Turkiston muxtoriyati - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	394.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	История

Turkiston muxtoriyati

Купить

Mustaqil ishiMustaqil ishi Mavzu: Turkiston Mavzu: Turkiston muxtoriyatimuxtoriyati www.arxiv.uz

REJA: 1. Fevral inqilobi va oktabr davlat to'ntarishining Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy hayotga ta'siri. 2. Turkistonda muxtoriyatchilik harakatining shakllanishi. Milliy davlatchilikni tiklash uchun kurash. 3. Turkiston Muxtoriyatining tor-mor keltirilishi. Istiqlolchilik harakatining kelib chiqishi, natijalari. www.arxiv.uz

Rossiyadagi 1917 yilgi fevral inqilobi, 300 yildan ortiqroq hukmronlik qilgan Romanovlar sulolasining taxtdan ag'darilishi o'lkadagi taraqqiyparvar kuchlar tomonidan ham zo'r hursandchilik bilan qarshi olindi. Petrogradda Muvaqqat Hukumat tuzildi. Bu hukumat hokimiyatni Ta'sis majlisiga qadar boshqarib turishi kerak edi. Yangi hukumat imperiyaning barcha xalqlari uchun demokratik -siyosiy erkinliklar e'lon qildi. Ayni paytda mahalliy ilg'or ziyolilar ham zudlik bilan milliy jamiyat va nashrlar uchun harakat boshladilar 1917 yil mart oyining boshlarida o'lka musulmon ziyolilarining «Sho'roi Islomiya» jamiyati tuzildi. Bu tashkilotning vujudga kelishi tasodifiy bo'lmay, balki Turkiston xalqlari siyosiy fikrlari tadrijiy rivojlanishi ning qonuniy mahsuli ed

Turkiston o'lkasiga muxtoriyat berish masalasi birinchi bor musulmonlar ning I Butun-Turkiston s'yezdida (1917 i. aprel) qo'yildi. Shuningdek, bu masala «Sho'roi Islom» Markaziy Qo'mitasi doirasida ham muhokama qilingan edi. «Kengash» gazetasining dalolat berishicha, Markaziy Qo'mita a'zolari muxtoriyatni shunday tushunishar edi: Turkistonning o'ziga maxsus idora va ijroiya muassasalari, ya'ni qonun ishlab chiqadigan parlamenti, ish yuritadigan hukumati bo'lishi lozim. Tashqi siyosat, moliya, yo'llar, harbiy ishlar Umumros siya Federasiyasi hukumatining ishi deb hisoblandi. Maorif ishlari, mahal liy yo'llar masalasi, mahalliy idoralar, adliya hamda yer masalalarining hammasi mahalliy muxtoriyat hukumati doirasidagi ishlar deb qaraldi. www.arx

Muxtoriyat masalasi musulmonlar orasida 1917 yil may oyining boshida Moskvada bo'lib o'tgan Butunrossiya musulmonlarining birinchi s'yezdidan keyin yanada faolroq qo'yila boshladi. Biroq s'yezd rahbarlari har qancha harakat qilish ma sin, yagona fikrga kelish nihoyatda mushkul bo'ldi. Chunki, mamlakatning musulmonlar yashaydigan hududlari muxtoriyati xususidagi masala keskin bahs va tortishuvlarga sabab bo'lgan edi. Muxtoriyat xususidagi tortishuvlar, chiqishlar s'yezdni ikkiga bo'lib yubordi. Natijada, Rossiyaning Turkiston, Qirg'iziston, Kavkaz, Qrim va hokazo o'lkalari vakillari federativ respublika tarafdori bo'lganliklari uchun o'zlarini «federalistlar», Rossiyaning ichki guberniyalari va Volga bo'yi musulmonlari vakillari esa un

Xaqiqatdan xam, mustaqillik yillarida ma'naviyat va ma'rifatning ijtimoiy maqsadi aniqlab olindi, uning bajarishi lozim bo'lgan vazifalari belgilandi. Ana shunday sharoitda jamiyat fuqarolari tomonidan bildirilgan ijtimoiy extiyoj – ma'naviy-ma'rifiy soxalarda yangi asr va umuman, uchinchi ming yillikdagi bosh g'oya qanday bo'lishi aniqlandi.Xaqiqatdan xam, mustaqillik yillarida ma'naviyat va ma'rifatning ijtimoiy maqsadi aniqlab olindi, uning bajarishi lozim bo'lgan vazifalari belgilandi. Ana shunday sharoitda jamiyat fuqarolari tomonidan bildirilgan ijtimoiy extiyoj – ma'naviy-ma'rifiy soxalarda yangi asr va umuman, uchinchi ming yillikdagi bosh g'oya qanday bo'lishi aniqlandi.1917 yilda Turkistonning ijtimoiy-siyosiy hayotidagi eng

Ushbu s'yezdning muhim ahamiyati, «Turk Adami Markaziyati» firqasining tuzish haqida qaror qabul qilinishi bo'ldi. Delegatlar tuzilajak firqaning nizomnomasi va maromnomasi loyihasi bilan qisqacha tanishtirildilar. Turkis ton ning ko'plab shaharlarida yangi partiyaning tashkiliy yig'ilishlari bo'lib o'tdi. Jumladan, 23 avgust kuni Andijonda «Havaskoroni maorif», «Turon», «Talabalar jamiyati» tashkilotlari vakillari tomonidan «Turk Adami Markaziyati» federalistlar firqasining Muvaqqat qo'mitasi tuzildi. 20 avgustda Marg'ilon shahrida 2 000 kishilik miting bo'lib o'tdi. Unda mahalliy «Sho'roi Islomiya» tashkiloti faollari yig'ilganlarni shaharda federalistlar firqasi sho''basini tuzishga chaqirdilar. Taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan i

1917 yil fevral inqilobi bergan demokratik imkoniyatlar Turkiston xalqlari uchun katta ahamiyatga ega edi. Ayni shu kezlarda yurt mustaqilligi uchun harakatga milliy ziyolilarimiz astoydil intildilar. 1917 yil fevralidan keyin Turkistonda tez orada «Kengash», «Yurt», «Tirik so'z», «Hurriyat», «Ravnaqul Islom», «El bayrog'i» «Najot», «Ulug' Turkiston» kabi gazeta- jurnallar dunyo yuzini ko'rdi. Jadidlar matbuot sahifalarida chop ettirgan maqolalari orqali mavjud ijtimoiy jarayonlarga nisbatan o'zlarining siyosiy munosabatlarini bildirib bordilar. Demokratik Rossiya tarkibida muxtoriyat tashkil qilish uchun kurash 1917 yil davomida taraqqiyparvarlarning asosiy maqsad - intilishlari bo'ldi. Turkistonning ilg'or jadid ziyolilari va qadimgilari orasidagi ziddiyatlar

1917 yil kuzida davom etayotgan imperialistik urush natijasida mamlakatda ocharchilik, ishsizlik avj oldi, iqtisodning tanazzuli yanada chuqur lashdi. Bu esa o'z navbatida mehnatkash ommaning noroziligini kuchaytirdi hamda markaz va joylarda hokimiyatning inqiroziga olib keldi. Bunday vaziyatdan foydalangan Toshkent ishchi va soldat deputatlari Soveti (Tashsovet)ga kirgan bolsheviklar «Butun hokimiyat Sovetlarga» degan shiorni ko'tarib chiqdilar va tezda inqilobiy Qo'mita tashkil qilishni taklif etdilar. Biroq, mahalliy milliy tashkilotlar boshqa fikrda edilar. Markaziy «Sho'roi Islom»ning tashabbusi bilan 1917 yil 7—11 sentabrda Toshkentda bo'lib o'tgan II O'lka musulmonlar s'yezdida quyidagicha qaror qabul kilindi: «S'yezd hokimiyat ishchi, soldat va k

Aynan shu nuqtai nazar 1917 yil 17—20 sentabrda ulamochilar tomonidan chaqirilgan umummusulmon s'yezdi vakillarining chiqishlarida ham o'z aksini topdi. S'yezd «Sho'roi Islom» va «Turon»ni tugatib, ular o'rniga yagona «Ittifoqi muslimin» siyosiy partiyasini tuzish haqida qaror qabul qiladi. Karorda «Sho'roi Islom», «Turon», «Sho'roi Ulamo»-barchasi xalq jamiyatlari bo'lib, birgalashib, yagona kuch sifatida ish qurish vaqti kelgani aloxida ta'kidlangan edi. Biroq, s'yezdning ahamiyati milliy-siyosiy tashkilotlarning ruhoniylar bayrog'i ostida birlashishga bo'lgan harakati bilan cheklanib qolmasdi. Eng asosiysi shunda ediki, uning jo'g'rofiy qamrovi keng bo'lib, s'yezdning 500 ishtirokchisi orasida Turkistondan tashkari O'ra

1917 yilning iyun oyidayoq bolsheviklar yetakchisi Lenin sovetlarning I Butunrossiya s'yezdida o'z partiyasining mamlakatdagi butun hokimiyatni qo'lga olishga tayyor ekanligini oshkora bayon qilgan edi. 1917 yil 26 iyuldan 3 avgustgacha bolsheviklar partiyasining Petrogradda bo'lib o'tgan VI s'yezdi hokimiyatni qurolli qo'zg'olon yo'li bilan qo'lga olishga ko'rsatma berdi. 1917 yil 27 oktabrda Petrograddan Oktabr to'ntarishi haqida, Muvaqqat hukumatning ag'darib tashlangani va sovetlarning II Butunrossiya s'yezdida bolsheviklar yetakchisi Lenin boshchiligidagi Xalq Komissarlari Kengashi saylangani haqida xabar olinishi qurolli qo'zg'olonning amalda ro'yobga chiqarilishi uchun turtki bo'ldi. 1917 yil oktabr-noyabr oyiga

Toshkentda 15-22 noyabr kunlari ishchi, soldat va krestyan deputatlari Sovetlarining III- o'lka s'yezdi bo'lib o'tdi. S'yezd so'l eser, bolshevik va maksimalistlardan iborat Turkiston Xalq Komissarlari Soveti (raisi- F.I. Kolesov) tuzilganligini e'lon qiladi. Hukumat tarkibiga mahalliy aholidan bironta ham vakil kiritilmadi. Turkiston Xalq Komissarlari Soveti dastlabki kunlardanoq o'zining shovinistik, yangicha ko'rinishdagi mustamlakachilik siyosatini olib bordi. Yangi hukumat mahalliy aholiga past nuqtai nazar bilan qarab, umumiy aholining 95% idan ortig'ini tashkil etuvchi yerli millat vakillarini hukumatga yaqinlashtirmaslik, ularning diniy va milliy urf-odat va an'analarini mensimaslik kabi siyosatni olib bordi. Bundan norozi bo'lgan o&#

Shu o'rinda mamlakat yurtboshisining «biz xalqni nomi bilan emas, balki madaniyati, ma'naviyati orqali bilamiz, tarixning tag- tomirigacha nazar tashlaymiz» , – degan fikrlarida juda mantiq va ma'no bor. Biroq, sho'rolar mustabid tizimi sharoitida o'zbek milliy madaniyati xaddan ortiq darajada ko'p zarar ko'rdi. Barcha mustamlakachilik kabi kommunistik mafkura maddoxlari xam o'zbek xalqini qul qilish uchun eng avvalo shu xalqning milliy madaniyatini yo'q qilishga zo'r berdilar. Ta'kid etish joizki, ma'naviy madaniyati yuksak, uning ildizlari baquvvat xalqning ijtimoiy ongidan shu xalq madaniyatini xech qachon tamomila yo'q qilish mumkin emas. To'g'ri mustamlakachiliklar natijasida o'zbek madaniyatiga katta zarar yetkazildi, un

Ta'kid etish joizki, ma'naviy madaniyati yuksak, uning ildizlari baquvvat xalqning ijtimoiy ongidan shu xalq madaniyatini xech qachon tamomila yo'q qilish mumkin emas. To'g'ri mustamlakachiliklar natijasida o'zbek madaniyatiga katta zarar yetkazildi, uning ma'naviy ildizlarini qirqib tashlashga urinildi. Lekin ular buning uddasidan chiqa olmadilar.IV-favqulodda s'yezdning 27 noyabr kuni qabul qilingan qarorida, jumladan, shunday deyiladi: «Turkistonda yashab turgan turli millatga mansub aholi Rossiya inqilobi da'vat etgan xalqlarning o'z xuquqlarini o'zlari belgilash xususidagi irodasini namoyon etib, Turkistonni federativ Rossiya respublikasi tarkibida hududiy jihatdan muxtor deb e'lon qiladi, shu bilan birga muxtoriyatning qaror topish shak

4. Ubaydulla Xo'jayev — harbiy vazir, Butunrossiya musulmonlar kengashi MK, a'zosi, xuquqshunos. 5. Yurali Agayev — yer va suv boyliklari vaziri, agronom. 6. Obidjon Mahmudov — oziq-ovqat vaziri, Qo'qon shahar dumasining rais o'rinbosari, tog'-kon sanoati muhandisi. 7. Abdurahmon O'razayev — ichki ishlar vazirining o'rinbosari, xuquqshunos. 8. Solomon Abramovich Gersfeld — moliya vaziri, huquqshunos. Muvaqqat hukumat tarkibiga 12 a'zo o'rniga 8 kishi saylanganligining sababi yana to'rt kishi — yevropalik aholi vakillari ichidan nomzodlar ko'rsa til gach, qayd etilishi ko'zda tutilgan edi. www.arxiv.uz

Sovetlarning III O'eka s'yezdi shovinistik qarorlariga qarama-qarshi o'laroq musulmon qurultoyi o'z ishining barcha bosqichlarida chinakam baynalmilalchilik tamoyili, o'lkaning ko'p millatli, shu jumladan yevropalik qismi aholisi manfaatlarini hisobga olishdan kelib chiqdi. Bunday insonparvarlik yondashuvi IV musulmon qurultoyi ochilgan paytdanoq namoyon bo'ldi. Jumladan, Mahmudxo'ja Behbudiy s'yezdning huquqiy asosga egaligi haqidagi nutqida shuni alohida ta'kidladiki, «S'yezdda Turkistonning yevropalik aholisi vakillari ishtirok etayotgani uchun ham s'yezd qarorlari yanada obro'lidir»[1]. M.Behbudiy s'yezd hay'atiga turli musulmon, rus, yahudiy va hokazo guruhlardan vakillar kiritili shi ni taklif etdi. Undan keyin so'zga ch

Biroq, hujjatli ma'lumotlarga ko'ra, Turkiston Muxtoriyatining tashkil topishi va uning o'lka mahalliy aholisi manfaatlariga mos tushuvchi siyosati bolsheviklar tomonidan salbiy tarzda kutib olindi. Voqealar rivoji Qo'qonda tuzilgan Muxtor hukumatning 1918 yilning fevral oyida qonga botirilishi bilan xotima topdi. 18 fevraldan 19 fevralga o'tar kechasi Turkiston Xalq Komissarlari Soveti tomonidan yuborilgan 11 eshelon harbiy qismlar Qo'qonga yetib keldi. Otliq askarlar, artilleriya va piyoda qismlari bilan birga harbiy komissar YE. O. Perfilyev ham keldi. Tish tirnog'i bilan qurollangan bolsheviklar qo'shini Turkiston Muxtoriyatini zo'rlik bilan tor-mor qildi. Turkistonda «buyuk oktabr inqilobi»dan keyingi sodir bo'lgan voqealar jarayoni shuni ko&#39

Istiqlolchilik harakati «Turkiston Muxtoriyati hukumatining tor-mor qilinishi bilan boshlanganligi» deyarli barcha tarixchilarning asarlarida e'tirof qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat hukumati ag'darib tashlanmaganida ham yoki bu hukumat hatto mutlaqo bo'lmaganida ham istiqlolchilik harakatining vujudga kelishi tabiiy bir xol edi. Zotan, bu davrda Turkistonda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat istiqlolchilik harakatining boshlanishini muqarrar qilib qo'ygan edi. Chunki Turkistonda istiqlolchilik harakatining boshlanishi uchun muxtoriyatning tor-mor qilinishi bilan birga boshqa bir qator jiddiy sabablar ham mavjud edi. Birinchidan , 1917 yilda sodir bo'lgan oktabr to'ntarishi va buning natijasida hokimiyatni qo'lga kiritgan bolsheviklar tomonidan ilgari s

Ko'p o'tmay Mulla Ergash qo'rboshi yigitlari safiga Farg'onadagi sovetlar tuzumidan norozi bo'lgan yuzlarcha va minglarcha kishilar kelib qo'shildilar. Markazi Bachqir qishlog'i bo'lgan Qo'qon uyezdi istiqlolchilik harakatining dastlabki tayanch nuqtasi bo'lib qolgan edi. 1918 yil mart oyining oxiriga kelib Katta Ergashning nomi Farg'ona vodiysi aholisi o'rtasida juda mashhur bo'lib ketdi. Sovet ayg'oqchilaridan birining ma'lumotiga ko'ra, «Ergash qo'rboshining musulmon va rus aholisi o'rtasida paydo bo'lishi olqishlarga sazovor bo'ldi, unga eng yuksak tilaklar tilandi hamda uning qiyofasida Andijon va Qo'qonda o'rnashgan sovet qo'shinlaridan, hukumat vakillaridan va har qanday zo'ravonlikdan ha

Turkistondagi istiqlolchilik harakatining muhim xususiyati shundaki, bu harakatda maqsadlar, vazifalar qanday bo'lishidan qat'i nazar, boshdan oxirigacha bir ustivor g'oya — Turkistonning milliy istiqloli va mustaqilligi yotadi. Istiqlolchilik harakati goh kuchayib, goh pasayib turishi, unda ishtirok etuvchilarning tarkibi o'zgarib borishi va ikkilamchi manfaatlar o'rtada turganligi hamda ob'yektiv va sub'yektiv omillar kuchlar muvozanatiga salbiy ta'sir qilishiga qaramay, harakatning asosiy mohiyati Turkiston mustaqilligi uchun kurash bo'lib qolaverdi. Madaminbek 1919 yil 11 martda Farg'ona fronti (1919 yil 23 fevral) qo'shinlari qo'mondoni M.V.Safonov nomiga yo'llagan maktubida istiqlolchilar qanday maqsad yo'lida kurashayotganlikla

Sovetlar tarafiga o'tgan Madaminbek qizil askarlarning katta kuchga ega ekanligini, istiqlolchilar bu kuchga bardosh bera olmasliklarini o'sha davrdayoq yaxshi tushungan edi. Kurboshilarga ishonib o'z hayotlarini ozodlikka tikkan yigitlar behuda qurbon bo'lib ketishini istamagan Madaminbek ularning qurolini tashlab, tinch hayotga qaytishga undash uchun sovetlar tomonida turib harakat qildi. Lekin Madaminbekning diplomatik tadbirlari samarasiz tugadi. Sovetlar tomonidan muzokaralar o'tkazish uchun qo'rboshilar orasiga yuborilgan Madaminbek Shermuhammadbekning roziligi bilan Xolxo'ja Eshon tomonidan 1920 yil 14 mayda Qorovul qishlog'ida o'ldirildi. Farg'ona vodiysida boshlangan istiqlolchilik harakati keyinchalik butun Turkiston o'lkasiga yoyildi.

1919 yil 22 oktabrda Pomirning Ergashtom (Irkeshtam) ovulida bo'lgan anjumanda Madaminbek boshchiligida «Farg'ona Muvaqqat Muxtoriyat hukumati» tuzildi. Hukumat tarkibiga 16 musulmon va 8 rus, hammasi bo'lib 24 kishi kiritildi. Madaminbek hukumat boshlig'i bo'lishi bilan bir qatorda bosh qo'mondon qilib ham tayinlandi. Oradan sal o'tmay, ya'ni 1919 yil oktabr oyining so'nggi kunlarida Farg'ona vodiysidagi barcha yirik qo'rboshilar Oyim qishloqda to'plandi. Tarixiy hujjatlarning dalolat berishicha, istiqlolchilik harakati tarixida eng yirigi bo'lgan bu qurultoyda, Farg'ona vodiysida harakat kilayotgan 150 tacha qo'rboshi dastalari to'rtta yirik lashkarboshi: Madaminbek, Ergash, Shermuhammadbek, Xolxo'ja Eshon qo'mondonl

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR: 1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q.-T.: Sharq,1998y. 2. Karimov I.A. O'zbekiston xalqi o'z yo'lidan qaytmaydi. Asarlar. 4-jild.-T.: O'zbekiston, 1996 y. 3. A'zamxo'jayev S. Turkiston Muxtoriyati.-T.: Ma'naviyat, 2000y. 4. Агзамходжаев С. История Туркестанской Автономии.-Т.: Тошкент Ислом университети, 2006.-268 с. 5. Amir Sayyid Olimxon. Buxoro xalqining hasrati tarixi.-T.: Fan, 1991 y. 6. Vatan tuyg'usi.- T.: O'zbekiston, 1996 y. 7. Ziyoyeva D.H. Bosmachilik: haqiqat va uydirma.-T.: O'zbekiston, 2000.-32 b. 8. Ziyoyeva D.H. Turkiston milliy ozodlik harakati.-T.: Adabiyot va san'at, 2000.-176 b. 9. Rasulov A. Turkiston va Volgabo'yi, Uraloldi xalqlari o'rtasidagi munosabatlar.(1917- 1924

Купить