Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 104.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakati namoyondalari faoliyati (Munavvarqori Abdurashidxonov hayot faoliyati misolida)

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 – Tarix (mamlakat va yo‘nalishlar bo‘yicha) Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakati namoyondalari faoliyati (Munavvarqori Abdurashidxonov hayot faoliyati misolida ) MAVZUSIDA KURS ISHI Bajardi: Qabul qildi: Toshkent - 2025 1 MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………………………………. ... 3 1-BOB. Turkiston O‘lkasida Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlar faoliyati ……………………………………………………………….8-16 1.1. Jadidchilikning g‘oyaviy rivojlanish bosqichlari………………………… .... 8 1.2. Turkiston Jadidlarining milliy g‘oya targ‘iboti………………………… .....12 2-BOB. Jadidlik harakat i namoyondalarining targ‘iboti va uning ilmiy- ma’rifiy taraqqiyotga ta’sir .......... ………......................................................................................................16-35 2.1. Jadid matbuoti va maktablar ochilishi…………………………….……… .....16 2.2. Munavvarqori Abdurashidxonovning Jadidchilik harakatiga qo‘shgan hissasi......................................................................................................................29 XULOSA …………………………………………………………………........…37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..39 2 Kirish “Asrimiz boshlarida jadidlarning o‘z hisobidan maktablar, kutubxonalar, qiroatxonalar, teatrlar, ro‘znomalar tashkil etganliklarini, darsliklar va qo‘llanmalar nashr qilganliklarini, Turkiston bolalariga bepul tarqatganliklarini eslaylik.” Islom Karimov Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi. Jadidchilik turkiy xalqlar, shu jumladan, o‘zbek xalqi tarixida yangi sahifani ochgan ijtimoiy harakat bo‘lgan. Chunki jadidchilik millat uyg‘onishi va yuksalishining ijtimoiy maydonda namoyon bo‘lishi edi.Jadidchilik harakatining tor-mor etilishi turkiy millatlarning jahon miqyosida tanilish jarayonini deyarli bir asrga orqaga surdi. Ularni hukmron mafkura va istibdodga qaram qilib, kommunistlarning millatlarni tezkor tarzda birlashtirish strategik rejasiga bo‘ysundirishga urinishlar bo‘ldi. Jadidchilik harakati bir asr davomida kommunistik mafkuraning tazyiqi va iskanjasida bo‘lib, to‘liq namoyon bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘lmadi. Unga oid manbalar va ilmiy tadqiqotlar uzoq vaqt taqiq ostida qoldi. Shu bois bu masalalarni chuqur o‘rganish bizning jiddiy ilmiy vazifamizdir. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida siyosiy, madaniy hamda iqtisodiy jihatdan inqiroz holatiga tushib qolgan mustamlaka o‘lkalarida, jumladan, Turkiston zaminida jadid ziyolilari chor Rossiyasi mustamlakachilik zulmidan qutulish, milliy davlatchilikni shakllantirish, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotga yo‘l ochish hamda xalqni ma’rifat bilan yuksaltirish choralarini izladilar. Bu borada jadidchilik harakati katta rol o‘ynadi. O‘lkamizda jadidchilik harakati namoyandalari xalqimizning ma’naviy-ma’rifiy va madaniy taraqqiyotida katta iz qoldirdilar. Ularning ilmiy va pedagogik 3 faoliyatini chuqur o‘rganish, bugungi kunda uni amaliyotga tadbiq etish muhim ilmiy vazifalardan biri hisoblanadi. Ma’rifatparvarlik borasida hurmatli birinchi Prezidentimiz Islom Karimov shunday fikr bildirgan: “ G‘oyaga qarshi g‘oya, fikrga qarshi fikr, johillikka qarshi ma’rifat bilan kurashish olishish mumkin ” 1 Bu so‘zlar bejiz aytilmagan, chunki millatning yuksalishi aynan ma’rifat va ta’lim orqali amalga oshadi. Shuningdek, ma’naviyat va tarbiya borasida yana bir yurtdoshimiz – Abdulla Avloniy quyidagi fikrni ilgari surgan: “ Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat. ” Bu fikrlar ma’naviy yuksalish va ta’lim-tarbiyaning naqadar muhim ekanini yana bir bor isbotlaydi. Kurs ishining maqsadi. Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod qilish, shariatni isloh qilish, xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurashish, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik esa demokratik respublika tuzumini o‘rnatish. Kurs ishining vazifalari. -Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishini o‘rganish. Turkistonda jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyatini keng va atroflicha yoritish. - Jadidchilik harakatining asosiy g‘oya va maqsadlarini, ularning faoliyatini davrlarga bo‘lib, tadqiq qilish. - Jadidchilikning o‘lkada ma’rifat va matbuot sohasida olib borgan ishlarini o‘rganib, ma’lumotlar asosida yoritish. - Jadidlar tomonidan tashkil etilgan tashkilotlarning faoliyati haqida ma’lumotlar keltirish va ularni tahlil qilish. - Turkistonda jadidchilik harakatining milliy davlatchilik qurishda ishtirokini o‘rganish va uning ahamiyatini ochib berish. 1 Karimov I.A “Yuksak Ma‘naviyat yengilmas kuch” T-2008-y . 126 b. 4 - Mavzuga oid manbalarni o‘rganish va tahlil qilish natijasida xulosalar chiqarish amaliy taklif va tafsiyalar berish. Kurs ishining mavzusining obyekti: Turkistonda milliy uyg‘onish, jadidlar renessansni xonjad olimlar ham tan olib, o‘z asarlarida bunga amal qilmoqdalar. Shu o‘rinda, yapon olimi Xsa Komatsu o‘zining «Chag‘atoy gununchivda "Turk dunyosini uyg‘otish yo‘lda jon tikkan adiblar"» iborasini ishlatgan va nemis olimi Xobarg ham Turkiston uyg‘onishi haqidagi yozganu eslash kifoyadir.Shuningdek, O‘zbekiston Prezidenti Islom Karimov jadidlarning uyg‘onish davriga asos solganliklarini e’tirof etgan holda shunday deydi: «XX asr boshida, mustamlakachilik zulmiga qaramay, xalqimiz yangicha ufqlarga - milliy va ilmiy taraqqiyotga intilib yashagan bir davrda, buyuk ajdodlarimiz — jadidlar tomonidan amalga oshirilgan bu ulkan ish, bu harakatning o‘ziga xos ma’naviy jasorat namunasi, deb atash mumkin.» Kurs ishining mavzusining predmeti: Haqiqatan ham, jadidlar yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, musulmon mutaassibligi kuchli bo‘lishiga qaramay, jamiyatda tub o‘zgarishlar va taraqqiyot yo‘lida muvaffaqiyat qozonishdi. Turkistonda milliy tafakkur o‘zgardi, millat ijtimoiy uyqudan uyg‘ondi, siyosiy va ma’naviy yangilanish yuz berdi. 2 Millat adabiyoti yanglandi, milliy teatr, ma’rifat va maktab, matbuot, madaniy-ma’naviy uyushmalar (jamiyatlar) va siyosiy partiyalar paydo bo‘ldi. Bu yangilanishning samarasida jadid madaniyati rivoj topdi. Bu madaniyat hozirgi zamon madaniyatining poydevori hisoblanadi. Tadqiqotning usullari. Tatqiqod ishini olib borishda qiyosiy tahlil, muammoviy va miqdoriy tahlil, tizimlilik kabi ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanildi. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakati namoyondalari faoliyatiga oid Mustaqillik yillarida bir qancha tarixshunoslik ishlari amalga oshirildi. 2 Sultonova, M. Jadidchilik harakati va uning Turkiston tarixidagi o‘rni . Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti. - T.: Fan, 2018. 113 b. 5 Kurs ishining ilmiy yangiligi. Kurs ishida Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va ularning matbuot, ma’rifat va adabiyot sohalaridagi faoliyati o‘rganilgan. Shuningdek, jadidlarning milliy davlatchilik barpo etishdagi harakatlari, jadid maktablarini ochishdagi faoliyati va uning Sovetlar tomonidan tugatilishi, kerakli adabiyotlar asosida ochib berilgan. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kurs ishi 43 betdan iborat bo‘lib, kirish, 2 ta bob, 4 bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 6 1-BOB. Turkiston O‘lkasida Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlar faoliyati. 1.1. Jadidchilikning g‘oyaviy rivojlanish bosqichlari. O‘rta Osiyodagi jadidchilik harakati murakkab va tarixiy jihatdan serqirra yo‘lni bosib o‘tdi. Jadidlar turli mamlakatlardagi taraqqiyot va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning falsafiy tajribasiga tayanib, bu tajribani milliy asosda qayta ishlashga intildilar. Ayni paytda, ijtimoiy taraqqiyot yo‘llari haqidagi turli qarashlarning to‘qnashuv maydoni ham bo‘ldi. Mustamlakachilikka qarshi kurashning bosh g‘oyasi ana shu murakkab yo‘lda shakllanib yetildi. Jadidchilik harakati ijtimoiy va milliy qadriyatlarga asoslangan oqim bo‘lib, O‘rta Osiyo mahalliy tub aholisining manfaatlariga javob bergan va ijtimoiy taraqqiyotning pishib yetilgan ehtiyojlarini to‘la qondira oladigan harakat sifatida shakllandi. Jadidchilik ma’rifatparvarlikdan kuchli siyosiy harakatgacha bo‘lgan murakkab rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi. 3 Jadidchilik o‘z tarixida ikki bosqichni o‘tdi. Birinchisi-ma’rifatparvarlik bosqichi va ikkinchisi siyosiy bosqich.Lekin jadidlarning davlatchilik masalasiga qarashlari birinchi bosqichdayoq shakllana boshlagan va ikkinchi bosqichda aniq bir shaklga kelgan, desa bo‘ladi. Ikki yoqlama – mustamlakachilik va mahalliy zulm ostida ezilib kelgan xalq ommasining og‘ir iqtisodiy ahvoli, Turkiston, Buxoro va Xiva xonliklarining jahonning iqtisodiy taraqqiy etgan mamlakatlaridan ancha orqada qolib ketganligi, madaniy tanazzul hamda erkin fikrning qotib rivojlana olmaganligi kabi holatlar jadidlarni ijtimoiy taraqqiyot choralarini izlab topishga undadi.Turkistonda jadidchilik harakatining rahbarlari sanalgan Mahmudxo‘ja Behbudiy va Munavvarqori Abdurashidxonov birlashtiruvchi va yetakchi rolni o‘ynashgan. Buxoroda Fayzulla Xo‘jayev – vatanparvarlik mafkurasini ijtimoiy jihatdan ancha boy va rang-barang qildi. Xiva xonligida esa Polvonniyoz Yusupov bu harakatga boshchilik qilgan. Jadidlar ma’rifatparvar bo‘lib, hozirgi kunda ham jamiyatni hayajonga soladigan tarixiy vazifa va masalalarni ko‘tarib chiqqanlar. Jumladan, 3 Rasulov, A. Jadidchilik – yangi davr uyg‘onish harakati . Toshkent: Yangi asr avlodi nashriyoti.2017. 98 b. 7 ma’naviy barkamollikka erishishda dinni to‘g‘ri anglab tushunish, huquqiy va iqtisodiy bozor munosabatlarini shakllantirish, taraqqiy etgan ilg‘or demokratik institutlarni barpo etish va o‘ziga xos milliy rivojlanish yo‘llarini yaratish kabi muhim yo‘nalishlarni ilgari surishgan.Bu masalalarni hal qilishda islomning modernizatsiyalashuvi, uni qotib qolgan aqidalardan tozalash, fan va ilg‘or texnologiya yutuqlarini egallash muammolari maydonga chiqqan. Jadidlarning xalqaro aloqalari va munosabatlari ularga Rossiya, Turkiya, Misr, Eron jadidlarining dasturlari bilan tanishish imkonini bergan.Lekin Turkiyadagi yosh turklar va Eron taraqqiyparvarlari tajribalarini turkiston jadidlari mexanik tarzda va o‘sha qolipda o‘zlashtirib olmadilar. Aksincha, jadidlar Yevropa va Sharq mamlakatlarining davlat qurilishi va qonun chiqaruvchilik keng tajribalaridan, Rossiya hamda Sharq xalqlarining mustamlakachilikka qarshi demokratik harakatlar kurashi usullari va dasturlaridan manfaatlariga hamohang bo‘lgan va milliy madaniyatga mos keladigan zarur o‘rinlarni oldilar.1914-yilda boshlangan Birinchi Jahon urushi jadidlarning fikrlarini ancha siyosiylashtirdi. Bu vaqtga kelib ular parlamentar monarxiya tuzumi haqida yozdilar, fuqarolarning davlat organlarini shakllantirishda, qonun chiqarish ishida, davlatni idora qilishda qatnashuvi va ishtiroki yo‘llari va usullarini ishlab chiqishga urindilar.1917-yil fevral oyida Rossiyada sodir bo‘lgan demokratik inqilobga qadar taraqqiyparvarlar oqimini tashkil qilgan Turkiston jadidlarining keskin harakat qiluvchi qismi bir qator keng siyosiy talablarni ilgari surdi. Bu talablar orasida mahalliy tub aholi huquqlarini kengaytirishni ko‘zda tutgan holda o‘lkani idora etishni tubdan isloh qilish, turkistonliklarga muayyan miqdorda Davlat Dumasidan o‘rin ajratish, asosiy demokratik erkinliklarni ta’minlash va eng avvalo milliy matbuot erkinligiga erishish, chor yakka hokimlik tuzumini konstitutsiyaviy idora etish tuzumi bilan almashtirish kabi talablar o‘rin olgan edi. Fevral demokratik inqilobi natijasida o‘rnatilgan yangi davlat tuzumidan so‘ng jadidlar Rossiya Federativ davlati tarkibida Turkiston muxtoriyatini tashkil etish masalasini qo‘ya boshladilar. Bu paytga kelib milliy ijtimoiy-siyosiy tashkilot va partiyalar tashkil topdi, hususan, jadidlar “Sho‘roi Islomiya”, “Turon”, “Ittifoq” kabi tashkilotlarni 8 tuzdilar. 1917-yil davomida mahalliy aholining turli-tuman ijtimoiy qatlamlarini jadidlar o‘z ortlaridan ergashtirdilar, xalq orasida, ularning ongida, fikrlarida musulmonlarning birlashishlari, jipslashishlari zaruriyati hissini tug‘dirdilar. Biroq, oradan ko‘p o‘tmay jadidlar Muvaqqat hukumat va uning maxsus tashkil etilgan Turkiston Qo‘mitasi (Turkkomitet Vremennogo Pravitelstva) o‘lkada oldingi mustamlakachilik siyosatidan voz kechmaganligining guvohi bo‘ldilar. Xususan, bu holat 1917-yil noyabr oyiga rejalashtirilgan.Ta‘sis Majlisini chaqirish va uni tayyorlash jarayonida yuz berdi. Ushbu muxtoriyat o‘zining siyosiy, iqtisodiy va madaniy mustaqilligini mustahkamlashga intildi. Biroq, bolsheviklarning keskin qarshiligi tufayli jadidlarning bu harakati katta sinovlarga duch keldi. Muvaqqat hukumat o‘zining tor manfaatlari doirasidan chetga chiqa olmay, ko‘tarilgan tub masalalarni hal etishda ojizlik qildi. Natijada, siyosiy tuzumda o‘zgarishlar bo‘lgan bo‘lsa-da, muhim ijtimoiy-iqtisodiy, agrar va milliy masalalar amalda yechimsiz qolaverdi. Bu esa mamlakat hayotining boshi berk ko‘chaga kirib, tanglik va tanazzul holatlarining kuchayishiga sabab bo‘ldi.Jadidlar mustaqillik va muxtoriyat uchun hayot-mamot kurashi vaqti yetib kelganini anglab, mustamlakachilikni qattiq va ayovsiz tanqid qila boshladilar. Ular avval ilgari surgan konstitutsiyaviy monarxiya g‘oyalaridan voz kechib, Turkistonga Rossiya Demokratik Federativ Respublikasi tarkibida milliy-hududiy muxtoriyat berilishini talab qildilar. Jadidlarning o‘sha yillardagi eng katta xizmatlaridan biri Turkiston xalqlari va millatlarining qonun oldida tengligi haqidagi g‘oyani ilgari surish bo‘ldi. Ularning fikricha, Turkiston fuqarolari jamiyat hayotining barcha iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va madaniy jabhalarida teng huquqlarga ega bo‘lishi lozim edi. Davlat mustaqilligi haqidagi o‘z g‘oyalarini Turkiston Muxtoriyatini mamlakatning turli hududlardagi kuchlari bilan kelishgan holda amalga oshirishga harakat qildilar. Jadidlar Ta’sis Majlisidan o‘rin olish uchun katta harakat qildilar. Hatto, bu jarayonda o‘z saflarida ichki bo‘linish yuz berishiga – “Sho‘roi Islomiya” va “Ulamo” jamiyatlari shakllanishiga qaramay, birlashish yo‘lidan bordilar. Pirovardida, bu Turkiston federalistlarining “Turk Adami Markaziyati” partiyasining vujudga kelishiga olib keldi. Biroq, 1917-yil Oktyabr inqilobi va bolsheviklarning hokimiyatga kelishi 9 jadidlarning maqsadlarini amalga oshirishiga imkon bermadi. Shunga qaramay, yangilikni targ‘ib qilayotgan bolsheviklar har bir millatning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi haqidagi deklaratsiyaga tayangan holda, jadidlar 1917-yil 26-noyabrda Qo‘qonda O‘lka musulmonlarining IV favqulodda qurultoyini chaqirdilar va Federativ Rossiya Respublikasi tarkibida avtonomiya huquqiga asoslanganTurkiston Muxtoriyatini e’lon qildilar. Uch oygina yashagan avtonom respublika tarixi qonli sahifalardan iborat bo'lib, Jadidlar ta‘qib ostiga olindilar va 1937 yilga kelib goyaviy qarashlari sovet mafkurasiga-to‘g‘ri kelmaganligi uchun ko‘pchiligi qatag‘onga uchradilar. Jadidchilikning tariximizda tutgan o‘rni va qimmati shundaki, birinchi bo‘lib mustaqillik milliy mafkurasiga asos soldi, g‘aflat uyqusida yotgan mazlum Sharqni uygotdi va ko‘zini ochdi, ozodlik, erk, milliy g‘urur va sha’n haqida, buyuk ajdodlari, boy madaniyati, umuman mustamlaka istibdodi davrida unutilayozgan qadriyatlar to‘g‘risida Jar soldi, ovoza qildi. Jadidlarning buyuk tarixiy xizmatlari shundan iboratki, ular yetilib qolgan ijtimoiy muammolarni hal qilishda evolyutsion islohot yo‘li asosida ishlab chiqdilar, iJtimoiy-davriy tuzum o‘zgarishlarining eng maksimal effektiv yo‘lini taklif qildilar va mustamlakachilik tartibotini yo‘q qilishni talab qildilar. Turkiston, Buxoro, Xorazm Jadidlarini yo‘li bir xil bo‘lmagan bo‘lib har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Lekin ularning hammalarini konseptual g‘oyalari hozirgi davr buyuk o‘zgarishlar amaliyotining ma’naviy asoslari bo‘lib xizmat qildi, keng qamrovli islohotlar yo‘nalishi va bugungi kun strategiyasining nasliy o‘zagi sifatida maydonga keldi. 4 4 Hasanov B. Karimov N. Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. T-2016. 6-9 b. 10 1.2. Turkiston Jadidlarining milliy g‘oya targ‘iboti. Milliy goya, falsafiy ma’nosiga kora, bir millatning birlashuvi va milliy o‘zlikni anglab yetishni bildiradi. Jadidchilik asoschilaridan biri Ismoil G‘aspiraliga ko‘ra, milliy g‘oya millat taraqqiyoti uchun zarur va eng muhim ishlarni hayotga tatbiq etishga qaratilgan dastlabki poydeyorni yaratishni anglatadi. Uning fikricha, insonlami bir g‘oya ostida birlashtlrish natijasida jamiyatning har bir a’zosi millat manfaatini o‘zining shaxsiy manfaati sifatida qabul qila boshlaydi,natijada millatga foyda keltiradigan har qanday jamoat ishdan hech kim o‘girilib ketmaydi. G‘aspiralining Turkistondagi eng yaqin hammaslagi Behbudiy esa quyi va yuqori maktabning isloh etilishi millatning isloh etilishiga olib keladi, deb hisoblaydi. Uning ta'kidlashicha, millatning isloh etilishi bu milliy g‘oya bo‘lib, uni barcha targ‘ib qilishi kerak. 5 XIX asrning 2-yarmida Rossiyada amalga oshirilgan burjua islohotlari hamda Aleksandrning milliy siyosati, Rossiya qo‘l ostida istiqomat qilayotgan musulmonlarni jamiyatda munosib o‘rinlarini topishga majbur qildi. Bu yo‘nalishda qilingan ishlardan dastlabkisi sifatida Ismoil Gaspiralining “Rossiyada musulmonchilik: fikrlar, qaydlar va kuzatuvlar” asarini misol qilib keltirish mumkin.Bu kichik broshyurada Gaspirali Rossiya davlatining musulmon aholisi hamda musulmon jamiyatida sodir bo‘layotgan turli o‘zgarishlarga qanday munosabatda bo‘lishi kerakligi haqidagi nazariy qarashlarini aks ettiradi. Bundan tashqari, Gaspirali ushbu asarida musulmonlar bilan Rossiya davlati o‘rtasida uzoq muddatga mo‘ljallangan aloqalarni shakllantirish mexanizmlarini ham o‘rtaga tashlaydi. Gaspirali ruslarning milliy siyosati asosini tenglik va boshqa millatlar huquqlarini hurmat qilishga asoslanishiga urg‘u beradi.U Rossiya musulmonlarining madaniy taraqqiyoti va rivoji haqida so‘z yuritarkan, boshlang‘ich ta'limni ona tilida berishga mo‘ljallangan milliy maktablarning umummilliy institutini yaratishga qaratilgan dasturni taklif qiladi. Yuqoridagi dasturni amalga oshirishni tizimlashtirish uchun esa Gaspirali millat foydasi uchun kerakli va eng muhim ishlarni bajarishni asosini belgilovchi "umummilliy goya" ishlab chiqishni targ‘ib qila boshlaydi.O‘z navbatida, millatni bir “umummilliy 5 Millatlar qanday taraqqiy etarlar? // Samarqand, T- 1913. 93 b. 11 goya” ostida birlashtirish uchun musulmon elitasini, ya‘ni musulmon jamiyatining ziyoli qatlamini jalb qilish zarur edi. Ushbu qatlamning faoliyati turli siyosiy, iqtisodiy, ta‘lim va madaniy institutlar tashkil etilishiga qaratilishi kerak edi. G‘aspirali musulmonlarning bu ziyoli qatlamini ikki katta guruhga ajratadi: 1) hukmdorlar, ma‘murlar va olimlar; 2) tijorat va ishlab chiqarish sohalaridagi faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxslar. Gasprinskiy “umummilliy g‘oya” mohiyatini tushuntirar ekan, ushbu g‘oya qolgan barcha g‘oyalardan yuqori turishi kerakligini yozadi. Uning fikricha, millatni ulug‘lash, maqsadlarni yuqori ko‘tarmoq, millatning haqiqiy birligi bu “umummilliy g‘oya”ning tub mohiyatini tashkil etadi. Bu g‘oya millatning intilishi va foydasini aks ettirishi lozim. 6 “Umummilliy g‘oya” – bu eng oliy va muqaddas narsa bo‘lib, shariat qoidalariga ko‘ra, eng ulug‘vor va qimmatbaho narsadir.Turkiston Jadidchiligi Rossiya imperiyasidagi boshqa musulmon mintaqalaridagiga nisbatan ancha kech, XX asr boshlarida maydonga keldi. Ushbu harakatning asosini Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva vakillari tashkil etdi. Aynan ana shu ziyoli qatlam Turkiston musulmonlari uchun milliy g‘oyani shakllantirib berdi. Turkiston Jadidchiligini tadqiq etuvchi ayrim olimlarning ta'kidlashlaricha, mahalliy Jadidlar 1917 yilga qadar umumiy bir dasturga ega bo‘lmaganlar. Ularning fikricha, turkistonliklarning dunyoqarashini bir qadar o‘zgartira olgan Fitratning “Munozara” yoki “Hind sayyohi” asarlari 1917–23 yilgacha turkistonlik Jadidlarning norasmiy dasturi sifatida qabul qilingan edi. Aynan shu fikrni yaponiyalik olim H. Komatsu ham ilgari suradi va Fitratning yuqoridagi ikki asari Buxoro va Turkistondagi Jadid islohotchilik harakatining manifesti bo‘lganligini ta‘kidlaydi.Bu ta’kid va ta'riflar, albatta, Turkiston Jadidchiligining mohiyati va yo‘nalishini aniqlashda nisbiy xarakterga ega. 1911 yil Fitratning “Munozara” va “Hind sayyohi”asarlari nashr etilgunga qadar Turkiston Jadidlarining faoliyati ma'lum bir bosqichga ko‘tarilgan, ular yangi usul maktablarining yoyilishida anchagina muvaffaqiyatlarga erishgan, 6 Islomov, S.“Ismoil Gaspirali va umummilliy g‘oya tushunchasi”. Jadidchilik merosi jurnali, 1(2), T-2015 33–38 b. 12 va eng asosiysi, Turkistonda milliy matbuotga asos solib bo‘lgan edilar.Turkistonda milliy g‘oya targ‘ibotining oqsashiga eng katta to‘siq milliy matbuotning yo‘qligi edi. Ichki Rossiya musulmonlari sof siyosiy ishlar bilan shug‘ullangan vaqtlarda Turkiston Jadidlari va ziyolilari yig‘ilib qolgan muammolarni hal qilish uchun turli jamiyatlar tuzish targ‘ibotini davom ettirayotgan yoki ayrim joylarda endi boshlayotgan edilar. B. Qosimovning fikriga ko‘ra, Turkiston Jadidlarining gazeta, xayriya jamiyatlar tashkil etish, yangi usul maktablarini yoyish, teatr ishlari va boshqa barcha harakatlari bir milliy g‘oya uchun xizmat qildi. Uning ta'kidlashicha, har bir g‘oyaning milliy g‘oyaga aylanishi uchun ikki talabga javob berishi kerak: 1) g‘oya millatning haqiqiy ehtiyojidan, turmush tarzidan, asriy an'analaridan va, albatta, imkoniyatlaridan kelib chiqishi kerak; 2) ushbu g‘oya millat tomonidan anglab etilishi, boshqa so‘z bilan aytganda, milliylashtirilishi kerak. Ya'ni, g‘oya millatning har bir vakili yuragiga etib borishi kerak. 7 Xulosa sifatida (shuni qayd etish kerakki, Turkiston Jadidlari millatni birlashtiruvchi, yagona yo‘lga boshlovchi milliy g‘oyani Ichki Rossiya musulmonlaridan olgan bo‘lsalar ham, mahalliy voqelikka moslagan holda qayta shakllantirdilar. Turkiston Jadidlari boshlang‘ich pallada ta'lim, zamonaviy bilimlar targ‘ibi hamda mahalliy aholining turmush sharoitini o‘zgartirishga qaratilgan dastur asosida ish olib bordi. Aynan mana shu masalalar Jadidlarning milliy g‘oyasi asosini tashkil etdi.Milliy g‘oya targ‘iboti asosini tashkil etuvchi xayriya muassasalarining to‘laqonli faoliyatiga bir tarafdan mahalliy savdogar va ishlab chiqaruvchilar sinfining sustligi, ikkinchi tarafdan atrofdagi mamlakatlardagi siyosiy vaziyat hamda chor hukumatining o‘lkada olib borgan siyosati to‘sinlik qildi. Turkistonda milliy matbuot va xayriya muassasalarining faoliyati Jadidlarning milliy g‘oya borasidagi harakatlarini mahalliy jamiyatning turli qatlamlari orasida u qadar tayanch topa olmaganligini ko‘rsatdi.Shunday bo‘lsa-da, matbuot va adabiyot orqali Jadidlar musulmon aholisi o‘rtasida oz 7 Qosimov V va boshqalar . Milliy uyg‘onish davri adabiyoyi. T-2004 67-b. 13 bo‘lsa ham zamonaviy bilimlarni egallashga, jamoat ishlarida qatnashishga bo‘lgan qiziqishni uyg‘ota oldilar. Turkiston Jadidlarining milliy g‘oyasi o‘z amaliy tatbiqini 1917 yili Qo‘qon Muxtoriyatini tashkil etish bilan yakunladi. Muxtoriyat Turkistonning birinchi va so‘nggi mustaqil siyosiy tuzilmasi sifatida tarixga kirdi. 14 2-BOB. Jadidlik harakatining targ‘iboti va uning ilmiy-ma’rifiy taraqqiyotga ta’siri. 2.1. Jadid matbuoti va maktablar ochilishi. XIX asr oxiri va XX asrning boshlarida siyosiy, madaniy, iqtisodiy jihatdan inqiroz holatiga tushib qolgan mustamlaka tufayli rivojlanish past darajada bo‘lgan o‘lkada Turkiston ziyolilari chor Rossiyaning mustamlakachilik zulmidan qutulish, o‘z milliy davlatchiligini tuzish, iqtisodiy va ma’naviy taraqqiyotga yo‘l ochish, halqqa ziyo tarqatish choralarini ko‘radilar. Bu borada jadidchilik harakati katta rol o‘ynadi. Har bir davrda biror yangi g‘oyaning tug‘ilishi aniq tarixiy sharoitda sodir bo‘ladi. Unda tarixiy shaxslarning o‘ynaydigan rolini hech kim inkor etmaydi. Chunki ular yetilgan muammolarni hal qilish yo‘llarini, nazariy tomonlarini barchadan teranroq idrok qiladi, ularni amalga oshirishga favqulodda kuch va g‘ayrat bilan kirishadilar. Musulmonlar, qolaversa, turkiylar dunyosining jahon taraqqiyotidan uzilib qolganligini, bu g‘oyat xavfli holga barham berish kerakligini, hamda umumbashariy qavm, el-yurtlardagi jaholatni yo‘q qilib, ma’rifat orqali taraqqiy topgan mamlakatlarga tenglashish zarurligini birinchi bo‘lib Qrim-tatar xalqi farzandi Ismoil Gaspirali (1851–1914) tushunib yetdi. U jadidchilik harakatining butun turk dunyosidagi "g‘oyaviy otasi"dir. Ismoil Gasprinskiy ilmga qattiq bel bog‘ladi. Jahon madaniyati durdonalarini mashaqqat bilan o‘rgandi. Natijada turli ilmlardan bahramand bo‘ldi. Bir necha tillarni mukammal egalladi. Bu esa uning jahon ilm-fan yutuqlari bilan tanishuvi uchun keng yo‘l ochdi. Ana shu tufayli Ismoil Gasprinskiy Sharq bilan G‘arb olamini Jahon manfaatlari, ilm darajasiga ko‘tarilish g‘oyasi unga kecha-kunduz tinchlik bermadi. Rossiyaga mustamlaka bo‘lgan barcha musulmon hududlar ma’rifatini mutlaqo isloh qilish, ularda dunyoviy fanlarni o‘qitish masalasini ko‘tardi. Maktab va madrasalarda diniy ta’limot, arab, fors va rus tillarini o‘rganish bilan bir qatorda tibbiyot, hikmat, kimyo, nabotot, nujum, handasa fanlarini 15 o‘qitish zarurligini ilgari surdi va uni amalga oshirishga kirishdi. U 1884 yilda Qrimdagi Boqchasaroy shahrida jadid maktabiga asos soldi, o‘z dasturini tuzib, darslik yozdi. Ana shu darslik yordamida 40 kun ichida 12 o‘quvchining savodini chiqardi va bu usul "usuli savtiya" — harf-tovush usuli, ya’ni "usuli jadid" nomi bilan tezda shuhrat topdi. Chunonchi, 1906 yilda Ismoil Obidov muharrirligida Taraqqiy, shu yili Munavvar Qori ruhiy rahnamoligida Xurshid, 1907–1908 yillarda Abdulla Avloniy muharrirligida Shu’la, Ahmadjon Bekmuhammad rahnamoligida Osiyo ro‘znomalari chop etilgan. Ma’rifatchilikning yangi to‘lqinida 1913–1915 yillarda Samarqand, Sadoi Turkiston, Sadoi Farg‘ona, Buxoroi Sharif, Turon, 1917 yilda esa El bayrog‘i, Kengash, Hurriyat, Ulug‘ Turkiston gazetalarining, Oyna jurnalining kabi ommaviy axborot vositalari ham paydo bo‘ldi.Jadidchilik harakati, shu vaqtgacha Islom dunyosida ilgari ham ko‘rilmagan ilg‘or va tezkor o‘qitish “ Savtiya ” (tovush) usuliga asoslangan jadid maktablari tashkil topishidan boshlandi. Bu maktablarda bolalar bir yilda savod chiqanib, mukammal o‘qish va yozishni o‘zlashtiradi. Buning uchun esa qadim an’anaviy musulmon maktablarida 5–6 yil o‘qish kerak bo‘lar edi. Aytish mumkinki, “Savtiya” usulidagi jadid maktabi Vatanimiz tarixida buyuk kashfiyotlar silsilasini boyitdi. Jadid maktabida diniy va dunyoviy ta’lim-tarbiya hamda ilm o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Bolalar qulay partalarda o‘tirib, xarita va rasmlar yordamida tez savod chiqarar va diniy-dunyoviy ilmlarni o‘rganar edi. Jadid maktablarida Qur’oni karim, matematika, geografiya, ona tili, rus, arab tillari, ashula va hatto jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi.Jadid maktablari to‘rt (boshlang‘ich) va yetti yillik edi. Masalan, Munavvarqori Abdurashidxonovning yetti yillik maktabini bitirgan yoshlar dunyoviy ilmlarni, rus tilini yaxshi o‘zlashtirgan holda jadid maktabida o‘qituvchi, masjidlarda imom bo‘lish, madrasa va hatto, xorijdagi dunyoviy oliy o‘quv yurtlarida o‘qish, savdo va boshqa korxonalarda kotib bo‘lib ishlash malakasiga ega bo‘lganlar. Bunday yetti yillik maktablar Toshkentdan tashqari, Qo‘qon,Samarqand kabi yirik shaharlarda ham ochiladi. Maktablar asosan 16 1–4 sinfdan iborat boshlang‘ich maktablar bo‘lgan. 1913/14 o‘quv yilidan ayrim joylarda 2 bosqichli tizim joriy qilina boshlandi. Bu tizimdagi maktablar “namuna maktablari” deb atalib, ularning 1-bosqichi — tahziniy (boshlang‘ich) sinflar, 2- bosqichi — rushdiy (yuqori) sinflar deb yuritilgan. Xususan, M. Abdurashidxonovning namuna maktabi, A. Shukuhiyning Samarqanddagi va A. Ibodiyyevning Qo‘qondagi maktabida rushdiy (yuqori) sinflar (5–6-sinf) ham ish boshlagan. Jadid maktablari pullik va pulsiz bo‘lgan: har oyda ota-onalar imkoniga qarab, bir so‘mdan bir yarim so‘mgacha pul to‘lagan. Bu o‘rinda har bir ota-ona o‘zining boylik yoki kambag‘allik darajasini vijdon asosida belgilab, pul bergan. 20–35 % gacha bo‘lgan kambag‘al va nochorlarning bolalari tekin o‘qitilib, o‘quv qurollari bilan ham ta’minlangan. O‘ziga to‘q oilalar esa o‘z xohishiga ko‘ra uch so‘mdan va undan ham ko‘p pul bergan. Bulardan tashqari, jadidlar shaxsiy va ularning o‘zlari tashkil etgan xayriya jamiyatlari ham jadid maktablarini mablag‘ bilan ta’minlab turgan. Jadid maktablarining ochilishiga rus amaldorlari va musulmon mutaassiblari qarshilik qildilar. Jadidlar katta matonat va fidoyilik bilan eski maktablarga tegmay, namuna sifatida jadid maktablarini tashkil etib, omma orasida katta obro‘ qozondilar. Jadid maktablari qat’iy nizom, dastur va darsliklarga asoslandi. Tarixda birinchi bo‘lib, jadidlar o‘quvchilarga kundalik, chorak va yillik baholar qo‘yishni joriy etdilar. O‘quvchilar sinfdan sinfga o‘tish va bitirish uchun jamoatchilik oldida ochiq chorak, yillik va bitiruv imtihonlarini topshirganlar. Maktab ochgan jadidlar dastur, qo‘llanma va darsliklarni ham o‘zlari yaratdilar. Saidrasul Saidazizovning “Ustod: avval”, Munavvarqon Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Adibi soniy”, “Tajvid” (Qur’on qiroati bilan o‘qish usuliga oid qo‘llanma), “Havoyiji diniya” (shariat qonunlari bilan o‘qish usuliga oid qo‘llanma), “Havoyiji diniya” (Shariat qonunlari to‘plami), “Yor yuzi”, “Usuli hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islom”, Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim”, “Turkiy guliston 17 yohud axloq”, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Qisqacha umumiy geografiya”, “Bolalar maktubi”, “Islomning qisqacha tarixi”, “Amaliyot islom”, “Aholi geografiyasiga insho”, “Rossiyaning qisqacha geografiyasi” va boshqalar shular jumlasidandir. 8 Jadid maktablari ochilishi bilan ba’zi joylarda qadimiy maktablar bo‘shab qoldi. Natijada qadimiy va jadid maktabdorlari o‘rtasida jiddiy qarama-qarshiliklar paydo bo‘ldi. Bunga mutaassib mullalar va ulamolar ham qo‘shildilar. Jadid maktablarining jami soni va ular qayerlarda ochilib faoliyat yuritganligi haqida hozircha to‘la ma’lumot yo‘q. Lekin, 1903 yilda birgina Toshkentda 20 ta (shundan 2 tasi o‘rta), jadid maktablari bo‘lgan. Ma’lumki, 1909 yildan keyin jadid maktablari qattiq nazorat ostiga olinadi, arzimas bahonalar bilan yopiladi. Ularda o qitilgan adabiyot va darsliklar "ozaanka"ning diqqat markazida bo ladi. Jadidʻ ʻ maktablan Buxoro, Samarqand, Toshkent, Andijon, Kiva, To qmoq, Yang ʻ Marg ilon, Eski Marg ilon, Kattaqo rg on, Qizil Orda, Turkiston, Chust, Chorjo y, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Teniz, Marv shaharlarida ochiladi. Shuningdek, Juma (Samarqand viloyati), Qovunchi (Toshkent viloyati), To raqo rg on (Namangan viloyati), Po stindo z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ (Buxoro viloyati) kabi katta qishloqlarda ham jadid maktablan ochilgan. Jadid maktablan M. Behbudiyning yozishicha, 15-20 yil ichda jam Kavkaz mamlakatlari, Eron, Hind, Misr, Hijoz va boshqa joylarda ham jonli bo ldi. ʻ Jadidchilikning asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda zamonaviy (evropacha) oliy ta limni yo lga qo yish bo ldi. U universitet tashkil etish g oyasi Turkistonda ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ilk bor 1892 yilda Ismoilbek Gaspirali tomonidan ilgari surildi. I. Gaspirali 1906 yilda, yana "Tarjimon" gazetasida to g ridan-to g ri Buxoro amiri va Xiva xoniga ʻ ʻ ʻ ʻ murojaat qilib shunday deydi:"Fuqoroyi islom sizlardan mol istamas, osh istamas. Din–"Qur on"dan, jon Xudodan. Siz davlatlik xonlardan aholiga shunday narsalar ʼ – ma rifat, taraqqiyot va kamolatga omil bo luvchi oliy darajalik maorif ʼ ʻ maktablaridir. Ko hna madrasalar ko p Buxoroi Sharifda va Xivada. Endi biror ʻ ʻ dorilfununi islomiy ta sis etmoq lozim. Bu dorilfununlarga bir daraja ilm olgan ʼ 8 Turaqulov, A Jadid maktablari va ularning darsliklari tarixidan . Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti. 2010 18 talaba qabul qilinib, tanz, jo g rofiya, kimyo, handasa, ilmi huquq, usuli idorayiʻ ʻ davlat, ilmi iqtisod va boshqa lozim fanlar, turkiy, forsiy, rusiy va fransaviy tillar o rgatilsa. Ushbu dorilfununlarda muallim va mudarrislik qila oladigan ahl-i kamol ʻ bor.Jadidlar oliy ta limning asosiy universitet tashkil etish uchun Toshkent shahar ʼ Dumasidan ham foydalandilar. Munavvarqori, Fitrat, M. Behbudiy, U. Asadulloh o‘g‘li Jo‘rayev va boshqa jadidlar milliy dunyoviy oliy ta lim g oyasini o z asar va ʼ ʻ ʻ maqolalarida keng targ ibot-tashviqot qiladilar. Oliy ta limga zamin yaratish ʻ ʼ uchun, jadid maktablarida dunyoviy ilmlar o qitildi, zo r yoshlarga o qishga ʻ ʻ ʻ yuborildi. Dunyoviy hozirgi zamon oliy o quv yurti — universitetga asos solishga jadidlar ʻ faqat 1918 yilda Musulmon xalq dorilfununini tashkil etish bilan muvaffaq bo ldilar. Umuman, jadidlar juda qisqa vaqt ichida butunlay yangi, ya ni jadid xalq ʻ ʼ maorif tizimi, ya ni hozirgi zamon xalq ma rifati tizimiga asos soldilar. Jadidchilik ʼ ʼ harakatining ikkinchi bir muhim faoliyati milliy matbuot va jurnalistikasiga asos solish bo ldi. Turkiston jadidlari rus demokratik va inqilobiy harakatining ʻ yutuqlaridan ham samarali foydalandilar. Zolim “oq podsho” Nikolay II inqilobiy- demokratik harakat bosimi ostida 1905 yil 17 oktabrda maxsus manifestga imzo chekib, demokratiya, matbuot va so z, har xil yig inlar o tkazish erkinligini joriy ʻ ʻ ʻ qilishga majbur bo ldi. Buni jadidlar katta quvonch bilan kutib oldilar. Mana ʻ shundan so ng jadidlar millat himoyasi uchun jangovar qalqon va muazzam minbar ʻ bo lgan gazeta va jurnallar tashkil etish uchun juda shazdam kurashadilar. ʻ Toshkentda Ismoil Obidiy “Taraqqiy” (1906), Munavvarqori Abdurashidxonov “Xurshid” (1906), Abdulla Avloniy “Shuhrat” (1907), Saidkanim Saidazimboyev “Tujjor” (1907), Ahmadjon Bektemirov “Osiyo” (1908), Ubaydulloxo ja ʻ Asadulloxo jayev “Sadoi Turkiston” (1914–1915) gazetalarini, shuningdek, ʻ Abdurahmon Sodiq o g li (Sayyoz) “Al-Isloh” (1915) jurnalini nashr etishga ʻ ʻ muvaffaq bo‘ldilar. Samarqandda esa Mahmudxo ja Behbudiy “Samarqand” ʻ ruscha (1913) gazetasi va “Oyna” (1913–1915) jurnalini, Qo qonda Obidjon ʻ Mahmudov “Sadoi Farg ona” (1914) gazetasini chiqardi. Bu gazeta va jurnallar ʻ 19 doimo maxfiy politsiya “ozaanka”ning ayg oqchilari kuzatuvi, ta qibi ostidaʻ ʼ bo ldilar. ʻ 9 Jadid matbuoti 1917 yil fevralda rus podshosi taxtdan ag darilgach, ʻ yanada rivojlandi. Juda qisqa vaqt oralig ida, fevraldan oktabrgacha Toshkentda ʻ Munavvarqori Abdurashidxonov “Najot” (1917 yil mart), A. Battol “Sho roi ʻ islom” (1917 yil may), Abdulla Avloniy “Turon” (1917 yil), Ahmad Zaki Validiy va Munavvarqori Abdurashidxonov “Kengash” (1917 yil iyun), “Ulug Turkiston” ʻ (1917 yil), Qo qonda Bo lat Soliyev “El bayrog i” (1917 yil sentabr) gazetalarini, ʻ ʻ ʻ H. H. Niyoziy “Kengash”, Ashurali Zohiriy “Yurt” (1917 yil iyun) jurnallarini, Samarqandda esa Sholmuhammadzoda “Himiyat” (1917 yil aprel) gazetasini chop etdilar. Buyuk millatparvar jadidlar, jadid matbuoti orqali millatni o z madaniy- ʻ iqtisodiy ahvoli, siyosiy qaram va huquqsizligini anglatishga, unda bosqinchilarga qarshi nafrat, milliy istiqlolga ishonch ruhini tarbiyalashga muvaffaq bo ldilar. ʻ Shuning bilan birga ular milliy muxtoriyat va jumhuriyat g oyasini, millatlararo ʻ tenglik va qon-qarindoshlikni targ ibot qilishni to g ri yo lga qo ydilar. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Akademik A. N. Samoylovich jadid adabiyotini o rgangan holda, 1916 yilda ʻ “Turkistonda yangi adabiyot maydonga keldi. Bu men uchun kutilgan hol edi,” deb yozgan edi. Darhaqiqat, u uchun kutilgan “yangi adabiyot” — jadid adabiyoti bo ldi. Bu adabiyot o z mazmun va ma no jihati hamda janrlariga ko ra, ming ʻ ʻ ʼ ʻ yillar davomida shakllanib rivojlangan mumtoz adabiyotimizdan tubdan farqlanuvchi yangi adabiyot bo ldi. ʻ 1. Agar mumtoz adabiyotda dunyoviylikka nisbatan diniy jihat ustunroq bo lgan bo lsa, jadid adabiyotida bularning o rtasida o zaro tenglik, ya ni diniy- ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ dunyoviylik qaror topdi. 2. Jadid adabiyoti mumtoz adabiyotdan farqli ravishda G arb adabiyotidagi ʻ roman, drama, esse, hikoya va bahr (baroq) vazniga asoslangan she riyat (poetika) ʼ kabi badiiy janrlar ko rinishiga ega bo ldi. Proza va publitsistika paydo bo ldi. ʻ ʻ ʻ 9 Qodirov, A. (2018). “O‘rta Osiyoda jadid matbuoti va uning ijtimoiy-siyosiy roli”. O‘zbekiston tarixi jurnali, 2(90), 63–70. 20 3. Jadid adabiyoti bevosita ijtimoiy-siyosiy va manfaatchilik mafkurasi, milliy ozodlik xususiyatiga ega bo ldi. Unda mazlum xalq hayoti bevosita o z ifodasiniʻ ʻ topdi. Badiiy asarlar jonli xalq tilida yozildi. Ijtimoiy faollik va milliy ruh bu yangi adabiyotning eng muhim xususiyatiga aylandi. 4. Jadid adabiyotidagi badiiy-obraz qahramon qiyofasi mumtoz adabiyotdagi qahramon qiyofasidan tubdan o zgardi. U endi an anaviy oshiq yoxud ʻ ʼ manfaatparvargina emas, balki mavjud mustamlaka jamiyati tartib-qoidalari hamda milliy tengsizlik bilan kelisha olmaydigan, shu bilan birga yangicha o z ijtimoiy- ʻ siyosiy va ahloqiy qarashga ega bo lgan shaxsdir. ʻ Jadidchilik harakati jadid adabiyotining asoschilarini bo lgan yirik iste dod ʻ ʼ egalari — jadid adibi, shoir, dramaturgi va san at arboblarini ham tarbiyaladi. ʼ Jadidshunos taniqli olim professor Begali Qosimovning ta kidlashicha, ularning ʼ 1905–1917 yillarda adabiy-madaniy harakatchilikda qizg in faoliyat ko rsatganlari ʻ ʻ saksondan ortiq bo lgan. Mahmudxo ja Behbudiy (1875–1919), Saidahmad ʻ ʻ Siddiqiy Ajziy (1864–1927), Vasliy Samarqandiy (1869–1925), Munavvarqon Abdurashidxonov (1878–1931), Abdulla Avloniy (1878–1934), Hojiakbar Xo jamyorov Tavallo (1882–1931), Sidqiy Xondayliqiy (1884–1934), Avaz O tar ʻ ʻ o g li (1884–1919), Muhammadsharif So fizoda (1869–1937), Abdurauf Fitrat ʻ ʻ ʻ (1886–1938), Sadriddin Ayniy (1878–1954), Abdulvohid Burhonov (1875–1934), Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929), Abdulla Qodiriy (1894–1938), Abdulhamid Cho lpon (1897–1938) va boshqalar shular jumlasidandir. ʻ Jadid adabiyotida dramaturgiya, ya ni jadid dramasi eng samarali va ommabop ʼ janr sifatida alohida ko zga tashlanadi. Jadid g oyalarining xalqqa yoyilishi, ʻ ʻ singishi va amaliy natijalar berishida dramaturgiya va teatr san atining ta sir ʼ ʼ ko rsatishi kuchli bo ldi. Shuning uchun ham jadid adiblarining aksariyati, yirik ʻ ʻ namoyandalari o z ijodiy-amaliy faoliyatini drama yozish va teatr bilan bog liq ʻ ʻ holda olib bordilar. Mutaxassislarning aniqlashicha, 1917 yil oktyabr to ntarilishigacha dramaturgiya sohasida o ttizdan ortiq drama, tragediya, ʻ ʻ komediya asarlarining yozilgan va ularning ko pchiligi teatrlarda ʻ 21 sahnalashtirilgan.O zbek jadid dramaturgiyasi va teatriga ilk bor asos solganʻ Mahmudxo ja Behbudiy bo ldi. Uning "Padarkush" dramasi birinchi bor 1914 yil ʻ ʻ 27 fevralda Toshkentdagi "Kolizey" teatrida qo yilishi juda katta madaniy-ma rifiy ʻ ʼ voqea bo ldi. Bu kun o zbek teatriga asos solingan sana sifatida tarixga kirdi. ʻ ʻ Shunday qilib, milliy jadid adabiyoti dramaturgiyasi va teatri paydo bo ldi. Adabiy ʻ tanqidchilik va badiiy tarjimonchilik ham shakllandi.Qozon, Istanbulda chop etilgan jadidchilik ruhidagi adabiyotlar Turkistonga tez, keng yoyila boshlaydi. Istanbulda tashkil topgan “Jamiyati xayriya”,“nashriyot shirkatlari”kabi ijtimoiy tashkilotlar Buxoro va Xivada ham maydonga keladi. Bu jamiyatlar ichida kamol topgan jadidchilik harakati o‘sib, 1908-yilda Turkayya inqilobi tufayli yuzaga kelgan “Yosh turklar harakati”ga taqlid qilgan, Xivada “Yosh xivaliklar”, Buxoroda “Yosh buxoroliklar” jamiyatlarini yuzaga keltiradi. Bu jamiyatlar o‘z- o‘zidan siyosiy partiyalar maqomini oladilar.Bunday jadidchilik harakatining yosh tashkilotlari, jamiyatlari qisqa vaqt ichida Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Andijon kabi Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida nufuzli tashkilotlarga ega bo‘ladi. Jadidchilik harakati muhitida jadidchilik adabiyoti ham yuzaga keladi, mukammal bir shaklga kiradi. Ham nasrda, ham nazmda yangilanish, qoloqlik va jaholatdan qutulish, rus istilosiga qarshi kurash, ma’rifat va hurriyatga erishish, istiqlolni qo‘lga kiritish g‘oyalari bilan to‘lib-toshgan yangi bir adabiyot shakllanadi. Behbudiy bunday adabiyotning ilk namunalariyaratadi. Undan so‘ng Fitrat va boshqalar maydonga chiqqan edi. 1900-yil Buxoroda Jo‘raboy tomonidan yangi usuldagi maktab ochiladi. 1908- yili bunday maktab Mirza Abdul Vohid tomonidan ham ochiladi. Buxoro amiri bu maktablarni tan olishga majbur bo‘ladi. Mufti Domullo Ikrom bu yangi usuldagi maktablarning diniy jamoat tomonidan qabul qilinishiga erishadi. Buxoroda Ahmadjon Mahdum, Sadriddin Ayniy, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘li, Abdulvohid Rafi Mahdum “Tarbiyai Atfol”nomli yashirin jadidchilik jamiyatini tuzadilar. Bu jamiyat imperializmga, mustamlakachilikka, jaholatga qarshi kurash boshlab yuboradi. Tarbiyai Atfol jamiyati Turkiyada tahsil ko‘rayotgan talabalarga yordam 22 ko‘rsatish maqsadida Istanbulda sho‘basi tashkil etiladi. Uning rahbariyati Sodiq Ashur o‘g‘li Abdurahmon va Abdurauf Fitratlardan iborat edi. Buxoro jadidlarining yana bir jamiyati “Turon nashriy maorif”jamiyati edi. Uning tashkilotchilaridan Abdurauf Fitrat, Muqim Boyjon, Ahmadjon Mahdum, Olimjon Idrislar bo‘lgan. Bu jamiyat qisqa vaqt ichida Turkiyaga talabalar jo‘natadilar. Ular tez orada ilm odamlari bo‘lib yetishadilar. S. Ahmedov va Q. Rajabov <Jadidchilik> maqolasida aytib o‘tganlaridek, Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Toshkentda Munavvarqon, Ubaydulloxo‘ja Asadulloxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Abdulla Avloniy, Buxoroda Fitrat, F. Xo‘jayev, Usmonxo‘ja, Abduvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Qo‘qonda Ashurali Zohiriy, Obidjon Mahmudov, Hamza, Orenburgda Ahmad Boyturson, Miryoqub Dulat, Andijonda Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon, Sa’dulloxo‘ja Tursunxo‘jayev, Xorazmda Polvonnyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov – Turkiston jadidchilik harakatining ulug‘ namoyandalaridilar. O‘lkada jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi va rivojlanishida Sharq mamlakatlari, birinchi navbatda Yaqin Sharq va Turkiyaning, xususan, “ Yosh turklar ” partiyasining ijobiy va demokratik ta’siri bo‘lgan. Turkistonning o‘zidagi Muqimiy, Furqat, Avaz O‘tar, Berdax va boshqalarning ilg‘or demokratik qarashlardagi g‘oyalari bilan sug‘orilgan asarlarisiz jadidchilik harakatini tasavvur etish mumkin emas.Turkistonda jadidchilik g‘oyalarini aholi o‘rtasida keng tarqatish va targ‘ibot qilishda tatar ayollari xizmatlari ham katta bo‘lgan. Ana shunday ma’rifatparvarlardan biri Ismoil Gaspirinskiy (1851–1914) edi. U 1908- yilda Turkistonda bo‘lib, ilg‘or ma’rifatparvarlardan Muftiy Mahmudxo‘ja Behbudiy, A. Shakuri va boshqalar bilan uchrashadi, o‘zbek, tojik, tatar bolalari uchun yangi maktablar ochib, jadidchilik g‘oyalarini keng tarqatadi. Bunday g‘oyalarni targ‘ib etishda Ismoil Gaspirinskiyning o‘z tashabbusi bilan chiqarilgan "Tarjimon" gazetasining o‘rni katta bo‘ladi. U musulmon milliy ozodlik harakatining yo‘lboshchisi sifatida tanilgan edi. "Dor ul-rohat musulmonlar" ilmiy- 23 fantastik asari, “Yuz yildan so‘ng – 2000-yil” badiiy-publitsistik romani, “Turkiston xamosi” kabi kitoblar uning qalamiga mansub edi. Turkistonda jadidchilik harakatining yirik vakillaridan biri – Mahmudxo‘ja Behbudiy (1871–1919) edi. U tarixda “Turkiston jadidlarining otasi”deb nom olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy istiqlol uchun kurashning oldingi safida borgan bayraktarlaridan edi. Fayzulla Xo‘jayev Behbudiy haqida shunday degandi.“Siyosiy, ijtimoiy faoliyati, bilimning kengligi jihatidan o‘sha zamon Turkistondagi jadidlar orasida unga teng keladigan bo‘lmasa kerak.” Behbudiy Gaspirinskiy yo‘lga qo‘ygan “usuli jadid” maktablarining Turkistonda qaror topishida, ularni darslik va qo‘llanmalar bilan ta’minlashda jonbozlik ko‘rsatadi. Yangi tipdagi maktablarning milliy-madaniy taraqqiyotimizda muhim omil bo‘la olishi mumkinligi haqida o‘nlab maqolalar yozadi. U quyidagi darsliklarni yaratadi:“Muntazabi jug‘rofiyai umumiy”(Qisqacha umumiy geografiya),"Kitobat ul-atfol" (Bolalar maktubi),"Muxtasari tarixi islom" (Islom tarixining qisqacha bayoni),"Amaliyoti islom","Madhali jug‘rofiyai umroniy" (Aholi geografiyasiga kirish),"Muxtasari jug‘rofiyai Rusiya" (Rossiya geografiyasining qisqacha bayoni). U nashriyot tashkil qilib, darsliklar, qo‘llanmalar va antologiyalarni bosib chiqaradi. Bu asarlar ilk o‘zbek maktablari uchun tuzilgan darslik va qo‘llanmalar sifatida emas, balki til-yozuv madaniyatimiz taraqqiyoti nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega edi. Behbudiy 1913-yilda "Samarqand" gazetasi va "Oyina" jurnalini chiqardi. Gazeta dastlab 2 betli, so‘ng 4 betli bo‘lib, haftada 2 marta chiqqan, ammo moddiy tanglik tufayli 45-sonidan keyin to‘xtatilgan."Oyina" esa o‘lkada o‘zbek tilida chiqqan birinchi jurnal edi. U xalq orasida ancha mashhur bo‘lgan. Boshida haftada bir marta, 1914-yildan boshlab esa har o‘n besh kunda chiqqan. Ziyo Said "O‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga doir materiallar" asarida bu jurnalning 2 yil davomida 68 soni (jami 1720 bet) dunyo yuzini ko‘rib ,1915-yil 15-iyunda to‘xtaganini ma’lum qiladi. 24 1912-yilda yozilib, 1913-yilda bosilgan "Padarkush" dramasi Behbudiyning juda katta shuhratga erishishiga sabab bo‘ldi. Garchi birinchi o‘zbek dramasi — "Mahramlar" — xronologiyaga ko‘ra bir yil oldin Namanganda Abdulrauf Shoniy tomonidan e’lon qilingan bo‘lsa-da, bu sohada ham karvonboshi sifatida Behbudiy tarix sahnasiga kiradi.Asar 1914-yil 15-yanvarda Samarqand havaskorlari tomonidan sahnaga qo‘yiladi. 27-fevralda esa Toshkentdagi mashhur "Kolizey"da "Turon" truppasi o‘z faoliyatini aynan shu spektakl bilan boshlaydi. Shundan so‘ng Buxoro, Qo‘qon, Andijon, Namangan, Kattaqo‘rg‘on kabi juda ko‘p shaharlarda ham sahnalashtiriladi.Asar jamoatchilikka, ayniqsa adabiyotga kirib kelayotgan yoshlarga katta ta’sir ko‘rsatadi.(1913-yillarda chiqqan “Padarkush” pyesasi ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborganimni o‘zim ham payqamay qoldim)deya qayd etadi Abdulla Qodiriy o‘z tarjimayi holida. 1916-yilda Toshkentga navbatdagi safarga kelgan taniqli sharqshunos olim A.N. Samoylovich "Kolizey"da Avloniyning Jalil Mammadqulizoda asari asosida sahnalashtirilgan "O‘liklar" spektaklini tomosha qiladi. Bosilib chiqqan barcha o‘zbek dramalarini ko‘zdan kechiradi va "Sartlarning dramatik adabiyoti" nomli maqola yozadi.7 ta drama — “Padarkush”, “To‘y” (Nusratulla Qudratulla), “Baxtsiz kuyov” (Abdulla Qodiriy), “Azloq”, “Avanmarg” (Abdulla Badriy), “Ko‘knor”, “Eski maktab – yangi maktab” (Hoji Muin) asosida Turkistonda yangi adabiyot maydonga kelganini ta’kidlaydi. U yozadi:“Turkistondagi yangi adabiyotning markazi Samarqandda bo‘lsa kerak. Yosh adiblarning bosh ilhomchisi sifatida esa na tojik, na turk, asli “xo‘ja — samarqandlik mufti Mahmudxo‘ja Behbudiyni tan olish kerak bo‘ladi.” 10 Marhum sharqshunos olim Lazz Azizzoda esa Behbudiyning sobiq Turkiston o‘lkasidagi ijtimoiy, madaniy va adabiy taraqqiyotdagi o‘rni va ahamiyatiga juda yuksak baho beradi. U Behbudiyni hatto fransuz ma’rifatparvari Jan Jak Russo, rus inqilobchi demokratlari N.G. Chernyshevskiy va Dobrolyubov, shuningdek, tatar 10 Abduazimov, B. Jadidlar: adabiy-estetik qarashlari va teatr faoliyati . Toshkent: Fan nashriyoti. 2011 25 va ozarbayjon ma’rifatparvarlardan Shahobiddin Marjoniy, Qayum Nosiriy, Mirza Fathali Oxundov, Naxchivonlik Vazirovlar bilan qiyoslagan holda, O‘zbekistonda Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek kabi buyuk zotlar qatorida Behbudiyning ham haykali o‘rnatilishi kerak, deb yozgan edi. Jadidchilik harakatining yirik vakillaridan bo‘lgan Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li (1878–1931) — Ismoil Gaspirinskiyning o‘qish va o‘qitish, madrasa va maktab islohoti haqidagi fikrlarining Turkistondagi otashin targ‘ibotchilaridan biri edi.Bu jarayonda Bog‘chasaroyda nashr etilgan "Tarjimon", Tataristonda chiqqan “Vaqt”, “Yulduz”, Istanbulda bosilgan “Sirotul mustaqim” (“To‘g‘ri yo‘l”) kabi matbuot nashrlarining Turkistonga turli yo‘llar bilan tarqalishi katta ahamiyat kasb etdi.Munavvarqori 1901–1904-yillarda yaqin do‘sti Rasim Qishov yordamida Toshkentda "usuli savtiya" (yangi usul) maktabini ochadi. 1910-yilga kelganda, bunday maktablar soni 10 tagacha yetadi. Chor ayg‘oqchilari 1912-yilda quyidagicha yozgan edi:“Toshkent shahrida yashab turgan Munavvarqori hozirda 80 nafar o‘quvchiga ega.” Ulug‘ pedagog olib borayotgan ishlari zolim chor hukumat vakillarini anchayin bezovta qilgan edi. Bu haqda jadidchilardan Mo‘minjon Muhammadjonov “Turmush voqealari” asarida shunday yozadi:“Olmotada (Verniyda) rus muallimlarining katta yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Ushbu yig‘ilishda ‘tatarlar qozoqlar bilan birga 30 nafar sart bolani o‘qitmasin! O‘qimishli tatarlarga Turkiston o‘lkasida yashashga ruxsat berilmasin! Chunki ular sart va qozoqlarga ilm tarqatib, ularning ko‘zlari ochiladi. So‘ngra biz uchun Turkistonda non qolmaydi’, — degan qaror chiqdi. Yangi tartib bo‘yicha o‘qituvchi muallimlar, darsliklar, o‘qitiladigan kitoblarning asarlari inspektorlarga yozib ko‘rsatilmaguncha bolalarni yig‘ib, o‘qita olmaydilar”, — deb qaror berildi.Chor amaldorlari maktablarning dasturlarini muntazam ravishda tekshirganlar va imtihonlarda ishtirok etganlar”. 11 11 Muhammadjonov, M . Turmush voqealari . Toshkent: O‘zbekiston. 1993 26 2.2. Munavvarqori Abdurashidxonovning Jadidchilik harakatiga qo‘shgan hissasi. “Buyuk ajdodlarimizning muqaddas xotirasi va jasoratlari oldida bosh egamiz. O'z tarixini bilgan yutadi.” — Shavkat Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Dunyoga mashhur atoqli qirg‘iz adibi Chingiz Aytmatov o‘tgan tariximiz va ajdodlarimizga taalluqli: “Qadim Gretsiya Yevropada sivilizatsiya o‘chog‘i sifatida qanday o‘rin tutgan bo‘lsa, O‘zbekiston va o‘zbek xalqi butun turkiy o‘lkalar va turkiy xalqlar tarixida xuddi shunday o‘rin egallagan”, degan fikrlari juda ham muhim.Haqiqatan, buyuk ona tariximizda bizlar ham, bizlardan keyingi avlodlarimiz ham, hatto chet ellarda ham hamisha qadrlaydigan buyuk ajdodlarimiz juda ko‘p. Shulardan biri mamlakatimizdagi jadidchilik harakatining yetakchi arbobi Munavvar qori Abdurashidxonovdir. U 1878-yil Toshkent shahrining Shayx Xovandi Tahur dahasi, Darxon mahallasidagi elga taniqli oilada dunyoga keldi.Unga yaxshi niyatlar bilan padari buzrukvori, madrasa mudarrisi Abdurashidxon Sotiboldixon Olimxon o‘g‘li va volidayi mehriboni otinoyi Xosiyatxon (1845–1931), Xonxo‘ja Shorahimxo‘jayev (1841–1941)ning qizi – Munavvar, ya’ni “nurlik” va “nur bilan yo‘g‘rilgan” degan ma’noni anglatuvchi ism qo‘yadilar.Munavvarning otasi Abdurashidxon o‘z hovlisida maktab ochib, 40 nafar o‘quvchiga dars bergan. Onasi Xosiyatxon ham shu hovlida xotin-qizlarni o‘qitib, ularga bilim bergan.1885-yilda Munavvar 7 yoshga kirganda otasi vafot etadi. Abdurashidxon va Xosiyatxon 3 o‘g‘il ko‘rishgan edi. Kattasi A’zamxon (1872–1919), o‘rtanchasi Muslimxon (1875– 1954), kichigi esa Munavvar edi.Munavvar va akalarining yeb-ichishi, kiyinishlari, ta’lim-tarbiyasi hamda hayotda o‘z o‘rnini topishi onasi Xosiyatxon ayaning zimmasiga tushdi. U o‘z davrining ilmli, o‘qimishli, fozila ayollaridan bo‘lib, farzandlarini o‘qimishli qilib voyaga yetqazdi,uyli-joyli qildi. Munavvar 27 yoshligidan o‘tkir zehnli, akalari qatori ilmga chanqoq bo‘lib o‘sdi. U onasidan boshlang‘ich ta’limni oldi. Undan so‘ng, dastlab Toshkentda Yunusxon madrasasida o‘qidi. Keyin esa o‘n yoshlarida Buxoroga borib, U yerdagi madrasalardan birida besh yil hadis va fiqh ilmi tahsiliga beriladi. Toshkentga qaytib, Darxon mahallasi masjidida imomlik qiladi. Ilk bor mustaqil faoliyat yuritib, xalqqa islom ilmi nurini yoydi. U diniy, dunyoviy va ijtimoiy-siyosiy mazmundagi kitoblarni, jurnal va gazetalarni sevib o‘qiydi. Ayniqsa, jadidchilikning "otasi" Ismoilbek Gaspirali Qrimda chop etayotgan “Tarjimon” (1883–1914) gazetasi Munavvarning millatparvar, xalqchil bo‘lib yetishishiga katta ta’sir qiladi. Munavvar qorining shogirdlaridan biri Laziz Azizzodaning yozib qoldirishicha, inqilob arafasida Turkistonga, jumladan, Toshkentga Rossiya, Turkiya, Misr, Eron va boshqa Sharqiy mamlakatlardan ko‘plab turli xil ilg‘or fikrli jurnal, gazeta va to‘plamlar kelib turgan. Ular yoshi va yoshlar orasida, madrasalarda qo‘ldan-qo‘lga o‘tib o‘qilgan. Bulardan Munavvar qori Abdurashidxonov ham bahramand bo‘lgani shubhasiz. 12 U turkiy tillardan tashqari rus va fors tillarini ham yaxshi bilgan Munavvar qori yoshligidan Vatan taqdiri, xalqning ijtimoiy turmushi, “oq poshsho” va uning o‘lkadagi mustamlakachilik, ruslashtirish va islom dinini zaiflashtirish siyosati haqida o‘ylay boshladi.Munavvar qori Abdurashidxonov Vatan ozodligi, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti, eng avvalo, mutaassiblashib taraqqiyotdan orqada qolgan xalq maorifini isloh qilish, diniy va dunyoviylikka asoslangan yangi boshlang‘ich, o‘rta, maxsus va oliy ta’lim tizimini yaratish zarurligini juda erta tushunib yetdi.Shu bois Munavvar qori XIX asrning 90-yillarida Ismoilbek Gaspirali tomonidan Qrimda joriy etilgan “usuli jadid” — ya’ni “usuli savtiya” (tovush usuli)ga asoslangan yangi maktab ochishga bel bog‘ladi.Ammo bunga chor ma’muriyati, rus ziyoli missionerlari va mahalliy musulmon mutaassiblari qarshilik ko‘rsatdi. Juda katta mehnat va turli ta’qiblarga bardosh bergan holda, Munavvar qori 23 yoshida, 1901- yilda, o‘z uyida Turkistonda birinchilar qatorida jadid maktabini ochishga muyassar bo‘ladi.Bu maktabda bolalar o‘qish va yozishni atigi olti oyda o‘rganib, 12 Azizzoda, L. Munavvarqorining ma’rifiy faoliyati xotiralarda . Toshkent .1990-28-bet 28 to‘la savodli bo‘lar edilar. Jadidlar uchun bu katta yutuq edi, chunki usuli qadim — eski an’anaviy maktablarda bu darajadagi savod chiqarish uchun besh yil vaqt sarflanardi.O‘z mehnatidan to‘la ma’naviy qoniqish hosil qilgan va ilg‘or usulning natijalarini chuqur his etgan Munavvar qori asosiy e’tiborni xalqqa ma’rifat tarqatishga, shuningdek, chorizm mustamlakasining xilma-xil nayranglariga qarata boshladi.Inqilobdan oldin u bu “qilmishi” uchun bir necha bor chor amaldorlari tomonidan ta’qib qilinadi, surgun qilinishi haqida ogohlantiriladi. Ammo bu tahdidlar uni sira cho‘chita olmadi. Munavvar qorining madaniy-ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy faoliyati birinchi (1905 —1907) va ikkinchi (1917-yil fevral) rus inqiloblari va ularning Turkistonga ta’siri jarayonida yanada yuksaklikka ko‘tariladi.Bu davrda u faqat jadid maktablarini tashkil etish va ularda yoshlarni o‘qitish bilan cheklanmay, faol adib, jurnalist, noshir, olim, siyosiy arbob sifatida Turkistondagina emas, balki O‘rta Osiyo va Rossiya musulmonlari orasida ham katta obro‘ qozonadi.Munavvar qori faoliyatini birinchilardan bo‘lib tadqiq qilgan, jadidchilik harakatining bilimdoni, atoqli adabiyotshunos Begali Qosimov bu haqida shunday yozadi:“Bu nomni (Munavvar qori Abdurashidxonovni — S.X.) 30-yillarda Turkiyadagi Mustafo Rashid posho, Ozarbayjondagi Mirzo Fathali Oxundzoda, Qrimdagi Ismoilbek Gaspirali qatoriga qo‘ygan edilar.” 13 Munavvar qori maktabni tugatgach, Germaniyada o‘qib, ziroat ilmining yetuk mutaxasisi bo‘lib yetishgan Ibrohim Orifxon o‘g‘li Yorqin (1901- 1906) yozadi: “Tarixni shaxslar yaratadi. Tarix — tarjimayi hollardan, ayniqsa, atoqli kishilarning tarjimayi hollaridan iboratdir”, — deydilar. Menimcha, biz ham Turkiston tarixining o‘tgan asr so‘ngida boshlangan uyg‘onish davrini Munavvar qori yaratdi, desak, adashmaymiz. Turkiston tarixining jadidchilar davri boshidan oxirigacha bo‘lgan qismi Munavvar qorining tarjimayi holidan iboratdir, desak yanglishmaymiz”(“Yosh Turkiston” jurnali, 1934-yil yanvar, 50-son).Munavvar qori, yuqorida aytib o‘tilganidek, o‘z mahallasi Darxondagi masjidda imom-qori lavozimida ilk bor mustaqil faoliyat yuritib, xalqqa islomiy va dunyoviy ilmlarni yoydi. Mana shu muqaddas dargoh — Alloh taoloning uyida uning ongi va 13 Qosimov B.Milliy uyg‘onish:jasorat,ma’rifat,fidoyilik-T:Ma’naviyat,2002.234-235-betlar. 29 tafakkuri takomil topdi, millat dardu-alami, hol-ahvolidan to‘la xabardor bo‘ldi.Ma’lumki, tarixan shu davrda xalqimiz chor Rossiyasining mustabid mustamlakachilik zulmi natijasida iqtisodiy, siyosiy, madaniy-ma’naviy jihatdan qashshoqlikka yuz tutgan, mutaassiblik va ma’rifatsizlik kuchaygan edi. Shuningdek, qadimiy an’anaviy boshlang‘ich, o‘rta maktab va oliy madrasa ta’limi taraqqiyot yo‘lidan chetlashib, davr talabidan orqada qolgan edi. Ustiga-ustak, pala-partish, tarqoq xalq g alayon va qo zg olonlari toboraʻ ʻ ʻ kuchayib, behuda qonlar to kilishi va azob-uqubatlar avj olayotgan, juda ayanchli ʻ siyosiy vaziyat yuzaga kelgan edi. Bunday holatlarga javoban nafaqat Turkistonda, balki butun Rossiya musulmon ziyolilari orasida yangicha ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy dunyoqarash — ya’ni jadidchilik harakati paydo bo lib, ʻ "jaholatga qarshi ma rifat" shiori ostida namoyon bo ldi. ʼ ʻ Munavvar qori bu yangi, diniy va dunyoviylikka asoslangan harakatning mazmun-mohiyati hamda maqsad-vazifalarini juda erta anglab yetdi. U o z ʻ hovlisida ochgan to rt yillik “savtiya”, ya‘ni tovush usulidagi maktab orqali, eski ʻ an’anaviy maktablarga nisbatan mutlaqo raqobatbardosh bo lgan yangi jadid ʻ maktabini tashkil etdi.Shu o rinda aytish mumkinki, Munavvar qori jadidchilikni ʻ hozirgi tushunchadagi islohotchilik, ishbilarmonlik va tadbirkorlik bilan boshladi, desak aslo xato bo lmaydi. Uning maktabida diniy va dunyoviy fanlar uyg unlikda, ʻ ʻ yonma-yon o qitilar edi. O quvchilar qisqa fursatda savod chiqarib, ravon o qish ʻ ʻ ʻ va yozishga erishardilar.Munavvar qori maktabidan andoza olgan jadid maktablari nafaqat Toshkentda, balki butun Turkistonda, hattoki undan tashqarida ham ketma- ket ochilib, tezlik bilan yoyila boshladi. Munavvar qori birgina maktab bilan kifoyalanmay, yana bir necha xususiy jadid maktablarini ochdi. Shuningdek, u yanada oldinga qadam tashlab, birinchi bo lib ʻ ikki yillik “Rushdiya” jadid maktabini ochib,hozirgi milliy dunyoviy o‘rta maxsus ta’limga asos soldi. Bu maktab ham juda tez sur’atlarda boshqa joylarda rivojlanib bordi va hatto sovet davrida ham foydali bo‘lib xizmat qildi. Ba’zi joylarda bu maktablar “Lenin maktabi”, “Muxtoriyat maktabi” deb nomlandi. Maorif 30 taraqqiyotiga qo‘shgan katta xizmatlari evaziga Munavvar qori 1923-yil 7-martda mahalliy sovet hukumati tomonidan e’tirof etilib, “Maorif qahramoni” unvoniga sazovor bo‘ldi.Yana bir tarixiy haqiqat shuki, Munavvar qorining “Rushdiya” maktabida katta qiyinchiliklar bilan Turkiston general-gubernatorligidan rus tilini o‘qitishga ruxsat olgan. Rus tili bilan bir qatorda diniy va dunyoviy fanlar, ya’ni ijtimoiy-gumanitar hamda tabiiy bilimlar ham chuqur o‘qitilgan.Mazkur maktabni bitirganlar xorijiy o‘quv yurtlarida tahsil olishgan, mahalla masjidlarida imomlik qilishgan, zamonaviy korxona va tashkilotlarda ish yurituvchi kabi mutaxassis sifatida faoliyat yuritganlar. Munavvar qorining ikki bosqichli maktabi va boshqa jadid maktablari ma’rifatga tashna xalq, ayniqsa ilg‘or fikrli, zamonaviy dunyoqarashli va muruvvatli boylar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Munavvar qori Abdurashidxonovning ikki bosqichli jadid maktablari pulli bo‘lgan: har bir bola uchun ota-onasi o‘z imkoniyatiga qarab, ixtiyoriy ravishda 50 tiyindan 1,5 so‘mgacha to‘lov qilganlar ham bo‘lgan. Xullas, jadid maktablarining moddiy asosini xalqning o‘zi ta’minladi. Munavvar qori bu maktablar uchun dastlabki o‘quv dasturlari va darsliklarni ham o‘zi ishlab chiqdi. Masalan, “Adibi avval” (1907) – alifbo darsligi, “Adibi soniy” (1907) – o‘qish kitobi, “Yer yuzi” (1908) – 3-4-sinflar uchun geografiya darsligi, “Havoyiji diniya”, “Til saboqlari” (1925) kabi darsliklar, “Tajvid” – Qur’oni karimni to‘g‘ri o‘qish qoidalari va “Sabzazor” adabiy to‘plami va boshqa ko‘plab asarlar shular jumlasidandir. 14 Bu darsliklar va qo‘llanmalar bir necha bor nashr etilib, keng xalq orasida tarqaldi.Biroq bu ishlar osonlikcha amalga oshmadi. Munavvar qori va umuman jadidlar jamiyatda o‘ta jiddiy ikki tomonlama qarama- qarshi ijtimoiy-siyosiy kuchlar bilan to‘qnash kelishdi. Birinchisi — bu Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati bo‘lsa, ikkinchisi — shu siyosatga ko‘r- ko‘rona itoatda bo‘lgan, ilg‘orlikka qarshi chiqqan mahalliy ulamolar va ziyolilar orasidagi ba’zi jaholatparast qatlamlar edi. Aslida, Munavvar qori va boshqa 14 Toshxo‘jayev, Sh. Jadidchilik: tarix va zamon talqini . Toshkent: Ma’naviyat. 2001-94-bet 31 jadidlar islomning asl mohiyati – ma’rifat, tafakkur va ilm-fan dini ekanligini himoya qilib chiqishgan. Ular bu g‘oyani targ‘ib etishda ochiq va tanqidiy fikrlar bilan chiqishib, jadid matbuoti orqali o‘z qarashlarini keng jamoatchilikka yetkazganlar. Ayniqsa, Munavvar qori bu borada faol maqolalar yozgan va e’lon qilgan. Masalan, 1906-yil 14-iyunda “Taraqqiy” gazetasida bosilgan “Bizning jaholat — jahli murakkab” nomli maqolasida Munavvar qori shunday yozadi: “Ko‘p dindoshlarimizni ko‘ramizki, o‘z farzandlarini aslo maktabga bermay, dunyo va oxirat saodati bo‘lgan ilm va ma’rifatdan mahrum qilmoqdan hech bir ibo qilmaslar.” Bu fikrlar Munavvar qorining xalq maorifi borasidagi chuqur tashvishini aks ettiradi. U va uning hammaslaklari uchun asosiy maqsad — mutaassiblashib, davr talablariga javob bermay qolgan xalq ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, zamonaviy, diniy va dunyoviylikka asoslangan boshlang‘ich, o‘rta maxsus hamda oliy ta’lim tizimini yaratish edi. Bu borada Munavvar qori Abdurashidxonovning ishbilarmonligi, tashabbuskorligi va siyosiy tafakkuri beqiyos ahamiyat kasb etadi. Shubhasiz, aynan uning sa’y-harakatlari natijasida bugungi uch bosqichli milliy ta’lim tizimining asoslari yaratilganini tarix tasdiqlaydi.Shu o‘rinda Munavvar qorining mustabid kommunistik mustamlakachilikdan ozod bo‘lish va milliy taraqqiyotga erishish borasidagi ikki muhim tarixiy xulosasini eslab o‘tish joiz. Chunki u qanday yuksak maqsadni ko‘zlagan bo‘lsa, o‘sha yo‘lda qat’iy ishonch bilan harakat qilgan va tarix tajribasi uning qarashlarini tasdiqladi. U shunday degan edi: “Butun dunyodagi hurriyatchilar orasida bir so‘z bor: ‘Hurriyat berilmas, olinur. Hech narsa ila olib bo‘lmas, faqat qon va qurbon ilagina olib bo‘lur”.Mazkur jumlalar shu qadar haqiqatki,hazrati Odamdan shu vaqtgacha hech bir davlat va mamlakatda hurriyatning berilganini ko‘rmagan. Balki, har qancha zamon va fursat o‘tsa ham, hurriyat berilmagan, olingan, hamda topilgan va qo‘lga kiritilgan barobaridadir.(“ Najot” gazetasi, 1917-yil, 26-mart) 32 “Endi o‘z holimiz va o‘z ishlarmizga boqsaq, bir sayyoh Yevropa vositasi ekan. Biz madaniyatdan edik. Sonralari Yevropa xalqi ma’rifat va madaniyat yo‘lida ilg‘orlik etdi. Bu holga erishdi; biz uxladik, ushladik, bu holga yetisha olmadik. Bugungacha Yevropa xalqi osmonga uchadigan ekranlarga ega, bizda esa suv va sog‘liq nizolari. Yevropaliklar dengiz ustida suzadigan ekranlarga ega, bizda esa uzun va qattiq kiyim kiygan jonivorlar. Yevropa shaharlarida butunlay elektr bilan yoritilar va yuruvchilar bor ekan, bizda esa maktablarda geografiya va tibbiyot o‘qitilish-o‘qitilmasligi bahsli... davom etdi."(“Turkiston” gazetasi, 1923-yil, 4- mart) Munavvar qori Abdurashidxonov esa mustabid va aksilinsoniy ikki kuch zulmi ostida, millat manfaati va Vatan istiqloli yo‘lida, sadoqat bilan murakkab davrda o‘z faoliyatini olib borishga majbur bo‘ldi.Buning oqibatida 1931-yilda 53 yoshida qatag‘on qurboni bo‘lib shahid ketdi. Uning qadr-qimmatini anglash, faoliyati va merosini o‘rganish, unga armon bo‘lib qolgan milliy davlat mustaqilligi g‘alaba qozonganidan so‘ng, boshqa qatag‘on qurbonlaridan anchagina kech boshlandi. Munavvar qori ham minglab qatag‘onlar qatorida o‘z qadr-qimmatini milliy istiqloldan so‘ng topdi. Unga oid ko‘pgina maqolalar bilan birga uning asarlari ham chop etildi. 2001-yilda "Xotiralarimdan" asari nashrdan chiqdi. 15 2003-yilda esa taniqli olim, san’atshunoslik fanlari nomzodi Sirojiddin Ahmedov Munavvar qori Abdurashidxonovning “Tanlangan asarlari”ni chop ettirdi. 16 2020-yil 30-sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev farmoni bilan tarixdagi beqiyos xizmatlari hisobga olinib, Munavvar qori Abdurashidxonov "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlandi. Sirojiddin Ahmedov nihoyat, 2019-yilda Munavvar qori asarlarining ikkinchi, to‘ldirilgan nashrini amalga oshirdi. 17 15 Abdurashidxonov M.Xotiralarimdan(Jadidchilik tarixidan lavxalar.)Nashrga tayyorlovchi:Sotimjon Xolboyev.- Toshkent: Sharq, 2001. 16 Abdurashidxonov M. Tanlangan asarlar.- T,:Ma’naviyat,2003. 17 Abdurashidxonov M. “Men sendamen”. Asarlar(ikkinchi,to’ldirilgan nashri),-Toshkent:Info Capital Group,2019. 33 Shuni ta’kidlash kerakki, bu imtihonlarda o‘zini a’lo darajada namoyon etgan qobiliyatli yoshlarga muruvvatli boylar pul mablag‘lari bilan rag‘batlantirish holatlari ham bo‘lgan. Munavvar qori va uning qo‘l ostidagi maslakdoshlari yoshlarni jadid maktablarida o‘qitish barobarida, ularni moddiy ta’minlab, kelajakda oliy ma’lumotli mutaxassis kadrlar bo‘lib yetishishi uchun ham zamin hozirladilar. Shu o‘rinda Munavvar qori Abdurashidxonovning sa’y-harakatlari bilan Toshkentda 1909-yilda “Ko‘mak”, 1913-yilda “Doril ojizin” xayriya jamiyatlari ochilib, yoshlarni xorijga o‘qishga yuborish uchun va boshqa muhtojlarga xayriyalar berilishi mutlaqo yangi tarixiy voqea bo‘ldi. Munavvar qori o‘z millati va xalqi manfaati yo‘lida Turkiston Maorifi komissarligi turk sho‘basi ish yurituvchisi (1918), Toshkent eski shahar maorifi inspektori (1918), Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi a’zosi (1919), Turkiston Maorif xalq komissarligi vaqf bo‘limi boshlig‘i (1920), Turkiston Maorif xalq komissariyati kollegiyasi a’zosi (1923) va boshqa sohalarda faoliyat yuritdi. Oxir-oqibat, barcha lavozimlardan haydalib, 1928–1929-yillarda uyda o‘tirib qolgach, qo‘lqop va paypoq to‘qib tirikchilik qiladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, jadidchilik harakati paydo bo‘lganidan so‘ng jadid xayriya jamiyatlari yordamida xorij mamlakatlarida o‘qigan yoshlarning soni tez ko‘paydi.Ma’lum bo‘lgan hujjatlarning guvohlik berishicha, Turkiyada 1911- yilda 15 ta, 1912-yilda 30 ta talaba o‘qigani ma’lum. Boshqa yana bir tadqiqotda 1910-yilda Istanbulda 50 ta buxorolik o‘qigani ko‘rsatiladi.Jadidlar tashabbusi bilan 1922-yilda ham Turkiston va Buxorodan 70 dan ortiq yoshlar Germaniyaga o‘qishga yuborilgani ma’lum. Hozircha topilgan arxiv hujjatlarining guvohlik berishicha 1924–1925 o‘quv yilida Germaniyada o‘qigan 56 nafar talabaning ro‘yxati aniq. Ular 55 va 45 dollardan stipendiya olganlar. 34 Xulosa Xulosa qilib aytadigan bo'lsak Munavvar qori Abdurashidxonovning xizmati ila ilk bor dunyoga kelgan Musulmon xalq dorilfununi nafaqat birgina hozirgi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining, balki butun milliy dunyoviy oliy ta’limimizning dastlabki milliy namunaviy asosi bo‘lib tarixda qoldi. Agar u g‘arazli maqsadda tugatilmaganida, milliy oliy ta’lim va uning taraqqiyoti boshqacha yo‘ldan rivojlanar edi. Darhaqiqat, bugungi O‘zMU nafaqat O‘zbekistondagina, balki butun O‘rta Osiyo va Qozog‘iston mintaqasidagi ilk zamonaviy — dunyoviy oliy o‘quv yurti edi. U mazkur mintaqadagi ilm-fan, maorif-madaniyat beshigi. Birgina O‘zbekiston emas, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmanistondagi ilk oliy o‘quv yurti, ilm-fan, maorif dargohlariga ham o‘z vaqtida bugungi O‘zMU doyalik qilgan. Mana shu O‘zMUning tub milliy asosi — Musulmon xalq dorilfununini shaxsiy tashabbus bilan tashkil etib boshqargan Munavvar qori Abdurashidxonovning qadr-qimmati va tarixiy xizmati, u jon fido qilgan istiqlol tufayligina anglandi. Buning uchun Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovdan minnatdor bo‘lishimiz kerak. Islom Karimov 2000-yil 6-yanvarda Toshkent shahar saylovchilari bilan bo‘lgan uchrashuvda Toshkent davlat universitetiga "Milliy universitet" maqomini berishni taklif qilib, shunday deydi: "Toshkent universiteti 1920-yilda Rossiyadan kelgan “bolshevoy”lar vakillari tomonidan emas, balki 1918-yilda fidoyi ma’rifatparvar Munavvar qori Abdurashidxonov tashabbusi bilan Turkiston xalq milliy dorilfununi sifatida faoliyat boshlagan. Bu haqiqatni butun jamiyatimiz, ayniqsa yoshlarimiz bilishlari kerak, deb o‘ylayman. Bu tarixiy voqea universitet peshtoqiga alohida lavha qilib yozib qo‘yishga munosib”. Islom Karimov mana shunga asosan 2000-yil 28-yanvarda "Toshkent davlat universitetiga “O‘zbekiston Milliy universiteti” maqomini berish to‘g‘risida”gi Farmonni imzoladi. Unda Munavvar qorining Musulmon xalq dorilfununi tashkil topgan sana — 1918-yil 12-may O‘zMUning tavallud sanasi deb belgilandi. Shu o‘rinda savol tug‘ilishi mumkin: Nega universitetning ruscha asosi — Turkiston xalq universiteti tashkil 35 topgan sana, ya’ni 1918-yil 21-aprel e’tiborga olinmadi? Bu sana ham o‘z tarixiy o‘rniga ega. Lekin u milliy emas, ruscha. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning farmonida Munavvar qori Abdurashidxonovning millat oldidagi xizmati haqiqatan milliy miqyosda ulug‘lanib, ham milliy haqiqat, ham milliy tarixiy qadriyat e’tirof etildi. Vaqti kelib, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgandek, muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Munavvar qori Abdurashidxonovning ko‘p qirrali tarixiy xizmatlarini juda yuksak darajada, o‘z o‘rnida qadrladi. Uni "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotladilar. Bu, albatta, Munavvar qorining ruhi poklari oldidagi o‘ta yuksak ish bo‘ldi. Ko‘pchilik ziyolilar qatorida men ham bir fikrni hamisha katta armon bilan o‘ylayman: mamlakatimizda Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma'rifatparvar jadid bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi. Bu davrda Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Ubaydulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat, Ibrat domla, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Ashurali Zohiriy, Hoji Muin va boshqa yana yuzlab ulug‘ insonlar milliy uyg‘onish va millatparvarlik harakatining oldingi saflarida turdilar. Ming afsuski, jadid bobolarimiz o‘z oldiga qo‘ygan ezgu maqsadlarni amalga oshirishga mavjud vaziyat, ijtimoiy tuzum yo‘l bermadi. Shavkat Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Абдурашидхонов М . Хотираларимдан ( Жадидчилик тарихидан лавҳалар ). — Тошкент : Шарқ , 2001. 2. Бехбудий М . Танланган асарлар . Тузатилган ва тўлдирилган 2- нашри . — Т .: Маънавият , 2000. 3. Дўсткораев Б. Ўзбекистон журналистикаси тарихи. — Т.: Ғ. Ғулом номидаги НМИУ, 2009. 4. Иброҳимов А. Биз ким, ўзбеклар... (Миллий давлатчилигимиз асослари ҳақида мулоҳазалар). — Т.: Шарқ, 1999. 5. Абдурашидхонов М. Танланган асарлар (Нашрга тайёрловчи С. Аҳмедов). — Тошкент: Маънавият, 2003. 6. Абдурашидхонов М. Мен сендаман. Асарлар (иккинчи, тўлдирилган нашри). — Т.: Info Capital Group , 2019. 7. Ризаев Ш. Жадид драмаси. — Т.: Шарқ, 1997. 8. Фитрат. Танланган асарлар. 1-жилд. Шеърлар, насрий асарлар, драмалар. — Т.: Маънавият, 2000. 9. Холбоев С. Миллий университетнинг тарихий илдизлари ва ташкил топиши. — Т.: Шарқ, 2003. 10. Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. — Т.: Маънавият, 2002. 11. Yoshlar ishlari agentligi “ Munavvar qori Abdurashidxonov ” – Yoshlar nashriyoti uyi . Toshkent -2022. 37

MUNDARIJA

Kirish

1-BOB. Turkiston O‘lkasida Jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlar faoliyati

Jadidchilikning g‘oyaviy rivojlanish bosqichlari

Turkiston Jadidlarining milliy g‘oya targ‘iboti

2-BOB. Jadidlik harakati namoyondalarining targ‘iboti va uning ilmiy-ma’rifiy taraqqiyotga ta’sir

2.1. Jadid matbuoti va maktablar ochilishi

2.2. Munavvarqori Abdurashidxonovning Jadidchilik harakatiga qo‘shgan hissasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить