saqlanardi. 1917 yil sentyabr oyi boshlari edi. Shermuhammadbek o‘z yigitlarini mozor xonaqohi yonidagi takyaga to‘pladi. Shu deparalik bir necha ahli ilm va oqsoqollarni ham taklif qildi. Jamoat jam bo‘lib, bir piyolad an choy ichilga ch, Shermuhammadbek ahli ilmga murojaat qildi: — Taqsirlar, domla pochchalar, biz o‘z vaqtida o‘qiy olmadik, madrasa tuprog‘ini yalay olmadik, shu tufayli ayrim ishlarimizni shariatga mos kelish-kelmasligini bilmaymiz, bu borada sizlarning fatvo va maslahatlaringizga doimo muhtojmiz. Shu xususda bir maslahatli ish chiqib qoldi, hammalaringiz yaxshi bilasiz, Akbarobodda o‘ruslarning paxta yig‘ib oladigan shirkati bor. Arzimagan haq evaziga dehqonning hosilini ko‘tarasiga olib, Rusiyaga olib ketadi. Men besh-oltita dehqonni u yerga yuborib, paxtaning xarid narxini oshirishni talab qilishlarini so‘radim. Ular shirkat idorasiga borib, shu talabni qo‘ydilar. Shirkat kattalari ularga shartnomani pesh qilib: “— Mana sizlar barmoq bosgan shartno ma.Unda bir miri ham oshirma ymiz. Chidasa ngiz shu. Agar o‘zboshimchalik qilib hosilni topshirmasangiz, bahorda berilgan bo‘nakni ikki hissa qilib undirib olamiz” deyishibdi. Xo‘sh aytingizlarchi, biz borib dehqonlarning haqqini undirib bersak, agar ular yaxshilig‘cha bermasa, kuch ishlatib tortib olib bersak, shariatga to‘g‘ri keladimi? Ahli ilm sukutga cho‘mdi. Ha, bek og‘ir masala qo‘ydi. Nihoyat, oqsoqollardan biri sukutni buzdi: 19 — Bek, meni ma’zur tutasiz, nima bo‘lganda ham qanchadan-qancha dehqonlar qo‘l uchida bo‘lsa ham, shu shirkatdan olgan haqqi evaziga kun kechirib turibdi. Yana bir oz sukutdan so‘ng, uch-turt yil burun madrasa tahsilini tugatib kelib masjidda imomga noiblik qilib turgan Jaloliddin Maxsum katta yoshli ulamolardan so‘zlashga ruxsat so‘raganday, ularning yuzlariga bir qarab oldi-da, so‘z boshladi: — Har bir muslim va mo‘minga ma’lumki, Allohning amrisiz daraxtdan bir barg uzilib tushmaydi. Alloh shu fikrni, ya’ni dehqonlarning haqqini olib berishni ko‘nglimizga solibdimi, demak bu Allohning amridir. Qur’oni karimda keladiki, asta’di billoh: — “Al ma’muru ma’zurun” ya’ni, buyurilgan odam uzrlikdir. Bir odam bir ishni yuqoridan, aytaylik, arshia’lodan berilgan buyruqqa ko‘ra qilayotgan bo‘lsa, uning ishi qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, uzrlikdir. Toshloqlik Zakariyo A’lam uni qo‘llab-quvvatladi: — To‘g‘ri, har bir ish Allohning amri bilan bo‘ladi. Biroq, Alloh bandalariga amr bilan bir qatorda ixtiyor xam berib qo‘ygan. Qur’oni majidning yana bir joyida Alloh Subhona va taolo shunday vahiy beribdi, asta’di billoh: — “Yo Dovudu, inno ja’alnaka xalifatan fil-arzi, fahkum baynan-nosi bil haqqi”. Ya’ni — kim, : — “Ey Dovud, biz seni yer yuziga xalifa qildik, endi sen odamlar orasida o‘zing bilib haq bilan hukm yurit.” — Bu shirkatning qilib yurgan ishlaridan mening ham xabarim bor, — deya davom ettirdi qo‘shni qishloq imomi,-shirkatning mutasaddilari suv tekinga olinayotgan paxtaning orqasidan shu tariqa boyib ketdilarki, bosar-tusarlarini bilmay qoldilar. A’uzu billahi minashshaytonir rojim, bismillahir rohmanir rohiym: “Izo tovatara alo ahadikum an ni’amu fal-yabki alo nafsihi faqad salaka g‘ayra tariqis- solihin”, ya’ni: “agar birortangizga ne’matlar birma-bir kelaversa, bas, ul kishi o‘z holiga yig‘lasin, chunki u yaxshi odamlar yo‘lidan yurmayotgan ekan”. Demak, masala ravshan. Asta’di billoh: “Izo zaxara al-xaqqu lam yabqa maahu g‘ayruhu”. Ya’nikim: “Haqiqat ravshan bo‘lgan vaqtda boshqa narsalarga o‘rin qolmadi”. Shermuhammadbek ahli ilmdan shu tariqa fotiha olgach, yaxshi tayyorgarlik ko‘rib, bir necha kundan so‘ng Akbaroboddagi shirkatga to‘satdan hujum qildi. Shirkat kattagina, yaxshi qurollangan otryad tomonidan qo‘riqlanardi. Hujum yarim tunda 20 va to‘satdan bo‘lganligi uchun u yerdagi sallotlar esankirab qoldilar, zero, shirkat tashkil topgandan beri hech qanday kuch bu yerga hujum uyushtirmagan edi. Shermuhammadbekning yigitlari qora tunda shirkat binosini o‘rab oldi. Qorong‘uda bir-birlarini otib qo‘ymaslik uchun barcha yigitlar bilaklariga oq latta bog‘lab oldilar. Bir necha yigit bu yerga ikki-uch kundan beri dehqon qiyofasida kirib chiqib, joyning tuzilishini puxta o‘rgangan hamda bu yerdagi itlarga suyak berib, o‘zlariga royish qilib olgan edilar. O’sha yigitlar bir tugunchada itlarga yemish olib, shirkat binosining orqa tarafidagi pastroq devordan oshib tushdilar. Hididan tanigan itlar vovullamasdan ularning oldiga bordi. Ular tugunni yechib, itlarga nasibasini bergach, pisib borib, mudrab o‘tirgan darvozabonni tappa bosdilar. Og‘ziga latta tiqib, kamariga osilgan kalitni olib, darvozani ochdilar. Darvozaning yog‘sirab qolgan oshi-moshiqlari “qiy-qiy” deya ovoz chiqarib, harbiy soqchilardan bir nechasini uyg‘otib yubordi. Ular – Stoy, kto idyot? (To‘xta, kim kelyapti?) — Stoy, strelyat budu (To‘xta, otib tashlayman) deganlaricha miltiqqa yopishdilar. Shermuhammadbek yigitlari ochilishga ulgurgan darvozadan qiyqirgancha otilib kirib keldilar. Ana shu qiyqiriq sallotlarni esankiratib quydi. Otishma boshlandi. Yigitlar tez harakat qilib, bir necha sallotni yer tishlatdilar. Qolgan sallotlar yarim chala kiyingancha kazarmadan chiqib kelayotganlarida asir olindilar. Yigitlar barcha sallotlarni kazarmaga qamab, eshikni qulflab qo‘ydilar. Shunda so‘ng ombor hovlisida turgan bir necha Qo‘qonarava hamda o‘rislarning mujik aravasiga o‘lja olingan qurol-yarog‘, oziq-ovqat mahsulotlari, gazlama va boshqa buyumlarni yuklab, G’orbuvoga qaytdilar. Shu deparadagi amin va oqsoqollarni chaqirtirib kelib, ularning boshchiligida o‘ljani depara qishloqlariga taqsimlab berdilar. Mahsulotlarning bir qismini va qurol yarog‘ni Shermuhammadbek o‘z yigitlari uchun olib qoldi. Oziq-ovqat, gazlama va boshqa ro‘zg‘or uchun zaruriy buyumlarni aholiga tarqatish xalq sayiliga aylanib ketdi. Illo kechagi jang bu yaqin o‘rtada mustamlakachilar ustidan qozonilgan birinchi g‘alaba edi. Shermuhammadbek sayil kayfiyatidan tezda chiqib oldi, zero oldinda katta xavf-xatar kutib turibdi. Hukumat bunday beboshlikni e’tiborsiz qoldirishi mumkin 21 emas. Bugun bo‘lmasa ertaga jazo otryadi yetib keladi, shunga tayyor turish kerak. Jazo otryadi, tabiiyki, ishni Akbaroboddan boshlaydi, beboshlikni kim qilganligini aniqlaydi, shundan so‘nggina bu tomonga kelishi mumkin. Dushman bu yerga yetib kelishini kutmay, Akbarobod yaqinida tor-mor qilish kerak, yoki, uning yo‘lini boshqa bir usul bilan to‘sish kerak. Akbarobod yaqinida Vladikino temiryo‘l bekati joylashgan. Otryad o‘sha joygacha poezdda kelishi aniq. Demak, bekat va unga olib keladigan temiryo‘lni buzish kerak. Ertasi Shermuhammadbek Vladikino temiryo‘l bekatiga kuppa-kunduzi to‘satdan hujum uyushtirdi. Bu yerda o‘ttiztacha sallot bor ekan. Ulardan o‘n beshtasi asir tushdi, qolganlari Akbarobodga qochdi. Shermuhammadbek bekatdagi qurol-yaroqlarni o‘lja olib, temiryo‘lning bir qismini buzib bo‘lgach, yo‘l bo‘yiga pistirma qo‘yishni mo‘ljalladi. Biroq qattiq jala yog‘ib unga imkon bermadi. Shundan so‘ng o‘ljalarni olib, asirlarni ozod qo‘yib, G’orbuvoga qaytib ketdi. Ikki-uch kun mobaynida rus ma’muriyatiga qarshi o‘tkazilgan, muvaffaqiyat qozongan bu ikki hujum rus harbiy ma’muriyatini hushyor torttirdi. Bunday beboshlikning oldi olinmasa, ular kengayib, mustamlaka tuzumiga qarshi urushga aylanib ketishi xech gap emas. Ertasi kuniyoq Skobelevdan G’orbuvo sari jazo otryadi yo‘lga chiqdi. Harbiy ma’murlar bu “beboshliklar” kimlar tomonidan amalga oshirilganligini aniqlab ulgurgan edilar. Shermuhammad “mehmonlar” ni yaxshi kutib olish uchun puxta tayyorgarlik ko‘rdi. Yigitlar ichida Bahrom Farang degan yigit bor edi. U bir necha yil Marg‘ilon va Skobelevdagi zavod-fabrikada o‘ris masterovoylar bilan ishlab, ulardan turli kasb-hunarlarni o‘rgangan, mardikorlikda ham bo‘lgan, bo‘sh vaqtida o‘zicha har xil narsalar ixtiro qilib yurar, shu hunarlari, qo‘li gulligi tufayli “Farang” (evropalik) degan laqab orttirgan edi. Ayniqsa farangning tayyorgarligi zo‘r bo‘ldi. Temiryo‘l bekatidan G’orbuvoga olib keladigan yo‘l qabriston yonidan o‘tgan bo‘lib, Shermuhammadbek yigitlarini qurollantirib shu yerga joylashtirdi. Jazo otryadi yaqin yetib keldi. Otryad razvedkasi oldinroq kelib Shermuhammadbekning yigitlari qabristonda joylashganligini aniqlab ketdi. Otryad boshlig‘i Poruchik Kravchenko otryadni qabriston sari boshladi. Otishma boshlandi. Qulay pozitsiyaga: qamishlar va chakalak orasiga, chuqurliklarga, ariqlar ichiga o‘rnashib olgan yigitlar birin- 22 ketin sallotlarni qulata boshladilar. Sallotlar bunga javoban ikkita pulemyotni ishga soldilar, jang qizib ketdi. Yigitlar qulay joyda bo‘lishganliklariga qaramay, yarim doira hosil qilib otayotgan ikki pulemyot dahanidan chiqqan daydi o‘qlar ularni qamishzor, chakalakzor ichida ham topib borib, bir qancha yigitlarni shahid qildi. Yigitlarning o‘q-dorilari tugab borardi, shu tufayli ular faqat mo‘ljalga olib, oz-oz ota boshladilar, buni sezgan poruchik “ura” deb hayqirganicha hujumga boshladi. Shu payt qabrlardan oq sharpalar qalqib chiqa boshladi. Sallotlar oldiniga jang qizig‘ida bunga uncha e’tibor bermadilar. Oq sharpalar harakatga kelgandagina sallotlarning ko‘zi ochilib vahimaga tushdilar, ko‘z oldilarida dahshatli hodisalar ro‘y bera boshladi: qabrlardan kafanga chulg‘ongan arvohlar chiqib, qo‘llarini oldinga cho‘zgancha, go‘yo duch kelgan odamni o‘z qulochlariga olmoqchi bo‘lib, sallotlar tomon havoda suzib kela boshladilar. Sallotlar ichida mujiklardan chiqqan irimchilari ko‘proq edi. Ular qo‘llaridagi qurollarini tashlab, — “Sgin privedenie, sgin v preispodnyu (yo‘qol arvoh, jahannamga daf bo‘l) degancha cho‘qina boshladilar. Irim-sirimga ishonmaydigan dovyurakroq ba’zi sallotlar o‘zlarini yo‘qotmay arvohlar tomon miltiq va pulemyotdan o‘t ochdilar. O’t ochishga ochdilaru o‘zlari ham dahshatga tushdilar — arvohlar o‘qdan yiqilish o‘rniga og‘iz va ko‘zlaridan o‘t chaqnab, tutun purkay boshladilar. Poruchik va boshqa zobitlar har qancha do‘q po‘pisa qilmasin, sallotlar qurollarini tashlagancha orqaga qarab qocha boshladilar. Shu qochishlaricha bekatga borib qoldilar. Ertasi kuni mayitlarni yig‘ishtirib, dafn etib, sallotlar tashlab qochgan qurol- yaroqlar (shu jumladan, ikki pulemyot) va o‘q-dorilarni yig‘ishtirib olishgach, o‘z-o‘zidan tantana boshlanib ketdi. Tantana qahramoni, albatta, Bahrom Farang edi. Yigitlar kechagi jang oldidan Farang tomonidan ogohlantirib qo‘yilgan, Farang ularga – jang vaqtida nimaki ko‘rsangiz qo‘rqmang, vahimaga tushmang, hatto shayton yoki arvoh ko‘rsangiz ham, — degan edi. Shunda ham yigitlarning ko‘pchiligi qo‘rqib, “Lo havlo valo quvvato...” deb kalima o‘girishga tushgan edi. Endi o‘sha yigitlar va qishloqlar ahli kechagi voqealardan zavqlanib kulib, farangni gapga solishar, bu tomoshani qanday qo‘yganligini so‘rab surishtira boshladilar. Farang oldiniga bir oz tarang qilib turdi- 23 da, yigitlar yalinishga o‘tgach, og‘zidagi nosni tuflab, mo‘ylovini burab so‘zga tushdi va: — Jangdan bir kun oldingi maslahatda jang qabriston yaqinida bo‘lishini bilgach, kallamga bir fikr keldi. Fikrni kallamda pishirib olgach, bekning qarorgohiga kirib, so‘zlab berdim. Bek avval peshonasini tirishtirib, ro‘yxush bermaganday bo‘ldi. Asta chiqib ketdim. Yarim soat o‘tar- o‘tmas menga odam yuborib chaqirtirdi va fikrimni boshqatdan aytishni so‘radi. Aytdim. — Mayli, tayyorlanaver, ammo o‘zimizning yigitlarni oldindan ogohlantirib qo‘y, tag‘in sallotlardan oldinroq qo‘rqib qochib qolishmasin, — dedi. Shundan so‘ng besh-oltita chaqqon, qo‘lidan ish keladigan bolalardan yonimga olib, ish boshlab yubordim. Bekning ijozati bilan tunov kuni Shirkatdan olib kelingan o‘ljalar ichidan doka, chilvir, miltiq dori oldim, qishloqdan oshqovoq va uvada yig‘dirib keldim. Yigitlarga buyurib, tollardan yo‘g‘on-ingichka novdalar kestirdim. Novdalarni bir-biriga ko‘ndalang bog‘lab, odam shakliga keltirdim, chilvir vositasida ularga ikkitadan, chilvirni tortsa qimirlaydigan qo‘l qildim. Uni doka-kafanlik bilan o‘radim. Oshqovoqlarning uchini olib tashlab ichini o‘yib oldim. So‘ngra uvadani maydalab, miltiq dori qo‘shib, mijg‘ib aralashtirdim, uni oshqovoq – kalla ichiga bosib soldim va tayyor bo‘lgan kallani asosiy novda uchiga o‘rnatdim. Kechga tomon ularni qabristonga olib borib, yigitlarga bittadan tarqatdim. Yigitlar bu arvohlarni ushlab, qabrlar orqasiga yashirinib, shay bo‘lib turdilar. Bekdan ishora bo‘lgan paytda o‘zim bitta arvohni ko‘tarib, emaklab sallotlar tomon siljidim, emaklash asnosida chilvirni tortib, qo‘llarni harakatga keltirdim, boshqa yigitlar uchun bu ishora bo‘ldi va ular ham men kabi harakat qilib, dushman tomon asta- sekin siljib kela boshladilar. Sallotlarning ba’zilari arvohlarga o‘t ochganlarida oshqovoqlar ichiga o‘q kirib miltiq dori aralashgan uvadalar yonib-tutay boshladi. Bo‘lgan ish shu, u yog‘ini o‘zlaringiz yaxshi bilasizlar, — deganicha yana nosqovog‘ini qo‘liga oldi. Jazo otryadi shu qochganicha qaytib qorasini ko‘rsatmadi. Ba’zi yigitlar o‘zlarich a buni hukumat ning qo‘rqib qolganid an deb bildilar. Biroq Shermuhammadbek katta to‘qnashuvlar bo‘lishini his etar va mudofaa choralariga kirishishi kerakligini fahmlab turardi. U yigitlarini ishga solib, depara aholisini 24 hasharga chaqirib, tayyorgarlikni boshlab yubordi. Qishloq atrofini aylantirib choh qazdirdi, ba’zi joylarga chib (yog‘och va shox-shabbadan yasalib, yonib ketmasligi uchun loy bilan shuvalgan to‘siq) bostirdi. O’q- dori saqlash uchun yerto‘la shaklida ombor qurilib, o‘q tekkanda yonib ketmasligi uchun ustiga tuproq tortib, suvab qo‘yildi. Yigitlar uchun yotoq uylar, otxonalar, hashakxonalar, oshxona va omborlar qurildi. Mardikorlikda bo‘lgan, jang ko‘rgan yigitlar boshqa yigitlarni qishloq atrofidagi yalangliklarga olib chiqib, harbiy mashq o‘tkazadigan bo‘ldilar. Umuman, G’orbuvo yirik bir harbiy istehkomga aylantirildi. Erishilgan qator g‘alabalar haqidagi xabarlar atrof deparalarga yetib bordi. Atrofdan yigitlar kelib, o‘zlarini askarlikka qabul qilishlarini so‘ray boshladilar. Yangi yigitlar uchun qurol-yarog‘ topish kerak. Jazo otryadi qaytib qorasini ko‘rsatmay qo‘ygach, Shermuhammadbek ham hukumatga yana bir zarba berish, ham qurol-yarog‘, oziq-ovqat, o‘lja olish maqsadida Marg‘ilon va Skobelev oralig‘ida joylashgan Beglar (Ma’ruf qishloq degan nomi ham bor) degan joyga hujum qilish rejasini tuzdi. Bu yerda rus boylariga qarashli ip-yigiruv fabrikasi, sovun zavodi va yog‘-moy zavodi mavjud bo‘lib, urush sharoiti bo‘lgani uchun bu korxonalar hukumat jandarmeriya qo‘shini tomonidan qo‘riqlanardi. Shermuhammadbek yigitlari u yerga yarim kechada bostirib borishdi. Farg‘ona viloyatidagi eng yirik harbiy tayanch – Skobelev garnizoni bu yerdan atigi ikki chaqirimgina masofada joylashganligi uchun xotirjamlik hukm surar, birovning yurak dovlab bu tomonlarga hujum qilishi mumkinligi hech kimning xayoliga kelmagan. Shu tufayli fabrika-zavodlar soqchilari, hatto navbatda turganlari ham bemalol uyquni urib yotishardi. To‘satdan bo‘lgan hujum Shermuhammadbekning g‘alabasi bilan yakunlan di: g‘aflatda yotgan soqchilar tappa bosilib, qurolsizlantirildi. Faqat, kazarmada yotgan jandarm-soldatlar ichkaridan pulemyot va beshotar miltiqlardan o‘q uzib besh-oltita yigitni nobud qildi. Qurol-yarog‘lar yig‘ib olindi, fabrikalar omborlari ship-shiydon qilinib, G’orbuvoga jo‘natildi. Skobelevdagi rus garnizonidan nimagadir darak bo‘lmadi, vaholanki o‘q ovozlari u yerga ham yetib borgan bo‘lishi kerak edi. Keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, garnizonning asosiy kuchlari harbiy dala mashqlari uchun adirga chiqib ketgan ekan. 25 Bu holatni Shermuhammadbek o‘z xufiyalari orqali oldindan bilgan bo‘lishi ehtimoldan uzoq emas. Shermuhammadbekning shu davrdagi, ya’ni o‘z faoliyatini boshlagandan to 1918 yil bahorigacha olib borgan kurashini tom ma’nodagi milliy-ozodlik kurashi deb baholanishiga hali erta edi. Uning bu kurashida, yuqorida bir oz eslatib o‘tilganidek o‘zgacha jangovarlik hissi, salohiyati, g‘ayratini qayergadir, nimagadir sarflash, rus ma’muriyatining qitig‘iga tegish, ya’ni, o‘t bilan o‘ynashishday sarguzasht hissi, jang-jadal orqali tirikchilik o‘tkazish hissi kuchliroq edi. Vatanni tom ma’noda ozod qilish hissi unda asta-sekinlik bilan shakllana boshladi. U siyosatga anchayin beparvoroq edi. Shu tufayli u oktyabr to‘ntarilishiga ham, Qo‘qonda Turkiston Muxtoriyati ta’sis etilishiga ham unchalik e’tibor bergani yo‘q. Keyinchalik muhojirlikda yashab yurganida bu boradagi fikrlari o‘zgargan: jurnalistlarga bergan intervyularida bu haqida shunday degan edi: — Inqilob bo‘lgani bilan, muxtoriyat bo‘lgani bilan nima o‘zgarar edi? Har ikki holda ham baribir o‘risning qo‘l ostida qolaverar edik-da. Shu tariqa 1918 yil bahorida Farg‘onada milliy-ozodlik harakatining yalpi kurashi boshlanguncha Shermuhammadbek mavjud tuzum, Rossiya hukmiga qarshi o‘z holicha, o‘z bilganicha kurashib yurdi. 3 3 Ziyoeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati. -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 2000. Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 1992. Rajabov Q.K. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalar. -T.: O’zbekiston. 2000. Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi. -T.: Universitet, 2002. O’zbekistonning yangi tarixi. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. 2-kitob. -T.: Sharq, 2000. O’zbekiston tarixi (ma`ruzalar matni). 2-kitob, Namangan, 2005. Qosimov Y. Namangan tarixidan lavhalar. T., 1990. 26 II BOB 1925-1935 Y ILLA RDA O` RTA OSIY O RESPUBLIKA LA RIDA ISTIQLOLCHILIK HA RA KA TLA RI. 2.1 Farg’ona v odiy sidagi ist iqlol janglari Turkistondagi istiqlolchilik harakati 1920 yilning yozi va kuzida izining yangi bosqichiga qadam qiydi. Kurash yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi. Birinchidan, 1920 yil o’rtalaridan boshlab avval Xorazm, singra Buxoro respublikalarida bosqinchi qizil armiyaga qarshi istiqlolchilik harakati boshlandi va qisqa muddatda avj olib ketdi. Ikkinchidan, istiqlolchilik harakatining yangi bosqichi iziga xos xususiyatga ega bo’lgan murakkab va ziddiyatli davrni iz ichiga olgan edi. Harakatning birinchi davrida bolsheviklar hukumatiga qarshi chiqqan istiqlolchilar tub erli aholi vakillaridan iborat bilib, ular asosan rossiyaliklardan tashkil topgan qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bordilar, ya`ni mahalliy xalq bilan bosqinchilar o’rtasida hayot - mamot kurashi bo’lgan edi. Bol’sheviklar hukumatida xizmat qilayotgan milliy rahbar xodimlarning mahalliy aholi vakillarini qizil armiya safiga chaqirish xaqidagi talablari dastlab Turkkomissiya va Toshkentdagi sovet hukumati tomonidan inobatga olinmadi, sirasini aytganda, ular tub erli aholi vakillari qiliga qurol berishdan chichidilar. Natijada istiqlolchilik kurashining birinchi bosqichi mohiyat nuqtai - nazardan olganda, tom ma`nodagi bosqinchilarga qarshi milliy istiqlol uchun kurash bo’ldi. Markaziy hukumat rahbarlari va uning Turkistondagi tayanchlari faqat 1920 yilning o’rtalaridagina bu haqiqatni tushunib etdilar, Mahalliy aholi vakillaridan qizil armiya saflariga olib, ularni istiqlolchilarga qarshi qiyish bilan bu kurash mohiyatiii izgartirishga, Turkiston xalqlarini Rossiyadagi kabi fuqarolar urushi girdobiga tortishga harakat qildilar. Shu maqsadda Turkiston fronti qimondoni M.Frunze 1920 yil 7 mayda qizil armiya saflariga mahalliy millat fuqarolaridan 30 ming kishini olish to’g’risida buyruq chiqardi. Lekin bu bilan masala ular iylaganidek bilmadi. Qizil armiya safida istiqlolchilarga qarshi jang qilishni istamagan chaqiriq yoshidagi minglab erkaklar istiqlolchilar qatorini tildirdilar. Shu bilan birga sovet hukumati tashviqotlariga, bolsheviklarning balandparvoz va`dalariga ishongan yuzlab 27 mahalliy aholi vakillari esa qizil armiya safiga kirib istiqlolchilarga qarshi kurashdilar. Natijada shu davrdan e`tiboran bu kurashning mazmuni sal izgacharoq ruh kasb eta boshladi, u yana ham shafqatsiz va murosasiz tus oldi. Turkiston fronti qimondoni M.Frunze 1920 yil 15 mayda Farg’ona viloyatidagi 2—Turkiston iqchi diviziyasi komandiri Veryovkin - Roxal’skiy nomiga buyruq yuborib, istiqlolchilarga qarshi kurash taktikasini izgartirish va ularni yoppasiga qirib tashlashni topshirdi. Frunze qo’rboshilar bilan muzokaralar olib borishni to’xtatishni, istiqlollar tarkibiga kirgan har qanday shaxslar xalq dushmani safatida otib tashlanishini" buyurdi. 1920 yil 28 mayda M.Frunzening buyrug’i bilan istiqlolchilarni qirishga miljallangan maxsus "jangovar otryadlar" tuzildi. Shu bilan bir qatorda yana maxsus jazo otryadlari tashkil qilinib, ular ham Farg’ona vodiysiga tashlang an edi. Shunday qilib, Turkkom issiya va Turkfron t rahbarl ari istiqlolchilarga qarshi kurash strategiyasi va taktikasini tubdan izgartirib, kechagina izlari e`lon qo’lgan siyosiy tadbirlar, istiqlolchilarni tinchlik yili bilan iz tomonlariga og’dirish kabi nozik diplomatik iyinlar bir chekkaga yig’ishtirilib, "qurol kuchi hamda ziravonlik bilan" istiqlolchilik harakatini butunlay tor -mor qilish to’g’risida qat`iy qarorga keldilar. Turkfront qimondonligining 1920 yil may oyi o’rtalarida qabul qo’lgan bu tadbirlari istiqlolchilarning irodasini bukolmadi. 1920 yilning may oyidap boshlab izining yangi pallasiga qadam qiygan istiqlolchilik harakati endilikda kurash bayrog’ini Madaminbek irniga ko’targan Shermuhammadbek nomi bilan bevosita bog’liqdir. 1920 yil avgustining oxiri va sentyabrning boshida Turkfront qimondoni M.Frunzening buyrug’iga kira, Farg’onadagi qishinlarning katta qismi Buxoro amirligini tugatish uchun yuborildi. Ushbu imkoniyatdan foydalangan istiqlolchilar harbiy tashabbusni iz qillarig’a olib, harakatni yanada kuchaytirdilar. Faqat 1920 yil 10 - 27 sentyabrda ular Vodil, Gurunchmozor, Chuvol, Urganji qishloqlarini qo’lga kiro’tib, Ish va Qirg’ontepa temir yil bekatlarida turgan qizil askar garnizonlariga qashqatqich zarba berdilar. Ish shahri vaqtinchalik bilsada yana istiqlolchilar qiliga itdi. Buxoro amirligi qurol kuchi bilan tugatilgan kun — 1920 yil 2 sentyabrda Turkiston avtonom respublikasi hukumatining Turkfront qimondoni nomiga yillagan maktubida "bosmachilik 28 Farg’ona viloyati hududidan chiqib, hatto Toshkent uezdining 8 ta volostini iziga qamrab oladi", deb tashvishlanib yozilgan edi. Farg’onadagi qizil armiya gruppasinin g qimondoni Konovalovni ng S.S.Kamene v nomiga yozgan ma`lumotnomasida aytilishicha, "Farg’onada bosmachilik 1920 yil sentyabr oyida izining eng yuqori chiqqisiga chiqdi, yashirin holda ishlayotgan musulmon tashkilotlari iz faoliyatlarini butun sovet Farg’onasida avj oldirdilar va Turkistonda sovet xokimiyatiga qarshi qizg’olon ko’tarishga tayyorlandilar". Bunga qarshi Tirkfront qimondonligi G.V.Zinov’ev raxbarligidagi 30.000 kishidan iborat katta harbiy kuchni bir vaqtning izida Farg’ona vodiysiga tashladi. Istiqlolchilar qishinlari son jixatdan nisbatan ortiq bilsada, qurol- yarog’larning miqdori va sifati to’g’risida bunday deb bilmasdi. Qirboshi yigitlarining aksariyat qismida qurolning izi mutlaqo yiq edi. Masalan, Yilchi qo’rboshining 500 yigiti bilib, ularning faqatgina yarmisi qurollangan edi. Demak, har bitta miltiqqa istiqlolchi yigitlar o’rtasida ikkita da`vogar bo’lgan. Ularga faqatgina qurol - yarog’ emas, balki iq - dori, kiyim - kechak va oziq - ovqatlar ham etishmas edi. Yigitlarning ba`zilari esa oyoqyalang edilar. Bu ahvol istiqlolchilik harakatining jiddiy natijalarni qo’lga kiritishiga halaqit berar edi. Ana shunday murakkab bir sharoitda sovet hukumati istiqlolchilarga va birinchi irinda Shermuhammadbek qo’rboshiga murojaat qilib, ulardan taslim bilishni talab qildi. Shermuhammadbek bu taklifni rad etdi. Shermuhammadbekning 1920 yil 10 dekabrda yozgan javob maktubida "sovet xokimiyati va bizning vakillar o’rtasida tinchlik muzokaralari faqat Milliy Respublika Konstitutsiyasi (bu erda siz Shermuhammadbek tomonidan 1920 yil may oyida tuzilgan Turkiston muvaqqat hukumati Konstitutsiyasi ustida ketmoqda) asosida gap yuritilgandagina biladi. Shunday xolatda muzokaralar olib borishni xoxlasangiz, biz qachon va qaerga vakillar yuborishimizni xabar qiling", deyiladi. Bosh qimondon Shermuhammadbek muhri urilgan va Aliyorbek qo’rboshi tomonidan Farg’onadagi sovet hokimiyati vakillariga berilgan maktub 19 dekabrda Toshkentdan Moskvaga jinatiddi. Biroq bu maktubga Moskvadan hech qanday javob kelmadi. 4 4 Ziyoeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati. -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 2000. 29 2.2 Ist iqlolchilik harak at ining but unlay mag’lubiy at ga uchrashi. Harak at ning y ak unlari v a saboqlari. Turkiston Milliy Birligi tashkiloti Buxoro, Xorazm, Samarqand va Farg’onadagi istiqlolchilik harakatini yagona markazga uyushtirishda katta jonbozlik ko’rsatdi. Shermuhammadbek qator janglardaig sing 1923 yil bahorida Afg’onistonga ketishga majbur bo’lgan edi. Mazkur voqealar bilan istiqlolchilik harakatining katta bir bosqichi tugadi. Ikki yarim yildan ortiq davom etgan va asosan Shermuhammadbek faoliyati bilan chambarchas bog’liq ushbu ikkinchi bosqichda istiqlolchilar vodiydagi qizil askarlarga qaqshatqich zarbalar berishga muvaffaq biddilar. Istiqlolchilar xamda jadid ziyolilari boshchiligida tashkil topgan Turkiston muvaqkdt hukumati va Turkiston Milliy Birligi tashkiloti ozodlik kurashining mantiqiy hosilasi sifatida istiqlolchilarning g’oyaviy jihatdan birlashtirishda muxim rol’ iynadi. Biroq, 1922 yilning oxiriga kelganda sovet hokimiyati va bolshevikcha rejimning Farg’ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatiga qarshi keng kilamda olib borgan urush harakatlari natijasida vatanparvarlarning ahvoli nihoyatda og’irlashdi. Buning ustiga 1921 - 1922 yillarda Turkiston o’lkasida, ayniqsa Farg’ona vodiysida yuzaga kelgan ijtimoiy - iqtisodiy ahvol istiqlolchilarni qiyin ahvolga solib qiydi. Chunki Farg’ona vodiysida sovet hukumatiiing aybi bilan sodir bo’lgan ocharchilikning 1921 - 1922 yillarda kuchayishi istiqlolchilarni oziq - ovqat va em - hashak bilan ta`minlashda jiddiy qiyinchiliklar tug’dirdi. Bundan tashqari 1921 yildan boshlab, Turkiston o’lkasida yangi iqtisodiy siyosatning joriy qilinishi, 1921 -1922 yillarda amalga oshirilgan birinchi er-suv islohoti natijasida chorizm mustamlakachiligi davrida Rossiyadan kichirib kelinganlarga majburan olib berilgan erlarni qaytarib olinib, tub erli dehqon xijaliklariga bilib berilishi natijasida 1922 yilning oxiri va 1923 yilning boshlaridan boshlab, biroz bilsada Turkistonda, ayniqsa dexqonlar, hunarmand kosiblar va boshqalar hayotida erkinlik va jonlanish sodir bila boshladi. Bu xol urushdan charchagan va xonavayron bo’lgan qishloq aholisini, hunarmandlarniig tinch hayotga qaytishlari uchun imkoniyat tug’dirdi. Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 1992. 30 Natijada shu yillardan e`tiboran istiqlolchilar safiga sovet hukumatidan norozi bo’lgan dehqonlar va hunarmandlarning kelib. qo’shilish xollari kamayib bordi. Lekin bu holat istiqlolchilar kurashi tugadi yoki zaiflashib ketdi, degan ma`noni anglatm as edi. Bu Turkisto nda ozodlik kurashin ing uchinchi bosqich i boshlanganligini bo’ldirar edi. Istiqlolchilik harakatining uchinchi bosqichida vatanparvarlar kurashning yangicha taktikasini qillashni lozim topdilar. endi ular 1923 - 1924 yillardan boshlab kichik - kichik dastalarga bilingan holda jang harakatlarini olib bordilar. Natijada Farg’onadagi kichik qo’rboshilar dastalarining soni 1923 yil o’rtalariga kelib, 350 - 400 taga etdi. Ularga dastavval qo’rboshilardan Islom Polvon, keyin esa YOrmat Maxsum rahbarlik qilishdi. Lekin qo’rboshilar erk va istiqlol kurashiniig keyingi bosqichida turli sabab va mahalliy shart - sharoitlar natijasida bir - birlari bilan doimo ham kelishib ish tuta olmadilar. Ular o’rtasida jiddiy kelishmovchilik va sotqinliklar yuz bera boshladi. Masalan, namanganlik Yoqubbek qo’rboshi izini saqlab qolish maqsadida 1923 yilda xiyonatkorona ravishda safdoshi Omon Polvonni qizil askarlar qiliga topshiradi. Lekin oradan ko’p vaqt itmasdan uning izi ham qizil askarlarga taslim biladi. Qizil askarlar esa YOqubbekni otib tashlashadi. Bol’shevikcha rejim qo’rboshilar o’rtasiga turli nizolar solib ular birligiga putur etkazishga muvaffaq bo’ldi. Ular o’rtasidagi ayrim kelishmovchiliklarni qurolli tiqnashuv va mojarolar darajasigacha olib chiqdilar. Shu yil bilan ular istiqlolchilar safini zaiflashtirishni va Turkistonga yangi qizil askar qismlarini olib kelish orqali 1923 yilda ularni butunlay tugatishni rejalashtirgan edilar. Lekin RKP(b) MK Orta Osiyo byurosi va Turkfront qimondonligi 1923 yil davomida ham iz maqsadiga erisha olmadi. Olti yillik urushdan charchagan va hoddan toygan Farg’ona xalqi esa bir tomondan, ochlik va qashshoqlik natijasida sovet hukumatining "muruvvat" ko’rsatishi (dehqonlarga qarz berish, ularni urug’lik va asbob - uskunalar bilan ta`minlash) evaziga bolshevikcha tuzumni e`tirof qilishga majbur bilsa, ikkinchi tomondan, milliy g’ururi, milliy qadriyatlari va sharqona turmush tarzi oyoq osti qilinayotganini kirib, ozodlik kurashchilarini imkoniyat darajasida killab - quvvatlashda davom etardi. Istiqlolchilarga qarshi bolsheviklar hukumati kurashning barcha vositalarini ishga solib, aholi o’rtasida ularga qarshi 31 targ’ibot va tashviqotni avj oldirdi, ulamo va eshonlarning bir qismini sovet tuzumini qillab - quvvatlashga kindirdi. Asir olingan yoki taslim bo’lgan qo’rboshilar va ularning yigitlarini aholi kiz ingida ayovsiz ravishda jazoladi, istiqlolchilarga xayrixoh deb topilgan va ularning ta`minotchilari deb shubha qilingan kishilar ommaviy ravishda hibsga olindi va otib tashlandi, ozodlik kurashchilarining oila a`zolari garovga olinib, qiynoqlarga solindi va ildirildi, ularning mol - mulklari musodara qilindi, aviatsiya yordamida istiqlolchilarning manzilgohlari bombardimon qilindi, ariq, buloq va quduqlardagi suvni zaharlash kabi usullar yordamida vatanparvarlarni yiq, qilishga harakat qildilar. Izini "xalqchil" deb atagan sovet hukumati va uning "baynalmilal" qizil armiyasi ana shunday yovuz choralar bilan butun Turkistondagi va Farg’ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatiga qarshi kurash olib bordilar. Farg’ona viloyati qishinlarining kimondoni Todorskiy tomonidan 1923 yil 5 noyabrda Turkiston fronti harbiy prokurori, harbiy tribunal raisi, qishinlar boshlig’i, Maxsus bilim boshlig’i nomiga, nusxalari esa Alixijaev, Segizboev va qishinlar shtabi nomiga yuborilgan "shoshilinch va maxfiy" ma`lumotpomaniig guvohlik berishicha, joriy yilning 11 iyunidan to 4 noyabrigacha bo’lgan vaqt ichida 30 ta qo’rboshi ildirilgan, 33 ta qo’rboshi asir olingan, 167 ta kirboshi esa taslim bo’lgan. Demak, 1923 yilning ikkinchi yarmida Farg’ona vodiysida hammasi bilib 230 ta qo’rboshi istiqlol kurashidan chetlashtirilgan. 1923 yil noyabrida Turkiston XKS raisi T.Risqulov hamda Lisovskiy va Kondibinlar ishtirokida tuzilgan maxsus Farg’ona viloyati harbiy inqilobiy kengashining 2 noyabrdagi 1077-qarori biyicha qamoqqa olingan 183 ta qo’rboshining ishi harbiy tribunalga oshirilgan. Tribunal ushbu qo’rboshilarning dastlab bir qismini otishga buyurdi. 1924 va undan keyingi yillarda barcha taslim bo’lgan qo’rboshilar va ularning yigitlarini otib tashlash haqida hukm chiqarilgan. RKP(b) MK Irta Osiyo byurosining 1924 yil 6 yanvarda bo’lgan yig’ilishida istiqlolchilarga qarshi tashviqot va targ’ibot ishlariga kuchaytirish masalasi kirib chiqildi. Butun Turkiston mintaqasidagi ozodlik kurashchilarini mehnatkashlar kiz ingida "bosmachi" va "xalq dushmani" sifatida ko’rsatish lozimligi, buning uchun matbuotning barcha vositalaridai keng foydalanish kerakligi 32 ta`kidlandi. Rus va mahalliy tillarda varaqalar chiqarishni kuchaytirish ham ko’rsatib itildi. Turkiston fronti qimondoni Pugachyov va Inqilobiy Harbiy Kengash (IHK) a`zolari Berzin va Shaposhnikovlar "Bosmachilikka qarshi kurash kengashlari" tuzish xaqidagi nizomni ishlab chiqdilar. Ushbu nizomga kira, "Doimiy Kengashlar" Turkiston respublikasining barcha viloyatlarida hamda Xorazm va Buxoro Xalq Respublikalarida tuzilishi, ularning hammasi "Front Kengashi"ga biysunishi lozim edi. Ushbu "Front Kengashi" tarkibiga rais qilib RKP (b) MK Irta Osiyo byurosining raisi, unga urinbosar sifatida Turkiston MIK raisi, a`zolari qilib esa Turkiston XKS raisi, Turkiston fronti qimondoni, IXK a`zolari, TKP MK mas’ul kotibi, Turkiston ichki ishlar xalq komissari, Buxoro va Xorazm respublikalari MIK mas`ul vakillari, GPU boshlig’i kiritiddi. RKP(b) MK Irta Osiyo byurosi istiqlolchilarga kdrshi kurashni bir daqiqa ham bishashtirmaslik kerakligi haqida ko’rsatma berdi. Farg’ona vodiysidagi istiqlol kurashchilari dastlabki kundanoq ana shunday makkor va kuchli dushmanga qarshi kurashga tushgan edilar. Vatanparvarlar qilidan birin - ketin vodiydagi barcha yirik qishloqlar va shaharlar tortib olindi. Istiqlolchilar shunday og’ir sharoitda kichik - kichik dastalar va guruhlarga bilinib, tog’u - toshlarda, dasht va qirlarda kurashni davom ettirdilar. 1924 yil 1 mayda Farg’ona vodiysida ana shunday kichik qo’rboshilar dastalaridan 70 tasi qizil askarlarga qarshi urush olib borayotgan edi. Tinimsiz davom etgan etti yillik kurashdan Farg’ona xalqi ham, qo’rboshilar va ularning yigitlari xam toliqqan edilar. Shuning uchun bilsa kerak, ozodlik kurashchilarining ko’pchiligi 1923 yilning oxiri - 1924 yil davomida qarshilikni to’xtatdilar. Shunday qilib, 1924 yilning oxirlariga kelib, Farg’ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatining uchinchi bosqichi ham yakunlandi. Turkfront qimondonligi tomonidan olib borilgan harbiy harakatlar natijasida istiqlolchilar vaqtinchalik mag’lubiyatga uchrab chekindilar. Ular keyingi janglar uchun xam kuch tiplashlari lozim edi. Chunki hali oldinda kurashning tiliq 10 yili turardi. Buxoro Respublikasidagi vatanparvarlar qizil armiya qismlariga qarshi qariyb 5 yil davomida shiddatli jang harakatlarini olib borishdi. Bu kurashda buxoroliklar faqat iz kuchlari va ichki imkoniyatlariga suyanib, bolsheviklar qisqa muddat ichida tashkil qo’lgan qudratli harbiy davlatning tish- 33 tirnog’igacha qurollangan armiyasiga qarshi tura oldilar. 1924 yilning oxiri va 1925 yilning boshlariga kelganda hozirgi Buxoro, Navoiy, Qashqadaryo viloyatlaridagi muxolifat kuchlari umuman mag’lubiyatga uchradi. Shunday qilib, Buxoro Respublikasi hududidagi istiqlolchilik harakatining birinchi davri poyoniga etdi. Buxoro istiqlolchilarining ko’p qismi iz yurtlari mustaqilligi va ozodligi uchun kurashlarda qurbon bo’ldilar. Tirik qolgan va besh yillik tinimsiz janglardan charchagan va toliqqan fidoyilarning aksariyati yangi hukumatga taslim bo’ldilar. Taslim bilishni xohlamagan minglab vatanparvarlar esa, Afg’oniston va boshqa xorijiy davlatlarga muhojir bilib ketishni afzal kirdilar. Ular bilan birgalikda in minglab buxoroliklar ham tabarruk va muqaddas Vatan tuprog’ini tashlab, chiqib ketishga majbur bo’ldilar. Manbalarda ko’rsatilishicha, buxorolik muhojirlarning soni 400.000 kishi atrofida bo’lgan. Lekin kurash xali butunlay to’xtamagan edi. 1924 yilning oxiri 1925 yilning boshida O’rta Osiyoda itkazilgan milliy hududiy chegaralash natijasida Buxoro Xalq Respublikasi butunlay tugatildi. Shuningdek, XX asrning 20-yillari ikkinchi yarmida O’zbekiston SSRga qishib yuborilgan sobiq Buxoro Respublikasi qishloqlarida itkazilgan majburiy jamoalashtirish natijasida aholining aksariyat qismi mol- mulkidan, eridan mahrum etildi va «quloq» sifatida surgun qilindi, qamoqlarga tashlandi. Oqibatda xalqning noroziligi yana kuchaydi. Buxoroda o’rnatilgan sovet tuzumiga qarshi kurash yangitdan avj oldi. Buxoroda yangidan boshlangan bu harakat vatanparvarlar kurashining ikkinchi davrini boshlab berdi. Bu davr 1925-1935 yillarni iz ichiga oldi. Bu yillarda kurash asosan Sharqiy Buxoroda (hozirgi Tojikiston Respublik asi hududida) va O’zbekist on Respublikasining hozirgi Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida avj oldi.. Qurolli muxolifat harakatiga umumiy qimondonlik Ibrohimbek qilida ediXayriyatki, buyuk vatanparvar bobolarimiz tikkan qutlug’ qon behuda ketmadi. Turkistondagi istiqlolchilik harakati O’zbekiston Respublikasining mustaqilligiga erishish uchun bo’lgan kurashlar bosqichida muxim rol o’ynab, Vatanimiz yangi tarixining eng shonli sahifalarini tashkil qiladi. 5 5 Ziyoeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati. -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 2000. 34 X ULOSA Xulosa qilib aytganda, istiqlolchilik harakatini yagona markazga uyushtirishda qo’rboshilar katta rol’ iynashdi, Istiqlolchilik harakatiga rahbarlik qo’lgan va uning g’oyaviy mafkurachilari bo’lgan islom ulamolari o’rtasida yassaviylik va naqshbandiylik tariqatlarining pirlari ko’p bilishgan. Xorijlik tadqiqotchi Meri Broksapning yozishicha, Farg’ona — dagi eng qattiqqil qo’rboshi Xolxija eshon yassaviylik tariqatining vakili bo’lgan. Islom Polvon va Mulla Dehqon qo’rboshilar ham tasavvuf shayxlari edi. Shuningdek, Namanganlik Nosirxon Tira Said Kamolxon Tira ig’li, Toshkentlik muftiy Sadriddinxon Maxsum Sharifxija qozi ig’li, Turkiston MIKning sobiq irinbosari Tiraqul Jonuzoqov, asli boshqirdistonlik Axmad Zakiy Validiy va boshqalar ham istiqlolchilik harakatining g’oyaviy mafkurachilari edi. Istiqlolchilik xarakatini tashkiliy jihatdan uyushtirishda qo’rboshilar qurultoyining ahamiyati juda kahta bo’lgan. Shuni alohida ta`kidlash kerakki, Turkistonda isha yillari qo’rboshilarniig 30 dan ortiq qurultoylari bilib itdi. Ushbu qurultoylarda rahbarlar saylangan, qo’rboshilar yagona qimondonlik ostida birlashtirilgan. Ҳolbuki, bunga hamma payt xam amal qilinmas edi. Shuningdek, qurultoylarda qo’rboshilar dastalari harakat qiladigan joylar va ularning ta`sir doirasi ham belgilab olingan. Madaminbekni Shermuhammadbek o’ldirgan deya aytilgan fikrlar hech qanday dalilllarga suyanmay di. Turk tarixchisi Ali bodomchi ning yozishich a Madaminbekni ruslarga sotilgan Soib qori va Lutfullo mahdum amalga oshirgan. Ular Madaminbekni o’ldirib Buxoroga qochib ketishgan. Madaminbek Ahmadbek o’g’li nafaqat bolsheviklar balki har qanday dushman oldida bo’yin egishni istamagan Turkistonning mard o’g’loni yurt ozodligi va istiqloli uchun kurashib, qurbon bo‟ldi. Qo‟rboshining qabri hozirgi Qirg‟ziston Respublikasi hududida, 5. Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 1992. 6. Rajabov Q.K. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalar. -T.: O’zbekiston. 2000. 7. Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi. -T.: Universitet, 2002. 8. O’zbekistonning yangi tarixi. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. 2-kitob. -T.: Sharq, 2000. 35 Oloy vohasidagi Shig’ay qishlog’idadir. Bu manzil XX asrning 20- yillaridan boshlab o’zbek, qirg’iz va boshqa turkiy xalqlarning ziyoratgohiga aylangan. Marmartoshda “Turing begim‟ gunohlarni yuvaylik, bosqinchini Ona yurtdan quvaylik!” degan she’riy bitik lotin imlosida o’zbek tilida o’yib yozilgan. She’riy matn ostida qilichning rasmi aks etgan. Shermuhammadbek esa o’z yurtini qizil askarlardan ozod qilishda o‟z hamrohlari bilan Madaminbekning yo‟lini davom ettirib o’tdi. Istiqlolchi harakati 1920-1924-yillarda Buxoro va Xorazm respublikalarida ham avj oldi. Buxoroda Ibrohimbek, Mulla Abduqahhor, Davlatmandbek, Anvar posho, Jabborbek kabi qo‟rboshi va yo’lboshchilar, Xorazmda Qurbon Mamed Sardor Junaidxon, Madrayimboy, Sa‟dulla bola, Shokir bola, Mavlonbek kabilar 36 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI: I O‘zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari: 1.O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 22 dekabr kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasi. // Xalq so‘zi, 2017 yil 23 dekabr. 2.Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. –T.: O‘zbekiston, NMIU, 2017. – 592 b. 3.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 592 b. 4.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yiq. -T.: Sharq, 1998. II Manbalar 1. Bobobekov X., Rahimov J., Sodiqov H. O’zbekiston tarixi. -T.: 1994. 2.Validiy A.Z. Bilingannni biri er. Turkiston xalqlarining milliy mustaqillik uchun kurashlari tarixidan. -T.: Adolat. 1997. 3.Ziyoeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati. -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 2000. 4.Mustafo Chiqay ig’li. Istiqlol jallodlari (1917 yil xotiralari). -T.: G’.G’ulom nashriyoti, 1992. 5.Rajabov Q.K. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalar. -T.: O’zbekiston. 2000. 6.Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi. -T.: Universitet, 2002. 7.O’zbekistonning yangi tarixi. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. 2-kitob. -T.: Sharq, 2000. 8.O’zbekiston tarixi (ma`ruzalar matni). 2-kitob, Namangan, 2005. 9.Qosimov Y. Namangan tarixidan lavhalar. T., 1990. 10.Xasanov M. Turkiston muhtoriyati: haqiqat va uydirma. G’G’Fan va turmush. 1990. 9,10,11-sonlar. 56 12.Shamsutdinov R., Karimov Sh. O’zbekiston tarixidan materiallar. Uchinchi kitob. -Andijon, «Andilon nashriyot-matbaa» OAJ, 2004. 37 11.Amir Said Olimxon. Buxoro xalqining hasrati tarixi. -T., Fan, 1991 38

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB ISTIQLOLCHILIK HARAKATINING MOHIYATI, SABABLARI VA HARAKATLANTIRUVCHI KUCHLARI

Farg’ona vodiysida Madaminbek va Shermuhammadbek faoliyati. Farg’ona muvaqqat muxtoriyat xukumati va Turkiston-turk mustaqil islom jumhuriyati

1.2 Shermuhammadbekning hayoti va faoliyati

II BOB 1925-1935 YILLARDA O`RTA OSIYO RESPUBLIKALARIDA ISTIQLOLCHILIK HARAKATLARI

2.1 Farg’ona vodiysidagi istiqlol janglari

2.2 Istiqlolchilik harakatining butunlay mag’lubiyatga uchrashi. Harakatning yakunlari va saboqlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить