Turkistonda eng qadimgi davrda ijtimoiy hayot, avesto, alpomish va manas dostonlarida ta’lim tarbiya masalalari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Turkistonda eng qadimgi davrda ijtimoiy hayot, avesto, alpomish va manas dostonlarida ta’lim tarbiya masalalari

Купить

TURKISTONDA ENG QADIMGI DAVRDA IJTIMOIY HAYOT, AVESTO,
ALPOMISH VA MANAS DOSTONLARIDA TA’LIM TARBIYA
MASALALARI
1. Qadimgi dostonlarda tarbiyaga oid fikrlar.
2. Qadimgi davlatlar So‘g‘diyona, Baqtriya va Xorazmda ta’lim-tarbiyaning
rivojlanishi.
3. Qadimgi “Avesto”, xorazm, so‘g‘d, uyg‘ur, turkiy-run yozuvlarining ta’lim-
tarbiyani rivojlantirishdagi o‘rni.

1. Qadimgi dostonlarda tarbiyaga oid fikrlar.
Hozirgi o‘zbek xalqining ajdodlari bundan bir necha ming yillar oldin yashagan
bo‘lib, ular yuksak va o‘ziga xos madaniyatni vujudga keltirishda juda katta va
mashaqqatli yo‘lni bosib o‘tgan. Dastlabki tosh qurollaridan tirikchilik uchun
foydalanish, ancha takomillashgan mehnat qurollarini yasash, urug‘chilik davriga
kelib, xo‘jalik hayoti va madaniy taraqqiyotda erishilgan yutuqlarni o‘z ichiga
olgan davrgacha bo‘lgan tariximiz ota-bobolarimizning boy qadimiy madaniyatga
ega bo‘lganligidan dalolat beradi.
Eramizdan avvalgi birinchi ming yillikda Baqtriya, Xorazm, So‘g‘diyona,
Marg‘iyona, Parfiya hamda Parkana kabi davlatlarida turli qabila va elatlar
yashagan. Ular saklar, massagetlar, so‘g‘diyonalar, xorazmiylar, boxtarlar,
chochliklar, parkanaliklar kabi qabila va urug‘lardan iborat bo‘lib, hozirgi
Markaziy Osiyo hududida yashovchi xalqlarning ajdodlari hisoblanadilar.
Ushbu elatlar yashagan hududlarda o‘ziga xos madaniy an’analar tarkib topa
borgan. Masalan, eramizdan oldingi asrning birinchi yarmida qadimiy davlatlar:
Baqtriya va So‘g‘diyona, Marg‘iyona, Xorazm, Parkana, Parfiya kabi o‘lkalarda
xalq xo‘jaligining turli sohalarida rivojlanish va taraqqiyot ro‘y bergan. Eramizdan
oldingi IX-VI asrlarda paydo bo‘lgan Ahmoniylar, eramizdan avvalgi III asr
o‘rtalarida tashkil topgan Grek-Baqtriya, eramizning I asrida tashkil topgan
Kushonlar, eramizning V asrda yuzaga kelgan Eftalitlar, so‘ngra Sosoniylar va
nihoyat Turk hoqonligi davlatlarida ijtimoiy madaniyat yuksala bordi.
Ajdolarimiz tomonidan qo‘lga kiritilgan qadimiy madaniyati tarkibidan ta’lim-
tarbiyaga oid merosi ham alohida o‘rin olgan. Zero, hozirgi turkiy va forsiyzabon
xalqlarning bizgacha yetib kelgan muhim arxeologik topilmalari, tarixchilar,
adabiyot va san’at namoyandalarining ijodiy merosi, san’at va adabiy asarlarning
namunalari buning dalilidir.
Bunday muhim manbalar sirasiga yunon olimlari Gerodot, Suqrot, Plutarx,
Polienlarning tarixiy, geografik hamda axloqiy asarlari, allomalarimiz Abu Rayhon
Beruniy, Mahmud Qoshg‘ariy, faylasuf, sharqshunos va tarixchi olimlar:
Ye.E.Bertels, S.P.Tolstov, V.V.Braginskiy, I.M.Mo‘minov, B.G‘afurov,
I.V.Stebleva, A.O.Makovelskiy, Y.Jumaboev, M.Ishoqov, adabiyotshunoslar
A.Qayumov, N.Mallaev, N.Rahmonov, pedagog-olimlar O‘.Aleuov, M.Orifiy va
boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar kiradi.
Eng qadimgi ta’lim-tarbiya haqidagi yodgorliklar bizgacha bevosita yetib
kelmagan. Turkiy va forsiyzabon xalqlarning hayot kechirish san’ati, donolik
majmuasi sifatida yuzaga kelib, borliqqa amaliy munosabatda bo‘lishning

namunasi tarzida e’tirof etilgan ma’naviy madaniyat yodgorliklari qadimgi grek
tarixchisi Gerodotning “Tarix”, Strabonning “Geografiya” hamda Mahmud
Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘atit-turk” kabi asarlari, shuningdek, Urxun-Enasoy
bitiklari kabi adabiy-tarixiy manbalarda saqlangan va ular orqali bizgacha yetib
kelgan. Ushbu yodgorliklar mohiyatini o‘rganish insonning shakllanishida moddiy
va ma’naviy madaniyat qay darajada katta rol o‘ynaganligidan dalolat beradi.
Xususan, tarbiya insonning aqliy va axloqiy jihatdan tarkib topa borishiga ta’sir
etgan bo‘lsa, insonning shakllana borishi ham o‘z navbatida kishilik jamiyatining
qaror topa borishiga yordam bergan. Xullas, tafakkur yurita olish qobiliyatiga ega
bo‘lgan inson kamolotining ta’minlanish jarayoni hamda jamiyatning ijtimoiy
taraqqiyoti o‘zaro uzviy aloqada shakllangan. Mazkur tarixiy jarayon mohiyatini
bilish bizga inson tafakkurining juda uzoq davr va murakkab sharoitlarda shakllana
borganligidan dalolat beradi.
Ma’lumki, kishilik jamiyatining vujudga kelishi jarayonida inson ham biologik
jihatdan, ham ijtimoiy jihatdan takomillashib borgan. Dastlabki diniy e’tiqodlar,
eng oddiy ixtirolarning takomillashib borishi kabi holatlar inson ongining ham
shakllanib borishiga turtki bo‘ldi. Bu jarayon minglab yillarni o‘z ichiga olgan
bo‘lib, ana shu davrda inson ongi shakllanishining asosi sifatida qabul qilingan
xulq-odob qoidalari, ijtimoiy talablar yuzaga kelgan. Ushbu talablar muayyan
davrda yaratilgan yodgorliklarining asosiy mazmuni va mohiyatini tashkil etadi.
Eng qadimgi kishilarga xos bo‘lgan xislatlar, ularning dastlabki, oddiy istaklari,
orzu-umidlari qadimgi eposlarda aks etgan afsonaviy obrazlar hamda qahramonlar
qiyofasida o‘z ifodasini topgan. Ruhga sig‘inish (animizm), ajdodlar ruhiga
sig‘inish (totemizm), sehrgarlik kabi diniy e’tiqodlar va marosimlar yoritilgan
afsona va rivoyatlarda eng qadimiy ajdodlarimizning tafakkur dunyosi aks etgan.
Ammo bu rivoyat va afsonalar ham massaget, sak, xorazmiy, so‘g‘d hamda
parfiyanlar yashagan davrlar ruhini ifoda etadi, xolos.
Eng qadimgi madaniy boyliklarimizni o‘rganishda quyidagi uch guruhga ajratilgan
manbalarga tayanamiz:
Arxeologik qazilmalar natijasida topilgan ko‘rgazmali ashyolar.
Xalq og‘zaki ijodi materiallari hamda yozma manbalar.
Buyuk adiblar, allomalarning ijodiy merosi.
Ma’lumki, ibtidoiy kishilar mehnat faoliyati jarayonida o‘z ehtiyojlarini qondirgan
va bu jarayon yosh avlodda ham mehnat qilish, amaliy faoliyatni yo‘lga qo‘ya
olish borasidagi nazariy bilim, ko‘nikma va malakalarni hosil qilishga zamin

hozirlagan. Mehnat faoliyatini tashkil etish jarayoni dastlabki paytlarda butun
ijtimoiy hayotni yo‘lga qo‘yish negizida amalga oshirilgan bo‘lsa, keyinchalik
tarbiya inson faoliyati asosiy jihati, ijtimoiy ongni shakllantirishning muhim
omiliga aylandi. Dastlabki urug‘chilik jamiyatidan oldin ham inson yashash uchun
kurashgan, mazkur davrda urug‘ning áarcha a’zolari jamoa bo‘lib harakat
qilganlar. Keyinroq kishilar mehnat faoliyatini jamoa a’zolarining yosh jihatlariga
ko‘ra quyidagi uch guruh asosida tashkil etganlar.
bolalar va o‘smirlar;
v) ijtimoiy hayot va mehnatda to‘la ishtirok etuvchilar;
s) keksalar.
Ibtidoiy jamiyatda bola o‘zi uddalay oladigan faoliyatning tashkil etilishida
bevosita ishtirok etib, hayot kechirish va mehnat qilish ko‘nikmalarini
o‘zlashtirgan. Bu holat og‘ir sharoitda kechgan. o‘g‘il bolalar erkaklar bilan ov
qilish, qurol yasash kabi yumushlarni bajarsalar, qizlar ayollar tomonidan
bajariladigan mehnat sirlarini o‘zlashtirar edilar. Hech qaerda yozilmagan odat va
an’analarga ko‘ra, yosh bolalar keksalar nazorati ostida ma’lum tajribalarga ega
bo‘lardilar. Bola ma’lum tayyorgarliklardan so‘ng maxsus sinovlardan o‘tib,
amaliy faoliyatda faol ishtirok eta olish huquqini qo‘lga kiritar edi. Ushbu an’ana,
ya’ni, bolalarni ma’lum yoshgacha enaga yoki murabbiyga topshirish yaqin
davrlargacha saqlanib qolgan, hatto hozirgi kunda ham ko‘zga tashlanadi.
Urug‘chilik jamoasi bosqichida esa bolalar mehnatining ko‘lami kengayib, kasb-
hunar faoliyatining turlari ko‘payib boradi. Tajribali kishilar bolalarni tarbiyalash
bilan birga ularni yozishga ham o‘rgata boshlaydilar. Asta-sekin harbiy tarbiyaning
boshlang‘ich ko‘rinishlari yuzaga kela boshlaydi. Bolalarga harbiy san’at sirlarini
o‘rgatish ancha murakkab ish bo‘lib, ushbu tarbiyani tashkil etish maxsus bilim
hamda tayyorgarlikka ega bo‘lishni taqozo etar edi. Shu bois maxsus harbiy bilim
va tayyorgarlikka ega bo‘lgan kishilar bolalarga bu boradagi bilimlarni berish
jarayoniga jalb etila boshladilar.
Jamiyatning ijtimoiy jihatdan taraqqiy eta borishi bolalarga dalalarni o‘lchash, suv
toshqinlarining oldini olish, kishilarni turli kasalliklardan davolash usullariga oid
bilimlarni berishga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltirdi. Mazkur ehtiyojni qondirish
yo‘lidagi harakatning tashkil etilishi natijasida turli maktablar faoliyat yurita
boshladi. Maktablarda asosiy e’tibor bolalarga ogzaki bilimlar berish bilan birga
ularda yozuv ko‘nikmalarining shakllantirilishiga qaratildi. Dastlab suratkashlik
rivojlanib, piktografik xat paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik qo‘shni

mamlakatlardan kirib kelgan harflar yordamida yozish usuli paydo bo‘ladi va bu
usul tez tarqala boshlaydi.
So‘g‘d yozma yodgorliklari orasida V.B.Xen tomonidan aniqlangan va “Eski
xatlar” nomi bilan yuritiladigan qimmatli manbalar eramizning boshlarida
shakllangan so‘g‘d yozuvi haqida ma’lumot beradi. Ushbu manbalarni Dunxuan
shahri (Sharqiy Turkiston) yaqinidagi savdo qishlog‘ida yashagan so‘g‘dlik
tijoratchi (savdogar)larning o‘z ona yurtlari Samarqandga yozgan va shaxsiy
xarakterga ega bo‘lgan xatlar tashkil qiladi.
Imperator Yan Li (615-617)ning elchisi Vey szi hisobotlarida ham Samarqand
shahrida yo‘lga qo‘yilgan ta’lim-tarbiya haqidagi ma’lumotlar mavjud.
Samarqandning mohir savdogarlari o‘g‘il bola besh yoshga to‘lar ekan, unga
savdoni o‘rgata boshlaydilar. O‘qishni o‘rganishi bilan savdo ishlari ham
o‘rgatilgan.
Syuan-Szin nomli boshqa bir Xitoy tarixchisi esa Samarqand aholisining axloq va
xulq-odob qoidalariga rioya etishi boshqalarga o‘rnak bo‘lganligini aytib o‘tgan.
Bularning barchasi qadimgi davrlarda bolalarning besh yoshidan o‘qitilgani, ta’lim
jarayonida ularni amaliy hayotga tayyorlash asosiy maqsad qilib belgiligi
to‘grisidagi ma’lumotlarni beradi.
Bu ma’lumotlar qadimda bolalar o‘qitiladigan savod maktablari bo‘lganligi va
maktablardan tashqari bolalar maxsus murabbiylar tomonidan harbiy-jismoniy
mashqlarni bajara olish va muayyan hunar sirlarini o‘zlashtirish ishiga jalb
etilganligidan darak beradi.
Eng qadimgi davrlarda yo‘lga qo‘yilgan ta’lim-tarbiyaga oid qimmatli
ma’lumotlarni biz yana xalq og‘zaki ijodi namunalari: afsonalar, qahramonlik
eposlari, qo‘shiqlar, maqol va iboralarda ilgari surilgan g‘oyalardan ham olishimiz
mumkin. Chunki xalq donishmandligining yorqin namunasi bo‘lgan xalq og‘zaki
ijodida xalq pedagogikasiga xos bo‘lgan tarbiya tajribalari umumlashgan.
Ibtidoiy kishilarning tabiat va jamiyat haqidagi tasavvurlari, ular tomonidan amal
qilingan urf-odatlar, ijtimoiy munosabatlari mazmuni xalq og‘zaki ijodining eng
qadimgi janrlaridan biri bo‘lgan afsonalarda ifodalangan. Afsonalarning
qahramonlari yaxshilikning tantana qilishi uchun yomonlik hamda nurning
muqarrar mavjud bo‘lishi uchun zulmat bilan kurash olib boradilar, yaxshilik va
baxt-saodatga chulg‘angan o‘lkalarini yaratadilar. Aksariyat afsonalarning
qahramonlarini inson sifatida gavdalangan xudolar tashkil etgan. Ibtidoiy tuzum
kishilarining orzu-istaklari, o‘y-fikrlari, maqsad va intilishlarini yoritishga xizmat

qilgan afsonalarning ko‘pchiligi bizga eng qadimgi yodgorliklar - “Avesto”,
Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma” asarlari orqali ma’lumdir.
Qadimgi miflarda kishilarning tabiiy ofatlar va yovuz kuchlardan saqlanish
borasidagi dastlabki tasavvurlari tirik mavjudot boshiga falokat keltiruvchi tabiiy
kuchlarga qarshi mardonavor kurashgan inson va uning xatti-harakatlari orqali
ifoda etilgan.
Miflar asosida yaratilgan afsonalarning qahramonlari tomonidan olib borilgan
harakatlar qahramonlik eposlarining yaratilishi uchun zamin hozirlagan.
Qahramonlik eposlarida vatanga bo‘lgan muhabbat, erk va ozodlik uchun kurash,
yurtining har bir qarich yerini asrash, qadrdon qabilasining farovonligi, to‘kin-
sochinligini ta’minlash yo‘lida jonini fido etish, qabilaning sha’ni, sharafi, ori va
nomusi uchun kurashish tuyg‘ulari tarannum etilgan. Zarina, Sparetra, To‘maris
hamda Shiroq (Siroq)lar tomonidan ko‘rsatilgan yuksak vatanparvarlik namunalari,
Zarina va Striangey, Zariadr va Odatida muhabbatlari, mardlik va qahramonlik
timsollari bo‘lgan Rustam va Siyovush (Xorazm-qang‘ eposi)larning jasoratlari
to‘g‘risida hikoya qiluvchi epopeyalar shular jumlasidandir. Bizgacha yetib kelgan
epik asar (afsona va rivoyat)larda asosan ajdodlarimizning yurt ozodligi, vatan
ravnaqi va qabila farovonligi yo‘lida olib borgan kurashlari o‘z ifodasini topgan.
qahramonlar vatanni va xalqni sevadi. Or-nomusni muqaddas deb bilish, do‘st va
safdoshlarga sadoqat, burchni yuksak darajada anglash, unga sodiqlik, vatan va
xalqi uchun o‘z jonini qurbon etish, har qanday mashaqqatga bardosh berish, o‘z
sevgi-muhabbati yo‘lida aziyat kechishga tayyorlik kabi insoniy tuyg‘ular ularning
asosiy xususiyatlaridir. Qahramonlik eposlarida ulug‘langan eng asosiy axloqiy
xislatlari - jasurlik va mardlikdir.
Jasurlik, kuchlilik va mardlik – qadimiy kishilarda tarkib topishi zarur bo‘lgan eng
muhim fazilatlar sanalgan. Tarixiy shaxslarning hayoti va qahramonliklari borasida
ma’lumotlar beruvchi rivoyatlar fikrimizning yorqin dalilidir. Ularda muayyan
shaxs faoliyati, donishmandligi, qahramonliklari, tarixiy shaxs ega bo‘lgan axloqiy
fazilatlar: nazokat, kamtarlik, aql-idrok, o‘zgalarga muhabbat, yorga vafo, sadoqat,
baxt, odillik, odamiylik, oliy himmatlilik va mehnatsevarlik kabilar ulug‘langan.
Eposlar mazmunida bayon etilishicha, xotin-qizlar turli sharoitlarda erkaklar bilan
teng sharoitda faoliyat ko‘rsatganlar. Ular xo‘jalik ishlari bilan chegaralanib
qolmay, urushlarda ham jasorat ko‘rsatganlar.
Tarixdan ma’lumki, dastlab Amudaryoning asosiy tarmog‘i O‘zboy Kaspiy
dengiziga quyilgan. Uning o‘ng qirg‘og‘i Turon, chap qirg‘og‘i Eron deb
yuritilgan. Eramizdan oldin Ahmoniylar sak va massaget qabilalariga ketma-ket

hujum qilib turgan. Ana shu tarixiy voqealar sak va massagetlar tomonidan
yaratilgan eposlarda o‘z ifodasini topgan.
Eron shohi Kir ko‘chmanchi sak va massaget qabilalariga qarshi urushib
mag‘lubiyatga uchraydi va 529 yilda halok bo‘ladi. Tarixchilar Kir va uning
qo‘shinlarini avval o‘z hududlarining ancha ichkarisiga bostirib kirishlariga imkon
berib, keyin qo‘shinning katta qismini qirqib tashlagan qahramonlar haqida
ma’lumotlar beradi.
Polienning “Harbiy hiylalar” asarida keltirilgan rivoyatlarda Shiroq (Siroq) obrazi
vatanparvarlik va qahramonlik timsoli sifatida hali hanuz yoshlarni tarbiyalab
keladi. Yoki Gerodotning “Tarix” kitobida keltirilgan massagetlar hukmdori
To‘marisga uylanish bahonasida Eron shohi Kirning Turon o‘lkasiga uyushtirgan
hujumi haqidagi ma’lumotlar ham muhim ahamiyatga egadir.
Demak, xalqimizning ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari, xulq-atvoriga oid xislatlari
eng qadimgi epik yodgorliklar - “Avesto”, “Shohnoma” kabi asarlar, mif va
afsonalar orqali bizgacha yetib kelgan.
Qadimgi ajdodlarimiz insonga xos jasurlik, adolat, sadoqat va insoniylik kabi
xislatlarni qadrlaganlar. Bu xislatlar insonda o‘z-o‘zidan shakllanmagan. Tabiat va
jamiyat hayotida ro‘y bergan o‘zgarishlar, ibtidoiy urug‘chilik davrida qaror
topgan turmush tarzi insonda ana shunday xislatlarning shakllanishini taqozo
etgan.
Ikki katta kuch - yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi ayovsiz kurash insonda
yuqorida qayd etilgan xislatlarning bevosita tarkib topishiga turtki bo‘lgan.
Eng qadimgi qo‘shiq va lirik she’rlarda jasurlik, adolat, sadoqat va insoniylik kabi
xislatlar tarannum etilgan. Bunday qo‘shiq va lirik she’rlar XII asrda yashagan
ulug‘ olim Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan yaratilgan “Devonu-lug‘atit-turk” asari
orqali bizgacha yetib kelgan
Asosiy adabiyotlar
1. O‘zbek pedagogikasi tarixi. (Tuzuvchi muallif, prof. A. Zunnunov) -T.:
“O‘qituvchi”, 1997
2. Murtozaeva R.X. va boshqalar. O‘zbekiston tarixi. Darslik. - T.: Yangi asr
avlodi, 2005
3. Murtozaeva R.X. va boshqalar. O‘zbekiston tarixi. O‘quv qo‘llanma. – T.:
Akademiya, 2010

4. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshvaruv tarixi. Darslik. –T.:
Y a ngi asr avlodi, 2012
5. Eshov B., Odilov A. O‘zbekiston tarixi. I jild. Eng qadimgi davrdan XIX asr
o‘rtalarigacha. Darslik. T.: Yangi asr avlodi, 2014
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. —T.: O‘qituvchi 1993.
2. Abu Abdulloh ibn Ismoil al-Buxoriy, Al-adab al-mufrat (Adab durdonalari)-T.:
“O‘zbekiston”, 1990.
3. Abu muhammad ibn Iso at-Termiziy. Ash-shamoilan-nabaviya. T.: Cho‘lpon,
1993.
4. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T.: Xalq merosi nashriyoti. 1993.
5. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan
asarlar.
6. Avloniy A. Turkiy Guliston yohud axloq. T.: “O‘qituvchi”, 1992.
7. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adab al-mufrad. Odob durdonalari. - T.:
O‘ zbekiston, 1990.
8.Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-jome’ as-saxix. - T.: O‘ zbekiston, 1991.
9. Kaykovus. Qobusnoma. T.: “Meros”, 1992.
10. Abu Rayhon Beruniy qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlanma
asarlar I jild, T.: Fan, 1968.
11. Avesto / Asqar Maxkam tarjimasi. – Toshkent: Sharq, 2001.
12. Avesto. Y a ngi kitob. O‘zbek tiliga M.Isohoqov ilmiy izohli tarjimalari. T.,
«SHarq», 2001.
13. Azizxo‘jaev A. Davlatchilik va madaniyat., “Sharq”, 1997
14. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1-25-jildlik. T.: O‘zME, 2000-2006.
15.O‘zbekiston tarixi va madaniyati. T., «O‘qituvchi», 1992.
Internet saytlari

1. www . tarix . uz
2. www . ref . uz
3. www.museum.ru
4. www.ziyonet.uz .
5. www.edu.uz .
6. www.google.uz .
7. www.turklib.uz .

Turkistonda eng qadimgi davrda ijtimoiy hayot, avesto, alpomish va manas dostonlarida ta’lim tarbiya masalalari

Купить