Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston oʻlkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyati (Samarqand jadidlari hayoti faoliyati misolida)

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA'LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ TARIX FAKULTETI Tarix (mamlakatlar va yoʻnalishlar boʻyicha) TURKISTON O LKASI JADIDCHILIK HARAKATI ʻ NAMOYONDALARI FAOLIYATI (SAMARQAND JADIDLARI HAYOTI FAOLIYATI MISOLIDA) MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent – 2026 Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. TURKISTON O'LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATINING SHAKLLANIS HI VA SAMARQAND JADIDLARINI NG O'RNI MAVZUSINING MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK TAHLILI 1.1.Mavzuning manbashunosligi.....................................................................11 1.2. Mavzuning tarixshunoslik tahlili..............................................................15 I bobga xulosa……………………………………………………………….18 II BOB. SAMARQAND JADIDLARINING IJTIMOIY-SIYOSIY VA MA'RIFIY FAOLIYATI 2.1. Samarqand jadidlarining hayoti va ularning ma'rifiy-ijtimoiy faoliyatga kirib kelishi……………………………………………………………………20 2.2. Samarqand jadidlarining usul-i jadid maktablari va matbuot sohasidagi faoliyati……………………..…………………………………………………23 II bobga xulosa……………………………………………………………..26 III BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING SIYOSIY JIHATLARI VA SOVET DAVRI REPRESSIYALARI 3.1. Jadidlarni ng siyosiy tashkilotl ar va milliy mustaqil lik kurashi…………………………………………………………………….….27 3.2. Sovet hokimiyati va jadidlar: repressiya va fojiali taqdirlar……………..30 III bobga xulosa…………………………………………………………….33 XULOSA…………………………………………………………………...…34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………………………37 – 2 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda yangi Oʻzbekiston – Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta'minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va oʻzgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati boʻlgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e'tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining koʻp ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda oʻzlikni anglash, xalqimizning boy moddiy va ma'naviy merosini asrab- avaylash boʻyicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. 1 Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta oʻrin tutuvchi jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyatini oʻrganish, oʻsha davr voqea- hodisalarini, milliy uygʻonish harakatining mohiyatini haqqoniy oʻrganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi. Oʻzbekiston davlatchiligi tarixining ajralmas qismi boʻlgan – Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatini, xususan Samarqand jadidlari hayotini oʻrganish alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur davr Markaziy Osiyo hududida Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi sharoitida milliy ma'rifat va istiqlol yoʻlida kurash nihoyatda kuchaygan jamiyat ijtimoiy-madaniy hayotida keskin oʻzgarishlar yuz bergan davr hisoblanadi. Shu bois, oʻzbek xalqi ma'naviy-intellektual tarixini oʻrganishda nisbatan kam tadqiq etilgan hamda e'tibordan chetda qolib kelgan jadidchilik harakatining Samarqand boʻlagi ham oʻziga xos oʻringa ega. 1 O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoev 2017 yil 22 dekabr kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasi. // Xalq so'zi 2017 yil 23 dekabr. – 3 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi Oʻzbekiston milliy uygʻonish tarixi muammolari doimo tadqiqotchilarning diqqat markazida boʻlib kelgan ersa-da, Samarqand jadidlari faoliyatiga doir ilmiy tadqiqot natijalari sanoqli. Vaholanki, jadidlar oʻz davrida qudratli imperiya mustamlakachiligi sharoitida ham ta'lim, matbuot, teatr va siyosiy kurash orqali millat taqdirini belgilashga uringan edilar. Bu harakatning asosiy namoyondalari – Mahmudxoʻja Behbudiy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy va Abdulqodir Shakuriy – nafaqat ma'rifiy, balki siyosiy jihatdan ham oʻz davri uchun muhim shaxslar sifatida tarixda oʻrin egallaydi. 2 Oʻzbek milliy tarixini oʻrganishga jiddiy eʻtibor berilayotgan bugungi kunda usul-i jadid maktablarining tashkil topishi, jadid nashriyotchiligi, milliy teatr va dramaturgiya, siyosiy tashkilotlar, jadidlarning Rossiya imperiyasi va sovet hokimiyati bilan munosabatlari hamda ularning fojiali taqdiri bilan bogʻliq masalalarni tadqiq etish va ochib berishga ehtiyoj benihoya katta. Jadidchilik harakatining muhim tayanchi boʻlgan Samarqand markazi faoliyatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy muammolari tarix fanida maxsus oʻrganilmaganligi bois mazkur ilmiy muammo tadqiqot mavzusi qilib olindi hamda tadqiqotda ushbu harakatning ma ' rifiy, ijtimoiy-siyosiy tizimiga oid masalalarni yoritish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqotning obekti: Markaziy Osiyoning yangi davr tarixi kontekstida Turkiston oʻlkasi jadidchilik harakati namoyondalarining, xususan Samarqand jadidlarining oʻlka tarixida tutgan ma'rifiy va siyosiy oʻrnini tadqiq etish hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti: Jadidchilik harakati davomida ya'ni XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Samarqand jadidlarining ma'rifiy va siyosiy faoliyatida yuz bergan jarayonlarni ochib berishdan iborat etib belgilandi. 2 Ostroumov N.P. Sarty. Etnograficheskie materialy. – Toshkent, 1896.; Samoylovič A.N. Pervye shagi uzbekskoy literatury. – Leningrad: AN SSSR, 1928.; Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. – Moskva, 1929.; Ayniy S. Esteliklari. – Dushanbe: Irfon, 1980. – 4 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Tadqiqotning maqsadi: Turkiston oʻlkasi jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyatini, xususan Samarqand jadidlari hayotini tadqiq qilishdan iborat boʻlib, XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning birinchi yarmigacha boʻlgan davrda Samarqand va Turkistondagi ijtimoiy-ma'rifiy voqealar oʻzida aks etgan manbalar va turli davrlardagi tadqiqotlar tahlili orqali ochib berish. Tadqiqotning vazifalari: Jadidchilik harakatining Samarqand boʻlagini tadqiq qilish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: • Jadidlar davri tarixining oʻrganilishi natijalarini tahlil qilib, umumlashtirish va ularning XIX-XX asr tarixi va madaniyatini oʻrganishdagi ahamiyatini ochib berish; • Samarqand jadidlari hayoti va madaniyatiga oid toʻplangan ma'lumotlarni oʻzbek xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida tahlil etish; • Jadidchilik harakati tarixi Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning XIX-XX asrdagi siyosiy va madaniy jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; • Mavjud ma'lumotlarni qiyoslagan holda Samarqand jadidlarining ma'rifiy faoliyatini oʻrganish hamda siyosiy masalalariga yangidan baho berish, manbalar va soʻnggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish; • Manba va adabiyotlarni tahliliy oʻrganib, Samarqand jadidlarining faoliyatidagi ilmiy muammolarni, ularning oʻrganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish; • Oʻzbek xalqining milliy uygʻonish tarixi davrida Samarqand jadidlarining tutgan oʻrnini va ularning ma'rifiy-siyosiy jarayonlarda tutgan mavqeyini yoritib berish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: – 5 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ XIX asr oxiri – XX asr boshida Samarqand jadidlarining Turkiston oʻlkasi jadidchilik harakati tarixida tutgan oʻrni manba va adabiyotlar asosida yoritilib, mintaqada yangi ma'rifiy harakat vakillarining faoliyati tartiblari hamda koʻchmanchi va oʻtroq xalqlar uygʻonish harakatining oʻziga xos boʻlgan an'analariga oydinlik kiritilgan; Samarqand jadidlari asos solgan maktablar va matbuot organlari Oʻzbekiston ma'naviy taraqqiyotining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, tarixiy bosqichlarida muhim oʻrin tutishi yoritilgan; Samarqa nd jadidlarin ing markaziy va mahalliy ma'rifiy faoliyati ni rivojlantirishdagi namoyon boʻlgan shaxslar (Mahmudxoʻja Behbudiy, Saidahmad Siddiqiy Ajziy, Abdulqodir Shakuriy va boshqalar) hamda ular oʻtkazgan islohotlar (ta'lim, matbuot, teatr va x.k.) ochib berilgan. Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). ʻ Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bagʻishlangan tadqiqotlarni uch guruhga: 1) sovet hukumati davridagi adabiyotlar, 2) Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar, 3) xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib oʻrganildi. Birinchi guruhga oid sovet davrida chop etilgan adabiyotlarda sinfiylik mafkurasining ustunligi yaqqol koʻzga tashlanadi. Biroq, tadqiq etilayotgan mavzu mohiyatini ochib berishda bu adabiyotlar muhim ahamiyat kasb etadi. 3 Jumladan, N.P.Ostroumov va A N Samoylovich XX asr birinchi yarmida Turkiston jadidchilik harakatining tashkil topishidagi ijtimoiy jarayonlar, madaniy-ma'rifiy rivojlanish sabablarini hamda uning oqibatlarini tahlil qilib, oʻz davri uchun yangi yondashuvlar yaratuvchilari boʻlishgan hamda oʻz baholarini berishgan. Shuningdek, E.Bertels va S.Ayniylarning bu borada olib borgan 3 Samoylovič A.N. Pervye shagi uzbekskoy literatury. – Leningrad AN SSSR, 1928. – S. 14-27. – 6 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ izlanishlarida jadidlar davri ijtimoiy-madaniy jarayonlarini qamrab olgan ma'lumotlar uchraydi. 4 Mashhur sharqshunos A.A.Samoylovich Turkiston jadidlari faoliyatini nisbatan batafsil yoritgan yirik olimlardan hisoblanadi. Uning fikricha, jadidlar oʻzbek va tojik aholisi orasida milliy oʻzlikni anglash va ma'rifat tarqatishda muhim rol oʻynagan. Lekin shu omilga qaramasdan, mustamlaka sharoitida faoliyat olib borgan jadidlar harakatin ing imkoniyat lari juda cheklang an boʻlgan. A.A.Samoylovich fikricha, Samarqand jadidlari ayniqsa matbuot va ta'lim sohasida oʻzbek adabiy tilining rivojiga katta hissa qoʻshgan. Sovet tarixchisi P.G.Galuzo jadidchilikni asosan siyosiy-tarixiy kontekstda koʻrib chiqib, uni mustamlaka sharoitidagi milliy-ozodlik harakati bilan bogʻlaydi. Uning fikricha, jadidlar Rossiya imperiyasiga nisbatan ikki tomonlama: ham muloqot, ham muxolifat pozitsiyasini egallashgan. Bu maqolalarda Samarqand jadidlarining faoliyati mahalliy aholiga ta'siri nuqtai nazaridan baholanadi. Ikkinchi guruhni Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida chop etilgan adabiyotlar tashkil etib, oʻzbek milliy tarixi va ma'naviyatida alohida ahamiyat kasb etuvchi jadidchilik harakati tarixi nisbatan kengroq tadqiq etildi. Bu davr jadidchilik, ijtimoiy-ma'rifiy tizimi ayrim tarixchi olimlar tomonidan imkon qadar oʻrganildi. Bu olimlar qatoriga: B.Qosimov, N.Karimov, D.Yusupova, H.Qoraboyev, U.Dolimov, A.Nosirov, Q.Rajabov va boshqalar ilmiy izlanishlari kiradi. 5 B.Qosimovning jadid adabiyoti va ma'rifatparvarligi asosida yozilgan asarlarida ham Samarqand jadidlarining siyosiy maydonga kirib kelishi, faoliyati hamda yangi maktablarga asos salishi, bu davrda ma'muriy tuzilish, davlat va jamiyat 4 Samoylovič A.N. Pervye shagi uzbekskoy literatury. – Leningrad: AN SSSR, 1928. – S. 45-49. 5 Qosimov B. Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti. – T.: Ma'naviyat, 2002.; Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – T.: O'zbekiston, 2008.; Yusupova D. Turkiston jadidchilik harakati. – T., 2006.; Dolimov U. Milliy tiklanish va jadidlar. – T.: Sharq, 2006. – 7 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ munosabatlariga oid koʻplab ma'lumotlar berib oʻtilgan. Qosimov jadidchilik harakatini faqat adabiy emas, balki siyosiy va ijtimoiy harakat sifatida tahlil qilgan. 6 Mustaqillik yillarida chop qilingan N.Karimovning jadidchilik tarixiga bagʻishlab yozilgan monografiyasida jadidchilik harakatining asoschilari va Samarqand jadidlari faoliyatiga ham alohida toʻxtalib oʻtilgan. Unda Mahmudxoʻja Behbudiy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy, Abdulqodir Shakuriy kabi koʻzga koʻringan Samarqand jadidlarining hayoti va faoliyatiga doir qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. 7 Tadqiqotchi D.Yusupovaning nomzodlik dissertatsiyasida esa, XX asr boshida Turkiston jadidchilik harakatining siyosiy-ijtimoiy jihatlari haqida boʻlsada, lekin bu harakatni yoritishda Samarqand jadidlari rolini ochib berishda bir qator ma'lumotlarni uchratish mumkin. 8 Soʻnggi yillarda jadidlar davri boʻyicha mutaxassis U.Dolimov ilmiy tadqiqotlarida Samarqand jadidlari va ularning ma'rifiy harakat uchun kurashi, ular oʻtkazgan islohotlar, ta'lim sohasidagi oʻzgarishlar, matbuot va sud-huquq tizimi holati birlamchi manbalarga tayanilgan holda keltirilgan. Mazkur tadqiqotda ushbu mualliflarning ma'lumotlaridan unumli foydalanildi. Uchinchi guruhga: Xorijiy tadqiqotlar tashkil etib, ularda Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati va Samarqand jadidlari faoliyatini yoritishga oid bir qator ma'lumotlarni berib oʻtgan. Ularni A.Khalid (AQSH), E.Lazzerini (AQSH), 6 Qosimov B. Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti. – T.: Ma'naviyat, 2002. – 420 b. 7 Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – T.: O'zbekiston, 2008. – 336 b. 8 Yusupova D. Turkiston jadidchilik harakati: Tarix fanlari nomzodi dissertatsiyasi. – T., 2006. – 178 b. – 8 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ H.Carrere d'Encausse (Fransiya), T.Swietochowski (AQSH), M.B.Olcott (AQSH) va boshqa xorijlik tadqiqotchilar ilmiy ishlari tashkil etadi. 9 Xususan, amerikalik olim Adeeb Khalid oʻzining tadqiqotlarida Turkiston jadidchilik harakatining tarixiy manbalariga tayangan holda, Samarqand va umuman Oʻrta Osiyo jadidlarining ma'rifiy- siyosiy faoliyatiga oid keng qamrovli ma'lumotlar bergan. Khalid Behbudiy va boshqa Samarqand jadidlari oʻrtasidagi munozaralarni sharhlar ekan, jadidlar mustamlaka sharoitida ham faoliyatini davom ettira olish uchun ma'lum kompromiss siyosatini tutgan. 10 Fransiyalik olima Helene Carrere d'Encausse oʻzining tadqiqotlarida Turkiston jadidlarini umumiy Rossiya musulmonlari modernizm harakati kontekstida koʻrib chiqadi. Uning fikricha, Samarqand jadidlari islom dunyosidagi uygʻonish harakatining oʻziga xos bir boʻlagi hisoblanadi. Olima jadidlarning taqdirini sovet hokimiyati bilan munosabati prizmasida tahlil qiladi. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar oʻzbek milliy uygʻonish tarixi, xususan, jadidlar davrida ma'rifiy harakat va uning tuzilishi, tadrijiy rivoji hamda harakatning siyosiy-ijtimoiy faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim oʻrin tutadi. Kurs ishida keltirilgan ma'lumotlar va ilmiy xulosalardan Oʻzbekiston tarixining tegishli boʻlimlarini yozishda, shuningdek, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo yirik 9 Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998.; Lazzerini E. Jadidism at the Turn of Twentieth Century. – Cahiers du Monde russe, 1975.; Carrere d'Encausse H. Islam and the Russian Empire. – Berkeley: University of California Press, 1988. 10 Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – P. 112-134. – 9 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ tarixiy shaxslar faoliyati tarixi boʻyicha oliy oʻquv yurtlari va umumta'lim muassasalari uchun darsliklar va boshqa turdagi oʻquv adabiyotlari yaratishda foydalanish mumkin. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 3 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, tadqiqot umumiy 40 betni tashkil etadi. – 10 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ I BOB. TURKISTON O LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATINING ʻ SHAKLLANISHI VA SAMARQAND JADIDLARINING O RNI ʻ MAVZUSINING MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK TAHLILI 1.1. Mavzuning manbashunosligi Jadidchilik harakati – XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi hududidagi musulmon xalqlari orasida keng yoyilgan milliy-ma'rifiy harakat. Bu harakat Turkiston oʻlkasida ham oʻziga xos koʻrinishda namoyon boʻlib, Samarqand bu harakatning markazlaridan biriga aylandi. Mavzuni oʻrganishda manbalarni toʻgʻri tasniflab va ulardan unumli foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Turkiston jadidchiligi tarixini oʻrganishda foydalanilgan manbalarni quyidagi turlarga ajratib koʻrish maqsadga muvofiq: 1) Oʻzbek tilida yozilgan asarlar. 2) Rus tilida yozilgan asarlar. 3) Xorijiy tillarda yozilgan asarlar. Birinchi guruhni Oʻzbek tilida yozilgan manbalar tashkil etadi. Bu manbalar orasida eng muhimi jadidlarning oʻzlari tomonidan nashr etilgan gazeta va jurnallar hamda ularning badiiy, ilmiy asarlari hisoblanadi. "Samarqand" gazetasi (1913), "Oyna" jurnali (1913-1915) "Sadoi Samarqand" gazetasi (1913-1914) kabi nashrlar Samarqand jadidlarining ijtimoiy-siyosiy va ma'rifiy gʻoyalarini aks ettiruvchi bebaho manbalar hisoblanadi. Mahmudxoʻja Behbudiyning asarlari orasida "Padarkush" dramasi (1911), "Sayyohi hindi" va boshqa publitsistik maqolalari jadidchilik gʻoyalarini bevosita ifodalovchi birlamchi manbalar hisoblanadi. Behbudiyning maqolalari nafaqat ma'rifiy, balki siyosiy, huquqiy va ijtimoiy masalalarni ham qamrab olgan. Uning fikrlarida zamonaviy ta'limga oʻtish, ona tilida ta'lim berish, qiz bolalarni oʻqitish kabi masalalar markaziy oʻrin egallaydi. 11 11 Behbudiy M. Padarkush. – Samarqand: Shirkat, 1913. – 48 b. – 11 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Saidahmad Siddiqiy-Ajziyning she'riy va nasriy asarlari ham muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Uning "Asori Ajziy" toʻplami Samarqand jadid adabiyotining yorqin namunasi boʻlib, unda jamiyat, ta'lim va millat ravnaqi masalalari koʻtarilgan. Ajziy ham Behbudiy singari usul-i jadid ta'limini faol targʻib qilgan va yangi maktablar ochishda bevosita ishtirok etgan. 12 Abdulqodir Shakuriyning "Ithof ul-atfol" ("Bolalarga tuhfa") kabi oʻquv kitoblari va publitsistik maqolalari ham muhim manba boʻlib, ular jadid maktablarida qoʻllanilgan darslik va metodologik materiallar sifatida ahamiyat kasb etadi. Shakuriy maktab tashkil etish sohasida amaliy tajribasi katta boʻlib, uning maktab ochish va oʻqitish borasidagi xat va hisobotlari arxivlarda saqlanib qolgan. Ikkinchi guruhni rus tilida yozilgan manbalar tashkil etadi. Bu toifaga Rossiya imperiyasi ma'muriy hujjatlari, mustamlaka ma'muriyatining Turkiston jadidlari faoliyatiga oid maxfiy hisobotlari va tekshiruv materiallari kiradi. Turkiston general-gubernatorligi arxivida saqlanuvchi hujjatlar jadidlar faoliyati, ularning maktablariga hukumat munosabati va siyosiy nazorat mexanizmlari haqida qimmatli ma'lumotlar beradi. N.P.Ostroumov kabi rus sharqshunos va ma'murlarning Turkiston mahalliy xalqlari toʻgʻrisidagi asarlari ham manba sifatida foydalanildi. Ostroumov Turkistonda uzoq yillar faoliyat olib borib, "Sartlar" nomli asarida mahalliy aholining turmush tarzi, ta'lim tizimi va ijtimoiy munosabatlari haqida batafsil ma'lumotlar keltirgan. Uning jadidlar ta'limiga nisbatan munosabati murakkab boʻlib, bir tomondan ularning faoliyatini qoʻllab-quvvatlagan, ikkinchi tomondan esa, milliy uygʻonishning siyosiy xavfini his etib, shubha bilan qarab turgan. 13 "Turkestanskie vedomosti" va "Turkestanskie kuranty" kabi rus gazetalaridagi maqolalar ham muhim manba boʻlib, ularda jadidlarning faoliyatiga, usul-i jadid 12 Siddiqiy-Ajziy S. Asori Ajziy. – Samarqand, 1908. – 96 b. 13 Ostroumov N.P. Sarty. Etnograficheskie materialy. 3-e izd. – Toshkent, 1908. – 270 s. – 12 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ maktablariga va mahalliy aholining ijtimoiy hayotiga oid koʻplab xabarlar e'lon qilingan. Bu manbalar jadidchilik harakatiga mustamlaka hokimiyati va rus jamoatchiligining munosabatini tushunishda qimmatlidir. Uchinchi guruhni xorijiy tillarda yozilgan manbalar tashkil etadi. Bu toifaga birinchi navbatda Tatar, Ozarbayjon va boshqa Rossiya musulmon xalqlari jadid matbuotidagi maqolalar kiradi. "Tarjimon", "Vaqt", "Shuro" kabi nashrlar Turkiston jadidlari bilan aloqani aks ettiruvchi va ularning gʻoyalariga munosabatini bildiruvchi manbalardir. Bundan tashqari, XIX-XX asrlarda Samarqand va Turkistonga tashrif buyurgan xorijiy sayyohlarning kundaliklari va hisobotlari ham muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Ular jadidlar harakatidan oldingi va harakatning shakllanish davridagi Samarqand ijtimoiy hayotini tavsiflovchi qimmatli ma'lumotlar keltiradi. Xorijiy tadqiqotlarda, ayniqsa Adeeb Khalidning arxiv manbalari asosida yaratilgan monografiyasi jadidchilik harakatiga oid koʻplab hujjatlarni ilmiy muomalaga kiritib, ularni tahlil qilgan. Khalid Rossiya imperiyasining Sankt-Peterburg arxivlarida saqlanuvchi Turkiston general-gubernatorligiga oid materiallardan foydalanib, jadidlar faoliyatini keng koʻlamda yoritishga muvaffaq boʻlgan. 14 Manbalarni tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, Samarqand jadidlarining faoliyatini oʻrganishda oʻzbek tilidagi birlamchi manbalar, xususan jadidlarning oʻzlari tomonidan nashr etilgan gazeta va jurnallar, asarlar va arxiv hujjatlari alohida ahamiyatga ega. Ular harakatning ichki dinamikasini, gʻoyalarini va maqsadlarini bevosita aks ettiradi. 14 Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – 335 p. – 13 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Jadidlar nashrlarining tarixiy ahamiyatini toʻliq tushunish uchun ularni oʻsha davr mustamlaka sharoiti kontekstida koʻrib chiqish zarur. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olgandan soʻng, mahalliy xalqlar oʻz tilida matbuot chiqarish imkoniyatidan deyarli mahrum qilindi. Shu sababli, Samarqand jadidlarining 1913 yilda bir nechta gazeta va jurnal chiqarishga erishishi oʻz-oʻzidan tarixiy yutuq hisoblanadi. Manbalar yigʻishning oʻzi ham katta muammo edi, chunki mustamlaka ma'muriyati jadidlar faoliyatini nazorat ostiga olishga harakat qilardi. Koʻplab hujjatlar yoʻq qilingan yoki konfiskatsiya qilingan. Shunga qaramasdan, bizgacha yetib kelgan manbalar jadidchilik harakatining koʻlami va ahamiyati haqida qimmatli ma'lumot beradi. – 14 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ 1.2. Mavzuning tarixshunoslik tahlili Turkiston jadidchilik harakatining tarixshunosligi uzoq va murakkab yoʻlni bosib oʻtgan. Bu yoʻl sovet davri, mustaqillik davri va xorijiy tadqiqotlar kabi uch asosiy bosqichni oʻz ichiga oladi. Sovet davri tarixshunosligida jadidchilik harakati asosan sinfiy kurash prismasidan koʻrib chiqilgan va qoida tariqasida salbiy baholangan. Dastlab 1920-yillarda sovet tarixchilari jadidlarni "burjua millatchilari" sifatida tavsiflashgan. Keyinchalik 1930-yillarda esa, koʻpgina jadidlar "xalq dushmani" sifatida qoralangan va bu ularning tarixiy baholanishiga ham ta'sir koʻrsatgan. Sovet davri tarixshunosligining eng yorqin namunalaridan biri sifatida P.G.Galuzoning asarini koʻrsatish mumkin. U jadidlarni mustamlaka sharoitidagi milliy-ozodlik harakatining bir koʻrinishi sifatida koʻrib chiqib, ularning faoliyatini tanqidiy-sinfiy nuqtai nazardan baholagan. Galuzo jadidlar harakatini asosan boy- savdogar tabaqasining manfaatlarini ifoda etuvchi harakat sifatida tavsiflagan. 15 E.Bertelsning adabiy-filologik tadqiqotlari sovet davrida jadidlar adabiyotini oʻrganishda muhim ahamiyat kasb etdi. U Behbudiy va boshqa jadid yozuvchilarining asarlarini adabiy jihatdan tahlil qilib, ularning oʻzbek adabiyotidagi oʻrnini belgilashga harakat qildi. Bertelsning jadid adabiyotiga oid tahlillari bugungacha ahamiyatini yoʻqotmagan. Tajik olimi Saidakbar Ayniy jadidlar bilan shaxsan tanish boʻlgan va ularning faoliyatini bevosita koʻrgan kishilardan biri edi. Uning xotiralari jadidlar harakati tarixini oʻrganishda oʻta qimmatli manba boʻlib xizmat qiladi. Ayniy Behbudiy va boshqa Samarqand jadidlari bilan yaqin munosabatda boʻlgan va ularning ta'sirida oʻzi ham jadidchilik gʻoyalarini qabul qilgan. 15 Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. – Moskva: Izd-vo kommunisticheskogo universiteta trudyashchikhsya Vostoka, 1929. – 156 s. – 15 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Mustaqillik yillarida jadidchilik harakati qayta baholandi va milliy uygʻonish tarixining muhim sahifasi sifatida tadqiq etildi. Bu davrda jadidlarning vatanparvar va ma'rifatparvar kishilar sifatidagi obrazi tiklanib, ularning asarlari qayta nashr etildi va ilmiy muomalaga kiritildi. B.Qosimovning monografiyalari mustaqillik davri jadidchilik tarixshunosligida alohida oʻrin tutadi. U jadidlar adabiyotini milliy uygʻonish davri kontekstida tahlil qilib, Behbudiy, Fitrat, Choʻlpon kabi jadidlarning ijtimoiy va adabiy merosini chuqur oʻrgangan. Qosimov jadidlarni faqat adabiy jihatdan emas, balki ijtimoiy-siyosiy harakat vakillari sifatida ham tadqiq etgan. 16 N.Karimovning tadqiqotlari jadid dramaturgiyasi va publitsistikasini oʻzbek adabiyoti tarixida toʻgʻri joyiga qoʻyishda muhim rol oʻynagan. Karimov ayniqsa Behbudiyning "Padarkush" dramasini tahlil qilib, uni oʻzbek milliy dramaturgiyasining asosi sifatida koʻrsatgan. Uning tahlillarida jadidlarning milliy til, ta'lim va madaniyat borasidagi gʻoyalari alohida e'tiborga sazovor boʻlgan. 17 U.Dolimovning jadidchilik harakatiga bagʻishlangan tadqiqotlari Samarqand jadidlarining faoliyatini kengroq ma'rifiy va siyosiy kontekstda oʻrganish imkonini berdi. Dolimov jadidlarning ta'lim islohotlari, matbuot va teatr sohasidagi faoliyatini batafsil tahlil qilib, ular oʻrtasidagi aloqalar tarmogʻini ham yoritib berdi. Xorijiy tarixshunoslikda jadidchilik harakati tadqiqotlarining yangi bosqichi 1990-yillarda boshlandi. Sovet arxivlari ochilishi bilan xorijiy tadqiqotchilar koʻplab yangi manbalardan foydalanish imkoniga ega boʻldi va bu ular asarlarining ilmiy qimmatini oshirdi. 16 Qosimov B. Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti. – T.: Ma'naviyat, 2002. – 420 b.; Qosimov B. Jadidchilik: isloh, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. – T.: Ma'naviyat, 2003. – 192 b. 17 Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – T.: O'zbekiston, 2008. – 336 b. – 16 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Adeeb Khalidning fundamental monografiyasi Turkiston jadidchiligini global kontekstda tadqiq etdi. Khalid jadidchilikni faqat ma'rifiy harakat sifatida emas, balki siyosiy va madaniy modernizatsiya jarayoni sifatida koʻrib chiqdi. U jadidlar faoliyatini Oʻrta Osiyo jamiyatining oʻziga xos sharoitlari va mustamlaka siyosati kontekstida tahlil qildi. 18 E.Lazzerinining maqolalari jadidchilikni Volga boʻyi tatarlari bilan aloqasi nuqtai nazaridan koʻrib chiqib, bu harakatning panturk va panislom gʻoyalar bilan munosabatini oʻrgandi. Lazzerini jadidlarning siyosiy identifikatsiyasini tahlil qilib, ular orasida turli yoʻnalishlar mavjudligini koʻrsatdi. 19 Tarixshunoslik tahlili shuni koʻrsatadiki, jadidchilik harakatini oʻrganish doimo siyosiy kontekst bilan bogʻliq boʻlgan. Sovet davrida harakat salbiy baholangan boʻlsa, mustaqillik davrida ijobiy qayta baholash yuz berdi. Xorijiy tadqiqotlar esa harakatga nisbatan koʻproq tarixiy-tahliliy yondashuv namunasini koʻrsatdi. Bugungi kunda har uchala tarixshunoslik an'anasining yutugʻlarini oʻzida birlashtirgan muvozanatli va keng qamrovli tahlil talab etiladi. Jadidchilik harakatini oʻrganishda bugungi kunda yangi metodologik yondashuvlar ham qoʻllanilmoqda. Xususan, ijtimoiy-madaniy tarix, gender tarixi va postkolonial nazariya kabi zamonaviy metodologiyalar jadidchilik harakatining yangi qirralarini ochib berishga imkon yaratmoqda. Bu yondashuvlar nafaqat Samarqand jadidlarining faoliyatini, balki harakatning umummilliy va mintaqaviy ahamiyatini ham yangicha nuqtai nazardan koʻrishga yordam beradi. 18 Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – 335 p. 19 Lazzerini E. Jadidism at the Turn of Twentieth Century: A View from Within. – Cahiers du Monde russe et soviétique. – 1975. Vol. XVI. – No 2. – P. 245-277. – 17 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ I bobga xulosa I bob tadqiqot mavzusining manbashunoslik va tarixshunoslik tahlilini oʻz ichiga oladi. Manbashunoslik tahlilida Turkiston jadidchilik harakatini va Samarqand jadidlari faoliyatini oʻrganishda foydalaniladigan manbalar uch guruhga: oʻzbek tilidagi manbalar, rus tilidagi manbalar va xorijiy tilidagi manbalar tarzida tasniflab tahlil qilindi. Oʻzbek tilidagi manbalar guruhida jadidlarning oʻzlari tomonidan nashr etilgan gazeta va jurnallar, badiiy va ilmiy asarlar muhim oʻrin tutadi. "Samarqand" gazetasi, "Oyna" jurnali, "Sadoi Samarqand" gazetasi Samarqand jadidlarining ijtimoiy-siyosiy va ma'rifiy gʻoyalarini bevosita aks ettiruvchi bebaho birlamchi manbalar hisoblanadi. Behbudiy, Ajziy, Shakuriy va boshqa jadidlarning adabiy- publitsistik asarlari ham bu guruhning muhim tarkibiy qismini tashkil etadi. Rus tilidagi manbalar guruhida Rossiya imperiyasi ma'muriy hujjatlari, mustamlaka ma'muriyatining Turkiston jadidlari faoliyatiga oid hisobotlari va tekshiruv materiallari, Ostroumov va boshqa sharqshunos ma'murlarning asarlari muhim oʻrin egallaydi. Bu manbalar jadidlar faoliyatiga mustamlaka hokimiyati ning munosabat ini va nazorat mexanizml arini tushunish da qimmatlidir. Tarixshunoslik tahlilida uch davr – sovet davri, mustaqillik davri va xorijiy tarixshunoslik – boʻyicha asosiy yondashuvlar va ularning oʻziga xos jihatlari koʻrib chiqildi. Sovet davrida sinfiy yondashuv ustunligi, mustaqillik davrida qayta baholash, xorijiy tadqiqotlarda esa arxiv manbalari asosida chuqur tahlil yaratish tendentsiyasi kuzatiladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, Samarqand jadidlarini oʻrganish uchun manbalar yetarlicha boʻlsa-da, ularni kompleks va sistemali tadqiq etish zaruriyati bugungi kunda ham dolzarb boʻlib qolmoqda. Tarixshunoslik an'analarining barcha – 18 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ yutuqlarini birlashtirib, yangi metodologik yondashuvlar asosida Samarqand jadidlari faoliyatini kengroq tadqiq etish zarurdir. – 19 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ II BOB. SAMARQAND JADIDLARINING IJTIMOIY-SIYOSIY VA MA'RIFIY FAOLIYATI 2.1. Samarqand jadidlarining hayoti va ularning ma'rifiy-ijtimoiy faoliyatga kirib kelishi Jadidchilik harakati – XIX asr oxirida Volga boʻyi tatarlari orasida boshlanib, tezda Qrim, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo musulmon xalqlari orasiga tarqalgan milliy-ma'rifiy harakat. Bu harakat asosida zamonaviy usullarda ta'lim berish (usul-i jadid), milliy matbuotni rivojlantirish, adabiyot va teatr orqali milliy ongni uygʻotish gʻoyalari yotardi. Samarqand jadidlarining eng koʻzga koʻringan vakili Mahmudxoʻja Behbudiy 1875 yilda Samarqand viloyatida tugʻilgan. U chuqur diniy ta'lim olgan, arab va fors tillarini mukammal egallagan, keyinchalik esa rus tiliga ham oʻrgangan. Behbudiy yosh chogʻidanoq ilm-fanga qiziqib, turli ilmiy mashgʻulotlarga jalb boʻlgan. Uning dunyoqara shining shakllanish ida Ismoil Gasprinsk iy boshchiligidagi tatar jadidchiligi, shuningdek, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlariga qilgan safarlar muhim rol oʻynadi. 20 Behbudiy 1900-yillarda Samarqandda usul-i jadid maktabini ochdi va bu maktab yangi usulda ta'lim berishning oʻlkadagi dastlabki namunalaridan biriga aylandi. Unda bolalar arab harflarini ovozli ravishda tez oʻrganish metodidan foydalanib oʻqitildi, matematika, tarix va geografiya kabi zamonaviy fanlar ham oʻqitildi. Behbudiy bu maktabni shaxsan moliyalashtirdi va uning pedagogik faoliyatini boshqardi. Saidahmad Siddiqiy-Ajziy 1864 yilda Samarqandda tugʻilgan. U ham chuqur an'anaviy ta'lim olgan boʻlib, keyinchalik jadidchilik gʻoyalariga qoʻshildi. Ajziy asosan she'riyat sohasida faoliyat olib borib, oʻz she'rlarida jamiyat muammolari, 20 Qosimov B. Behbudiy. – T.: O'zbekiston 1994. – B. 5-12. – 20 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ ta'lim zarurligi va milliy uygʻonish gʻoyalarini kuyladi. Uning she'rlari oddiy xalq orasida keng tarqalib, jadidchilik gʻoyalarini ommalashtirishga xizmat qildi. 21 Abdulqodir Shakuriy 1875 yilda Samarqand yaqinidagi Urgut qishlogʻida tugʻilgan. U dastlab an'anaviy usulda ta'lim olgan, soʻngra usul-i jadid metodlarini oʻzlashtirib, 1904 yilda Samarqandda yangi usuldagi birinchi maktablardan birini ochdi. Shakuriy nafaqat pedagog, balki oʻquv kitoblari muallifi sifatida ham shuhrat qozondi. Uning "Ithof ul-atfol" ("Bolalarga tuhfa") nomli oʻquv kitobi Turkiston jadid maktablarida keng qoʻllanildi. 22 Samarqand jadidlarining ma'rifiy faoliyatga kirib kelishi bir necha omillar bilan belgiland i. Birinchid an, XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya mustamlakachiligi sharoitida an'anaviy ta'lim tizimining jamiyat ehtiyojlarini qondira olmasligi yaqqol koʻrinib qoldi. Maktab va madrasalarda oʻqitilayotgan bilimlar amaliyotdan uzoq edi. Ikkinchidan, tatar jadidlari, ayniqsa Ismoil Gasprinskiyning "Tarjimon" gazetasi orqali yoyilayotgan yangi gʻoyalar Samarqand ziyolilariga ham ta'sir koʻrsatdi. Uchinchidan, Rossiya imperiyasi tomonidan oʻrnatilgan siyosiy va iqtisodiy mustamlaka tizimi mahalliy aholining ijtimoiy-madaniy hayotiga salbiy ta'sir koʻrsatdi. Mamlakat tabiiy resurslari talonchilik asosida eksportga yoʻnaltirildi, mahalliy hunarmandchilik inqirozga uchradi. Bu sharoitda ma'rifiy harakat aholining oʻz huquqlarini anglashiga yordam berdi. Gasprinskiy gʻoyalari asosida shakllanib, Turkistonga kirib kelgan jadidchilik oqimi oʻziga xos milliy rang kasb etdi. 23 21 Siddiqiy-Ajziy S. Asori Ajziy. – Samarqand, 1908.; Yusupova D. Saidahmad Siddiqiy-Ajziy. // O'zbek adabiyoti va san'ati. – T., 2003. – No 4. 22 Dolimov U. Abdulqodir Shakuriy hayoti va faoliyati. – T.: Yangi asr avlodi, 2003. – B. 14- 23. 23 Ismoil Gasprinskiy. Rusiya musulmonlari. – Baxchisaroy: Tarjimon, 1881. – B. 34-56.; Lazzerini E. Gadidism at the Turn of Twentieth Century. – P. 248. – 21 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Behbudiy, Ajziy, Shakuriy va boshqa Samarqand jadidlarining faoliyatga kirib kelishi oʻzlari uchun ham, ulardagi jamiyat uchun ham ma'lum xatarlar bilan bogʻliq edi. Rossiya mustamlaka ma'muriyati yangi maktablar va milliy matbuotga shubha va ehtiyotkorlik bilan qarar, ba'zan ularni cheklab qoʻyishga harakat qilardi. Shunga qaramasdan, jadidlar oʻz faoliyatlarini davom ettirdi. Behbudiyning siyosiy faoliyatga kirib kelishi 1905 yil inqilobidan keyin yanada kuchaydi. Bu davrda u nafaqat ta'lim islohotlari bilan, balki siyosiy haq-huquqlar uchun kurash bilan ham shugʻullana boshladi. Behbudiy Rossiya Davlat Dumasiga mahalliy aholidan deputat saylash imkoniyatini kengaytirish, oʻzbek tilidagi ta'limni rasman tan olish va hokazo talablarni ilgari surdi. 24 1906-1908 yillar jadidlarning Samarqandda yangi maktablar ochish harakati keskin kuchaydi. Shakuriy va boshqa jadid pedagoglarining sa'yi-harakatlari bilan shahar va uning atroflarida bir nechta yangi maktab ochildi. Bu maktablarda oʻzbek va tojik tillari bilan bir qatorda rus tili ham oʻqitila boshlandi. Bunday ikki tilli ta'lim jadidlar uchun mustamlakachi davlat tizimida ham mahalliy xalqning manfaatlarini himoya qilishning bir usuli edi. Jadidlar faoliyatining muhim jihati shundaki, ular nafaqat ziyolilar doirasida, balki keng xalq orasida ham faoliyat olib bordi. Behbudiy va uning safdoshlari bozorlar va masjidlarda gʻoyalarini targʻib qilar, gazeta va jurnallarni tarqatishda mahalliy savdogarlar va din arboblarining yordamidan foydalanardi. Bu yondashuv harakatning keng qatlamlarga yetib borishini ta'minladi. Samarqand jadidlari oʻrtasida ham fikrlar turlichaligini ta'kidlash lozim. Ba'zi jadidlar, masalan Behbudiy, mustamlaka ma'muriyati bilan dialog yoʻlini tanlagan boʻlsa, boshqalari ancha qat'iy muxolifat pozitsiyasini egallashgan. Bu ichki farqlanish harakatning moslashuvchanligini koʻrsatadi. 24 Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform. – P. 145-167. – 22 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ 2.2. Samarqand jadidlarining usul-i jadid maktablari va matbuot sohasidagi faoliyati Samarqand jadidlarining ma'rifiy faoliyatining ikki asosiy yoʻnalishi mavjud boʻlib, bular – usul-i jadid maktablarini tashkil etish va rivojlantirish hamda milliy matbuotni yoʻlga qoʻyish edi. Bu ikki yoʻnalish oʻzaro chambarchas bogʻliq boʻlib, bir-birini toʻldirib turdi. Usul-i jadid ta'lim tizimi Ismoil Gasprinskiy tomonidan Qrimda ishlab chiqilgan yangi oʻqitish metodologiyasiga asoslangan ta'lim usuli edi. Bu usulda harflar ovozli ravishda oʻqitildi – avval tovush, keyin harf, ular qoʻshilib boʻgʻin va soʻz hosil qilindi. Bu metod an'anaviy usul-i qadim metodiga qaraganda ancha samarali boʻlib, bola 3-6 oy ichida oʻqib yoza oladigan boʻldi, holbuki eski usulda bu 2-3 yil vaqt olardi. Abdulqodir Shakuriy 1904 yilda Urgutda, soʻngra Samarqandda ochgan maktablari Turkistondagi usul-i jadid ta'limining dastlabki namunalari hisoblanadi. Shakuriy maktablarida oʻqish-yozishdan tashqari hisob, tarix, geografiya va boshqa zamonaviy fanlar ham oʻqitildi. Bundan tashqari, rus tili ham kiritildi, bu esa mahalliy bolalarga mustamlaka ma'muriyati tizimida ishlaydigan kadrlarga tayyorgarlik koʻrish imkonini berdi. 25 Behbudiy 1907 yilda Samarqand shahrida ham yangi usuldagi maktab ochdi. Bu maktabda oʻquvchilar soni dastlab kam boʻlsa-da, yildan yilga ortib bordi. Behbudiy maktabni shaxsiy mablagʻlari hisobiga saqladi va unda oʻzi ham dars berdi. Uning maktabida nafaqat mahalliy zodagonlar bolalari, balki oddiy xalq bolalari ham oʻqishi uchun imkoniyat yaratildi. 26 Samarqand jadidlari maktablarida oʻqitishning oʻziga xos xususiyati shunda ediki, ularda milliy va diniy ta'lim modernizatsiyasi uygʻunlashtirildi. Ya'ni, 25 Dolimov U. Abdulqodir Shakuriy hayoti va faoliyati. – T.: Yangi asr avlodi, 2003. – B. 35-52. 26 Qosimov B. Behbudiy. – T.: O'zbekiston, 1994. – B. 45-60. – 23 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ jadidlar islom ta'limotini inkor etmadi, balki uni zamonaviy bilimlar bilan boyitishga intildi. Bu yondashuv ularning maktablarini konservativ diniy doiralar bilan muloqotda ushlab turish imkonini berdi. Lekin maktab ochish ish emas edi. Mustamlaka ma'muriyati yangi maktablar ustidan qattiq nazorat oʻrnatdi va ba'zan ularni yopib qoʻyishga harakat qildi. Shuningdek, an'anaviy din peshvolari ham jadid maktablariga shubha bilan qaradi. Bu qarshiliklarga qaramasdan, jadidlar oʻz maktablarini ochishda davom etdi. Matbuot sohasida Samarqand jadidlarining eng muhim yutuqlari qatoriga "Samarqand" gazetasi va "Oyna" jurnalining nashr etilishi kiradi. Bu nashrlar oʻzbek tilidagi milliy matbuotning rivojlanishida tarixiy ahamiyatga ega boʻldi. "Samarqand" gazetasi 1913 yil 11 aprelda chiqarildi. Gazeta Behbudiy tahrirligi ostida Samarqandda nashr etildi va dastlab haftada ikki marta chiqdi. Gazetada ta'lim, siyosat, iqtisod, madaniyat va ijtimoiy masalalar yoritildi. Behbudiy oʻz maqolalarida zamonaviy ta'limni rivojlantirishni, yoshlarni ilm-fanga jalb qilishni, savdo- tijoratni rivojlantirishni va boshqa dolzarb masalalarni koʻtardi. 27 "Oyna" jurnali 1913 yil avgustida chiqarila boshladi. Bu jurnal ham Behbudiy tomonidan tahrir qilindi va dastlab haftada bir marta chiqdi. "Oyna" jurnalining oʻziga xos xususiyati shunda ediki, unda ilmiy-ma'rifiy maqolalar, adabiy asarlar, tarixiy tadqiqotlar va boshqa materiallar e'lon qilindi. Jurnal Turkiston oʻlkasida intellektual muloqotning muhim platformasiga aylandi. 28 "Sadoi Samarqand" gazetasi 1913 yil iyun oyida chiqarildi va bu nashr ham Samarqand jadidlari faoliyatining muhim qismini tashkil etdi. Gazeta ijtimoiy- 27 "Samarqand" gazetasi. – Samarqand, 1913. – No 1 (11 aprel). 28 "Oyna" jurnali. – Samarqand 1913-1915. – 24 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ siyosiy masalalarga koʻproq e'tibor qaratdi va mahalliy aholining muammolari, huquqlari va talablari haqida maqolalar e'lon qildi. Behbudiy va boshqa jadidlar matbuot orqali nafaqat ziyolilarga, balki keng aholiga ham murojaat qildi. Gazetalar mahalliy bozorlarda, masjidlarda va maktablarda tarqatildi. Savodsiz aholiyat uchun esa gazetani baland ovozda oʻqib berish an'anasi yuzaga keldi. Samarqand jadidlari teatr sohasida ham muhim yutuqlarga erishdi. Behbudiyning "Padarkush" ("Otakushand") dramasi 1911 yilda yozilgan va 1913 yilda Samarqandda sahnalashtirilgan. Bu oʻzbek milliy dramaturgiyasining birinchi asarlaridan biri hisoblanib, unda ilm olishning ahamiyati, jaholat va nojoʻya xulq-atvorning oqibatlari tasvirlandi. Drama katta muvaffaqiyat qozondi va boshqa shaharlarda ham namoyish etildi. 29 Umumiy holda, Samarqand jadidlarining usul-i jadid maktablari va matbuot sohasidagi faoliyati Turkiston oʻlkasida milliy ma'rifatni rivojlantirishda hal qiluvchi rol oʻynadi. Ular yangi ta'lim metodlarini joriy etdi, milliy matbuotni yoʻlga qoʻydi va teatr orqali milliy ongni uygʻotdi. Bu faoliyat keyinchalik milliy istiqlol harakati uchun mustahkam intellektual va tashkiliy zamin yaratdi. 29 Behbudiy M. Padarkush. – Samarqand: Shirkat, 1913. – 48 b.; Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – T.: O'zbekiston, 2008. – B. 87-102. – 25 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ II bobga xulosa II bob Samarqand jadidlarining hayoti va ularning ma'rifiy-siyosiy faoliyatini batafsil tahlil qiladi. Jadidchilik harakatining Samarqand boʻlagining asosiy vakillari – Mahmudxoʻja Behbudiy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy va Abdulqodir Shakuriylarning hayoti, faoliyatga kirib kelishi va asosiy yutuqlari koʻrib chiqildi. Samarqand jadidlarining ma'rifiy faoliyatga kirib kelishida bir necha omillar hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi: an'anaviy ta'lim tizimining inqirozi, tatar jadidlarining ta'siri, Rossiya mustamlakachiligi sharoitida milliy uygʻonish zaruriyati. Bu omillar majmuasini anglagan jadidlar oʻz faoliyatlarini ta'lim, matbuot va madaniyat yoʻnalishlarida olib bordi. Usul-i jadid maktablarini ochish va rivojlantirish Samarqand jadidlarining eng muhim yutuqlaridan biri hisoblanadi. Shakuriy 1904 yilda Urgutda, Behbudiy 1907 yilda Samarqandda yangi usulda ta'lim beradigan maktablar ochdi. Bu maktablarda oʻzbek va tojik tillari bilan birga rus tili ham oʻqitildi, zamonaviy fanlar kiritildi. Maktablar mustamlaka ma'muriyati va diniy konservatorlar tomonidan qoʻyilgan toʻsiqlarga qaramasdan muvaffaqiyatli faoliyat olib bordi. Matbuot sohasida Samarqand jadidlari 1913 yilda "Samarqand" gazetasi, "Oyna" jurnali va "Sadoi Samarqand" gazetasini nashr eta boshladi. Bu nashrlar oʻzbek tilidagi milliy matbuotning rivojlanishida tarixiy ahamiyatga ega boʻldi. Behbudiy va boshqa jadidlar matbuot orqali nafaqat ma'rifiy, balki siyosiy masalalarni ham koʻtardi. Teatr sohasida Behbudiyning "Padarkush" dramasini yozib sahnalashtirishi oʻzbek milliy dramaturgiyasining asosi boʻldi. – 26 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ III BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING SIYOSIY JIHATLARI VA SOVET DAVRI REPRESSIYALARI 3.1. Jadidlarning siyosiy tashkilotlar va milliy mustaqillik uchun kurashi Jadidchilik harakati dastlab asosan ma'rifiy yoʻnalishda rivojlangan boʻlsa, XX asrning boshlarida, ayniqsa 1905 yil Rossiya inqilobidan soʻng, siyosiy tus kasb etdi. Bu davrda Turkistonda fuqarolik erkinliklarini kengaytirish, mahalliy aholining siyosiy vakilligini ta'minlash va milliy muxtoriyatga erishish uchun faoliyat boshlandi. Jadidlar 1905-1907 yillarda Rossiyada kuchaygan demokratik harakatdan foydalanib, oʻz gʻoyalarini ochiq targʻib qila boshladilar. 30 Jadidlarning siyosiy tashkilotchilik faoliyatining eng muhim namunalaridan biri "Shoʻroi Islom" tashkilotining tuzilishi hisoblanadi. 1917 yil fevral inqilobidan soʻng Toshkentda "Shoʻroi Islom", Samarqandda esa "Ulamo" jamiyati tuzildi. Bu tashkilotlar mahalliy musulmon aholisining manfaatlarini himoya qilish maqsadida faoliyat olib bordi. 1917 yil aprelda jadidlar va mahalliy ziyolilar Toshkentda Butunturkiston muslimlar syezdini oʻtkazdi. Bu syezdda mahalliy aholining siyosiy talablari ishlab chiqildi, jumladan Rossiya imperiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatiga erishish masalasi muhokama qilindi. Behbudiy va boshqa Samarqand jadidlari bu syezdda faol ishtirok etdi va qonunchilik islohotlari uchun aniq dastur ishlab chiqdi. 31 1917 yil noyabrda esa Qoʻqon shahri jadidlari va unga hamfikr ziyolilar tomonidan Turkiston Muxtoriyati (Qoʻqon Muxtoriyati) e'lon qilindi. Bu harakat Turkistonda milliy davlatchilikni tiklashga urinishning yorqin namunasi boʻldi. 30 Crews R. For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. – Cambridge: Harvard University Press, 2006. – P. 220-245. 31 Bennigsen A., Lemercier-Quelquejay Ch. Islam in the Soviet Union. – London: Pall Mall Press, 1967. – P. 38-52. – 27 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Behbudiy muxtoriyat gʻoyasini qoʻllab-quvvatladi va uning mafkuraviy asoslarini ishlab chiqishda ishtirok etdi. Samarqand jadidlarining 1917-1920 yillardagi siyosiy faoliyati nihoyatda keng qamrovli edi. Ular mahalliy kengashlarda, millatning yuqori va oʻrta tabaqalarini birlashtirishga harakat qilgan turli siyosiy tashkilotlarda faol ishtirok etdilar. Bu davrda Behbudiy bir necha siyosiy manifestlar yozdi va Samarqand viloyatida jadidlar harakatining siyosiy lideriga aylandi. 32 Jadidlarning siyosiy gʻoyalari orasida milliy oʻz-oʻzini boshqarish, milliy ta'lim tizimi, milliy til va madaniyat huquqlari asosiy oʻrinlarni egallar edi. Ular shuningdek, yerga boʻlgan huquqlar, savdo va sanoatni milliylashtirish emas, balki mahalliy tadbirkorlarni qoʻllab-quvvatlash gʻoyalarini ham ilgari surdilar. Behbudiy va boshqa jadidlarning siyosiy faoliyati ular uchun oʻta xavfli boʻlib chiqdi. Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng, jadidlarning koʻpchiligi dastlab bolsheviklarni qoʻllab-quvvatladi, chunki ular mustamlaka imperiyasidan ozod boʻlish imkoniyatini koʻrdi. Biroq tez orada yangi hokimiyatning milliy masalalarda ham imperiyacha siyosat yuritayotgani ma'lum boʻldi. Behbudiyning faoliyati pirovardida uning oʻlimiga olib keldi. 1919 yil martda Behbudiy Buxoroga borar ekan, Buxoro amirining buyrugʻi bilan qoʻlga olinib, oʻldirildi. Uning fojiali oʻlimi nafaqat jadidlar harakati uchun, balki butun Turkiston ziyolilari uchun ogʻir zarba boʻldi. Behbudiy bilan birga jadidchilik harakatining koʻplab vakillari sovet repressiyalariga duchor boʻldi. 33 Saidahmad Siddiqiy-Ajziy ham bu ogʻir davrda oʻz faoliyatini davom ettirdi, biroq sovet hokimiyati sharoitida ziyolilar uchun juda ogʻir sharoit vujudga keldi. 32 Nosirov A. Jadidchilik harakati tarixi. – T.: O'qituvchi, 2001. – B. 67-89. 33 Rajabov Q. Jadidlar harakati. – T.: Sharq, 2005. – B. 112- 130. – 28 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Ajziy 1927 yilda vafot etdi va u oʻz oʻlimidan oldin soʻnggi yillarini nisbatan tinch oʻtkaza oldi, chunki uning faoliyati asosan adabiy sohada boʻldi. Abdulqodir Shakuriy esa 1933 yilda vafot etdi. U ham sovet hokimiyatining birinchi yillarida oʻz pedagogik va adabiy faoliyatini davom ettirdi, biroq kun sayin kuchayib borayotgan mafkuraviy bosim sharoitida ijod qilish tobora qiyinlashib bordi. – 29 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ 3.2. Sovet hokimiyati va jadidlar: repressiya va fojiali taqdirlar Sovet hokimiyati Turkistonda oʻrnatilgandan soʻng, jadidlarning bir qismi dastlab yangi hokimiyat bilan hamkorlik yoʻlini tanladi. Ularning bir qismi sovet tuzilmalarida xizmat qildi, maktab va madrasalarda oʻqituvchilik qildi, adabiyot va matbuotda faoliyat olib bordi. Biroq 1920-yillarning oʻrtalaridan boshlab, Stalin hokimiyatni mustahkamlashi bilan milliy ziyolilar uchun ogʻir davr boshlandi. 34 Jadidlarning sovet davridagi taqdiri ularning qaysi siyosiy yoʻlni tanlashiga bogʻliq edi. Ba'zilari bolshevik gʻoyalarini qabul qilib, yangi tuzumga xizmat qilishga harakat qildi; boshqalari esa milliy mustaqillikni qoʻllab-quvvatladi va bu yoʻlda hayotini tikdi. Uchinchi toifa esa siyosatdan chetlashib, faqat ilmiy va adabiy faoliyat bilan shugʻullanishga harakat qildi. 1937-1938 yillar "Buyuk terror" davri Turkiston ziyolilarini ham chetlab oʻtmadi. Koʻplab jadidlar va ularning izdoshlari "xalq dushmani", "panturkist" yoki "pantarist" deb qoralanib, qatagʻon qilindi. Bu davrdagi repressiyalar Turkiston ma'naviy hayotiga oʻta ogʻir zarba boʻldi. 35 Jadidlarning farzandlari va izdoshlari ham koʻpincha ota-onalarining "gunoh"lari uchun aziyat chekmogʻi lozim boʻldi. Ularning koʻpchiligi ta'lim olish imkoniyatidan mahrum qilindi, ish joylari yoʻqotildi yoki surgun qilindi. Bu holat jadidlar merosining uzluksizligini uzib yubordi. Sovet hokimiyati jadidlar yaratgan ma'naviy merosni ham yoʻq qilishga harakat qildi. Ularning kitoblari yoqildi, gazetalari musodara qilindi, asarlari taqiqlandi. "Samarqand" gazetasi va "Oyna" jurnali faqat kutubxonalarning chetlashtirilgan boʻlimlarida saqlanib qoldi. 34 Carrere d'Encausse H. Islam and the Russian Empire: Reform and Revolution in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1988. – P. 97-115. 35 Qoraboyev H. O'zbekistonda milliy uyg'onish. – T.: Fan, 2000. – B. 156-178. – 30 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Biroq jadidlarning gʻoyalari va merosini toʻliq yoʻq qilib boʻlmadi. Ularning bir qismi qoʻlyozmalar, xotiralar va shogirdlar orqali avlodlarga yetib keldi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng, jadidlarning merosini tiklash va oʻrganish uchun keng imkoniyatlar ochildi. 36 Mustaqillik yillarida Behbudiy, Ajziy, Shakuriy va boshqa jadidlarning xotirasini abadiylashtirish boʻyicha ulkan ishlar amalga oshirildi. Ularning nomlari koʻchalar va muassasalarga berildi, haykallar oʻrnatildi, asarlari qayta nashr etildi. Bu tadbirlar jadidlarning milliy qahramonlar sifatida tanilishini ta'minladi. Jadidchilik harakatining sovet davrida bostirilishi va keyinchalik qayta tiklanishi oʻzbek ziyolilari uchun muhim tarixiy dars boʻldi. Bu tajriba milliy oʻzlikni saqlash va ma'naviy merosni avlodlarga yetkazishning naqadar muhimligini koʻrsatdi. Shu sababli, bugungi kunda jadidlarning merosini oʻrganish faqat tarixiy emas, balki milliy tarbiya va ma'naviyat uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. 37 Sovet hokimiyati davrida jadidlar faoliyatining siqib qoʻyilishi nafaqat ularning shaxsiy taqdirlariga, balki Oʻrta Osiyo xalqlarining umummadaniy taraqqiyotiga ham salbiy ta'sir koʻrsatdi. Milliy ta'lim tizimi oʻrniga rus tilida ta'lim berish joriy etildi, milliy adabiyot va matbuot ideologik nazorat ostiga olindi. Bu jarayonlar Oʻrta Osiyoda ma'naviy rivojlanishni bir necha oʻn yillar orqaga surib yubordi. Biroq jadidlar merosining kuchi shundaki, ular Oʻrta Osiyo xalqlari ma'naviy tarixida oʻchmas iz qoldirdi. Ularning ta'lim, matbuot va adabiyot sohasidagi islohot gʻoyalari bugungi Oʻzbekiston rivojlanishida ham dolzarb ahamiyatini saqlab qolmoqda. XX asrning boshlarida Behbudiy va uning safdoshlari amalga oshirgan islohotlar asosida bugungi kunda ham ta'lim tizimini rivojlantirish, 36 Eshov B. O'zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr avlodi, 2012. – B. 290-315. 37 Dolimov U. Milliy tiklanish va jadidlar. – T.: Sharq, 2006. – B. 198-220. – 31 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ milliy madaniyatni tiklash va fuqarolarning huquq-erkinliklarini kengaytirish boʻyicha ishlar davom ettirilmoqda. 38 Jadidlarning Samarqanddagi faoliyati hududiy chegarada qolmadi. Ularning gʻoyalari butun Turkiston oʻlkasiga tarqalib, siyosiy jihatdan yangi avlod ziyolilari va rahbarlarini shakllantirdi. Bu ma'noda, Samarqand jadidlari nafaqat mahalliy, balki milliy va mintaqaviy ahamiyatga ega harakat vakillari boʻldi. 38 Swietochowski T. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. – New York: Columbia University Press, 1995. – P. 45-67. – 32 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ III bobga xulosa III bob jadidchilik harakatining siyosiy jihatlari va sovet davridagi repressiyalarni tahlil qiladi. Jadidlar dastlabki ma'rifiy yoʻnalishdan siyosiy faoliyatga oʻtib, milliy mustaqillik uchun kurasha boshladilar. 1917 yil inqilobidan soʻng ular siyosiy tashkilotlar tuzish va Turkiston muxtoriyatini e'lon qilishda faol ishtirok etdilar. Sovet hokimiyati oʻrnatilishi bilan jadidlar ogʻir sinov bilan yuzlashdilar. Behbudiy 1919 yilda fojiali ravishda hayotdan koʻz yumdi. 1930-1940-yillarda esa jadidlarning koʻpchiligi sovet repressiyalariga duchor boʻldi va ularning merosi yoʻq qilinishga urinildi. Biroq jadidlarning gʻoyalari xalq xotirasida va avlodlar merosida oʻz aksini topib qoldi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng, jadidlarning merosi qayta tiklanib, ularning milliy qahramon sifatidagi obrazi shakllandi. Ularning faoliyatini oʻrganish bugungi kunda milliy tarbiya va ma'naviy rivojlanishning muhim qismi hisoblanadi. – 33 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ XULOSA Ushbu kurs ishida Turkiston oʻlkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyati, xususan Samarqand jadidlari hayoti va faoliyati misolida, keng va kompleks tarzda oʻrganildi. Tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: Birinchidan, jadidchilik harakati Turkistonda XIX asr oxiri – XX asr boshlarida vujudga kelib, mustamlaka sharoitida mahalliy xalqni ma'rifat yoʻlida birlashtirishning eng samarali shakliga aylandi. Bu harakat faqat ta'lim islohoti bilan chegaralanib qolmay, siyosiy huquqlar, milliy matbuot va madaniyatni rivojlantirish uchun kurashni ham oʻz ichiga oldi. Harakatning ildizi Volga boʻyi tatarlarining jadidchilik harakati va Gasprinskiy gʻoyalarida boʻlsada, Turkistonda u oʻziga xos milliy rang kasb etdi. 39 Ikkinchidan, Samarqand jadidchilik harakati Turkistondagi bu harakatning markazi sifatida alohida oʻrin egalladi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy va Abdulqodir Shakuriy kabi koʻzga koʻringan shaxslar Samarqandda ta'lim, matbuot va teatr sohasida oʻlka miqyosida tarixiy ahamiyat kasb etuvchi ishlarni amalga oshirdi. Uchinchidan Samarqand jadidlarining usul-i jadid maktablari ochishdagi faoliyati Turkistonda zamonaviy ta'lim tizimining shakllanishida peshqadam rol oʻynadi. Shakuriy va Behbudiy maktablarida yangi metodologiya tatbiq etildi, zamonaviy fanlar oʻqitildi va milliy tilda ta'lim berish an'anasi yoʻlga qoʻyildi. Toʻrtinchidan, Samarqand jadidlari nashr etgan "Samarqand" gazetasi, "Oyna" jurnali va "Sadoi Samarqand" gazetasi oʻzbek tilidagi milliy matbuotning rivojlanishida tarixiy ahamiyat kasb etdi. Bu nashrlar nafaqat ma'rifiy, balki ijtimoiy-siyosiy platformaga ham aylandi. Ular orqali jadidlar millat taqdiri, 39 Olcott M.B. The Kazakhs 2nd ed. – Stanford: Hoover Institution Press, 1995. – P. 112-135. – 34 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ qoloqlikdan chiqish yoʻllari va yangi dunyo bilanlari bilan tanishish imkoniyatini keng aholiga yetkazdilar. Beshinchidan, Samarqand jadidlarining faoliyatini tarixshunoslik nuqtai nazaridan koʻrib chiqilganda, bu mavzuning sovet davrida siyosiy sabablar bilan toʻliq oʻrganilmaganligini, mustaqillik davrida qayta tiklanganligini va xorijiy tadqiqotlarda nisbatan ob'ektiv baholash olganligini ta'kidlash mumkin. Bugungi kunda esa bu mavzuni yangi manba va metodologiyalar asosida kompleks oʻrganish zarurdir. Oltinchidan, jadidchilik harakatining siyosiy jihatlarini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, bu harakat shunchaki ma'rifiy harakat emas, balki toʻlaqonli milliy ozodlik harakatining dastlabki shakllaridan biri edi. Jadidlar oʻz vaqtida mustamlaka tuzumiga qarshi tura olmasalar-da, ular keyinchalik mustaqillik kurashida hal qiluvchi rol oʻynagan avlodning intellektual va ma'naviy asosini shakllantirdilar. 40 Yettinchidan, Samarqand jadidlarining tragik taqdiri – Behbudiy 1919 yilda Buxoroda oʻldirildi, koʻplab boshqa jadidlar sovet repressiyalariga uchradi – bu harakatning milliy tarix uchun qanchalik muhim ekanligini koʻrsatadi. Ular oʻz jonlarini qurbon qilib, millat ozodligi va ma'rifati yoʻlida kurashdi. Bu fidoyilik Oʻzbekiston xalqining tarixi va madaniyati uchun oʻchmas manbaa boʻlib qoladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati namoyondalarining, xususan Samarqand jadidlarining faoliyati oʻzbek xalqining milliy uygʻonish va istiqlol tarixining ajralmas qismidir. Ularning ma'rifiy merosini chuqur oʻrganish va avlodlarga yetkazish bugungi davr tarixchilari va pedagoglarining muhim vazifasidir. 40 Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – T.: Ma'naviyat, 1999. – B. 145-162. – 35 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ Kelajakdagi tadqiqotlar uchun istiqbol. Ushbu kurs ishida koʻrib chiqilgan masalalar boʻyicha yanada kengroq va chuqurroq tadqiqotlar zarur. Xususan, Samarqand jadidlarining tojik rus va boshqa xalqlar vakillari bilan aloqalari, ularning xorijiy hamfikrlar bilan munosabatlari, shuningdek jadidlar tomonidan chiqarilgan matbuot materiallarining toʻliq tahlili alohida tadqiqotni talab etadi. – 36 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. Birlamchi manbalar 1. Behbudiy M. Padarkush. – Samarqand: Shirkat, 1913. – 48 b. 2. "Samarqand" gazetasi. – Samarqand, 1913. – №1-52. 3. "Oyna" jurnali. – Samarqand, 1913-1915. 4. "Sadoi Samarqand" gazetasi. – Samarqand, 1913-1914. 5. Siddiqiy-Ajziy S. Asori Ajziy. – Samarqand, 1908. – 96 b. 6. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – T.: Ma'naviyat, 1999. – 380 b. II. Sovet davri adabiyotlari 7. Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. – Moskva: Izd-vo kommunisticheskogo universiteta trudyashchikhsya Vostoka, 1929. – 156 s. 8. Ayniy S. Esteliklari. – Dushanbe: Irfon, 1980. – 434 s. 9. Samoylovič A.N. Pervye shagi uzbekskoy literatury. – Leningrad: AN SSSR, 1928. – 86 s. 10. Ostroumov N.P. Sarty. Etnograficheskie materialy. 3-e izd. – Toshkent, 1908. – 270 s. 11. Bertels E. Navoi. Opyt tvorcheskoy biografii. – Moskva-Leningrad: AN SSSR, 1948. – 303 s. III. Mustaqillik yillari adabiyotlari 12. Qosimov B. Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti. – T.: Ma'naviyat, 2002. – 420 b. 13. Qosimov B. Behbudiy. – T.: Oʻzbekiston, 1994. – 200 b. 14. Qosimov B. Jadidchilik: isloh, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. – T.: Ma'naviyat, 2003. – 192 b. – 37 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ 15. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – T.: Oʻzbekiston, 2008. – 336 b. 16. Dolimov U. Milliy tiklanish va jadidlar. – T.: Sharq, 2006. – 264 b. 17. Dolimov U. Abdulqodir Shakuriy hayoti va faoliyati. – T.: Yangi asr avlodi, 2003. – 156 b. 18. Yusupova D. Turkiston jadidchilik harakati: Tarix fanlari nomzodi dissertatsiyasi. – T., 2006. – 178 b. 19. Nosirov A. Jadidchilik harakati tarixi. – T.: Oʻqituvchi, 2001. – 312 b. 20. Qoraboyev H. Oʻzbekistonda milliy uygʻonish. – T.: Fan, 2000. – 248 b. 21. Rajabov Q. Jadidlar harakati. – T.: Sharq, 2005. – 220 b. 22. Ziyo A. Oʻzbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrlardan Rossiya bosqiniga qadar. – T.: Sharq, 2001. – 340 b. 23. Eshov B. Oʻzbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr avlodi, 2012. – 510 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 24. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – 335 p. 25. Lazzerini E. Jadidism at the Turn of Twentieth Century: A View from Within. – Cahiers du Monde russe et soviétique. – 1975. Vol. XVI. – No 2. – P. 245-277. 26. Carrere d'Encausse H. Islam and the Russian Empire: Reform and Revolution in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1988. – 270 p. 27. Swietochowski T. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. – New York: Columbia University Press, 1995. – 282 p. 28. Olcott M.B. The Kazakhs. 2nd ed. – Stanford: Hoover Institution Press, 1995. – 352 p. – 38 – Turkiston o lkasi jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiʻ 29. Bennigsen A., Lemercier-Quelquejay Ch. Islam in the Soviet Union. – London: Pall Mall Press, 1967. – 272 p. 30. Crews R. For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. – Cambridge: Harvard University Press, 2006. – 448 p. – 39 –

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTON O'LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATINING SHAKLLANISHI VA SAMARQAND JADIDLARINING O'RNI MAVZUSINING MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK TAHLILI

1.1.Mavzuning manbashunosligi

1.2. Mavzuning tarixshunoslik tahlili

I bobga xulosa

II BOB. SAMARQAND JADIDLARINING IJTIMOIY-SIYOSIY VA MA'RIFIY FAOLIYATI

2.1. Samarqand jadidlarining hayoti va ularning ma'rifiy-ijtimoiy faoliyatga kirib kelishi

2.2. Samarqand jadidlarining usul-i jadid maktablari va matbuot sohasidagi faoliyati

II bobga xulosa

III BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING SIYOSIY JIHATLARI VA SOVET DAVRI REPRESSIYALARI

Jadidlarning siyosiy tashkilotlar va milliy mustaqillik uchun kurashi

3.2. Sovet hokimiyati va jadidlar: repressiya va fojiali taqdirlar

III bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

Купить