Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 322.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston o’lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyati (Munavvarqori Abdurashidxonov hayoti va faoliyati misolida)

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Tarix(mamlakatlar va mintaqalar) yo’nalishi KURS ISHI MAVZU: TURKISTON O’LKASI JADIDCHILIK HARAKATI NAMOYONDALARI FAOLIYATI (MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV HAYOTI VA FAOLIYATI MISOLIDA) Toshkent - 2025 MUNDARIJA: Kirish………………………………………………………………………………….3 I.BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV HAYOTI VA FAOLIYATI HAMDA PEDAGOGIK QARASHLARI 1.1. Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va ilmiy-ma’rifiy faoliyati………..5 1.2. Munavvarqori Abdurashidxonovning pedagogik qarashlari……………………15 II.BOB. XX ASR JADIDCHILIK HARAKATIDA MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOVNING TUTGAN O’RNI HAMDA UNING SIYOSIY FAOLIYATI HAQIDA 2.1. XX asr jadidchilik harakatida Munavvarqori Abdurashidxonovning tutgan o’rni…………………………………………………………………………………..20 2.2.Munavvarqori Abdurashidxonovning siyosiy faoliyati haqida………………….29 III.XULOSA…………………………………………………………………………35 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………..….37 PAGE \* MERGEFORMAT20 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Turkiston o‘lkasida XIX asr oxiri va XX asr boshlarida boshlangan jadidchilik harakati o‘zbek xalqining milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va zamonaviylik sari intilishlarining muhim bosqichidir. Bu harakatning yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lgan Munavvarqori Abdurashidxonov nafaqat pedagog, balki siyosiy faol, matbuot arbobi va mustaqillik g‘oyalarining targ‘ibotchisi sifatida o‘z davrida katta ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda O‘zbekiston mustaqillikni mustahkamlash, milliy o‘zlikni anglash va ma’naviy merosni qayta baholash jarayonida, jadidchilik harakati va uning namoyandalarining faoliyatini chuqur o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Munavvarqorining fikrlari va ishi hozirgi islohotlar, ta’lim tizimidagi yangilanishlar, va jamiyatni modernizatsiyalash borasidagi g‘oyalarga uyg‘un keladi. Shuning uchun bu mavzuni o‘rganish — nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash, balki bugungi taraqqiyot jarayonlariga tarixiy-ma’naviy asos topish imkonini beradi. Kurs ishning maqsadi: Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyati misolida Turkiston o‘lkasidagi jadidchilik harakatining mazmun-mohiyatini, tarixiy ildizlarini, ma’rifiy va siyosiy ahamiyatini o‘rganish hamda uning o‘zbek jamiyati taraqqiyotiga ta’sirini tahlil qilish. Kurs ishning vazifalari: Jadidchilik harakatining yuzaga kelish sabablari va tarixiy sharoitlarini aniqlash; jadidchilik g‘oyalarining asosiy tamoyillari va yo‘nalishlarini yoritish; Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va faoliyatini o‘rganish; uning jadid maktablari, matbuot va siyosiy faoliyatdagi o‘rnini tahlil qilish; PAGE \* MERGEFORMAT20 Munavvarqori ijodiy merosining mazmuni va zamonaviy ahamiyatini baholash; jadidchilik harakatining tarixiy va madaniy meros sifatidagi o‘rnini ochib berish. Kurs ishning obyekti: Turkiston o‘lkasida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati. Kurs ishning predmeti: Munavvarqori Abdurashidxonovning jadidchilik harakatidagi faoliyati, uning ma’rifiy, siyosiy va ijtimoiy g‘oyalari, hamda bu faoliyatning o‘zbek jamiyati taraqqiyotiga ta’siri. Kurs ishining o‘rganilish darajasi: Turkiston o‘lkasidagi jadidchilik harakati va uning yirik vakillaridan biri bo‘lgan Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyati tarixiy, siyosiy va madaniy nuqtai nazardan bir qator ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilgan. Ushbu masalaga jadidchilikning umumiy xususiyatlari, ma’rifiy harakati, ta’lim islohotlari va mustamlaka davri ijtimoiy-siyosiy jarayonlari doirasida yondashilgan. Xususan: Fitrat, Abdurauf Qodiriy, Abdulla Avloniy kabi jadidlar asarlarida Munavvarqorining faoliyati bilan bog‘liq real hayotiy lavhalar aks etgan. Tarixchi Qayum Ramazonov, Oybek Qosimov, Ziyodulla Boqiy, Sh. Vohidov kabi olimlarning tadqiqotlarida Munavvarqorining jadidlik g‘oyalari, maktab islohoti va siyosiy faolligi tahlil qilingan. “Jadidchilik va Munavvarqori” mavzusi O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, “Jadidlar” biografik to‘plami, hamda “Turkiston jadidlari” nomli ilmiy ishlarda alohida o‘rin egallaydi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti tadqiqotlarida ham Munavvarqorining faoliyati tarixiy manbalar asosida yoritilgan. PAGE \* MERGEFORMAT20 Shu bilan birga, uning matbuotdagi chiqishlari, “Hurshid”, “Taraqqiy” va “Najot” kabi gazetalar orqali olib borgan faoliyati ham tadqiqot mavzusi uchun asosiy faktik manbalar bo‘lib xizmat qiladi. I.BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV HAYOTI VA FAOLIYATI HAMDA PEDAGOGIK QARASHLARI 1.1.Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va ilmiy-ma’rifiy faoliyati Dunyoga mashhur atoqli qirg'iz adibi Chingiz Aytmatov o'tmish tariximiz vajdodlarimizga taalluqli: "Qadim Gretsiya Ovrupada sivilizatsiya o'chog'i sifatida qanday o'rin tutgan bo'lsa, O'zbekiston va o zbek xalqi butun turkiy o'lkalar va turkiyʻ xalqlar tarixida xuddi shunday o'rin egallagan", degan fikrlari juda ham muhim. Haqiqatan buyuk Ona tariximizda bizlar ham, bizlardan keyingi avlodlarimiz ham, hatto chet ellarda ham hamisha qadrlaydigan buyuk ajdodlarimiz juda ko'p. Shulardan biri mamlakatimizdagi jadidchilik harakatining yetakchi rahnamosi Munavvar qori Abdurashidxonovdir. U 1878-yil Toshkent shahrining Shayx Xovandi Tahur dahasi, Darxon mahallasidagi elga taniqli oilada dunyoga keldi. Unga yaxshi niyatlar bilan padari buzrukvori madrasa mudarrisi Abdurashidxon Sotiboldixon Olimxon o'g'li va volidayi mehriboni, otinoyi Xosiyatxon (1845-1931) Xonxo'ja Shorahimxo'jayev (1841-1941)ning qizi Munavvar, ya'ni nurli va nur bilan yo'g'rilgan de-gan ma'noni anglatuvchi ism qo'ydilar. Munavvarning otasi Abdurashidxon o'z hovlisida maktab ochib, 40 nafar o'quvchiga dars bergan. Onasi Xosiyatxon ham shu hov-lida xotin- qizlarni o'qitib, ularga bilim bergan. 1885-yilda Munavvar 7 yoshga kirganda otasi vafot etadi. Abdurashidxon va Xosiyatxon 3 o'g'il ko'rishgan edi. Kattasi A'zamxon (1872-1919), o rtanchisi Muslimxon (1875-1954), kichigi Munavvar edi. Munavvar ʻ PAGE \* MERGEFORMAT20 va akalarining yeb-ichishi-yu kiyinishlari, ta'lim-tarbiyasi-yu hayotda o'z o'rnini topishi onasi Xosiyatxon ayaning zimmasiga tushdi 1 . U o'z davrining ilmli, o'qimishli, fozila ayollaridan bo'lib, farzandlarini o'qimishli qilib voyaga yetkazdi, uyli-joyli qildi. Munavvar yoshligidan o'tkir zehnli, akalari qatori ilmga chanqoq bo'lib o'sdi. U onasidan boshlang'ich ta'limni oldi. Undan so'ng, dastlab Toshkentda Yunusxon madrasasida o'qiydi. Keyin esa o'n yoshlarida Buxoroga borib, u yerdagi mad- rasalardan birida besh yil hadis va fiqh ilmi tahsiliga beriladi. Toshkentga qaytib Darxon mahallasi masjidida imomlik qiladi. Ilk bor mustaqil faoliyat yuritib, xalqqa islom ilmi nurini yoydi. U diniy, dunyoviy va ijtimoiy-siyosiy mazmundagi kitoblarni, jurnal va gazetalarni sevib o'qiydi. Ayniqsa, jadidchilikning "otasi" Ismoilbek Gaspirali Qrimda chop etayotgan "Tarjimon" (1883-1914) gazetasi Munavvarning millatparvar, xalqchil bo'lib yetishishiga katta ta'sir qiladi. Munavvar qorining shogirdlaridan biri Laziz Azizzodaning yozib qoldirishicha, inqilob arafasida Turkistonga, jumladan, Toshkentga Rusiya, Turkiya, Misr, Eron va boshqa sharqiy mamlakatlardan ko'plab turli xil ilg'or fikrli jurnal, gazeta va to'plamlar kelib turgan. Ular ziyoli va yoshlar orasida, madrasalarda qo'ldan-qo'lga o'tib o'qilgan. Bulardan Munavvar qori Abdurashidxonov ham bahramand bo'lgani shubhasiz. U turkiy tillardan tashqari rus, fors tillarini ham yaxshi bilgan. Munavvar qori yoshligidan Vatan taqdiri, Munavvar qori yoshligidan Vatan taqdiri, xalqning ijtimoiy turmushi, "oq poshsho" va uning o'lkadagi mustamlakachilik, ruslashtirish va islom dinini zaiflashtirish siyosati haqida o'ylay boshladi. U Vatan ozodligi iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti, eng avvalo, mutaassiblashib taraqqiyotdan orqada qolgan xalq maorifi isloh qilinib, diniy va dunyoviylikka asoslangan yangi boshlang'ich o'rta maxsus va oliy ta'lim tizimi yaratilishiga bog'liq 1 Косимов Б. Миллий уйгонии: жасорат, маърифат, фидойилик. Т.: Маънавият, 2002. 234-235-бетлар PAGE \* MERGEFORMAT20 ekanligini juda erta tushunib yetadi. Mana shuning uchun ham Munavvar qori XIX asrning 90-yillarida Ismoilbek Gaspirali tomonidan Qrimda joriy qilingan "usuli jadid" "usuli savtiya" (tovush usuli)ga asoslangan yangi maktab ochishga bel bog'laydi 2 . Ammo, unga chor ma'muriyati, rus ziyoli missionerlari, mahalliy musulmon mutaassiblari qarshilik qiladi. Juda katta mehnat va turli ta'qiblarga bardosh berish evaziga Munavvar qori 23 yoshida o'z uyida 1901-yil Turkistonda birinchilar qatorida jadid maktabini ochishga muyassar bo ladi. Unda bolalar o'qish-ʻ yozishni olti oyda o'rganib to'la savodli bo'ladi. Buning uchun usuli qadim eski an'anaviy maktablarda esa besh yil vaqt sarflanar edi. O'z mehnatidan to'la ma'naviy qoniqish hosil qilgan va ilg'or usulning natijalarini chuqur his etgan Munavvar qori asosiy e'tiborni xalqqa ma'rifat tarqatishga, shuningdek, chorizm mustamlakasining xilma-xil nayranglariga qaratdi. Inqilobdan oldin u bu "qilmishi” uchun bir necha bor chor amaldorlari tomonidan ta'qib qilinadi, surgun qilinishi haqida ogohlantiriladi, ammo bu tahdidlar uni sira cho'chita olmadi. Munavvar qorining madaniy-ma'rifiy, ijtimoiy-siyosiy faoliyati birinchi (1905- 1907) va ikkinchi (1917-yil fevral) rus inqiloblari va bularning Turkistonga ta'siri jarayonida yanada yuksaklikka ko'tariladi. Bu davrda u faqat jadid maktablarini tashkil etish va ularda yoshlarni o'qitish bilan cheklanmay, faol adib, jurnalist, noshir, olim, siyosiy arbob sifatida Turkistondagina emas, balki O'rta Osiyo va Rossiya musulmonlari orasida ham katta obro' qozonadi. Munavvar qori faoliyatini birinchilardan bo'lib tadqiq qilgan, jadidchilik harakatining bilimdoni, atoqli adabiyotshunos Begali Qosimov bu to'g'risida shunday yozadi: "Bu nomni (Munavvar qori Abdurashidxonovni. - S.X.) 30-yillarda Turkiyadagi Mustafo Rashid Poshsho, Ozarbayjondagi Mirzo Fathali Oxundzoda, Qrimdagi Ismoilbek Gaspirali qatoriga 2 Xolboyev S. Munavvar qori Abdurashidxonov. – T.:Yoshlar nashriyoti uyi, 2022. – 152b PAGE \* MERGEFORMAT20 qo'ygan edilar"!. Munavvar qori maktabi tahsilidan so'ng Germaniyada o'qib, ziroat ilmining yetuk mutaxassisi bo'lib yetishgan Ibrohim Orifxon o'g'li Yorqin (1901- 1996) yozadi: "Tarixni shaxslar yaratadi. Tarix tarjimayi hollardan, ayniqsa, atoqli kishilarning tarjimayi hollaridan iboratdir deydilar. Munavvar qori, yuqorida aytib o'tilganidek, o'z mahallasi Darxondagi masjidda imom-qori lavozimida ilk bor mustaqil faoliyat yuritib, xalqqa islomiy va dunyoviy ilmlarni yoydi. Mana shu muqaddas dargoh - Alloh taoloning uyida ongi-tafakkuri takomil topdi, millat dard-u alami, hol-ahvolidan to'la xabardor bo'ldi. Ma'lumki, tarixan shu davr xalqimizda chor Rossiyasining mustabid mustamlakachilik zulmi kuchayishi evaziga iqtisodiy-siyosiy, madaniy-ma'naviy qashshoqlik, mutaassiblik, ma'rifatsizlik kuchaygan edi. Shuningdek, qadim an'anaviy boshlang'ich, o'rta maktab va oliy madrasa ta'limi o'z taraqqiyoti yo'lidan chiqib, davr talabidan orqada qolgan edi. Ustiga-ustak, palapartish, tarqoq xalq g'alayon va qo'zg'olonlari tobora kuchayib, behuda qonlar to'kilishi-yu azob-uqubatlar avj olayotgan, juda ham ayanchli siyosiy vaziyat yuzaga kelgandi. Bularga javoban nafaqat Turkiston, balki Butunrossiya musulmon ziyolilari orasida yangicha ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma'rifiy dunyoqarash, uyg'onish, ya'ni jadidchilik harakati paydo bo'lib, jaholatga qarshi ma'rifat shiori ostida bo'y ko'rsatdi. Munavvar qori bu yangi diniy va dunyoviylikka asoslangan harakatning mazmun- mohiyati va maqsad-vazifalarini juda erta anglab, o'z hovlisida ochgan to'rt yillik "savtiya", ya'ni tovush usulli maktabi eski an'anaviy maktablarga mutlaq raqobatda bo'lgan yangi jadid maktabi yuzaga keldi. Shu o'rinda Munavvar qori jadidchilikni hozirgi tushunchadagi islohotchilik, ishbilarmonlik hamda tadbirkorlikdan boshladi desak, xato bo'lmaydi. Munavvar qori maktabida diniy va dunyoviy ilmlar o'zaro uyg'unlikda yonma-yon o'qitildi. O'quvchilar tezda savod chiqarib ravon o'qish hamda yozish qobiliyatiga ega bo'ldilar. Munavvar qori maktabidan andoza olgan jadid PAGE \* MERGEFORMAT20 maktablari nafaqat Toshkent, balki butun Turkiston, hatto undan tashqarida ham birin-ketin ochilib, tezlik bilan yoyila boshladi 3 . Munavvar qori birgina maktab bilan cheklanmay, yana bir necha xususiy jadid maktabini ochdi. U yanada oldinga qadam tashlab, birinchi bo'lib, ikki yillik "Rushdiya" jadid maktabini ochib, hozirgi milliy dunyoviy o rta maxsus ta'limga asosʻ soldi. Bu maktab ham juda keng miqyosda boshqa joylarda tez rivojlanib, hatto sovet davrida ham asqotdi. Hatto "Lenin maktabi", "Muxtoriyat maktabi" deb nomlandi. Maorif taraqqiyotiga qo'shgan boshqa xizmatlari evaziga Munavvar qori mahalliy sovet hukumatining 1923-yil 7-martdagi e'tirof etilgan qaroriga ko'ra, "Maorif qahramoni" unvoniga sazovor bo'ldi. Yana bir tarixiy haqiqat shuki, Munavvar qorining "Rushdiya" maktabida juda ko'p qiyinchiliklar bilan Turkiston general- gubernatorligidan rus tilini o'qitishga ruxsat oladi. Rus tili bilan birga, diniy va dunyoviy ta'lim, ya'ni ijtimoiy-gumanitar va tabiiy bilimlar chuqur o qitildi. Mazkur ʻ maktabni bitirganlar xorijiy o'quv yurtlarida o'qidilar, mahalla masjidlarida imom, o'sha davr korxona va tashkilotlarida ish yurituvchi kabi mutaxassisliklarda ishlay boshladilar. Munavvar qorining ikki bosqichli maktabi va boshqa jadid maktablarini ma'rifatga muhtoj xalq, ayniqsa, ilg'or ruhdagi yangi zamonaviy va muruvvatli boylar qo'llab-quvvatladi. Munavvar qori Abdurashidxonovning ikki bosqichli jadid maktablari pulli bo'lgan, har bir bola uchun ota-onasi o'z imkoniyatiga ko'ra, ixtiyoriy ravishda 50 tiyindan bir yarim so'mgacha to'lov qilishi lozim bo'lgan. Ammo, xursandchiligidan 3 so'mdan ko'p to'lov qilganlar ham bo'lgan. Xullas, jadid maorifining moddiy asosini xalqning o'zi ta'minladi. Munavvar qori jadid maktablari uchun dastur va darsliklarni ham ilk bor o'zi ishlab chiqdi. Masalan, 3 Ўзбекистон Республикаси Марказий давлат архиви (ЎзР МДА), 461-жамғарма, 1-йиғмажилл, 116-иш, 69-70- бет. PAGE \* MERGEFORMAT20 "Adibi avval" Alifbo darsligi (1907), "Adibi soniy" (1907) - O'qish kitobi, "Yer yuzi" (1908) - 3-4 sinflar uchun Geografiya darsligi, "Havoyiji diniya", "Til saboqlari" (1925) darsliklari, "Tajvid" Qur'oni karimni o qish qoidalari va "Sabzazor" adabiyʻ to'plami va boshqa shu kabilar. Bular qayta-qayta chop etilib, juda keng tarqaldi. Ammo bu osonlikcha yuz bermadi. Munavvar qori va, umuman, jadidlar o'ta jiddiy ikki qarama-qarshi ijtimoiy-siyosiy kuch bilan to'qnash keldi. Birinchisi, mustamlakachilik siyosati bo'lsa, ikkinchisi, shu siyosatga itoatda bo'lgan mahalliy ulamo va ziyolilar orasidagi ba'zi bir jaholatparastlik bo'ldi. Aslida, Munavvar qori va boshqa jadidlar islomning sof, ma'rifat va ilm-fan dini ekanligini himoya qilib, ochiq tanqidiy fikrlar bilan jadid matbuotida maqolalar e'lon qildilar. Masalan, Munavvar qori 1906-yil 14-iyunda "Taraqqiy" gazetasida bosilgan “Bizni(ng) jaholat jahli murakkab" maqolasida "Ko'p dindoshlarimizni ko'ramizki, o'z farzandlarini aslo maktabga bermay, dunyo va oxirat saodati o'lg'an ilm va maorifdin mahrum qilmoqdan hech bir ibo qilmaslar", deb yozadi 4 . Munavvar qori Abdurashidxonov o'ta mustabid va aksilinsoniy ikki kuch zulmi ostida, millat manfaati va Vatan istiqloli yo'lida, ziddiyatlarga to'la murakkab davrda o'z faoliyatini olib borishiga to'g'ri keldi. Buning oqibatida 1931-yilda 53 yoshida qatag'on qurboni bo lib shahid ketdi. Uning qadr-qimmatini anglash, faoliyati va merosini o rganish, ʻ ʻ unga armon bo'lib qolgan milliy davlat mustaqilligi g'alaba qozonganidan so'ng, boshqa qatag'on qurbonlaridan anchagina kech boshlandi. Munavvar qori ham minglab qatag'onlar qatorida o'z qadr-qimmatini milliy istiqloldan so'ng topdi. Unga oid ko pgina maqolalar bilan birga uning asarlari ham ʻ chop etildi. 2001-yilda "Xotiralarimdan" asari nashrdan chiqdi 5 . 2003-yilda esa taniqli olim, san'atshunoslik fanlari nomzodi Sirojiddin Ahmedov Munavvar qori 4 Абдурашидхонов М. Хотираларимдан (Жадидчилик тарихидан лавхалар). Тошкент: Шарк, 2001. 45-б PAGE \* MERGEFORMAT20 Abdurashidxonovning "Tanlangan asarlari"ni chop ettirdi. Munavvar qori Abdurashidxonov milliy uyg'onish jadidchilik harakatining asosiy yetakchilaridan biri bo'lib, qadim islom tamadduni mamlakatimizda qayta tiklanishiga katta hissa qo'shdi. Shaxsan uning o'zi yangi tamaddunning eng muhim poydevori - hozirgi uch bosqichli milliy ta'lim tizimiga bevosita asos soldi. Darhaqiqat, bu uch bosqichning birinchi-si, to'rt yillik boshlang'ich va, ikkinchisi, o'rta maxsus «Rushdiya» maktablarini tashkil etish bilan birga ularning bitiruv imtihonlarinida, tantanavor amalga oshirdi. Bu imtihonlarga o'quvchilarning ota-onalarini, din peshvolarini, ma'rifatparvar saxiy boylarni, shuningdek, taniqli jadid ziyoli va shoirlarini rasman taklif etdi. Munavvar qori va uning qo'l ostidagi maslakdoshlari yoshlarni jadid maktablarida o'qitish barobarida ularning moddiy ta'minlab, kelajakda oliy ma'lumotli mutaxassis kadrlar bo'lib yetishishi uchun ham zamin hozirladilar. Shu o'rinda Munavvar qori Abdurashidxonovning sa'y-harakatlari bilan Tosh-kentda 1909-yilda "Ko'mak", 1913- yilda "Doril ojizin” xayriya jamiyatlari ochilib, yoshlarni xorijga o'qishga yuborish uchun va boshqa muhtojlarga xayriyalar berilishi mutlaqo yangi tarixiy voqea bo ldi.ʻ "Ko mak"dan namuna olgan Buxoro jadidlari ham 1910-yilda "Tarbiyayi atfol" ʻ xayriya jamiyatini tashkil etdilar. Toshkentdagi ikki xayriya jamiyati rasman oshkora va faol ish olib bordi. "Tarbiyayi aftol" esa amirlikdagi vaziyat bois maxfiy faoliyat olib bordi. Jadidlarning ma'naviy otasi Munavvar qori Abdurashidxonov o'zining "Toshkentda musulmon jamiyati" nomli maqolasida "Doril ojizin" haqida shunday deb yozadi: "Toshkent jamiyati bu yil butunlay boshqa tusga kirdi. Uyqudan uyg'onib, ko'zlarini uqalab, atrofga nazar sola boshladi. Qonunida (nizomida. S.X.) zikr etilgan moddalardan birin-birin foydalanmakka shuru qildi. Boshlab bir necha yildan beri qaror berilibda ochilmay yotgan "Doril ojizin" rasman ochilub, bir necha miskin va 5 Абдурашидхонов М. Хотираларимдан (Жадидчилик та рихидан лавхалар). Нашрга тайёрловчи: Сотимжон Холбоев. Тошкент: Шарк, 2001.49-б PAGE \* MERGEFORMAT20 ojizalarni tarbiyaga oldi. Bir necha maktab va madrasalarga yuz so'm va ikki yuz so'mlab ionalar berdi. Va bir necha beva va bechoralarga oylik ionalar bermoqda va oltmish qadar faqir va yetim bolalarni turli maktablarda o'qitib, tarbiya qilib turmakdadur". "Ko'mak"ning Nizomida "Jamiyat davlat, jamoat va shaxsiy o'quv yurtlariga moddiy yordam beradi: o'rta va oliy o'quv yurtlaridagi o'quvchilar uchun stipendiyalar ta'sis etadi" deb ko'rsatilgan 6 . Buxorodagi "Tarbiyayi atfol" Nizomida esa quyidagilarni o'qiymiz: "...Jamiyat Turkiston, ayniqsa, Buxoroda bilim tarqatish va maktablar ochish maqsadida tashkil etilgan... Jamiyatning birdan-bir maqsadi har yili Turkiston va Buxorodan Konstantinopol (Istanbul) maktabida o'qish uchun ma'lum miqdorda o'quvchilarni yuborib turishdan iborat" 7 . Munavvar qori Abdurashidxonov juda murakkab davrda qarama-qarshiliklar avj olgan, millat va Vatan taqdiri katta xavf ostida qolgan sharoitda xilma-xil sohalarda faoliyat yuritdi va milliy uyg'onish uchun jiddu jahd qildi. U nisbatan qisqa vaqt ichida millat, jamoat, siyosat, madaniyat va ma'rifat arbobi darajasiga ko'tarildi. Bu bilan nafaqat Turkistonda, balki undan ham keng miqyosda nom qozondi. Shu bilan birga, tarixda aslo o'chmas kelajak avlodlarga namuna bo'larli darajadagi kattagina va qimmatli meros qoldirdi. Bularni hali to'la o'rganib o'zlashtira olganimiz yo'q. Jadidlar ko'p yillar mobaynida chor Rossiyasi davrida mutaassiblashib dunyo taraqqiyotidan orqada qolgan milliy musulmon ziyolilar (ulamo, qori, mulla, madrasa talabalari, maktab va madrasa muallimlari)dan ajralib chiqqan, o'zligini anglagan, millat va Vatan dardini o'z dardi deb bilgan diniy va dunyoviy dunyoqarashga ega 6 Абдурашидхонов М. Танланган асарлар. Т.: Маънавият, 2003.78-б 7 Аршаруни А. Габидуллин Х. Очерки панисламизма и пантуркизма в России. Казан, 1931. стр. 135 PAGE \* MERGEFORMAT20 bo'lgan mutlaqo yangi ilg'or ruhdagi milliy ziyolilar edi. Ular-ning bosh maqsadi, millat va Vatanni mutaassiblik hamda Rossiyaning ikki chor va kommunistik mustamlakasi iskanjasidan ozod etib, boy-badavlat qilib, taraqqiy ettirish bo'ldi. Buning uchun jadidlar eski kurash usullari qo'zg'olon va g'alayonlarni inkor etgan holda madaniy-ma'rifiy, g'oyaviy-mafkuraviy, islohotchilik, tinch demokratik va uyushgan kurashni avj oldirdilar. Darhaqiqat, Munavvar qori ko'p tarmoqli jadidchilik harakatining barcha sohalari shakl-lanib rivoj topishida o'zining salmoqli o'rniga ega bo'lib tarixda qoldi. Munavvar qorining «Bizni(ng) jaho-jahli murakkab» nomli maqolasi «Har lat millatning maktabi», «Har millat avlodini tarbiyalash» degan so'zlar bilan boshlanadi. Shu bilan birga, u «Ey qardoshlar, voy millatdoshlar!!!» deb to'g'ridan-to'g'ri millatga murojaat qiladi. Zukko olim Begali Qosimovning ushbu dil so'zlari o'ta ibratli: "Jadidchilikning mohiyatini millat va Vatanni anglashdan ular manfaati uchun kurashishgacha bo'lgan qizg'in va hayajonli jarayon tashkil qildi. Uni o'z boshiga yog'ilgan har bir ofatni taqdir deb ta'bir etishdan tahlil tomon borib, chorasini izlay olish darajasigacha ko'tardi. Xususan, jadidlarimiz millatning yashamog'i, taraqqiy topmog'i uchun, birinchi navbatda, ozod, mustaqil bo'lmog'i lozimligini anglab yetdilar va keng xalqni uyg'otishga alohida e'tibor berdilar" 8 . Jadidlar millat va Vatanni ozod etib, taraqqiyotga yetaklash uchun siyosiy, madaniy-ma'rifiy kuch sifatida kurashdi. Buyuk millatparvar va millatning ma'naviy otasi darajasigacha ko'tarilgan Munavvar qori Abdurashidxonov o'zining xotiralarida yozishicha, jadidlarning bosh shiori va maqsadi o'ta teran mazmunli ushbu uch so'zdan iborat bo'lgan: OZODLIK, TENGLIK VA ADOLAT. Shuni alohida aytish lozimki, jadidlar, ayniqsa, Munavvar qori tariximizni juda teran anglab, undan saboq 8 Абдурашидхонов М. Танланган асарлар. Нашрга тай-ёрловчи: С.Ахмедов. Тошкент: Маънавият, 2003, 142-, 145-бетлар. PAGE \* MERGEFORMAT20 va ma'naviy kuch-quvvat olgan 9 . O'zlaridan oldin yuz bergan ikki buyuk Uyg'onish Renessans davrini juda chuqur bilgan va ularga suyangan. Fidoyi jadidlar mustabid mustamlakachilar bilan mahalliy mutaassiblarning ikki tomonlama qarshiliklarini matonat bilan yengib, qisqa davr (30-40 yil)da Uchinchi milliy uyg'onish Renessansning quyidagi asoslari (poydevori)ni yaratdi. Bularda Munavvar qori Abdurashidxonovning hissasi behad katta bo'ldi: jadidchilik harakatining tub asosini din bilan dunyoviylik o'rtasidagi o'zaro mo'tadil munosabat qonuniyati tashkil etdi: to'rt yillik boshlang'ich, ikki yillik "Rushdiya" o'rta maxsus va oliy ta'limlardan iborat uch bosqichli yangi milliy ta'lim tizimi yuzaga keldi; diniy va dunyoviy dunyoqarashni yaxshi o'zlashtirgan yangi milliy ziyolilar paydo bo'ldi; yangi milliy adabiyot, matbuot, teatr va bosma kitoblar dunyoga keldi; kommunistik mustamlakaga qarshi uyushgan milliy-ozodlik harakati rivojlandi; har xil ijtimoiy- siyosiy va madaniy-ma'rifiy tashkilot hamda jamiyatlar shakllanib, samarali faoliyat yuritdilar; millat yoshlarini rivojlangan mamlakatlarga yuborish tartibi paydo bo'ldi. Xullas, jadidchilik harakati tarixda o'xshashi yo'q, XIX asr oxiri XX asr boshidagi buyuk hodisa edi. U garchand tub milliy xarakterga ega, o'z millati manfaati va taraqqiyoti uchun kurashgan bo'lsa-da, birinchidan, tor doiradagi milliylikdan mutlaqo xolis, millatlararo birlik va bag'rikenglik, umuminsoniy mazmun-mohiyat kasb etdi. Mana shuning uchun ham u, ikkinchidan, barcha millatlar manfaatlari va jamiyat hayotining hamma jabhalarini o'z ichiga qamrab olgan ko'p qirrali milliy harakat bo'lib, tarixda hech o'chmas va katta iz qoldirdi. Uchinchidan, bu iz esa ko'lami keng va noyob bo'lganligi bilan ham Turkiston aholisini ko'p asrlik mutaassiblik botqog'i ijtimoiy g'aflat uyqusidan uyg'otdi. To'rtinchidan, bu davrda turkiy millatlar jadidlar tufayli faqat o'zliginigina emas, balki dunyo millatlari va xalqlarini ham angladi va 9 Абдурашидхонов М. Хотираларимдан (Жадидчилик тарихидан лавхалар). Нашрга тайёрловчи: С.Холбоев. - Тошкент: Шарқ, 2001. 51-бет. PAGE \* MERGEFORMAT20 tanidi, ular bilan o'zaro hamkorlik hamda manfaatdorlik rishtalarini bog'lab, taraqqiyot sari ongli ravishda dadil qadam tashlay boshladilar. 1.2.Munavvarqori Abdurashidxonovning pedagogik qarashlari Ma'rifat-kishilarning ong-bilimini, madanyatini oshirishga qaratilgan ta'lim - tarbiya, maorif hamdir. Nemis mumtoz falsafasining asoschilaridan biri Kant mazkur tushunchaning mazmun va mohiyatini ochib berishga harakat qilgan. U o'zining «Ma'rifat nima? degan savolga javob» nomli maqolasida bayon qilishicha, ma'rifat inson shaxsini tarbiyalash, uning aqli, axloqi imkoniyatlaridan jamiyatning ilgarilama, ya'ni yuksaklik tomon taraqqiyoti manfaatlari yo'lida foydalanishdir. Jamiyat PAGE \* MERGEFORMAT20 taraqqiyotini ma'rifatsiz tasavvur etib bo'lmaydi. Bu so'z qadim zamonlardan tortib, to XX asr boshlarigacha asosan bilim va ilm, uni egallash borasida amalga oshirilgan ta'lim-tarbiya jarayoni ma'nosida qo'llab kelingan. Munavvar Qori Abdurashidxon o'g'li ham o'zining nutqlarida mamlakatni, xalqni milliy zulm va ma'rifiy qoloqlikdan xalos etishning yagona yo'li ma'rifatda deb bot-bot takrorlagan ma'rifatparvar jadidlar sirasiga kiradi 10 . Munavvar Qori Abdurashidxonov nutq so'zlab, inson ma'rifatli bo'lib, ko'zi ochilmaguncha vijdoni uyg'onmasligini, vijdon uyg'onmasa na o'zini, na xalqni erkin muhofaza qila olmasligini, bu iymonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan ifoda etadi. Fikr erkinligi— insonning asosiy shaxsiy va fuqarolarning siyosiy huquklaridan biri; hozirgi davrda aksariyat mamlakatlarda "axborot erkinligi" deb ataladigan umumiy huquqning tarkibiy qismi. O'z fikrini ommaviy tarzda (og'zaki va ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda yozma) bayon etish imkoniyatini bildiradi. Jamiyat a'zosi bo'lgan har bir shaxs tabiiy va ijtimoiy jarayonlarga, fuqarolar bilan siyosiy tashkilotlarga va milliy, irqiy, diniy, sinfiy munosabatlarga ega bo'lgan mustaqil fikrlarini huquqiy, siyosiy diniy va boshqa muassasalar tomonidan bo'lishi mumkin bo'lgan turli tazyiqlardan muhofaza qiladigan ijtimoiy muhit ham fikr erkinligi sanaladi. Dunyoqarash - insonning tevarak atrofini qurshab turgan voqelik to'g'risidagi, olamning mohiyati, tuzilishi, o'zining undagi o'rni haqidagi qarashlar, tasavvurlar, bilimlar tizimidir. Dunyoqarash insonning dunyoni va o'zini ma'lum ma'noda 10 Arapbaeva . D . G , Amirova . B . I . Personal Psychological Adaptation and its Characteristics . INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION. VOL. 2. NO 2. -P. 68-70. 2023 PAGE \* MERGEFORMAT20 anglashi, tushunishi, bilishi va baholash usuli bo'lishi jihatdan uning har qanday moddiy va ma'naviy faoliyatida o'z ifodasini topadi 11 . Yuqorida ta'kidlab o'tganimizdek, Munavvar Qori Abdurashidxonov har tomonlama mukammal bo'lgan ma'rifatli, o'z fikr doirasiga ega bo'lgan dunyoqarashi keng hamda o'zining fikriga ega bo'lgan vijdonli va insofli kadrlar tayyorlaydigan dorilfunun ochish g'oyasini ilgari surgan. U o'zining bu qarashlarini - u 1923-yil iyunda Toshkentda bo'lib o'tgan xalq maorifi mudirlari qurultoyidagi ma'ruzasida bayon etgan, 1923-yilda bu yangi usulda 30 dan ortiq madrasa va eski maktablarda talabalar o'qitilganligi ma'lum. Munavvarqori 1922-yildan Turkiston maorif noziri, keyin esa Toshkentning eski shahar maorif bo'limi muboshiri (inspektori) bo'lib ishladi, o'sha yili 23-25-martda bo'lib o'tgan II Umumturkiston maorif xodimlari qurultoyida ishtirok etib, maktab bo'limiga a'zolikka saylandi. Keyinchalik Alisher Navoiy nomli ta'lim-tarbiya bilim yurtida va turli maktablarda o'zbek tili va adabiyotidan dars berdi. Do'stlari va shogirdlari Qayum Ramazon va Shorasul Zunnun bilan hamkorlik da uch bo'limdan iborat «O'zbekcha til saboqlari» kitobini (1925-yil) nashr ettirdi. Xalq ta'limining iste'dodli tashkilotchilari Abduqodir Shakuriy, Ismatulla Raxmatullaev, Isxoqxon Ibrat, O.Dadaxo'jayev, Abdulla Mustaqov, Xodi Fayziev, Ashurali Zoxiriy, Sobirjon Raximov, Shokirjon Raimiy, Qori Niyoziy, Sayd Rizo Alizoda, To'xtanazar Shermuhamedov, Rafiq Mo'min va boshqalar katta pedagogik ish olib bordilar. 1918-yil boshida maktablar soni 330 taga, 1920-yilda Farg'ona, Sirdaryo, Samarqand viloyatlarida 1405 taga yetdi. Tashkil etilgan maktablar, ayniqsa, qishloq joylarida va tumanlarda asosan 1-2 boshlang'ich sinflardan iborat edi. Keyinchalik yuqori sinflar paydo bo'lib bordi. Bunday tartibotdagi qizlar maktablari ham Toshkentda, Andijonda, Qo'qonda va boshqa joylarda birin-ketin ochildi. Ayol 11 Karimov N. Adabiyot va tarixiy jarayon. – T.: Mumtoz so‘z, 2012. PAGE \* MERGEFORMAT20 muallimlar Solixaxon Muhammadjonova, Muharrama Qodirova, Gulso'm Kopayeva, Fotima Burnasheva, Zebiniso Razzoqova, Zaynab Sadriddinova, Maryam Sharipova va boshqalar ta'lim-tarbiya ishlarini olib borganlar. Keng doiradagi bilimdon ziyolilar qator maktablar faoliyatini namunali darajaga ko'tardilar. XX asrning 20-yillari boshida Samarqandda Abdulqodir Shakuriy (1875-1943) mudirlik qilgan maktab, 1922-yilda Farg'ona shahrida Xusanxon Niyoziy boshchiligida ochilgan ikkinchi bosqich maktab, qator boshqa maktablar shular jumlasidan edi 12 . Milliy, jadid maktablari uchun darsliklar, o'qish kitoblarini ziyolilarimiz asr boshidan yozib chiqarib keldilar. 1917-yildan maktablar sonining o'sishi, maorif ijtimoiy darajasining ko'tarilishi darsliklarga talabni oshirdi. Sharqshunoslik instituti, konservatoriya, texnikumlar ochildi. 1920-yilda universitetga Rossiyadan pedagog-professorlar, kitoblar, o'quv qurollari yetkazib kelindi. Bu maskanlar inqilobiy 237 sinfiylik tamoyili bilan ishladi. Universitetning tayyorlov-ishchilar fakultetida kambag'al tabaqaga mansub kishilar o'qigan. Yerli xalqlar vakillari ularga kam qatnagan. Toshkentning Eski shahar qismida, Qo'qon va boshqa shaharlarda muallimlar tayyorlash kurslari, 1920-yildan 7 ta dorilmuallimin (inpros), bir nechta bilim yurtlari faoliyat ko'rsatdi. 1925-yilga kelib, O'zbekiston qishloqlarida 2748 muallimlar ishlab turgan yoki ular soni 3-4 barobar oshgan. 1924-yilda Qo'qon bilim yurtini 13 nafar yigit-qizlar bitirib chiqdi. Unda keyinchalik O'zbekiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti Qori-Niyoziy dars berdi, bitirganlardan akademiklar, yirik fan va madaniyat arboblari yetishib chiqdi. Chet mamlakatlar bilan madaniy aloqalar, yoshlarning xorijda o'qib kelishlari XX asr boshlaridan kengayib bordi va keyinchalik ham davom etdi. Buxoro respublikasi hukumati tashabbus ko'rsatib, bu ishga tashkiliy 12 Sattorov.V.N Umumiy pedagogika fani taraqqiyotining ustuvor yo'nalishlari. ORIENTAL RENAISSANCE: INNOVATIVE, EDUCATIONAL, NATURAL AND SOCIAL SCIENCES,3, 710-719. 2023 PAGE \* MERGEFORMAT20 tus berdi. 1922-yilda Turkiston, Buxoro va Xorazmdan 70ga yaqin yoshlar Germaniyaga o'qishga jo’natildi. Buxoro respublikasi hukumati Berlinda yotoqxona uchun bino sotib oldi, o'quvchilami moddiy ta'minlab turdi, ularning ahvoli, o'qishlaridan ogoh bo'ldi. Yoshlar Germaniyaning turli o'quv yurtlarida muvaffaqiyat bilan o'qidilar, mutaxassislar bo'lib yetishdilar. Afsuski, o'z ona yurtiga qaytgan yigit-qizlar mustabidlik qatag'oniga uchradi. Respublika sharoitlarida madaniy taraqqiyotning zamonaviy rivojlangan darajasiga o'tish haddan tashqari katta qiyinchiiiklami yengish bilan bog'liq bo'lib, keskin mafkuraviy kurash bilan birgalikda davom etib bordi. Shunday bo'lsada, madaniyatni yangidan qurish jarayonlari tobora ustuvor tus oldi. Buning sabablari avvalo o'zbek xalqining azaldan bilimga intilishi, madaniy merosni qadrlashida ko'rinadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, mamlakatimiz Birinchi prezidenti I.A.Karimov buyuk ajdodlarimizning ta'lim va tarbiyaning o'zaro uyg'unligi haqidagi qarashlarini umumlashtirib: "Ta'limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta'limdan ajratib bo'lmaydi-bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasidir," 13 - deb ta'kidlagan edi. Shunday ekan inson shaxsini shakllanishida tarbiya ustivor ahamiyatga ega bo'ladi. U ta'lim berish jarayonini, barcha ma'rifiy tadbirlar majmuasini o'z ichiga oladi. Har qanday ta'lim tarbiya bilan uyg'unlashgandagina yetuk ma'naviyatga, ma'naviy barkamol, komil insonni voyaga yetkazishga zamin bo'ladi. Munavvar Qori Abdurashidxonov mafkurasining ta'siri o'sha davrda ta'qiqlangan bo'lsada, u hali hamon o'z kuchini yo'qotgani yo'q. Uning qarashlari va g'oyalari milliy pedagogik tizimimizda o'z aksini topgan desak desak mubolag'a bo'lmaydi. Qo'shimcha qilib 13 Sattorov V.N.. Methods of shaping the culture of the teacher. Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning. vol 3 no.02. 36-41. ISSN (online): 2776-0995 2022 PAGE \* MERGEFORMAT20 aytganda dunyoviy ilmlami o'rganish bilan bir qatorda diniy bilimlami ham mukammal o'zlashtirish inson vijdonining uyg'onishiga va bu jarayonda o'zini va atrofidagilarni muhofaza qila olishiga, iymonini mukammallashtirishiga olib keladi va bunday tizimda kadrlar har tomonlama og'ishmay ta'lim va tarbiya olishadi. PAGE \* MERGEFORMAT20 II.BOB. XX ASR JADIDCHILIK HARAKATIDA MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOVNING TUTGAN O’RNI HAMDA UNING MILLAT FIDOYISI SIFATIDA GAVDALANISHI 2.1. XX asr jadidchilik harakatida Munavvarqori Abdurashidxonovning tutgan o’rni Turkiston jadid darg’alaridan biri hisoblangan Munavvarqori Abdurashidxonov- O’rta Osiyo jadidchilik maktabining asoschisi hisoblanadi. XX asr o’zbek milliy matbuoti va yangi usuldagi maktab asoschisi, yangi milliy teatr tashkilotchilaridan biri, adib, shoir, ma’rifatparvar Munavvarqori Toshkentning Darxon mahallasida 1878- yilda ziyoli oilasida tug’ilgan. Otasi Abdurashidxon Sotiboldixon o’g’li mudarris, onasi Xosiyat otinoyi bo’lgan. Oilada uchinchi o’g’il bo’lib, ikki akasi muallim bo’lgan. Otasi erta vafot etgani sababli tarbiyani onasidan oladi. Usmon domladan ilmi qiroat va tajvidni o’rganib, hofizi Qur’on bo’lgan. 1185-1890-yillarda Mirarab madrasasida tahsil olgan, lekin tahsilni ohiriga yetkazolmay, Toshkentga qaytib imomlik va muallimlik bilan shug’ullangan 14 . 1901-yilda usuli-jadid maktabini ochgan va maktablar uchun maxsus darsliklar yozgan. 1906-yildan “O’rta Osiyoning umrguzorligi, taraqqiy” gazetasida adabiy xodim bo’lib, ishlaydi. 1906-yilda noshir va muharrir sifatida “Xurshid’’ gazetasini tashkil etadi. Shuningdek, Munavvarqori “Shuhrat’’ 1907-yil, “Tujjor’’ 1907-yil, “Osiyo’’ 1908-yil, gazetalarini g’oyaviy boshqaradi va adabiy xodim vazifasini bajargan. Bu ilmiy maqolamda aynan Turkistondagi siyosiy vaziyat, ta’lim tizimi va yangi uslubdagi maktablar paydo bo’lishi va o’zbek xalqining savod darajasi qay yo’sinda ancha jadallab, dunyo ilm- fani doirasidagi yangicha o’qitish uslubi “usuli jadid’’ va “usuli savtiya’’ kabilarni 14 Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. Davriy to‘plam, № 1, – Т., 1999.67- b. PAGE \* MERGEFORMAT20 ayni Munavvarqori ijodi va yuritgan faoliyati misolida chuqurroq o’rganish uchun aynan shu inson faoliyati misolida chuqurroq o’rganish uchun aynan shu inson faoliyatini yoritishni niyat qildim.Munavvarqori nafaqat izlanuvchan ijodkor-jadid balki turli jamiyat va uyushmalar tashkilotchisi ham hisoblanadi. Jumladan U “Jamiyati Imdodiya’’ 1909-yil, “Turon” 1913-yil, “Turkiston” kutubxonasi 1914-yil, “Umid” 1914- yil, “Ko’mak” 1921-yil, jamiyat, tashkilot va uyushmalarda muassis, muovin, rais, a’zo bo’lib, ishlaydi. Sho’rolar hukumati davrida Xalq dorilfununi sho’rosining raisi, Turkiston Maorif Xalq komissarligi turk sho’basining ish yurituvchisi 1918-yil, Toshkent shahri maorif noziri, sharq xalqlari s’yezdi, 1920-yil Boku delegati va hay’ati a’zosi, Toshkent shahri ijtimoiy tarbiya bo’limi mudiri 1921-yil, Akademmarkaz raisi 1922-yil, Narimonov nomidagi pedtexnikum, ayollar ped institutda 1923-1925-yillar muallim hisoblanadi. Jumladan; “ Adibi avval’’ 1907-yil, “Adibi avval”, 1907-yil, “Tarixi qavm turk”, “Tajvid’’ 1911-yil, “Havoyiji diniya” “Tarixi Islomiya” 1912-yil, “Yer yuzi’’ 1916-1917-yillar 4 qismdan iborat. “O’zbekcha til saboqligi” darsliklari bir necha marta chop etilgan 15 . Munavvarqori 1914-yilga kelib, o’ziga o’xshagan taraqqiyparvar o’zbek shoirlarining she’rlarini jamlab “Sabzavor’’ nomi bilan nashr ettiradi. Munavvarqori o’z faoliyati davomida, pedagogik, matbuotchilik, muharrirlik, adiblik bilan cheklanmay, jiddiy siyosiy faoliyat ham yuritgan, shu sababli hukumat tomonidan bir necha bor hibsga olingan. 1917-1924-yillarda Munavvarqori “Shoroyi islom” “Turk adam markaziyat” “Ittihod va taraqqiyot”, “Milliy ittihod’’, “Nashri maorif” kabi jamiyat, firqa va tashkilotlar faoliyatiga rahbarlik Munavvarqori vijdon erkinligini inkor etmagan dunyoviy demokratik davlat tarafdori shu sababli Qo’qon shahrida tashkil topgan “Turkiston muxtoriyati” ni qo’llab-quvvatlagan. Munavvarqori 1929-yil 6-noyabrda 15 Sirojiddin Ahmad “ Munavvarqori” esse “ Sharq yulduzi ‘’ jurnali 1992-yil 5-son. PAGE \* MERGEFORMAT20 qamoqqa olinib, Moskva shahridagi Butirka qamoqxonasida qatl qilingan va Vagankova qabristoniga dafn etilgan. 1991-yilda rasman reablitatsiya qilingan. Munavvarqori tomonidan Shayhontohur da ochilgan jadid maktabi “Rushdiya’’ maktabi “Namuna’’ deb atalgan. XX asrning 10-yillaridan boshlab, usuli jadid maktablarida ona tili va adabiyot o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalar darsliklar o’qitishning texnik vositalari ko’rgazmali qurollar yangi o’qitish usullari qo’llanila boshlandi. Munavvarqori Abdurashidxon o’g’li o’qitishda ko’rgazmalikka alohida e’tibor qaratadi. Avloniy va Hamza ona tili va dabiyot darslarida ifodali o’qish va uning deklamatsiya, xor bo’lib o’qish, timsollarga bo’lib o’qish kabi shakllarini ishlab chiqdilar. Xususan Munavvarqori va Jadid pedagoglari tomonidan XX asr zamonaviy o’zbek pedagogikasi, uchun asos bo’lgan, nazariy tamoyillar ishlab chiqiladi, ona tili va adabiyot hamda unga yaqin fanlarni o’qitish uslubiyati, texnologiyasi va vositalaridan amaliy foydalanish davriga qadam tashlanadi. Munavvarqori o’zining “Yer yuzi ‘’ nomli kitobida juda ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Zamonaviy o’zbek pedagogikasi va uning ajralmas qismi bo’lgan ilg’or o’qitish metodlari tashqari olib kirilgan emas, balki jadid pedagoglari tomonidan ishlab chiqilgan edi 16 . Hozirda analitik tovush metodi deb yuritiluvchi o’qitish usulini Saidrasul Saidazizov, va Munavvarqori Abdurashidxonovlar tayyorlab darsliklarga tadbiq etgan edi. Natijada bu tavsiyalar asosida 1902-1918-yillar orasida 15 dan ortiq alifbo darsliklari dunyo yuzini ko’radi. Hozirgi alifbo darsliklarining yangi nashrlarini tayyorlashda Saidrasul Saidazizov “Munavvarqori Abdurashidxonov va Rustambek ibn Yusuf bekhojilarning alifbo darsliklaridan ijodiy foydalanish samarali natijalar beradi. Turkiston Muxtoriyatining vujudga kelishida va davomiyligida jadidlarning tutgan o’rni nihoyatda beqiyosdir. Sovet tarixshunosligida uzoq vaqt mobaynida 16 Munavvarqori Abdurashidxonov “Yer yuzi” 1915-1916- yillar S-4; 5; 6; 7. PAGE \* MERGEFORMAT20 jadidchilik“ Reaksion’’ g’oyaviy oqim sifatida ko’rsatiladi. Jadidlarning tarixiy xizmati ijtimoiy vazifalarni hal etishning tadrijiy islohot tamoyillarini ishlab chiqarishda farmasiyaviy, institutsional o’zgarishlarning eng samarali yo’lini tanlashlari va mustamlaka tuzumini tugatish uchun kurash olib borishlarida ko’rinadi. Ularning zamonaviy ta’lim amaliyotiga oid konseptual g’oyalari ma’naviy me’ros sifatida hozirgi islohotlarning strategiya va keng miqyosli yo’liga muayyan darajada asos bo’lib xizmat qiladi. Jadidchilik ma’lumki, Markaziy Osiyo mintaqasi ijtimoiy rivojlanishning tub burilish bosqichida yuzaga keladi. Mahalliy vatanparvarlarning mustamlaka Turkistonda inqirozli holatini umumjahon jarayonlaridan tobora ortda qolayotganini, tub aholining erkparvarlik harakatlariga keskin zarba berilib, hamma joylarda bostirilishini, ma’naviyat sohasidagi turg’unlikni idrok etishlari, jamiyatni atroflicha isloh etish kerak degan g’oyaning yuzaga kelishiga turtki bo’ladi. Biroq bu islohotchilik harakati tarixiy murakkab yo’lni bosib o’tadi. Jadidchilik jamiyat rivojlanishining istiqbollariga oid turli falsafiy fikrlar va dunyoqarashlarning to’qnashuv maydoniga aylanadi. Bu ijtimoiy rivojlanishning asosiy masalalari va eng avvalo, feodalizm hamda mustamlakachilikning asoslarini buzish mafkurasini konseptual jihatdan idrok etishda ko’rinadi. 1-bosqichda jadidchilik harakati yetakchilari asosiy e’tiborni butun ijtimoiy tizimni o’zgartirishdan ko’ra, ma’naviyat sohasini yangilashga qaratdilar. Jadidlar yangi usuldagi maktablar tashkil etish, gazetalar chiqarish, darslik va o’quv qo’llanmalari ( ayniqsa tabiiy fanlar bo’yicha ) nashr etish, g’arb texnika va texnologiyasini o’rganish zaruriyatini, Yevropa madaniyati yutuqlaridan foydalanishni targ’ib etish, orqali milliy dunyoviy, ta’limni yuzaga keltirish, ma’naviy hayotni yangilash va boyitish milliy o’zlikni anglashni yuksaltirishga zamin yaratdilar 17 . Huquqshunos D. Toshqulov ning ishlarida ko’rsatilganidek ma’rifatparvarlar, jumladan Munavvarqori asarlarida ham 17 Xolboyev S. “Fan va Turmush” T., 1991. S-145; 176; 190. PAGE \* MERGEFORMAT20 mustamlaka - feudal jamiyatning siyosiy-huquqiy muassasalari markaziy o’rin tutadi. Ular jumladan Munavvarqori, o’z asarlarida hokimiyatning qonunsizlik, va poraxo’rlik haddan, ziyod og’ir soliqlar, kabi zulmkorligi ko’rinishlarini ayamay tanqid qiladi. Jadidlar mustamlaka Turkistoni mahalliy ma’muriyati vakillarining saylov tizimini qoralashadi, chorizmning soliq siyosatiga ham norozilik bildiradilar. 2-jadidchilik yo’lboshchilari, tarixiy taraqqiyotni tezlashtirish, islomni yangilash, madaniy, bozor makonining ijtimoiy-iqtisodiy, shart-sharoitlarni yaratishni shakllantirish bilan chambarchas bog’liqdir. Yevropa va Rossiyaning ko’pgina ma’rifatlardan farqli o’laroq jadidlar dinni rad etishmadi, chunki ular ateist emasdilar. Munavvarqori fikriga ko’ra qo’shni davlatlar ilm-fani, chet el yozuvchilari asarlarini, Ogyust Kant asarlarini o’zlashtirish lozim deb aytadi - Munavvarqori. 1905-1907- yillarda Turkistonda jadidchilik harakati tashkiliy va g’ovayiv, jihatdan, chiniqadi. Munavvarqori va uning ijodiy faoliyati to’g’risida suratga olingan hujjatli film Munavvarqorining quyidagi so’zlari bilan boshlangan. “Ey qardoshlar, voy millatdoshlar, ko’zimizni g’aflat uyqusidan ochib, atrofimizga nazar solmog’imiz lozimdir. Har millat o’z saodat hol va istiqbolini muhofazasiga birinchi vosita ilm olmoqqa qanoat hosil qilib, ilm va maorifga ortiq darajada qo’shish hosil qilgan bu zamonda bizlar bu g’aflat va jaholatimizda davom etsak, istiqbolimiz nihoyatda xavfli bo’lib hamma olamga masxara va kulgu bo’lmog’imizga hech shubha yo’qdir. Munavvarqori o’zi tashkil etgan. “Xurshid’’ gazetasining bir sonida shunday deydi; “ Kitoblarda tasnif qiling’on zotlar o’lg’onlari uchun aytgan so’zlarining zohiri shariatga muholif o’lsa ham haqiqati muvofiqdir. Munavvarqorining tanlangan asarlari nomi ostida mashhur kitobi yangicha qiyofa aks etgan edi. Ushbu kitobdan olingan asarlarning salmoqli qismini Munavvarqorining Toshkent va Moskvadagi qamoqxonalarda yozgan xotiralari tashkil etadi. Bu xotiralar dastlab ОГПУ ( Birlashgan davlat siyosiy boshqarmasi) ning O’rta Osiyodagi muxtor vakili L.N. PAGE \* MERGEFORMAT20 Belskiyning topshirig’I bilan yozila boshlangan. Tarixchi Naim Karimov ta’biri bilan aytganda ma’lumki Turkiston Muxtoriyat hukumati zo’ravonlik yo’li bilan tugatilgach, o’z vatanlarining mustaqil bo’lishini orzu qilgan ziyolilar turli yo’l va usullar bilan bolshevizmga qarshi kurash olib boradilar. Munavvarqori ana shu kurashning oldingi safida bo’libgina qolmay shu kurashga rahbarlik ham qiladi 18 . Shuning oqibati o’laroq 1921 va 1926-yillarda qamoqqa olinadi. Ikkinchi marotaba hibslanganida u qamoqdan sovetlarga qarshi kurash olib bormaslik sharti bilan ozod qilinadi. ОГПУ Munavvarqorini doimiy nazorat ostiga olib Lev Belskiy siymosida undan jadidlarning kuni kecha olib borilgan va 20-yillar so’ngida ham olib borayotgan faoliyatlari to’g’risida mukammal ma’lumotnoma yozib berishni ham talab qiladi. Agar Munavvarqori jadidlarning sovetlarga qarshi olib borgan va olib borayotgan xatti-harakatlarini yashirgudek yoxud xaspo’shlagudek bo’lsa, uni qamoqqa chiritishini pisanda ham qiladi. Munavvarqori o’z xotiralarini ana shunday qaltis vaziyatda yozadi. Atoqli adabiyotshunos Izzat Sulton Munavvarqori nomini endigina tilga olish mumkin bo’lgan kunlardan birida shunday voqeani aytib bergan edi. Kunlarning birida u tramvayda bir keksa kishni uchratib uning yuz qirralari tanish ekanligiga e’tibor qaratgan. Keksa kishi ham shoir Izzat Sultonni tanib, Munavvarqorining safdoshlaridan biri bo’lganini aytgan. “Ismi yodimda yo’q, ammo familiyasi Karimov edi” deb izoh bergan edi. Izzat Sulton. Izzat Sultonga Bu voqeani aytib bergan kishi Mirxalil Karimov degan jasur insonni bo’ladi. Munavvar qori L.N. Belskiydek ОГПУ xodimlari ixtiyorida “milliy ittihodchilar” qamoqqa olina boshlagach, Munavvar Qori paytini topib ularga “ Qanday aybni qo’ymasinlar, bo’yningizga oling, aks holda biz ozodlikda yurgan yor-do’stlarimizning nomlarini aytib, ularning qamalishiga sababchi bo’lamiz. Biz o’zimizning jonimizni qurbon 18 Karimov N. Adabiyot va tarixiy jarayon. – T.: Mumtoz so‘z, 2012 PAGE \* MERGEFORMAT20 qilish evaziga millatni saqlab qolishimiz mumkin” deb aytadi. 1874-yilda 6-iyun kuni yozilgan xatda Kerenskiy fikrini davom ettirib, “Bosib olingan o’lkani assimilatsiya qilish maqsadida yangi o’quv muassasalarining xalq ommasi orasida bir xilda savod tarqatish uchun ochilishi taxminan qilinadi’’ 19 - deydi. 1894-yil 27-mayda qabul qilingan qoidaga muvofiq madrasalarda katta mudarris sifatida ishlashlari mumkin edi. Bu kabilardan Munavvarqorining xabari bor edi. Munavvarqori dunyoqarashining shakllanishida yuqorida tilga olingan voqealardan tashqari Turkiya va Misrdan kelgan mushavviqlarning (Tadqiqotchilar) turk, ozarbayjon, fors va rus tillaridagi adabiyotning rolini inkor etib bo’lmaydi, Orenburg, Qozon, Peterburgda nashr etilgan matbuot va adabiyot Ziyo Ko’kali , Tavfiq Fikrat, Ziyo Posho kabi namoyondalardan tashqari islom va islom malakatlari istiqloli uchun qayg’urgan Muhammad Abdo, uning ustozi Jamoliddin Afg’oniy kabi kishilarning asarlari faqat Munavvarqorigagina emas, balki ko’pgina musulmon mamlakatlaridagi yoshlarning ongi va dunyoqarashiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Ayni shunday murakkab bir sharoitda o’lka o’quv yurtlari bosh inspektori, N. Ostroumov V, Nalivkin, S, Gramenitskiy, P, Aznachev kabi nozirlar maktab dasturlari kitoblarni sinchiklab tekshirar edilar. Turkiston gubernatori Kavaleriya general leytenanti Samsonov quyidagicha ko’rsatma beradi., uning mazmuni. 1. Boshlang’ich umumta’lim beradigan usuli jadid maktablari xalq o’quv yurtlari, inspeksiyasi ruxsati bilan ochiladi. 2. Usuli jadid maktablari o’qituvchilari ularda ta’lim olayotgan o’quvchilarni o’z qavmlaridan tayinlashni nazorat qilib turishlari zarur. 3. Maktablarni ochganlarga shahar va qishloq jamoalariga bu maktablarda umumiy davlat tili hisoblangan rus tilini o’qitishni joriy qilish tavsiya etilsin. 4. Bunday maktablarni ochishda maktab ochuvchi shaxs yoki jamoa maktabda o’quv ishlari olib boriladigan o’quv kursi dasturi bilan birga darsliklar nomini taqdim etishni talab qilishi zarur. 5. Mening 19 Munavvar qori Abdurashidxonov. “Maqbul qurbonlar” (Tanlangan asarlar). – Т., 2003.-B 89 PAGE \* MERGEFORMAT20 farmoyishim e’lon qilingan kundan boshlab barcha mavjud usuli jadid maktablarida ushbu qoidalarga amal qilish majburiydir deb aytadi. Munavvarqori bunday ko’rsatmalarga e’tibor bermay usuli jadid maktablari uchun suv va havodek zarur bo’lgan darslik va dasturlarni ishlab chiqadi. Arxiv hujjatlarining ma’lumotlariga qaraganda Munavvarqorining “Adibi avval” kitobi, S.Aziziyning “Ustodi avval” kitobi bilan barobar rus-tuzem maktablarida o’qitilgan. Shu yillarda rus-tuzem maktablarining mashur o’qituvchilaridan hisoblangan S. Gramenskiyning rus va o’zbek tillarida “Ilmning manfaati’’ P.A. Bitnikovning “ Salim-ul avval’’ kitoblari ham nashr etiladi. Biroq Munavvarqorining “Adibi avval’’ kitobi Mahmudxo’ja Behbudiyning tojik bollari uchun mo’ljallangan “Alifboi maktabi Islomiya” (1906) kitoblaridan ancha farq qilib chuqur ma’no va mazmunga ega edi. 1912-yilga kelib Shoir Munavvarqori o’quvchilarga husnixat, jug’rofiya, islom tarixi, turk qavmlari tarixi fani kabi fanlarni oshkora o’qita boshlaydi. Maktab ostonasida qorovul qo’yib bolalarga ijtimoiy sohalardan saboq bera boshlaydi. Rus tilini o’qitish masalasini ko’ndalang qo’yadi. Ze’roki Dushmanni yengmoqchi bo’lsang, uni o’rgan, aqidasiga amal qilgan Munavvarqori quyidagilarni “Ma’viza” bitmasini beradi. “Sirdaryo viloyati Xalq o’quv yurtlari direktori janobi oliylariga Toshkent Shahar Shayx Hovandin Tohur daha Tarnovboshi maktabining muallimidan: siz izzatlikdan men boshqarayotgan maktabda, musulmoncha ta’limdan tashqari quyidagi predmetlar: arifmetika, o’qish kitobi, jug’rofiya va dunyo ma’lumotini mazkur dastur asosida o’qitmoqqa ijozat berishingizni so’rash sharafiga muyassarman. ( O’qituvchi M, Q. Abdurashidxonov 1911.Y. fevral ). Munavvarqori maktab maorif islohoti tom ma’nodagi milliy maktab yaratish niyatidan sira qaytmaydi. 1914-1916-yillarda kelib Turkistondagi ko’pgina maktablar Munavvarqori Tuzgan dastur asosida ishlar edi. 1917-yilda Munavvarqori Toshkent shahar dumasiga a’zo etib saylanadi ammo bir yil oldin u ayni maktab masalasida shahar ma’murlari bilan jiqqamush bo’ladi. PAGE \* MERGEFORMAT20 Kuropatkin oldiga bollarni boshlab borib usuli jadid maktablariga keng yo’l berishni so’raydi. Yosh shoir hisoblangan Munavvarqorining shogirdi To’g’rul ( B. Haydariy) gubernator ostonasida turib, ustozining niyatini ma’qullab A.N. Kuropatkin sha’niga she’rlar to’qiydi. Bu ish uchun Munavvarqorini hibsga oladilar. Ammo ko’p o’tmay ozod qilingan Munavvarqori 1917-yil 6-sentabrda shahar boshlig’i N.G. Malliskiy oldiga masalani ilgari suradi. Munavvarqori tatarcha darsliklar va rossiya va Yevropadan tatar o’qituvchilarini chaqirish mumkinligini va ularni yaxshi mukofot bilan taqdirlash lozimligini aytadi. Bir so’z bilan aytganda Munavvarqori sartlarni tatarlashtirish to’g’risida yaxshi yo’lni ko’rsatadi 20 . Shu bois bu mahalliy aholi vakillari bilan kelishib olingach maxsus komissiya e’tiboriga taqdim etish lozim. Shundan keyin tezda Toshkent Dumasi Munavvarqori tomonidan Toshkentda 1917-1918-o’quv yilida ochilajak, “ Milliy Maktab’’ uchun 37 ming so’mdan ortiq miqdorda yangi kredit ochishga ruxsat berishga qaror qiladilar. Munavvarqori “Milliy maktab” asoschisi bo’libgina qolish bilan birga chet elga bollarni o’qishga yuborish masalasini yechishga intiladi. Yaxshisi keksa san’atkor Abdurahmon Akbarov xotiralariga ko’z tashlasak unda quyidagicha: “To’dadagi jadidlarning bosh rahbari bo’lgan Munavvarqori bir kuni to’daning majlisiga kelib, “Ziyoli yoshlardan bir nechtasini Germaniyaga yuborib o’qitish kerak deb uzoq nutq so’zladi. Shundan keyin to’daning rahbarlaridan 7-8 kishi Orifxo’jaboyning Yangi Shahrdagi hovlisida shu tariqa 1-majlisni o’tkazdilar. Ammo Toshkentlik boyonlarning ko’pchiligi 2-majlisni Shayx Hovandi Tohurlik Kattaxo’ja Xo’jayevning uyida o’tkazishga qaror qiladilar 21 . Chunonchi, mavlono Fuzuliy derki; “ Sanamlar sajdasidur bizda toat tangrichun zohid, Kishi ko’rsang sen o’z diningda 20 Rajabov Q. Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash: tarix haqiqati (1920-1924 yillar). – Т., 2002.-B 56 21 Xolboyev S.,,Munavvarqori’’ ,, Fan va Turmush’’ T.,1991. S- 145; 176; 190. PAGE \* MERGEFORMAT20 taklifi namoz ayla’’ deydi buni zohiran muholifi kitobga borib taqaladi degan fikrlarni ilgari suradi. Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, nafaqat Toshkent balki butun Turkistondagi jadidchilik harakati va faoliyatida Munavvarqori faoliyati va uning ilmiy me’rosining o’rni nihoyatda beqiyosdir. Men shunday buyuk nafaqat jadid, balki beqiyos ma’rifatparvar, yetuk ilm sohibi avlodi ekanligimdan o’zgacha faxr tuyg’usini his qilaman. 2.2.Munavvarqori Abdurashidxonov – millat fidoyisi XIX asr oxirida Turkistondagi ma rifatparvarlik davrini boshlab bergan, o lkaʼ ʻ xalqlari manfaatlarini himoya qilishga o zining butun ongli faoliyatini bag ishlagan ʻ ʻ fidoyi vatandoshlarimizdan biri Munavvar qori Abdurashidxon o g li (“Munavvar” – ʻ ʻ nur olgan, nurli degani. Turkiyada hozir ham bu so zni ziyoli o rnida qo llaydilar; ʻ ʻ ʻ “qori” – Qur onni maromiga yetkazib o qiydigan) edi. ʼ ʻ Jadidchilik namoyandalarini sinfiy dushman deb bilgan bolsheviklar bu harakatni faqat ma rifiy harakat deb baholab, ularni siyosiy kaltabinlikda ayblab ʼ kelgan edilar. Holbuki, Munavvar qori 1927-yilda Toshkent okrug maorif xodimlari qurultoyida so zlagan nutqida bolsheviklar qo ygan bu aybga: “Chor hukumatini ʻ ʻ yo qotish jadidlarning tilagida bor edi. Siyosiy vazifamiz va maqsadimiz ham ʻ shundan iborat bo lishi yashirin emas. Nainki, biz jadid maktabi ochish bilan savdo ʻ xizmatchilari, boshqacha ta bir bilan aytganda, do konda nasiya yozadurgon xodimlar ʼ ʻ yetkazsak. Bu ishga aqlli odam shu bahoni berishda u yoq, bu yoqni mulohaza qilsin. Jadid maktabi ochishimizga siyosiy va madaniy kurashchilar tayyorlash bahosi PAGE \* MERGEFORMAT20 berilmaganiga (ta kid bizniki. – M.T., D.R.) taassub bildira olmay o ta olmayman”ʼ ʻ 22 , degan edi. Turkiston xalqlari ijtimoiy-siyosiy tafakkurining o sishida shubhasiz, ʻ jadidchilik matbuoti beqiyos xizmatlar qilgan. Munavvar qori 1906-yildan nashr etila boshlangan dastlabki milliy gazeta –“Taraqqiy”ning tashkilotchilaridan va mualliflaridan edi. Shu gazetaning 1906-yil 14-iyun sonida e lon qilgan “Bizning ʼ jaholat – jahli murakkab” maqolasida “Ey qardoshlar, voy millatdoshlar!!! Ko zimizni g aflat uyqusidan ochib, atrofimizg a nazar solmakimiz lozimdir. Har ʻ ʻ ʻ millat o z saodat hol va istiqbolini muhofazatig a birinchi vosita ilm o lmakig a ʻ ʻ ʻ ʻ qanoat hosil qilib, ilm va maorifg a ortiq darajada qo shish qilgan bu zamonlarda ʻ ʻ bizlar bu g aflat va jaholatimizda davom etsak, istiqbolimiz nihoyatda xavflik o lub ʻ ʻ hamma olamga masxara va kulgu o lmog imizda hech shubha yo qdir. Bu jaholat ʻ ʻ ʻ natijasidurki, o zimiz yerlik musulmonlardan o ldig imiz holda musofir rus va ʻ ʻ ʻ yahudiylar eshigida mardikor va xizmatchi o lduk. Bu jaholat xohishidurki, millat ʻ foydasi uchun jonin qurbon qilmoqqa loyiq arslon kabi yigitlarimiz butun millatni yodlaridin chiqorib, iste dod va g ayratlarini choyxona va pivaxonalarg a sarf ʼ ʻ ʻ etmadadurlar” 23 , deb ogohlikka da vat etgan edi. ʼ Munavvar qori fikricha, chorizm istilosidan avvalgi Turkistonni qamrab olgan mavjud iqtisodiy-ijtimoiy, ma naviy-madaniy inqiroz sabablari XVII-XVIII asrlarga ʼ borib taqaladi. “Bul zamondin yuz yildan ziyodroq muqaddam zamondin boshlab, - deb ta kidlaydi u, - millat devorining har tarafig a rahnalar paydo bo ldi. Munga ʼ ʻ ʻ sabab ulamo va umarolarimizning o z nafslarini rioyasida harakat qilmoqlari bo ldi. ʻ ʻ 22 Munavvar qori Abdurashidxonov. “Qoralash yaxshi emas” (Tanlangan asarlar), – Т., 2003. – B. 181. 23 Munavvar qori Abdurashidxonov. “Bizning jaholat – jahli murakkab” (Tanlangan asarlar). -Т., 2003. – B. 145- 146. PAGE \* MERGEFORMAT20 Podshoh va xonlarimiz bo lsa, millatg a qilg on xizmatlari tanho xotun olmoq vaʻ ʻ ʻ kuchuk urushtirmoq va beg ayrat va haqqoniyat dindor kishilarni badarg a qilmoq va ʻ ʻ tutub o ldirmoq bo ldi. Shuning uchun millat devorining rahnalari tobora ziyoda ʻ ʻ bo ldi”. ʻ Rossiyadagi 1905-yil voqealaridan keyin Rossiya davlat dumasiga Turkistondan vakil saylash maqsadida ulamo va siyosiy arboblarimiz o tkazgan ikki-uch yig ilish ʻ ʻ esa “yolg uz palov va ziyofatxo rlik birla nafsoniyatdan iborat bir majlis ʻ ʻ bo lganligini” ʻ 24 , chunki unda har kim o z shaxsiy manfaati nuqtai nazaridan mulohaza ʻ yuritib, so zlaganini qayd etadi. Adib mahalliy boshqaruv ma muriyati vakillarining ʻ ʼ millat va Vatan manfaatlarini anglash masalasida hamon yakdil emasliklaridan kuyunib “…o z hukumatdorlarimizning ko zlarini g aflat chunon qoplamishki, hanuz ʻ ʻ ʻ o z nafslarining foydasini axtarmoqqa mashg uldirlar va ul foydadin millat va ʻ ʻ shariatg a xoh foyda o lsun, xoh zarar o lsun har bir harakatlaridin manfaati ʻ ʻ ʻ shaxsiyalari maqsuddir. Va har fikrlarida rioyai nafslari mavjuddir” 25 , - deb yozadi. Munavvar qori o lka xalqlarining milliy qadriyatlari mustamlakachilar tomonidan ʻ oyoq osti qilinganligini inkor etib bo lmaydigan dalillar orqali ochib beradi. Turkiston ʻ bir vaqtlar boy madaniyatga ega zamin bo lganligini, Samarqand, Buxoro, Qo qon, ʻ ʻ Toshkentdagi va ayrim qishloqlarda ham ulkan madrasalar aynan vaqflar tufayli ham dunyoviy, ham diniy fanlarni o rgatishda shuhrat topganligini ta kidlab, bu ʻ ʼ shuhratning qay tariqa so nib qolganligini izohlaydiki, bu izohlar o quvchini chuqur ʻ ʻ o yga toldiradi. ʻ Uningcha “keyingi paytlarda Turkistonda sodir bo lgan urushlar oqibatida, ʻ xonlarning hukmronlikka intilishlari, turli bosqinchilarning hujumlari tufayli 24 Munavvar qori Abdurashidxonov. Nutq va maqolalar (Tanlangan asarlar), -Т., 2003. – B. 140. 25 Munavvar qori Abdurashidxonov. “Maqbul qurbonlar” (Tanlangan asarlar). – Т., 2003.-B 141 PAGE \* MERGEFORMAT20 madaniyat-ma rifat rivoji to xtab qoldi, ba zi olim, ulamolar tabiiy ravishda vafotʼ ʻ ʼ etdilar, boshqalari turli mamlakatlarga ko chib ketdilar, qadimiy madaniyatni ʻ eslatuvchi madrasa va vaqflar hozirgacha saqlab qolindi. Har qanday madaniyatli xalqning hukumati madrasayu vaqflarni omillik bilan boshqarish orqali davlat g aznasiga zarar keltirmay, ushbu madrasa va maorif darajasini ko tarishi hamda ʻ ʻ o quv ishini to g ri yo lga qo yishi mumkin edi. Ammo, Turkiston, turkiy ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xalqlarining baxtsizligiga ko ra, eski rus hukumatlari tomonidan zabt etildi va ʻ xalqning madaniy-ma rifiy masalalari o zga qolipga solindi. Eski rus hukumati ʼ ʻ mahalliy xalqlarni ruslashtirish maqsadini ta qib etgani bois madaniyat-ma rifat izlari ʼ ʼ Turkiston tuprog idan tamom yo qoldi” ʻ ʻ 26 . Chor hukumatining Turkiston xalqlarini ruslashtirishga qaratilgan shovinistik milliy siyosatining amalga oshirilish mexanizmini ochib berib, Pobedonossev, Ilminskiy va Ostroumov singari missionerlarning nazorati ostida va ularning tashabbusi bilan eng yirik vaqflar mustamlakachilar foydasiga tortib olinganligini, madrasa va maktablarda faqat sof diniy xarakterdagi fanlar qoldirilib, geografiya, matematika, fizika kabi dunyoviy fanlar butunlay man etilganligini, bu fanlarni maxfiy ravishda o rgatuvchi o qituvchilar inqilobchi, panislomchi sifatida og ir ʻ ʻ ʻ jazolarga tortilganini, umumta lim fanlarini o rganishni istovchilar esa rus tilini ʼ ʻ bilish-bilmasligidan qat i nazar, bu fanlarni rus tilida o rganishlari shart qilib ʼ ʻ qo yilganligini qayd etadi. ʻ Shu bois Munavvar qori matbuotdagi chiqishlarida chorizm mustamlakachilik siyosatining mohiyatini xalq ongiga yetkazishga dadil harakat qildi. Masalan, “Najot” gazetasining 1917-yil 26-martdagi sonida Turkiston xalqlarining 1916-yilgi mardikorlikka qarshi qo zg oloni chor ma murlari tomonidan shafqatsizlarcha ʻ ʻ ʼ 26 Rajabov Q. Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash: tarix haqiqati (1920-1924 yillar). – Т., 2002.-B 162 PAGE \* MERGEFORMAT20 bostirilganiga ishora qilib, “uydagi xotun- qiz, beshikdagi bolalar, hech narsa qo lidanʻ kelmaydurg on chol va kampirlar, tilsiz hayvonlar, jonsiz imoratlar va mollar hech ʻ biri istisnosiz suratda otildi, kesildi, yoqildi, yondurildi… Alhosil, Turkiston musulmonlari zulm panjasining ostida shul qadar ezildilar va hurriyat, huquq yo lida ʻ shul qadar ko p qurbon berdilarki, bir-ikki oy ichida boshqa millatlarning 145-yil ʻ ichida (Munavvar qori 1772-yilgi Yemelyan Pugachev qo zg olonidan 1917-yilgi ʻ ʻ Fevral inqilobigacha bo lgan Rossiya tarixini nazarda tutgan. – ta kid bizniki. – M.T., ʻ ʼ D.R.) bergan qurbonlariga quvlab yetishdilar” 27 , deb yozdi. Munavvar qori XX asr boshidagi ijtimoiy-siyosiy tafakkurning, milliy-ozodlik harakatining eng e tiborli namoyandalaridan bo lganligi uchun ham 1921-yilda uning ʼ ʻ nomzodi “Turkiston milliy birligi” nomli yashirin harakatning raisligiga qo yilgan. ʻ Biroq, u hech qachon isyonga, qo zg olonga da vat qilgan emas. To g ri, u “Haq ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ olinur, berilmas” 28 , deb yozgan. degan shiorga amal qilgan. Lekin bu haqni ilm- ma rifatni, fan- texnikani egallash, ma rifiy-madaniy vositalarni ishga solish ʼ ʼ orqaligina qo lga kiritishni aqlga muvofiq deb topdi. ʻ Shu maqsadda 1908-yildan 1923-yilga qadar uning g ayrat va tashabbusi bilan ʻ yuzdan ortiq turkistonlik chetda o qib keldi. (Buxoroda bu tashabbusni 1920-1923- ʻ yillarda Fitrat va F. Xo jayev qo llab chiqdilar) Ma lumotlarga qaraganda, birgina ʻ ʻ ʼ 1922-yilda Germaniyada o qiyotganlarning soni 60 ga yetgan. Shulardan beshtasi – ʻ Abduvahob Murodiy, Sattor Jabbor, Saidali Xo jayev, Ahmad Shukuriy, Vali ʻ Qayumxon toshkentliklar edi. Munavvar qori teatrchilik ishini yo lga qo yib, “Teatr ʻ ʻ havaskorlari truppasi”ni tashkil etdi va Kolizeyda “Padarkush” dramasini birinchi marta sahnaga qo ydi. Eng e tiborlisi shuki, Munavvar qori o zbek millati tarixida, ʻ ʼ ʻ 27 Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. Davriy to‘plam, № 1, – Т., 1999.-B 157 28 Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. Davriy to‘plam, № 1, – Т., 1999.-B 238 PAGE \* MERGEFORMAT20 birinchi navbatda, jamoat va siyosiy arbob sifatida qoldi. XIX asrning 90-yillari oxiridan umrining so ngigacha millat va vatan ravnaqi, ozodligi yo lida kurash olibʻ ʻ bordi. Munavvar qori tashabbusi bilan 1925-yilda “Milliy ittihod” “Milliy istiqlol” degan nom bilan qayta tashkil etilgan. Bunga Markaziy Osiyoda milliy-davlat chegaralanishi o tkazilib, Turkistonning parchalanishi, O zbekiston Sovet Sotsialistik ʻ ʻ Respublikasining tashkil etilishi, shuningdek, bevosita Turkiston birligi uchun kurashning o ta qiyin bo lib qolganligi sabab bo lgan. Munavvar qori boshliq “Milliy ʻ ʻ ʻ istiqlol” a zolari endi mustaqil O zbekiston davlati uchun kurash g oyasi ostida ish ʼ ʻ ʻ yuritganlar. “Milliy ittihod” tashkiloti Markaziy Qo mitasining qarorlaridan birida ʻ aytilishicha, ular “bosmachilik” harakatidan to g ri yo nalishda va aniq siyosiy ʻ ʻ ʻ maqsadni ko zlab foydalanishni mo ljallaganlar. Buning uchun, eng avvalo, sovet ʻ ʻ Rossiyasi hukumati va uning vakillariga turli yo llar bilan “bizning xalqimiz ʻ sovetlashtirishni qabul qilolmayapti, xalq buni xohlamayapti, shuning uchun qo liga ʻ qurol olib, uyushib kurashga ko tarilyapti, ko p qon to kilishi mumkin” degan fikrni ʻ ʻ ʻ singdirib borishgan. Ushbu qarorda yozilishicha, “Bir vaqtning o zida tarqoq ʻ bosmachi guruhlarini birlashtirish va siyosiylashtirish yo lida ish olib borish kerak. ʻ Chunki yaxshi qurollangan va kurashlarda tajriba orttirgan bu kuchlar orasida ajoyib komandirlar va botir jangchilar pishib yetilgan bo lib, ulardan kelajakda milliy ʻ armiyani juda tez shakllantirish mumkin. Vaqti kelib, sovet Rossiyasidan ajralish masalasi ko tarilganda real kuchga ega bo linadi” ʻ ʻ 29 . 29 Rajabov Q. Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash: tarix haqiqati (1920-1924 yillar). – Т., 2002.–B 22-23 PAGE \* MERGEFORMAT20 Markaziy Osiyoda sovet tuzumi istibdodi o rnatilgach jadidlar tutgan siyosiyʻ pozitsiya xususida to xtalar ekan Munavvar qori Abdurashidxonov o zining ʻ ʻ bolsheviklar qamoqxonasida yozgan “Xotiralarimdan” asarida shunday deydi: “Bizlarning sinfiy dunyoqarashimiz negizida sinflarni inkor etish yotadi. Bizlar sinflarni bilmas edik, agar yirik burjuaziya deb hisoblanayotgan katta yer egalari va savdogarlarning juda ozgina guruhi hisobga olinmasa, bizlarning ko z o ngimizda ʻ ʻ hamma teng edi. Burjuaziya to g risida gapirganda bizlar yirik savdogar va katta yer ʻ ʻ egalarinigina nazarda tutar edik. Bizlar sho ro hukumatining mana shularga emas, ʻ balki mayda va o rta hol burjuaziyaga nisbatan olib borgan tadbirlariga qarshi bo ldik. ʻ ʻ Binobarin, bizlar asosan mayda burjuaziya manfaatlarini himoya qildik: mana shundan bizlarning o ktabr inqilobidan keyin mamlakat siyosiy hayotida tutgan ʻ rolimiz, sho ro hukumati, yo qsil diktaturasiga qarshi olib borgan kurashimiz ʻ ʻ tushunarli bo lsa kerak. ʻ XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Munavvarqori Abdurashidxonovning jadidchilik harakatidagi o‘rni va uning faoliyati Turkiston o‘lkasidagi siyosiy, ijtimoiy va ma’rifiy jarayonlarning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etar ekan.. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, jadidchilik harakati XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy sharoitlarda, asosan, rus mustamlakachiligiga qarshi kurash, milliy o‘zlikni anglash, ilm-fan va ta’limni zamonaviylashtirish g‘oyalariga asoslangan. PAGE \* MERGEFORMAT20 Munavvarqori Abdurashidxonov o‘z faoliyatida jadidchilikning asosiy tamoyillarini targ‘ib qilib, Turkiston xalqlarining o‘zligini tiklash va taraqqiyotga erishish uchun zarur bo‘lgan ta’lim, ilm-fan va siyosiy islohotlarni amalga oshirishga harakat qilgan. U jadid maktablari va matbuot vositalarini tashkil etishda, milliy g‘oyalarga asoslangan siyosiy harakatlarda faol qatnashgan. Munavvarqorining ta’lim sohasidagi islohotlari, xususan, maktablar va o‘quv darsliklaridagi o‘zgarishlar o‘sha davrning zamonaviy ta’lim tizimini shakllantirishda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Shuningdek, u turli matbuot organlarida o‘z g‘oyalarini ilgari surib, xalqni ma’rifatga chaqirdi, yangi zamon talablariga javob beradigan ijtimoiy tizimni yaratish uchun g‘oyaviy poydevor qo‘ydi. Munavvarqori Abdurashidxonovning faoliyati jamiyatda keng o‘zgarishlarni amalga oshirishga xizmat qildi. Uning ko‘rsatgan yo‘li, milliy istiqlolni ta’minlash va xalqni ma’rifatli qilish yo‘lida olib borgan sa’y-harakatlari, ayniqsa, bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Jadidchilik harakatining ta’lim, siyosat va ijtimoiy hayotga ta’siri uzoq muddatli bo‘lib, bugungi o‘zbek jamiyatining rivojlanishida tarixiy asoslar yaratgan. Munavvarqori Abdurashidxonovning g‘oyalari zamonaviy o‘zbek jamiyatining ilmiy, ma’naviy va siyosiy taraqqiyotida yangi imkoniyatlar yaratdi. Uning ishlari va yondashuvlari, xususan, ta’lim islohotlari, milliy matbuot, siyosiy faollik va milliy istiqlol uchun kurashdagi qat’iyati bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Hozirgi davrda olib borilayotgan islohotlar, yosh avlodni tarbiyalash va ma’naviy o‘zlikni tiklashda Munavvarqorining merosi o‘zining katta ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, o‘quv tizimida jadidchilikka asoslangan yangilanishlar, ilm-fan va ma’rifatni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar Munavvarqori g‘oyalarining dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. PAGE \* MERGEFORMAT20 Shu sababli, Munavvarqori Abdurashidxonovning jadidchilik harakatidagi o‘rni va merosi tarixiy va ilmiy nuqtai nazardan nafaqat o‘sha davr uchun, balki bugungi kunda ham o‘zining o‘rni va ahamiyatini yo‘qotmagan. U yaratgan ilmiy-ma’naviy poydevor, o‘zbek xalqining kelajakdagi taraqqiyoti uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, haqiqiy ma nodagi mustaqillikni orzu qilgan Munavvarʼ qori Abdurashidxonovning Vatan va xalq baxt-saodatini ko zlagan orzu-istaklari ʻ bugungi mustaqillik sharofati bilan ro yobga chiqdi. Uning siyosiy-huquqiy qarashlari ʻ va hayot yo li esa XX asr birinchi choragidagi Turkiston xalqlari ijtimoiy-siyosiy ʻ tafakkuri, madaniyati, ma rifatining mumtoz va betakror namunasi bo lib qoldi. ʼ ʻ Shu bilan birga, jadidchilik harakatining tarixiy o‘rni va Munavvarqorining faoliyatini chuqur o‘rganish, nafaqat o‘z tariximizni to‘liq tushunishga yordam beradi, balki milliy o‘zlikni anglash, kelajakdagi islohotlarga tarixiy asos yaratish va ma’naviy merosni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Косимов Б. Миллий уйгонии: жасорат, маърифат, фидойилик. Т.: Маънавият, 2002. 234-235-бетлар 2. Абдурашидхонов М. Хотираларимдан (Жадидчилик та рихидан лавхалар). Тошкент: Шарк, 2001. 3. Аршаруни А. Габидуллин Х. Очерки панисламизма и пантуркизма в России. Казан, 1931. стр. 13. PAGE \* MERGEFORMAT20 4. Munavvar qori Abdurashidxonov. “Qoralash yaxshi emas” (Tanlangan asarlar), – Т., 2003. – B. 181. 5. Munavvar qori Abdurashidxonov. “Bizning jaholat – jahli murakkab” (Tanlangan asarlar). -Т., 2003. – B. 145-146. 6. Munavvar qori Abdurashidxonov. Nutq va maqolalar (Tanlangan asarlar), -Т., 2003. – B. 140. 7. Munavvar qori Abdurashidxonov. “Maqbul qurbonlar” (Tanlangan asarlar). – Т., 2003. 8. Rajabov Q. Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash: tarix haqiqati (1920-1924 yillar). – Т., 2002. 9. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. Davriy to‘plam, № 1, – Т., 1999. 10. Xolboyev S. “Fan va Turmush” T., 1991. S-145; 176; 190. 11. Munavvarqori Abdurashidxonov “Yer yuzi” 1915-1916-yillar S-4; 5; 6; 7. 12. Sirojiddin Ahmad “ Munavvarqori” esse “ Sharq yulduzi ‘’ jurnali 1992-yil 5- son 13. Sattorov.V.N Umumiy pedagogika fani taraqqiyotining ustuvor yo'nalishlari. ORIENTAL RENAISSANCE: INNOVATIVE, EDUCATIONAL, NATURAL AND SOCIAL SCIENCES,3, 710-719. 2023 14. Sattorov V.N.. Methods of shaping the culture of the teacher. Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning. vol 3 no.02. 36-41. ISSN (online): 2776-0995 2022 15. Arapbaeva.D.G, Amirova.B.I. Personal Psychological Adaptation and its Characteristics. INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION. VOL. 2. NO 2. -P. 68-70. 2023 16. Karimov N. Adabiyot va tarixiy jarayon. – T.: Mumtoz so‘z, 2012. PAGE \* MERGEFORMAT20 17. Xolboyev S. Munavvar qori Abdurashidxonov. – T.:Yoshlar nashriyoti uyi, 2022. – 152b PAGE \* MERGEFORMAT20

MUNDARIJA

Kirish

I.BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV HAYOTI VA FAOLIYATI HAMDA PEDAGOGIK QARASHLARI

1.1. Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va ilmiy-ma’rifiy faoliyati

1.2. Munavvarqori Abdurashidxonovning pedagogik qarashlari

II.BOB. XX ASR JADIDCHILIK HARAKATIDA MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOVNING TUTGAN O’RNI HAMDA UNING SIYOSIY FAOLIYATI HAQIDA

2.1. XX asr jadidchilik harakatida Munavvarqori Abdurashidxonovning tutgan o’rni

2.2.Munavvarqori Abdurashidxonovning siyosiy faoliyati haqida

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить