Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyati. (Fargʻona jadidlari hayoti misolida) - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	44.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyati. (Fargʻona jadidlari hayoti misolida)

Купить

Mavzu: Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyati. (Fargʻona jadidlari hayoti misolida) 1

MUNDARIJA KIRISH 1-BOB. Turkiston Oʻlkasida Jadidchilik Harakatining Vujudga Kelishi 1.1 Jadidchilikning Gʻoyaviy Rivojlanish Bosqichlari 1.2. Turkiston jadidlarining milliy gʻoya targʻiboti. 2-BOB. Fargʻona Vodiysida Jadidchilik Harakatining Shakllanishi 2.1. Fargʻona Vodiysida Jadidchilik Harakatining Rivojlanish Bosqichlari 2.2. Fargʻona Vodiysi Jadidchilik Harakatining Namoyandalari Faoliyati Xulosa Foydalanilgan Manba Va Adabiyotlar 2

Kirish ,,Asrimiz boshlarida jadidlarning o’z hisobidan maktablar, kutubxonalar, qiroatxonalar, teatrlar, ro’znomalar tashkil etganliklarini, darsliklar, qo’llanmalar nashr qilganliklarini, Turkiston bolalariga bepul tarqatganliklarini eslaylikʼʼ Islom Karimov Jamiyatni ma’naviy-ma’rifiy yangilashdan ko’zlangan bosh maqsad - yurt tinchligi, Vatan ravnaqi, xalq erkinligi va farovonligiga erishish, komil insonni tarbiyalash, ijtimoiy hamkorlik, diniy bag’rikenglik kabi ko’pdan-ko’p muhim masalalardan iborat. Bizga ma’lumki, tarixda ko’plab davlatlar va sulolalar hukm surgan. Ular ma’lum tarzda o’zlarini ma’rifiy-ma’naviy merosini qoldirgan. Xususan, O'zbek xalqi tarixining XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi davri tarixan qisqa vaqtni tashkil etgan bo'lsa-da, xalqning tarixiy taqdirida

katta to'siqlarga uchradi. Bugun biz, oradan 100 yil o'tganidan keyin, Turkistonda M. Behbudiy rahbarligida yuzaga kelgan jadid maʻrifatparvarlik harakati tarixini o'rganganimizda, ularning qanday murakkab sharoitda yangi maktablarni ochgani, milliy matbuotga asos solgani, yangi badiiy adabiyot va teatr sanʻatiga tamal toshini qo'yganini o'ylasak, ularning bu faoliyatlarini fidoyylik va jasorat deb baholash lozim bo'ladi. Millat ma’naviyati va madaniyatini saqlab qolish va uni yanada yuksaltirish uchun jadidchilar olib borgan faoliyatni o’rganish manbalar, hujjatlar asosida xolisona ob’ektiv tahlil etilgandagina oydinlik kiritish mumkin. Shu o’rinda Islom Karimovning quyidagi fikrlarini keltirib o’tish joiz: «...biz davlatimiz kelajagini o’z qobig’imizga o’ralib qo

XIX asr oxiri-XX asrning boshlarida siyosiy, madaniy, iqtisodiy jixatdan inqiroz xolatiga tushib qolgan, mustamlaka tufayli rivojlanish past darajada bo’lgan o’lkada Turkiston ziyolilari chor Rossiyasining mustamlakachilik zulmidan qutulish, o’z milliy davlatchiligini tuzish, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotga yo’l ochish, xalqqa ziyo tarqatish choralarini ko’rdi. Bu borada jadidchilik xarakati katta rol o’ynadi. Turkistonning asl farzandlari boʻlmish jadidlar oʻzlari uzoq yillar gʻoyaviy jihatdan tayyorlagan milliy ozodlik qoʻzgʻoloniga ozlari rahbarlik qildilar. Jadidchilik rus mustamlaka siyosatiga qarshi milliy demokratik xarakat bo’lib, u o’sha davr Turkistondagi qoloq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sharoitda yashayotgan xalqlarni ma’rifatlashtirish, jamiyat xayotida ijtimoiy va madan

oʻrtasida nufuzi avvaliga past boʻlgan. Jadidlar iqtisod va boshqaruv sohasida bir qator talablar, chunonchi, soliqlarni kamaytirish talabi bilan chiqishdi. Ular dastlab Buxorodagi amirlik tuzumi doirasida islohotlar joriy qilmoqchi boʻlishdi. Buxoroda vobkentlik dehqon Joʻraboy ilk yangi usul maktabini ochgan edi. Buxorodagi jadidchilik harakatiga ayrim johil mullalar, har qanday yangilik va islohotlarning dushmani boʻlgan qadimiylar oqimi qarshi chiqdi. 20-asr boshlarida Buxoro jamiyati 2 guruhga: Ikrom domla rahbarligidagi taraqqiyparvarlar va Mulla Abdurazzoq boshchiligidagi qadimiylarga boʻlingan edi. 1908-yil Buxoroi sharif shirkati darsliklar nashr etish va kitob savdosi bilan shugʻullandi. Ahmadjon Hamdiy (Abusaidov), Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev (Usmon Xoʻja), Homidxoʻja Mehriy, Abd

iqtisodiy islohotlar oʻtkazish orqali erkin bozor munosabatlarining rivojlanishiga keng yoʻl ochib berishni maqsad qilib qoʻygan edi. Xivada jadidchilikning soʻl oqimi esa mayda sarmoyadorlar, hunarmandlar va xalqning turli tabaqa vakillarini birlashtirgan boʻlib, qozikalon Bobooxun Salimov uning rahbari edi. Ular Xiva xonligida yangi usul maktablari tashkil qilish orqali xalq ommasining siyosiy faolligini oʻstirish maqsadini qoʻyishgan edi. 1904-yil „jamiyati xayriya tuzilib, uning koʻmagi bilan Xiva shahrida dastlabki yangi usul maktabi ochildi (1904-yil 10-noyabrda). Xiva jadidlari maʼrifiy ishlar bilan kifoyalanib qolmasdan, xon tuzumiga qarshi kurash ham olib bordilar. Birinchi jahon urushigacha Xiva jadidlarining yagona markazi va dasturiy hujjatlari boʻlmagan. Biroq jadidchilik har

“Jadid” ning ma’nosi “yangi” demakdir. U shunchaki “yangi” yo bo’lmasa, “yangilik tarafdori” degani emas. Balki “yangi tafakkur“, "yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolarni o’zida mujassam etgan 2 . Ismoilbek g’oyalarini qabul qilgan yangilik tarafdorlari «jadidlar», uning g’oyalari esa «jadidchilik» nomini oldi. Ismoilbek Gaspirali darslik yaratadi, o’zining «Tarjimon» (1883- 1914) gazetasini tashkil etib, jadidchilikni turkiy xalqlar orasida keng targ’ib qiladi. Bu gazeta Toshkent va boshqa shaxarlarga xam yoyiladi. I. Gaspirali 1893 yilda Markaziy Osiyoda bo’ldi. Buxoroda amir Abdulaxadni jadid maktabi ochishga ko’ndiradi. Bu maktabga «Muzaffariya» nomi beriladi. Shu tarzda asta sekinlik bilan maktablar tashkil etila boshlagan. Endi asosiy eʼtiborni ularning gʻoyalariga v

shaxslarning o’ynaydigan rolini hech kim inkor etmaydi. Chunki ular yetilgan muammolarni hal qilish yo’llarining nazariy tomonlarini barchadan teranroq idrok qiladi, ularni amalga oshirishga favqulodda kuch va g’ayrat bilan kirishadilar. Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va Vatanni mustaqil ko’rishni orzu qildilar va shu yo’lda fidoiylarcha kurashdilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo’nalishlar ustuvor edi: Yangi usul maktablari tarmog’ini kengaytirish; Qobiliyatli yoshlarni chet elga o’qishga yuborish; Turli ma’rifiy jamiyatlar va teatr gruppalari tuzish; Gazeta va jurnallar chop qilish; Xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan Tur

ziyolilari orqali rus va jahon ilm-fani va madaniyati chor ma’muriyati to’siqlari orasidan Turkistonga sizib kirar edi. Shu ijobiy ta’sir asta-sekinlik bilan mazlum Turkistonda yangi Uyg’onish davrini boshlab berdi. Mahalliy ziyolilar orasida o’z xalqini ozod ko’rishga va jahonning boshqa millatlari bilan tenglasha oladigan darajaga olib chiqishga intilish natijasida bu Uyg’onish Yevropa ma’rifatchiligiga nisbatan juda shiddatkor hamda miqyosli bo’ldi. Shuningdek, O’rta asrlar o’rtaga tashlagan ma’rifatparvarlik g’oyalari uchun ham endilikda amaliy shakllarda yangicha - ma’rifatchilik tarzida namoyon bo’lish imkoniyati yaratildi. Zero, o’sha g’oyalarni yangilangan shakllarda amalga oshira oladigan ziyolilar vujudga kelgan edi. Ularni keyinchalik jadidlar deb atay boshladilar. Ma’rifatchil

Qosimbekov (Oʻsh uyezdi), Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov (Xorazm) turardi. Turkiston jadidlari, ayniqsa, birinchi jahon urushi davrida o’z faoliyatini kuchaytirdi. Taraqqiyparvar o’zbek ziyolilarining yetakchisi A. Ubaydullaxo’ja 1913 yil Andijonda «Taraqqiyparvar» deb nom olgan ziyolilarning firqasini tuzadi va 1914 yildan nashr etilgan «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farg’ona» gazetalari firqaning asosiy targ’ibot kuchi edi. Jadidlarning 1916 yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g’oyatda e’tiborga molikdir. Mardikorlikka jo’natish haqidagi oq podsho farmoni (1916 yil 25 iyun) ni bekor qildirish uchun Asadullaxo’jaev Ubaydullaxo’ja rus revolyutsioneri – demokrati V.A. Chaykin bilan birga mahalliy millatparvar boy Mirkomil Mirmo’minboevning mablag’i, xomiyligida Peterburgga

Farmon Dumada muhokama kilingunga qadar iyun – avgust oyida jadidlar harakati orqali bir necha eshelon to’xtatib qolindi. Jadidlarning mardikorlarni qaytarishga urinishlari 1917 yil fevral inqilobi boshlanishi bilan to’la amalga oshdi. Bu hodisa el orasida ularning obro’sini ko’tardi. Mazkur holat jadidlar ma’rifatparvarlikdan siyosiy kurashga allaqachon o’tganliklarini bildirar edi. 1917 yildan jadidchilik harakati o’zining yangi bosqichiga qadam qo’yishini bildirar edi. Shunday qilib, jadidlar xalq milliy – ozodlik harakatiga g’oyaviy mafkuraviy va tashkiliy rahbarlik qilishga muvaffaq bo’ladi. Bu esa jadidchilik, bu davrga kelib Turkistonda katta ta’sirchan ijtimoiy – siyosiy kuchga aylanganligidan dalolat beradi. Shu orada Nikolay II turkiston xususida davlat dumasi noiblari talabini

advokatga xos zukkolik bilan general gubernatorga, davlat dumasi vakillariga taqdim qildi. Kuropatkin rad etib bo'lmaydigan dalillar oldida o'zini usta siyosatchi va demokrat qilib ko'rsatish uchun qaltis usulni ishlatishga qaror qildi. u Andijon shahar bosh oqsoqoli Shermat Alimqulov va uning rus homiylari bo'lgan amaldorlarni lavozimlaridan chetlatdi 5 . 1865 yilda rus bosqinchilariga qarshi mardona jang qilib halok bo'lgan sarkarda Alimkulning o'g'li Shermat mirza otasiga zid ravishda mustamlakachilarning sodiq malayiga aylangan edi. Odamlarga behad zulm o'tkazib, hokimi mutloq bo'lib olgan Shermatni ham lavozimidan olib tashlanishi katta shovshuvlarga sabab bo'ldi. Bu erda Kuropatkin bir kesak bilan ikki quyonni urgan edi. Birinchidan, tub milla

Jadidchilikjahon ijtimoiy va milliy qadriyatlarga asoslangan oqim bo'lib, O'rta Osiyo mahalliy tub aholisi manfaatlariga javob bergan va ijtimoiy taraqqiyotning pishib etilgan ehtiyojlarini to'la qondira oladigan harakat sifatida shakllandi. Jadidchilik maʻrifatparvarlikdan kuchli siyosiy harakatgacha bo'lgan murakkab rivojlanish yo'lini bosib o'tdi. Jadidchilik o'z tarixida ikki bosqichni o'tgan. Birinchisi - maʻrifatparvarlik bosqichi va ikkinchisi - siyosiy bosqich. Lekin jadidlarning davlatchilik masalasiga qarashlari birinchi davrdanoq shakllana boshlangan va ikkinchi bosqichda aniq bir shaklga kelgan desa bo'ladi. Ikki yoqlama mustamlakachilik va mahalliy zulm ostida ezilib kelgan xalq ommasining og'ir iqtisodiy ahvoli, Turkiston, Buxoro va Xi

Turkiston jadidlari mexanik tarzda va o'sha qolipda o'zlashtirib olmadilar. Aksincha jadidlar Е vropa va Sharq mamlakatlarining davlat qurilishi va qonun chiqaruvchilik keng tajribalaridan, Rossiya va Sharq xalqlarining mustamlakachilikka qarshi demokratik harakatlar kurashi usullari va dasturlaridan manfaatlariga hamohang bo'lgan va milliy madaniyatga mos keladigan zarur o'rinlarni oldilar. 1914 yilda boshlangan Birinchi jahon urushi jadidlarning fikrlarini ancha siyosiylashtirdi. Bu vaqtga kelib ular parlamentar monarxiya tuzumi haqida yozdilar, fuqarolarning davlat organlarining shakllantirishda qonun chiqarish ishida, davlatni idora qilishda qatnashuvi va ishtiroki yo'llari va usullarini ishlab chiqishga urindilar. 1917 yilda fevral oyida Rossiyada sodir bo'lga

Majlisini chaqirish va uni tayyorlash jarayonida yuz berdi. Muvaqqat hukumat o'zining tor, xudbin manfaatlari doirasidan chetga chiqmay, etilgan tub masalalarni hal etishga ojizlik qildi. Natijada siyosiy tuzumda o'zgarish bo'lgani holda, muhim ijtimoiy-iqtisodiy, agrar, milliy, sulh masalalari amalda echilmay qolaverdi. Bu esa mamlakat hayotining boshi berk ko'chaga kirib, tanglik, tanazzul holatlarining kuchayib borishiga sabab bo'ldi. Jadidlar mustaqillik va muxtoriyat uchun hayot- mamot kurashi vaqti etib kelganini anglab etib mustamlakachilikni qattiq va ayovsiz tanqid qila boshladilar, oldingi konstitusiyaviy monarxik tuzum g'oyalaridan voz kechib, Turkistonga Rossiya Demokratik Federativ Respublikasi tarkibida milliy hududiy muxtoriyat berilishini talab qila

eʻlon qildilar. Uch oygina yashagan avtonom respublika tarixi qonli sahifalardan iborat bo'lib, jadidlar taʻqib ostiga olindilar va 1937 yilga kelib g'oyaviy qarashlari sovet mafkurasiga to'g'ri kelmaganligi uchun ko'pchiligi qatag'onga uchradilar. Jadidchilikning tariximizda tutgan o'rni va qimmati shundaki, birinchi bo'lib mustaqillik milliy mafkurasiga asos soldi, g'aflat uyqusida yotgan mazlum Sharqni uyg'otdi va ko'zini ochdi, ozodlik, erk, milliy g'urur va shaʻn haqida, buyuk ajdodlari, boy madaniyati, umuman mustamlaka istibdodi davrida unutilayozgan qadriyatlar to'g'risida jar soldi, ovoza qildi. Jadidlarning buyuk tarixiy xizmatlari shundan iboratki, ular etilib qolgan ijtimoiy muammolarni hal qilishda evolyusion islohot yo&

Uning taʻkidlashicha, millatning isloh etilishi bu milliy g'oya bo'lib, uni barcha targ'ib qilishi kerak 8 . XIX asrning 2-yarmida Rossiyada amalga oshirilgan burjua islohotlari hamda Aleksandrning milliy siyosati Rossiya qo'l ostida istiqomat qilayotgan musulmonlarni jamiyatda munosib o'rinlarini topishga majbur qildi. Bu yo'nalishda qilingan ishlarning dastlabkisi sifatida Ismoil Gaspiralining “Rossiyada musulmonchilik: fikrlar, qaydlar va kuzatuvlar” asarini misol qilib keltirish mumkin. Bu kichik broshyurada Gasprinskiy Rossiya davlatining musulmon aholiga hamda musulmon jamiyatida sodir bo'layotgan turli o'zgarishlarga qanday munsabatda bo'lishi kerakligiga oid nazariy qarashlarni aks ettiradi. Bundan tashqari, Gasprinskiy ushbu asarida musulmonlar

chiqarish sinfi vakillari. Gasprinskiy “umummilliy g'oya” mohiyatini tushuntirar ekan, ushbu g'oya qolgan barcha g'oyalardan yuqori turishi kerakligini yozadi. Uning fikricha, millatni ulug'lash, maqsadlarni yuqori ko'tarish, millatning haqiqiy birligi bu “umummilliy g'oya” ning tub mohiyatini tashkil etadi. Bu g'oya millatning intilishi va foydasini aks ettirishi lozim. “Umummilliy g'oya” - bu eng oliy va muqaddas narsa bo'lib, shariat qoidalariga ko'ra - eng ulug'vor va qimmatbaho narsadir. Turkiston jadidchiligi Rossiya imperiyasidagi boshqa musulmon mintaqalaridagiga nisbatan ancha kech, XX asr boshlarida maydonga keldi. Ushbu harakatning asosini Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva vakillari tashkil etdi. Aynan ana shu ziyoli qatlam Turkisto

jamiyatlari taʻsis etish, yangi usul maktablarini yoyish, teatr ishlari va boshqa barcha harakatlari bir milliy g'oya uchun xizmat qildi. Uning taʻkidlashicha, har bir g'oyaning milliy g'oyaga aylanishi uchun ikki talabga javob berishi kerak: 1) g'oya millatning haqiqiy ehtiyojidan, turmush tarzidan, asriy anʻanalaridan va albatta, imkoniyatlaridan kelib chiqishi kerak; 2) ushbu g'oya millat tomonidan anglab etilishi, boshqa so'z bilan aytganda, milliylashtirilishi kerak. Yaʻni, g'oya millatning har bir vakili yuragiga etib borishi kerak 10 . Xulosa sifatida shuni qayd etish kerakki, Turkiston jadidlari millatni jisplashtiruvchi, yagona yo'lga boshlovchi milliy g'oyani Ichki Rossiya musulmonlaridan olgan bo'lsalarda, mahalliy voqelikka moslagan hold

2-Bob. Fargʻona vodiysida jadidchilik harakatining shakllanishi. Turkiston xalqlarining ijtimoiy-siyosiy hayotda jahon xalqlaridan ortda qolayotganligini XIX asrning ikkinchi yarmida yashab o'tgan ilg'or fikrli ziyolilar o'z vaqtida anglab etgan edilar. Ular bu qoloqlik iskanjasidan qutilishning yagona yo'li deb ilm-maʻrifatni tanladilar. Ushbu davrda ijod etgan shoir Zokirjon Furqat ilm-fanning taraqqiyot uchun nechog'lik ahamiyatli ekanligini anglagan holda quyidagi baytni bitgan edi: Kerak har ilmdan bo'lmoq xabardor, Bo'lur har qaysi o'z vaqtida darkor. Ilm taraqqiyotning negizi ekanligini anglab etgan ilg'or ziyolilar avvalo qoloqlikdan qutilishning asosiy sharti deb, maʻrifatni tanladilar. Shu maqsad yo'lida XIX asrning so'nggi choragida V

ommasini ilmli, maʻrifatli qilishni, madrasalarda aniq fanlar o'qitilishini joriy qilinishini birinchi galdagi vazifalardan deb bildilar. Jamiyat yig'ilishlarida o'lkadagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy masalalar ham muhokama qilingan Shamsinur” jamiyati faoliyatida jadidlarning sezilarli taʻsiri bo'lgan. Farg'onaning atoqli jadidlaridan Hamza Hakimzoda Niyoziy ham o'z siyosiy faoliyatini ilk bor shu jamiyatdan boshlagan. 1912 yil 20 iyulda Qo'qon shahrida “Qo'qon artistlar to'garagi” tashkil etilgan bo'lib, Hamza uning asoschilaridan biri edi. To'garakning maqsadi dramatik asarlarni o'rganish va ularni sahnalashtirish hamda sanʻat havaskorlarini unga jalb etishdan iborat edi. 1914-1916 yillar mobaynida u 18 dan ortiq adabiy-publisistik asarl

boshqacha yo'llarni qidira boshladilar. Buning natijasida yangi usul maktablari paydo bo'ldi...” Qo'qon shahridagi “Gʻayrat” musulmon maʻrifatparvarlik jamiyati aʻzolari orasida “Turkestanskiy golos” gazetasining ko'p sonli paychilari mavjud edi. yuqoridagi gazeta muharririyatiningumumiy rahbarligi ostida 1916 yilning oktyabr oyi boshlaridan eʻtiboran, Andijon shahrida mahalliy tildagi matbuotni tashkil etish uchun harakatlar bo'lgan. Hujjatlarning guvohlik berishicha, 1916 yil 9 oktyabrda Qo'qon shahrida taniqli jadid Obidjon Abduxoliq o'g'li Mahmudov xonadonida “Gʻayrat” jamiyati nashri afkorini tashkil etish, xususiy bosmaxona masalalarini hal qilish uchun navbatdagi yig'ilish bo'lib o'tadi. Nashr uchun Qo'qonning mahalliy boylari mablag

rahbarligida tuzilgan edi. “Taraqqiyparvar” jamiyati safida mahalliy millat vakillaridan tashqari Chaykin, Shapiro va Okun kabi shaxslar ham bo'lib, jamiyat tashkiliy jihatdan yaxshi uyushtirilgan edi. Andijonlik taraqqiyparvarlar tomonidan Mahmudxo'ja Behbudiyning “Padarkush” pesasi ham sahanaga qo'yilgan. Pesa yangi usul maktablariningo'qituvchilari, teatr havaskorlari tomonidan sahnada ijro etilgan. 1916 yilning oktyabr oyi boshlarida Andijon shahrida muxolifat yo'nalishidagi “Turkestanskiy golos” gazetasi idorasida muharrir A. A. Chaykin rahbarligida har kuni kechqurunlari Andijonlik 20 ga yaqin ilg'or fikrdagi yoshlarning yig'ilishlari haqidagi maʻlumotlar to'planadi. Ushbu guruhdagi yoshlar o'zlarini “Taraqqiyparvar”lar deb ataganlar 16 . Anatoliy

tovlamachi ekanligini aniq fosh etib yozgan edi. Taraqqiyparvarlarning saʻyi- harakati zoe ketmadi. Tez orada general-gubernator farmoni bilan Andijon uezdi boshlig'i va shahar bosh oqsoqoli o'z vazifalaridan ozod etildilar. Bu esa ayni chog'da ularning mahalliy xalq orasida obro' va eʻtiborlarini oshishiga sabab bo'lgan. 2.1 Farg'ona vodiysidati jadidchilik harakatining rivojlanish jarayonini quyidagi 3 ta bosqichga bo'lish mumkin: 1) X I X asr oxirlaridan 1908 yilgacha bo'lgan maʼrifatchilik bosqichi. Bu davrda vodiyda dastlabki yangi usul maktablari; To'raqo'rg'onda Ishoqxon Ibrat, Qo'qonda Mulla Shoazim domla, Salohiddin domla, Abdulvahhob Ibodiy, Andijonda Shamsiddin domla, Azim Qodirov va boshqalar tomonidan ochildi. “Tarjimon” va bosh

2.2 Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatining g'oyaviy rahnamolaridan biri Nosirxon To'ra Said Kamolxon To'ra o'g'li edi. Nosirxon To'ra (1871-1938) Namangan shahrida mudarris oilasida tug'iladi. U otasining madrasasi va Buxoro shahrida tahsil oladi. Nosirxon To'ra Namanganda bosh mudarris bo'lgach, bugun Farg'ona vodiysida uning shuhrati tarqaladi. Turkiyalik tadqiqotchi M. X. Erkturkning yozishicha, Nosirxon To'ra chet mamlakatlarga borib, Bag'dod, Dehli, Hijoz va Kobul shaharlarida ham tahsil ko'rdi va ulardagi hayot jarayonlarini, islom asoslarini yanada chuqurroq o'rganib, 1912 yilda Turkistonga qaytdi. Chet mamlakatlarda yashagan vaqtida mamlakatning taraqqiyoti uchun unda tuganmas qiziqishlar boshlandi. Ayniqsa, ung

To'ra "Milliy ittihod" tashkilotining Namangan filialiga aʻzo bo'lib, bu tashkilotning yacheykasini Kosonsoy shahrida tashkil qiladi. Shermuhammadbek Nosirxon To'rani o'ziga pir deb eʻlon qilgan va ushbu markazdan doimo Farg'onadagi sovet qo'shinlarining ahvoli to'g'risida maʻlumotlar olib turgan. Lekin Nosirxon To'raning bu faoliyati faqat 1919 yil oxirigacha davom etadi. Bolsheviklar uni qamoqqa oladilar va u 1924 yilda qamoqdan qaytib keladi. Oradan ko'p o'tmay, Nosirxon To'ra Sovetlarga qarshi faoliyati uchun yana qamoqqa olinadi va Turkistondan badarg'a qilinadi. U Orengburgda surgunlikda besh yil yashaydi va o'zining ko'rgan-bilganlarini "Orenburg maktublari" esdaligida bayon qiladi. Nosirxon To'ra 1929

mavjud ahvol bilan tanishtiradi 19 . Musulmonlarni "kofirlarga qarshi muqaddas jihodga chorlagan"! Sadriddinxon, keyinchalik Afg'onistonga muhojir bo'lib jo'nab ketadi. Muhojirlikda Afg'oniston sadr aʻzami Sardor Muhammad Hoshim amriga ko'ra, u Kandahorga surgun qilingan va SSSRning buyrug'iga ko'ra, mahalliy noib Mahmud Oy Qorali buyrug'i bilan 30 - yillarning o'rtasida qatl qilingan. Turkiston respublikasi va Buxoro xalq jumhuriyatidagi jadidlarning bir qismi bu paytda sovet tashkilotlarida faoliyat ko'rsatishsa-da, milliy mustaqillik to'g'risidagi o'z g'oyalaridan voz kechishmagan edi. Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatini g'oyaviy jihatdan birlashtirishda mashhur qirg'iz vatanparvari, Turkiston MIKnin

Milliy Birligining 1921 yil sentyabr oyida Samarqand shahrida bo'lgan oltinchi kongressidan keyin, yana Farg'ona vodiysidagi qo'rboshilar orasiga jo'nagan To'raqul Jonuzoqov (taxallusi Kanaev), istiqlolchilik harakatiga "g'oyaviy tus bera oldi, qizil armiya jangchilari va mahalliy" aholi o'rtasida murojaat yo'li bilan kuchaytirilgan tashviqot olib borib, bor kuchi bilan bosmachilar (istiqlolchilar.) safiga rus ofiserlarini hamkorlik uchun jalb eta bildi". U Farg'onadagi istiqlolchilarning etakchi mafkurachilaridan biri ham edi. Xususan, Isroil qo'rboshiga katta hajmdagi tashkiliy ishlarni yo'lga qo'yishda katta yordam bergan To'raqul Jonuzoq o'g'li "1921 yilning oxiridagi to'qnashuvlarning birida halok bo'

Xulosa Rus mustamlakachilari Turkiston zamini uzra o’z hukmronliklarini o’tkazgan kezlarda yurtning jonkuyar, millatsevar, erksevar farzandalar jadidlar harakati ta’sirida milliy istiqlol uchun, mustaqil Turkiston uchun, ekspluatatsiya, zo’rlik va zo’rovonlikka qarshi xalqni otlantiradilar. Faqat o’lkada so’nggi asrlar davomida ishlab chiqaruvchi kuchlar va taraqqiyotning orqada qolganligi oqibatida xalq ommasining ijtimoiy-siyosiy, g’oyaviy-nazariy saviyasi ham yetarli darajada davr talabiga monand bo’lmaganligidan bu kurash birlashgan katta kuch sifatida muvaffaqqiyat qozona olmadi. Siyosiy-ijtimoiy tarqoqlik, «O’zingni bil, o’zgani qo’y» kayfiyati milliy kayfiyatga, milliy birlikka putur yetkazadi. Jadidlar o’zlari tashkil etgan matbuotda o’z g’oya-fikrlarini e’lon qilib, xalq orasida

Salimovlar xalqqa ziyo tarqatishda, milliy matbuotni rivojlantirishda va milliy davlatchilik qurishda keng qamrovli faoliyat olib bordilar. Jadidlar bu davrda «ozodlik, tenglik va adolat» shiori ostida ishladilar. Ularning 1916 yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g’oyatda e’tiborga molikdir. Jadidlarning mardikorlarni qaytarishga urinishlari 1917 yil fevral inqilobi boshlanishi bilan to’la amalga oshdi. Bu hodisa el orasida ularning obro’sini ko’tardi. Mazkur holat jadidlar ma’rifatparvarliqsan siyosiy kurashga allaqachon o’tganliklarini bildirar edi. 1917 yildan jadidchilik harakati siyosiy tus ola boshlab, o’lkada Turkiston Muxtoriyati hukumati tashkil etdi lekin bu davlat atigi 72 kun umr ko’rgan bo’lsa ham, chunki u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kur

millat sifatida o’ziga xosligini saqlab qola oldi, zimdan jadidlar o’rtaga oshirish vaqti-saoti kelishini umid bilan kutdi va bu vaqt mustaqillik bilan birga hayotimizga kirib keldi, chunki jadidlarning g’oyalari o’lmas g’oyalar edi. 33

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak maʼnaviyat yengilmas kuch. T-2008. 125 b. 2. H. Sodiqov, R. Shamsidov, P. Shavshanov, Q. Usmonov. Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. T-2000 420-450 b. 3. Hasanov B. Karimov N. Jadid marifatparvarlik harakatining gʻoyaviy asoslari. T-2016 6-9 b. 4. Qosimov V. va boshqalar. Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti. T-2004 67 b. 5. Nosirov O. Maʼmurov M. O'zbek adabiyotchining muhim sanalari. - Namangan: 1993. - B. 124. 6. Boboxonov A. Hamza Hakimzodaning pedagogik g'oyalari. - T.: Qizil O'zbekiston, 1960. - B. 13 7. Tojiboev R. Mustamlakachilar va milliy matbuotimiz Jamiyat va boshqaruv. - 1997. 61 b. 8. Sodiqov H. Turkiston uch inqilob davrida Fan va Turmush-1990. №3. 15 b. 9. Qosimov B. Milliy uygʻonish - T: Ma’n

Купить