Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda ilk muzeylar tashkil etilishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: TURKISTONDA ILK MUZEYLAR TASHKIL ETILISHI Toshkent-2023 MUNDARIJA: KIRISH 1-Bob. Muzey turlari. 1.1 Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar. 1.2 0‘zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati. 2-Bob. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar va ulaming faoliyati. 2.1 Mustaqillik davrida muzey ishining takomillashuvi. 2.2 Yurtimizda muzeylarning vujudga kelish tarixi to’g’risidagi faktlar XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Yurtimizda muzeylarning vujudga kelish tarixi to’g’risidagi faktlar mavzusidagi ushbu maqolada muzeyshunoslik sohasi xalqimiz hayotiga begona emasligi, tarixan o’ziga hos ravishda shakllanib kelganligi va muzeyshunosl ikning rivojlanishida bir qancha to’siqlarga, yo’qotishlarg a uchraganligi bayon etiladi. 1 Muzeylarning insonlar ma’naviyatini rivojlantirishda alohida ahamiyatga ega ekanligi yoritilgan. Mustaqillikdan so’ng muzeylarni rivojlantirishda yurtimizda olib borilayotgan ishlar to’g’risida muxtasar faktlar keltirib o’tilgan ushbu maqola ahamiyatga ega. Muzeylar tarixiy yodgorliklarni asrovchi, saqlovchi, o‘rganuvchi va xalqqa namoyish qiluvchi muassasadir. Muzeylar kishilarning o‘zlari uchun qadrli va yodgorlik bo‘lib qoladigan buyumlarni to‘plab, ularni kelgusi avlodlarga qoldirish ehtiyoji natijasida paydo bo‘ldi. Muzeylarning turlari juda ko‘p. Tarixga, adabiyot va san’atga, texnikaga, tibbiyotga, hayvonot olamiga, harbiy qurol-yarog‘ kabilarga oid muzeylar mavjuddir. Muzeylar dastlab ibodatxonalarda tashkil etilgan. Yevropada ko‘plab muzeylarning tashkil etilishi XIV–XVII asrlarga to‘g‘ri keladi. Jahonning mashhur muzeylari AQSH, Italiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiya Federatsiyasi jahonning mashhur muzeylari joylashgan mamlakatlar hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Turkistonda ilk muzeylar tashkil etilishini o’rganib chiqish. Kurs ishining vazifalari: Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar. O‘zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati. Mustaqillik davrida muzey ishining takomillashuvi. Yurtimizda muzeylarning vujudga kelish tarixi to’g’risidagi faktlar Mavzusining davriy chegarasi. Mavzuning xronologik doirasi XIV–XVII asrlarga to‘g‘ri keladi. 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. -Т.: O’zbekiston 2017. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va ob’ektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Shuningdek, tarixiy-qiyosiy tahlil, qadriyatlar uyg’unligi kabi tamoyillarga amal qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va ularni taqqoslash usuli qo’llanildi. Yurtimizda ham muzeyshunoslik sohasi katta tarixiy yo’lni bosib o’tgan. Bu yo’lda katta talofatlarni, ulkan sinovlarni va rivojlanishni boshdan kechirgan. Tarixdan ma’lumki X asrdagi Buxoro va Sheroz amirliklar kutubxonalarida insoniyat yaratgan hamma nodir kitoblar bo’lgan. Xorazmshohlar davridagi to’plangan nodir moddiyma’naviy boyliklar mug’ullar bosqinida yo’qotildi, kutubxonalar yondirildi. Natijada hayot 100 yillar orqaga chekindi. Oradan 150 yil o’tgach, ayniqsa Amir Temur davrida fan va madaniyat qayta kurtaklay boshladi. Amir Temur musulmon dunyosining muqaddas kitobi bo’lmish «Usmon qur’oni» ning asl nusxasini Samarqandga keltiradi. Temur va Temuriylar kutubxonasi dunyoga mashxur edi. Kurs ishining strukturasi. Kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar bo’limlaridan iborat. 1-Bob. Muzey turlari. 1.1 Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar Mustaqil 0 ‘zbekistonda milliy qadriyatlami asrab-avaylashga alohida e’tibor berilmoqda. Bugungi kunda muzeylammg jamiyat va insonlar hayotidagi o‘mi beqiyosdir. 0‘tmishni, tarix tajribasini o'rgamshda ajdodlar yaratgan betakror moddiy va ma naviy merosni asrashda hamda targ‘ib etishda muzeylar faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. O‘kashunoslik manbalati orasida ilmiy va madaniy-ma’rifiy muassasaga aylanib qolgan muzeylaming o‘rni va ahamiyati kattadir. U moddiy va ma’naviy yodgorliklaming asl nusxalarini (arxeologiya, etnografiya, toponimikaga oid materiallami) to‘playdi, saqlaydi va ilmiy asosda o ‘rganib tahlil qiladi hamda ulami ekspozitsiya sifatida ommalashtiradi. Bugungi kunda viloyat, shahar, tuman markazlarida, xalq ta’lim tizimida 1200 dan ortiq muzeylar bo‘lib, ulaming eng yiriklari poytaxtimizda joylashgan. Shu bilan birga, o’nlab yozuvchilar, shoirlar. rassomlar, olimlar va mashhur san’at arboblarining uy muzeylari mavjud. Ushbu muzeylarda xalqimizning uzoq tarixidan hikoya qiluvchi, milliy mafkura va tafakkumi rivojlantiruvchi, yoshlarda milliy g‘urur va lftixomi yuksaltirishga xizmat qiluvchi ekspozitsiyalar qo‘yilgan. «Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatim uning tarixi, o'ziga xos urf-odat va arfanalan, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib boimaydi». 0‘zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy me’moriy yodgorliklar milliy g‘oyani targ‘ib etish, xalq ongida milliy g'urur va qadriyatlami kuchaytinshda muhim rol o‘ynaydi. 0‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz arxeologik muzeyi va boshqa qator yangi muzeylar tashkil etildi. Mavjud muzeylaming ilmiy konsepsiyasi milliy g‘oya asosida qayta tuzilib, ekspozitsiyalari takomillashtirildi. Bugungi kunda 0‘zbekistonda tarix, oikashunoslik, badiiy, memorial, adabiyot, aniq fanlar muzeylari faoliyat koisatmoqda. Ularda o‘zbek va jahon xalqlari tarixi va madaniyatiga doir jami 1602280 dan ortiq turli eksponatlar saqlanadi. 0‘zbekistonda muzeylar faoliyati 1991-yilga qadar mustaqillik davri g‘oyalariga zid holda o‘rganilgan, mavjud adabiyotlar va uslubiy qo‘llanmalardagi ma’lumotlar esa tarqoq holda boiib, muzeylar haqidagi maiumotlar yetarlicha emas edi. Shuningdek, muzeylammg faoliyati keng ommaga atroflicha yetkazib berilmagan. Foydalanilayotgan darsliklar va o‘quv qoilanmalar mazmun jihatdan eskirgan, ko‘pchiligi zamon talablariga javob bermasdi. Mustaqillik yillarida qadimiy shaharlar: Xiva, Buxoro, Shahrisabz, Termiz shaharlarining 2500, 2700 yillik yubileylarining oikazilishi, Amir Temur tavalludining 660 yilligi, Imom al-Buxoriy, Ahmad alFarg‘oniy, Jaloliddin Manguberdi , Kamoliddin Behzod, Ogahiy kabi «Barhayot siymolar» yubileylannmg oikazilishi, «Alpomish» dostoni yaratilganining 1000 yilligi tantanalarining nishonlanishi yoshlaming ma’naviy-ma'rifiy tarbivasida muhim o‘rin egallashi shubhasiz. Sobiq sovet davrida faqat «qizil imperiya» mafkurasiga xizmat qilgan muzeylar endilikda milliy o‘zlikni anglashga xizmat qilishi muhim hisoblanadi. Mustaqillik davrida muzeylar ishlariga alohida e’tibor qaratilmoqda. 1998-yil 12- yanvarda «Muzeylar faoliyatini tubdan vaxshilash va takomillas htirish to‘g‘risida»gi Prezident Farmoni e’lon qilindi. Farmorida asosan 0‘zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar faoliyatini takomillashtirish, muzev fondlarida saqlanib kelayotgan xalqimizning boy tarixini va mustaqilligimiz odimlarini o'zida aks ettiruvchi noyob eksponatlami avaylab-asrash, muzevlar fondini boyitib borish, muzeylami dunyoga olib chiqish va targib qilish, muzeylami zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzevshunosligi tajribalarini qo‘llash kabi vazifalar qo'yilgan. Muzey turlari. Respublikamiz hududida uch turdagi muzeylar mavjud: Birinchi turdagi muzeylarga ilmiy-tadqiqot, madaniy-ma’rifiy ishlar olib boriladigan muzeylar kiradi. Ikkinchi turdagi muzeylarga faqat bir soha bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boradigan muzey laboratoriyaga ega bo‘Igan maxsus muzeylar (masalan, 0‘zbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi bakteriologiya va mineralogiya muzeyi) kiradi. Uchinchi turdagi muzeylar faqat o‘quv turida bo'lib, ulaming asosiy vazifasi o'quv jarayonini tashkil etishdan iborat. Muzey turlari ko‘p jihatdan unda saqlanayotgan fondlaming xarakteriga va ular faoliyatining yo‘nalishiga bog‘liqdir. Shuningdek, turli fan sohalariga bo‘lingan muzeylar ham bor. Bu muzeylar orasida ko‘proq ma’lum bo‘lganlari yoki faqat o‘sha soha mutaxassislariga ravshan bo‘lgan ma’lum tarmoqni aks etuvchi muzeylar ham mavjud. Masalan, Toshkentdagi 0‘zbekiston tarixi davlat muzeyi, tasviriy san’at muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi va O‘zbekiston Respublikasi harbiy okrugi muzeylarini ko pchilik yaxshi biladi, ammo arxeologiya, etnografiya, harbiy-tarixiy, memorial, mintaqaviy, san’atshunoslik. texnika muzeylari ko'proq o'sha soha mutaxassislariga ay on. Turkist onda tashkil etilgan dastlabki muzeylar. Muzeylar inson madaniyatiga ikki yarim ming yil ilgari. ya’ni antik davrda kirib keldi. Lekin uning ma’nosi hozirgi muzey tushunchasidan ancha boshqacharoq bo‘lgan. Qadimgi Yunonistonda «museion» deb ma’budalar sha’niga e ’zozlanadigan maskanlami aytganlar. Bu maskanlar tabiatning go'zal joylarida, tog‘ etaklarida, daiyo va ko‘l boSlarida, bog‘-u rog'larda joylashgan. Muzeylar o'zlarining ilk paydo bo‘lgan kunidan boslilab o'z zamonasini aks ettirgan va talab-ehtivojlanni ifoda qilgan, qisqacha qilib avtganda, zamon ko zgusi bo‘lgan. Hoziigi kunda ochiq osmon ostidagi muzeylar ham paydo bo‘ldi, ulaming asosini me’moriy va arxeologik yodgorliklar tashkil etdi. O’lkada muzey ochish masalasi 187l-yilda tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo‘limi majlisida ko'tarildi. Shundan so‘ng Sirdaiyo viloyati harbiy gubematori general N. Golovachyov 1876- yilning 9-yanvarida muzey ochish bo’yicha yig'ilish о tkazadi Majlisga N.Mayev, V.Oshanin, A.Vilkins, D.Yujakov va I.Krauzelar taklif etiladi. Shu tariqa Toshkentda muzey ochishga qaror qilinadi. 1876-yil 16-mart kuni «Туркестанские ведомости» gazetasi muharriri N. Mayev Toshkentda muzey ochish haqidagi bayonnomasini general-gubemator idorasiga jo‘natadi. Rossiya istilosining dastlabki o‘n yili o‘tganidan so ng Turkistonda muzey tashkil etilishi masalasi olimlar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. 0‘rta Osiyoning istilo qilinishi davomida tartibli va uyushgan holda kolleksiyalar to‘plashga asos solingan. Bu jarayon rasmiy tarzda amalga oshirilgan. Bundan tashqari, 0 ‘rta Osiyo xalqlari madaniyatiga oid osori atiqalami arzon garovga sotib olib, xususiy boylik orttirish payida bo‘lgan kishilar ham kam emas edi. Ular qatorida Zarafshon okrugi boshlig‘i general A. Abramov, Sirdaryo viloyati harbiy gubematori general N. Golovachyov, Amudaryo bo‘limi boshlig‘i A. Galkin va boshqalami ko‘rsatish mumkin. Rus olimlarining turli kolleksiyalar to'plash faoliyati bir tomondan Peterburg, Moskva muzeylari, kutubxonalari, ko‘igazma zallar zaxiralarini 0‘rta Osiyo buyumlari va qo‘lyozmalari bilan to‘ldirishga qaratilgan bo‘lsa-da, ikkinchi tomondan ma'lum vaqt o‘tib, mahalliy muzeylar tashkil etish hamda ilmiy jamiyatlaming rivojlanishiga turtki bo‘ldi. 0‘z ishlarining fidoyilari bo‘lgan olim, o‘lkashunos va shifokorlar qo‘Iyozmalar kolleksiyalarini yig‘ib, ommaviy kutubxonalami tashkil etish ishlarini boshladilar. 1870-yili Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi tashkil etildi. Xususiy kolleksiva to‘plovchilari xizmati tufayli qator qimmatbaho qo‘lvozmalar asrab qolindi. Kutubxonasida saqlanayotgan arab, fors va turkiy qoiyozmalar tavsifi 1883-yiIda E.Kal tomonidan nasbr etilib, ilmiy jamoatchilikka taqdim etildi. Rossiya istilosidan so ng ilmiy tadqiqot ishlarining aksariyati Turkistonning moddiy boyliklarini o‘rganish, ulardan foydalanishga qaratidi. A. Fedchenko, V.Dokuchayev, I.Mushketov va boshqalaming tuproqshunoslikka oid tadqiqotlari 0 ‘rta Osiyoda zamonaviy ilmiy fanlarga asos soldi. 0‘lkamizda muzeylami tashkil etish tashabbuskorlari sifatida A. Fedchcnko, I.Mushketov, V. Oshanin, V. Bartold va boshqalami keltirib o‘tishimiz mumkin. Ulaming asarlarida geologiya, geografiya, botanika, zoologiya, mineralogiya, numizmatika, tarix, etnografiya va qadimiy yodgorliklarai o‘rganishga oid tadqiqotlar ham mavjud edi. 2 Ular ilmiy jamiyatlar a’zosi sifatida to'plangan maiumotlami muzeylarga joylashtirib, ulaming rivojlanishiga zamin yaratdi A. Fedchenkoning Turkiston general- gubematoriga yozgan axborotida: «Turkistonni muvaffaqiyatli rivojlantinsh uchun uning tarixi, madaniyati va tabiati bilan tanishib chiqish lozim, muzey esa buning uchun ulaming eng yaxshi vositadir», - deb yozadi. Turkistonda tashkil etilgan ilk muzeylar faoliyati. 1876-yilda O'rta Osiyoda birinchi muzey tashkil etildi. Lekin davlat tomonidan bino berilmaganligi uchun, N.Mayev o‘zining ipakchilik maktabidan muzey uchun ikki xona ajratdi. Ko‘p o'tmay, muzey Statistika boiim I ixtiyoriga o‘tkaziladi. Muzey ta’minoti uchun yiliga 300 so‘m ajratiladigan boidi. Bundan tashqari, ba’zi shaxslaming moddiy yordamlari ham kelib tushgan. N.Mayevning yozishicha, muzey faoliyati uchun yiliga 1600 soinlik mablag‘ talab etilgan. 1877-yiining yanvariga kelib, muzey etnografiya, ishlab chiqarish texnologiyasi, qishloq xo'jaligi, tabiat tarixi va aixeologiya bo'yicha 1500 dan ortiq ashyolaiga, 800 ga yaqin qadimiy tangalarga ega boidi. 1876-1880-yillar muzey faoliyatining muhim bosqichi boidi. Shu yillarda numizmatika, etnografiya boiimlari boy kolleksiyalar bilan toidirildi. Turkiston general-gubematori M.G. Chemyayev (1882-1884) farmoniga binoan 1883-yili muzey xalq kutubxonasiga qo‘shib yuborildi. Asosiy mablag" kutubxonaga ajratiladi. General-gubematorlik mahkamasi ixtiyoriga o‘tgan muzeyga yangi tayinlangan ralibarlaming aksariyati yetarli malakaga ega boimasligi, muzey ishining nozik jihatlarini tushunmasligi unga m om etilgan osori atiqalaming yo‘qolib ketishiga olib keladi. Turkiston muzeylarini boyitish, o’lkadagi yodgorliklami saqlashda havaskorlaming xizmati katta edi. Rus olimlari Turkiston o'lkasim oiganishda, 0‘rta Osiyo xalqlari hayoti bilan tanishish davomida mahalli\ ziyolilar, turli xalq 2 Пугаченкова Г.А. Самарканд. Бухара. -М., 1968. vakillari bilan bevosita muloqotda bo‘ldilar. N. Veselovskiy, V. Bartold, E. Kal, A. Samoylovichlar o ‘z ilmiy tadqiqotlarida mahalliy aholi orasidan yetishib chiqqan havaskorlar tomonidan berilgan ma’lumotlarga ko‘proq tayandilar. Ulaming ilmiy axborotlari, xabar va maktublarida mahalliy oikashunoslar faoliyati keng tasvirlangan. 3 Turkistonda N. Veselovskiy rahbarligida o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlarda qatnashgan toshkentlik savdogar Akrom Asqarov yirik kolleksionerga aylandi. 1887-yili Rus imperatori arxeologiya jamiyati a’zosi Akram Asqarovni «Arxeologiyada erishilgan yutuqlari uchun» kichik kumush medali bilan taqdirlaydi Uni Parijdagi ilmiy arxeologiya jamiyatiga ham a ’zolikka saylaydi. A.Asqarov arab, rus tillarini puxta bilgan o‘z zamonasining yetuk ziyolisi boigan. A Asqarov o‘z vasiyatnom asida to‘plagan kolleksiyala rini hukumatga topshirilishini iltimos qilgan. Ammo uning oiimidan keyin to‘plagan osori atiqalari alohida- alohida sotilib, turli odamlar qoiiga o‘tib ketadi. A.Asqar ov kolleksiyasining katta qismi - 14 mingta tanga va 200 ta buyum Turkiston general- gubematori A.Vrevskiy farmoyishi bilan Peterburgga, Imperator arxeologiya komissiyasi ixtiyoriga jo ‘natiladi. Mahalliy havaskor Mirza Abdulla N.I. Veselovskiy bilan ham aloqada boigan. Veselovskiy uning kolleksiyasini ko‘rib chiqib, undan 1202 buyum, shu jumladan 11 ta tilla, 77 ta kumush tanga, 951 dona chaqa, 18 muhr, odamlar, hayvonlar va boshqa narsalar tasviri tushirilgan 6 ta tosh sotib olgan. Asosiy muzeylar qatorida Toshkentda 1914-yili S.Zaverinning Turkiston savdo mollari muzeyi ish boshladi. Lekin bu muzey ba’zi bir sabablarga ko‘ra tez orada yopiladi. Muzey faoliyatining ijobiy tomonlarini ham alohida ta’kidlash mumkin. Muzeyda saqlangan eksponatlar nafaqat olimlarga, balki keng jamoatchilik ommasiga oikani har tomonlama o‘rganishga imkoniyat yaratdi. Muzeydagi eksponatlar tartibsiz tarzda va rejasiz yig‘ilgan boisa-da, fanning ma 3 Ochildiyev F.B. Tarixiy oikashunoslik. Т., 2008. lum bir sohasi bo‘yicha foydalanish mumkin bo'lgan har xil kolleksiyalar co plangan edi. 4 1.2 O‘zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati Ushbu davrda respublikada yigirmadan ortiq tarix va oikashunoslik muzeylari faoliyat ko'rsatgan. Shuningdek. 0 ‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi muzeylar soni ko‘paydi. XX asming 60-80-yillarida o‘lkashunoslik muzeylari markaziy muzeylar fondlaridan olingan ashyo, buyum va hujjatlar hisobiga boyib bordi. Bu davrda muzey tarmoqlarini qayta tashkil etish va kengaytinsh ishlari davom etdi va ma’lum strukturaviy o‘zgarishlar sodir boidi. Asosiy o‘rinni tarixiy va memorial muzeylar egalladi. Mavjud tarixiy va oikashunoslik muzeylarining barchasida yangi tuzum yutuqlarini namoyish etib, uning g‘oyalarini keng ommaga singdiruvchi ekspozitsiyalar paydo boidi. Oikashunoslik muzeylarining tipologik tizimi ishlab chiqildi. Asosiy etibor tomoshabinlaming siyosiy va m a’naviy ongini oshirishga qaratildi. Namangan viloyati o‘lkashunoslik muzeyi-1920- yili Namanganda oikashunoslik muzeyi ochildi. Muzey ochilishida Namangan shahridagi 1-rus o‘rta maktabining fizika o‘qituvehisi Vladimir Ivanovning xizmati katta boidi. U 1919- yilda Xalq taiimi nozirligiga yozgan xatida o‘quvchilarga puxta bilim berish maqsadida Namangan shahar maktablaridagi barcha fizika o‘quv asboblarini bir joygayig‘ishni va yagona fizika kabineti, tashkil qilishni taklif etdi. Bu taklif xalq taiim i nozirligi tomonidan qabul qilindi. Shuning negizida oikashunoslik muzeyi ochildi. Namangan oikashunoslik muzeyi fondlari eksponatlar sotib olish hisobiga boyidi. Namangan oikashunoslik muzeyidan Moskvadagi Tretyakov galereyasi va Sankt-Peterburgdagi Ennitaj muzeylariga bir necha asarlar yubonlgan. Shuningdek, fondlami boyitish uchun muzey xodimlari Parg‘ona vodiysini qamrab oluvchi 4 Nabiyev A. Tarixiy oikashunoslik. - Т., 1996. tematik ekspeditsiyalar uyaishtiradilar. S’nu zaylda muzey fondlari etnografik, tabiatshunoslik, arxeologik eksponatlar bilan boyidi. Urush yillarida 0‘zbekistonda muzey tarmoqlari vaqtinchalik qisqardi. Bu jarayon Namangan oikashunoslik muzeyiga ham ta’sir qildi. Eksponatlar vaqtinchalik viloyat o‘rta maktablariga taqsimlandi. Natijada ko‘pgina muzey eksponatlari yo'qohb ketdi. 1961-yili O'zbekiston rassomlari uvushmasi qoshidagi 0‘zbekiston Badiiy ko‘rgazmalar direksiyasi Namangan viloyati oikashunoslik muzeyiga 50 ta tasviriy san’at asarlanni sovg'a qildi. O‘zbekiston davlat san’at muzeyi. Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1918-yil 19-apreldagi dekreti bilan knyaz N. Romanovning Toshkentdagi majmualari davlat mulki deb e’lon qilindi. Uyi esa muzeyga aylantirildi. Knyaz to‘plagan tasviriy va amaliy san’at namunalari asosida Markaziy badiiy muzey tashkil etildi. 1941-yildan bu muzey 0 ‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyiga qo‘shib yuborildi. 1945-yili alohidagi muzey sifatida 0 ‘zbekiston davlat san’at muzeyi nomi bilan atalib, faolivat ko'rsata boshlaydi. Mazkur muzey juda boy eksponatlar to‘plamiga ega boidi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davridan to zamonaviy davrgacha boigan tasviriy va amaliy san’atning noyob namunalari, muzey ekspozitsiyasidan joy oldi. 5 Buxoro viloyati o ‘lkashunoslik muzeyi, Buxoro muzeyi ilk bor 1922-yilda tashkil etilib, ba’zi sabablarga ko‘ra yopiladi. Buxoroda qavta muzey ochish taklifi Zarafshon viloyati prezidiumi va eski Buxoro shahar qo‘mitasi vigilishida ilgari suriladi. Mazkur yigilish mazmuni 1926-vil 7-dekabrda 37-sonli bayonnomasida o‘z aksini topgan. Muzeyning dastlabki ekspozitsiyasi arxeologiya, etnografiya va zoologiya boiimlarid an iborat boiib, ularda mingdan ziyod buyumlar boigan Ekspozitsiyaning birinchi boiimida, Buxoro okrugi qadimiy obidalaming fotosuratlari, Sayfiddin Boxarziy (XIV asr) qabriga qo‘yilgan yog‘och sag‘ana, Bahovuddindagi amirlar sag‘anasidan olib kelinib, badiiy ishlov berilgan ikkita qabrtosh, Buxoro va Samarqand me’moriy obidalarining sirli koshinlaridan 5 Ochildiyev F.B. Tarixiy oikashunoslik. Т., 2008. lavhalar, Afrosiyobdan topilgan ossuariy boiaklari va sirli idish parchalaii namoyish etilgan edi. Etnografiya boiim ida qadimgi mehnat qurollari, cholg‘u asboblari, yozuv anjomlari, ot-ulov aslahalari, kiyim-boshlar, Kitob, Hisor, Qarshi, Buxoro, Nurota choponlari, zargarlik va kashtachilik buyumlari va hokazolar yigilgan. Shuningdek, numizmatika boiimida qadimgi tangalardan tortib sovet davrigacha boigan qog‘oz pullar namoyish qilingan. Zoologiya boiim i eksponatlarining soni kamroq boiib, to‘qsonga yaqin mahalliy fauna vakillarining nusxalari boigan. Muzey xodimlari qanchalik o g ir shaioitda ishlamasin, ilmiy safarIar tashkil etib turganlar. Ular ilmiy muassasalar bilan aioqa bogiab. muzev uchun eksponat to‘plashgan. Masalan. 1934-vilning birinchi yarmida muzeyning ilmiy xodimi Goncharova Moskva va Leningradga ikki oyga yuborilgan. Muzey xodimi u yerda markaziy muzeylar faoliyati bilan tanishgan, fondlami hisobga olish, saqlash, ekspozitsiya tuzish ishlarini o‘rgangan. Muzeyda oikashunoslik ixtisosligi 1945-yili shaharning qadimiy me’moriy obidasi Arkka ko‘chirilganidan so‘ng to ia shakllanadi. Bu bino 300 yil davomida Buxoro hukmdorlarining qarorgohi vazifasini o‘tagan. 1948-yili Sitorayi Mohi Xosa filialida tarixiy maishiy boiim am^liy san’at boiim iga aylantiriladi. Toshkent tabiat muzeyi. Toshkent tabiat muzeyi Toshkentning eski shahrida 1926-yiIning 1-yanvarida ochildi. Mazkur muzey 1921-yilning 1-mayidan boshlab Toshkentning eski shahar qismida ish olib borgan Eski shahar muzeyi asosida tashkil etiladi. U qishloq xo‘jaligi yo‘nsilishida boiib, respublikada birinchi tarmoq muzey hisoblanar edi. 1930-yili muzeyning geologiya, geografiya, botamka, zoologiya, antropologiya boiimlari 0 ‘rta Osiyo tabiati va ishlab chiqarish kuchlari muzeyiga aylantirtladi. 1935-yildan esa umumiy tabiat ixtisosligidagi 0‘zbekiston Davlat tabiat muzeyi sifatida qayta tashkil etiladi. 1945-yili muzey 0 ‘zbekiston Fanlar akademiyasi muassasalari tizimiga о .ka^iladi va « 0 ‘zbekiston Fanlar akademiyasming tabiat muzeyi» deb ataladi. 1963-yili Madaniyat vazirligi tasarrufiga o‘tkazildi. Qo‘qon shahar o ‘lkashunoslik muzeyi. Qo‘qon shahar oikashunoslik muzeyi 1924-yili qishloq xo‘jaligi ko‘rgazmasi asosida tashkil etiladi. Muzey binosi uchun sobiq Qo‘qon xoni Xudovorxonning saroyi ajratiladi. Mazkur bino 1871-yili qurilgan boiib, noyob tarixiy me’moriy obida hamda muzey vazifasini o‘taydi. Barcha o‘lkashunoslik ixtisosligidagi singari, Qo'qon oikashunoslik muzeyi ekspozitsiyasi ham qadimgi Qo‘qon tarixini yoritib beruvchi ekspozitsion materiallardan iborat edi. Inqilobdan keyingi davr siyosatiga oid eksponatlar, qishloq xo’jaligi faoliyatini. sanoatdagi rivojlanish va o ik a tarixini, flora-faunasining turli jabhalarini o'zida aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey ekspozitsiyasidan joy olgan edi. Tasviriy san’at asarlari uchun ham bir boiim ajratilgan. Qo‘qon shahar oikashunoslik muzeyini «muzey ichidagi muzey» deb bejiz aytishmagan. Chunki yuqorida aytib oiilganidek, muzey binosi sobiq xon saroyi boigan. Qoraqalpog ‘iston Respublikasi о ‘Ikashunoslik muzeyi. Qoraqalpog iston Respublikasida ham boshqa qo‘shni viloyatlardagi kabi rus olimlari va mahalliy aholi o'lka tarixini har tomonlama o'rganishgan. Mana shu tadqiqotlar negizida 1927-yili To‘rtko‘l shahrida birinchi oikashunoslik muzeyi tashkil etiladi. Ammo ba’zi bir sabablarga ko‘ra uning ishi to‘xtatiladi va 1929-yili muzey o‘z faoliyatini davom ettiradi. Muzey ilk tashkil etilganida uning ekspozitsiyasida tabiat, inqilobgacha boigan o'tmish va zamonaviy davr boiimlari hamda suratlar galereyasidan iborat boigan. Keyinchalik ekspozitsiya kengaytirilib, uchta boiim ga ajratiladi. Birinchisi oikaning umumiy fizik-geografik xarakteristikasini ochib beradi. Ikkinchi boiim oikaning qadimgi va inqilobdan oldingi davrini o‘zida aks ettiradi. Uchinchi boiim da qizil imperiyaning tashkil etilishiga oid ekzpozitsiya namoyish etilgan. Andijon viloyati o ‘Ikashunoslik muzeyi Andijon shahrida 1934-yili qishloq xo jaligi yutuqlari koigazmasi uyushtirildi. Ushbu ko‘igazma asosida viloyat о‘Ikashunoslik muzeyi tashkil etildi. Eksponatlar orasida ibtidoiy jamoa tuzumi davrining mehnat qurollari, rang-tasvir, grafika, haykaltaroshlik asarlari, fotohujjatlar va hokazolar mavjud edi. Andijon viloyat oikashunoslik muzeyi 1935- 1941-villardan viloyat hududida o‘tkazilgan ilmiy safar va ekspeditsiyalar jarayonida arxeologiya, etnografiya hamda oika tabiiy boyliklari bo Sacha kolleksiyalar umumlashtirildi. Muzey eksponatlari Andijon viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, Farg‘ona vodiysi xalqlarining etnografik o‘ziga xosliklarini, dehqonchilik, chorvachilikning rivojlanishini, oikaning manbalarini har tomonlama o'rganishga imkoniyat yaratadi. Surxondaryo viloyat o ‘Ikashunoslik muzeyi. Surxondaryodagi muzey ham qishloq xo‘jaligi ko'igazmasi asosida 1933-yili tashkil etilgan. Dastlab u Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi deb atalgan. 1935-yilda viloyat muzeyi, 1964-yildan boshlab esa oikashunoslik muzeyi deb atala boshlangan. 1933-yilda respublika viloyatlari muzeylarini yiriklashtirish maqsadida ulaming ishini qayta ko‘rib chiqish boshlangan. Xugusan, Sur183 xondaryo okrug ijroya komiteti qarori bilan Termizdagi Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi okrugi va shahar ahamiyatiga ega bo‘lgan muzeyga aylantirildi. Sherobod tumani oikashunoslik muzeyi esa uning filiali boiib qoldi. Shu yili muzeyda jonli tabiat burchagi tashkil etilib, keyinchalik u Termiz hayvonot bogi sifatida muzeydan ajralib chiqdi. Surxondaryo okrug muzeyi ekspozitsiyasi tabiat, inqilobgacha boigan o'tmishi va zamonaviy davr tarixi boiimlariga boiingan. Birinchi boiim da viloyatning hayvonot va nabotot dunyosi o'rin oldi. Madaniy voha zonasida ingichka tolali paxtaning turli navlari hamda shakarqamish namoyish qilindi. Ikkinchi boiim da Teshiktosh va Machay g‘orlaridagi arxeologik topilmalar, Zarautsoy va Bitik Chashma devoriy naqshlari, ro‘zg‘or buyumlari, haykalchalar, saroy devorlaridagi naqsh parchalari, Xonaqatepa va Xayrobodtepa haykaltaroshligi va qadimgi Ayritom frizi fotonusxalari joylashgan edi. Uchinchi boiimda hujjatlar, suratlar orqali zamonaviy davr tarixi namoyish qilingan. 0 ‘zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi. 0 ‘zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi 1937-yilda hunarmandlar ishlagan buyumlar ko‘rgazmasi asosida vujudga keldi. 1938-yili muzey uchun podsho amaldori Polovsevning XIX asr oxirida qurilgan sobiq qarorgohi binosi ajmtildi Bu bino juda к о 'rkam boiib, me’moriy yodgorlik sifatida ham qarash mumkin. Muzey cksponatlari ko‘p marotaba Polsha, Hindiston, AQSH, Fransiya, Daniya, Shvetsiya, Belgiya va boshqa davlatlarda boiib oigan ko‘rgazmalarda namoyish etilgan. 1937-yili Parijda o‘tkazilgan xalqaro ко rgazmalarda xonatlas va beqasam yaratuvchi ustalari oltin medalga sazovor boiganlar. Shu yili Parijda o‘tkazilgan Butun dunyo ko'rgazmasida kashtachilik namunalari ham oltin medalga sazovor boigan. 1939-yili Nyu-Yorkdagi koigazmada muzey eksponatlar. oliy mukofot sovrindori boiib qaytgan. 6 Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi. Alisher Navoiy tugilgan kunining 500 yilligi munosabati bilan 1941 -yili Toshkentda Adabiyot muzeyi tashkil etildi. Muzey zallarida o‘zbek klassik adabiyoti namoyandalaiining asarlari joylashgan. Mazkur zallarda o'zbek xalqining ulug' shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning davri, havoti va ijodi, zamondoshlari faoliyati yoritilgan. Ana shu zallarda faqat Navoiy va uning zamondoshlari haqidagi ko‘rgazmalargina namoyish etilib qolmay, XV asrda 0‘rta Osiyo madaniyati va san’atining badiiy namunalari - kitobot, tasviriy san’at, xattotlik, naqqoshlik, musiqa va me’morchilik asarlari ham ko‘rsatilgan. 6 Nabiyev A. Tarixiy oikashunoslik. - Т., 1996. 2-Bob. Mustaqillik yillarida 0‘zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar va ularning faoliyati 2.1 Mustaqillik davrida muzey ishining takomillashuvi. O‘zbekiston nmustaqillikka erishgandan so‘ng muzey va muzeyshunoslik ishiga davlat siyosati darajasida e’tibor berila boshlandi. Prezident Farmoni, Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlari, «0‘zbekmuzey» tashkilotining ta’sis etilishi, «Muzeylar to‘g‘risida»gi Qonunning qabul qilinishini alohida e’tirof etish kerak. Jahon muzeyshunosligi tajribalarini qoilashga zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida 0‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvardagi Farmoni qabul qilindi Ushbu hujjat 0‘zbekistondagi muzeylar faoliyatida burilish nuqtasi boiib, ulaming tarixida yangi davr boshlanganini anglatadi. Mustaqillik davrida muzeyshunoslik va muzey ishiga oid dastlabki maxsus hujjat 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 1994-yil 23- dekabrda qabul qilindi. Albatta, bu hujjat o‘z davri uchim muhim ahamiyat kasb etdi. Unda respublika muzeylarining vazifalari, istiqbollari belgilab berildi. Hujjatda 0‘zbekiston muzey boyliklari fondi to‘g‘risidagi Nizomni, muzeylarda saqlanayotgan tarixiy-madaniy boyliklami ro‘yxatga olish, jamlash va saqlash tartibi to‘g‘risida yo'riqnoma ishlab chiqish va tasdiqlatish ko‘zda tutildi, 0‘zbekiston Respubiikasidagi muzeylar ishining yagona tizimini vujudga keltirish, ular faoliyatini muvofiqlashtirish va uslubiy yordam ko‘rsatish uchun 0‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligining markaziy apparati taikibida uchta xodimdan iborat Muzey ishlari bosh boshqarmasini tuzish ko‘zda tutildi. Hozirgi kunda tarixiy durdonalami asrab-avayJash, o'tmish osori atiqalarini, nodir qoiyozmalami ilmiy jihatdan o‘rganish har taraflama tadqiq etilishiga jiddiy e’tibor berilmoqda. Xususan, 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12- yanvarda qabul qilingan «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtmsh to'g‘risida»gi Farmoni muzeylar maqomini yuksaltirishga qaratilgani bilan qimmatlidir. Ushbu Farmonda 0‘zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar tizimini yanada takomillashtirish, ularni xalqning ma’naviyaxloqiy kamolotida tutgan o‘mini vuksaltirish, muzey fbndlarida saqlanib kelinayotgan xalqimizning boy tarixini, mustaqilligimiz odimlarini aks ettiruvchi noyob, nodir eksponatlami avavlab-asrash lozimligi ta'kidlandi. Ularni o‘rganish, boyitib borish, dunyoga olib chiqish va taig'ib etish, xalqimiz ongida milliy g‘urur va iftixor, istiqlol va Vatanga sadoqat tuyg'ulanni kuchaytirish yoiida keng foydalanish lozimligi ko'rsatildi. Muzeylami zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligining eng ilg‘or tajribalarini qoilash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish lozimligi ta’kidlandi. Farmonning birinchi bandida 0‘zbekiston Respubhkasi Madaniyat vazirligi va tegishli idoralarga mavjud barcha turdagi muzeylar faoliyati ni muvofiqlashtirish, zarur ilmiy-uslubiy yordam ko‘rsatishni ta’minlash maqsadida « 0‘zbekmuzev» jamg‘armasi tashkil etilishi ko‘zda tutildi. «Muzeylar to‘g ‘risida»gi Qonun. 2008-yil 12-sentabrda 0‘zbekiston Respublikasining «Muzeylar to‘g‘risida»gi Qonuni qabul qilindi. Ushbu Qonunning maqsadi muzeylaming tashkil etilishi va faoliyati sohasidagi munosabatlami tartibga solishdan iborat. Qonun 8 bob, 36 moddadan iborat boiib, 1-bobda umumiy qoidalar, ya’ni Qonunning maqsadi, muzeylar to‘g‘risidagi qonun hujjatlari, asosiy tushunchalar o‘z ifodasini topgan. Bugungi kunda muzeylar sonining o‘sishi umumjahon jarayoni bo’lib, har besh yilda ular 10 foizga ko‘payib bormoqda. Faqat mustaqillik yillarida 0‘zbekistonda o‘ndan ziyod muzeylaming, xususan, Temunylar tarixi davlat muzeyi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi. Termiz arxeologik muzeyi, Olimpiya shon-shuhrati va boshqa muzeylaming tashkil etilishi ham yuqoridagi fikmi tasdiqlaydi. Bugungi kunda 0 ‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi doirasida 90 ta muzey mavjud boiib, shulardan 43 tasi tarix va oikashunoslik ixtisosligidagi muzevlardir. 0 ‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tasarmfida to’rtta muzey boiib, O'zbekiston tarixi davlat muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeylari shular jumlasidandir. Bulardan tashqari, ma’lum muammo, mavzu, inshoot yoki jarayonni ifoda etuvchi muzeylar soni ham tobora ko‘payib bormoqda. 1990-yillaming boshida O'zbekistonda jamoatchilik muzeylari keskin kamaydi. Ammo bugunga kelib, bu muzeylaming ba’zilari qayta tiklanib, konsepsiyasi tubdan o‘zgartirildi, Ularda faoliyat olib borayotgan xodimlar o‘zlarining kasbiy mahoratlarini oshirish uchun davlat muzeylari xodimlari qatorida malakalarini oshirish bilanshug uliamshmoqda. Ayrim jamoatchilik muzeylari avvalgidek o‘z faoliyatini kengaytirib, davlat muzeyi maqomini olmoqda. Yana bir o‘ziga xos xususivat ayrim jamoatchilik muzeylarining «davlat muassasasiga aylanishi» emas, balki o'zining maqomini saqlab, kuchli va e’tiborli muzeyga aylanish harakatidir. Masalan, qadimiy Samarqand shahrida MDH va Boltiqbo‘vi davlatlari orasida yagona hisoblangan muzey joylashgan. Bu Xalqaro tinchlik va birdamlik muzeyi boiib, jamoat tashkiloti hisoblanadi. U mustaqillik davrida Samarqand shahridagi «Esperanto» millatlararo do‘stlik klubi a’zolari tomonidan tashkil etilgan. «Xalq diplomatiyasi»ning turli xil nodir koigazmalari orasida «Jahon dastxati» loyihasi alohida o'rin tutadi. So‘nggi yillarda mamlakatdagi qator qadimgi shaharlar o‘zining 2500, 2700 yillik yubiley tantanalarini o‘tkazdi. UNESCO qarori bilan Xiva, Buxoro va Termizning 2500 yilligi, Shahrisabz, Qarshining 2700 yilligini nishonlash. ushbu shaharlardagi tarixiy obidalami tiklash, restavratsiya qilish qatorida, u yerlardagi muzey ishining tubdan yaxshilanishiga, kolleksiyalarining yangi arxeologik tadqiqotlar orqali toidirilishiga imkon berdi. Ulardan biri Termiz arxeologik muzeyi 2001-yilning 24-oktabrida tashkil etilib, o‘z faoliyatini 2002-yil 2-apreldan boshlagan. Termiz arxeologiya muzeyi 0 ‘rta Osiyodagi yagona arxeologiya muzeyi hisoblanadi. Ushbu zamonaviy inshoot sharqona me’morchilik uslubida qurilgan boiib, kirish zali, 9 ta asosiy zal va ustunlar bilan bezatilgan galereyadan iborat Mustaqillik sharofati bilan 0 ‘zbekistonda yana bir tarixiy muzeyQatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi ochildi. Ushbu muzey mustabid sovet tuzumi davrida qatag‘on etilgan fidoyi vatandoshlarimizning xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan. Mazkur muzey 2002-yil 8-noyabrda tashkil etilib, 0 ‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Respublika «Ma’navivat va ma'rifat» Kengashi, «Shahidlar xotirasi» xavriya jamg‘armasmmg Fanlar akademiyasi tarkibiga kiritildi. Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyining asosiy vazifasi quyidagilardan iborat: qatag‘onchilik siyosatining paydo boiish sabablari va oqibatlarini tadqiq etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish; qatag'on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ulami yod etish bilan bogiiq ma’naviy- ma’rifiy tadbirlami amalga oshirish va targ‘ib etish, muzey zaxiralari va ekspozitsiyalarini mamlakat hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqa eksponatlar bilan muntazam ravishda boyitib borish kabilar shular jumlasidandir. So'nggi yillarda tashkil etilgan muzeylardan biri Tasavvuf tarixi muzeyi bo‘lib, u tasavvuf ilmining 0 ‘rta Osiyodagi yirik namoyandasi va xojagon tariqati asoschilaridan Abduxoliq G ‘ijduvoniyning 900 yilligi va Bahouddin Naqshbandiy tavalludini ng 685 yillik yubileylar i munosaba ti bilan ochildi. Undagi ekspozitsiyalar VII asrdan to XXI asr boshlariga qadar boigan davmi qamrab olgan. Tasavvuf taiimotining t^Ja mohiyatini ochib bergan buyuk ilohiyotchi, faylasuf Abu Homid G'azzoliyning «Ayuha-l-valad» va «Ihyo ulum addin» asarlari fotonusxasi muzey eksponatlarida namovish etilmoqda. Abu Homid G‘azzoliy islom aqidaparastlari bilan hurfikrli tasavvuf ahli o‘rtasida vujudga kelgan jarlikni bartaraf etishga harakat qilib, islom aqidalarini so‘fiyona g‘oyalar bilan uvg‘unlasht irishga muvaffaq bo’lgan buyuk mutafakkirdir. So‘fiyona g‘oyalami o‘zining «Devoni hikmat» asarida nazmiy bayon etib bergan Ahmad Yassaviy faoliyatini aks ettimvchi eksponatlar ham muzey zallaridan munosib o‘rin olgan. Xojagon tariqati asoschisi Abduxoliq G‘ijduvoniy va uning ustozi Yusuf Hamadoniy ma’naviy faoliyatiga doir qo‘lyozmalar, turli maishiy-xo‘jalik buyumlari alohida vitrinada joylashgan. Bugungi kunda mazkur muzeyning 0‘zbekistondagi tasavvuf tarixini o‘rganish va targ‘ib etishda ahamivati kattadir. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va keng targ‘ib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan tarixiy yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik mhida tarbiyalash maqsadida O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 14-martdagi 99-sonli qarorga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi. Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buvurgan mehmonlar ishtirokida 1996-vilning 18-oktabrida tantanali ravishda ochildi. 7 O‘zbekiston Tasviriy san’at galereyasi. 0‘zbekiston Tasviriy san’at galereyasi 2004-yili Toshkent shahrida ochildi: Galereya binosi qisqa muddat ichida qurib bitkazilgan boisa-da, xalqaro standartlarga javob beruvchi eng zamonaviy texnika vositalari bilan jihozlangan. U yerda o'matilgan eng zamonaviy jihozlar eksponatlarni namoyish etish va asrash uchun zarur boigan eng qat’iy harorat, namlik tartiblarini ta’minlash va qoiiqlash shartlariga rioya etish imkomni beradi. San’at galereyasida ma'ruzalar va kinozallar, kutubxona, mohir usta studiyasi, ustaxonalar o‘rin olgan. Shubhasiz, bu ko‘rgazmalar yangi majmuani xalqaro darajadagi san’atshunoslik markaziga aylantiradi. 8 Uning ekspozitsiya-ko‘rgazma maydoni 3500 kvadrat metrga teng. Shuningdek, galereya zarur texnikaviy uskunalar bilan jihozlangan majlislar zaliga ega boiib, bu yerda ko‘rgazmalar, taqdimot marosimlari, seminarlar, amaliy uchrashuvlar, filmlar namoyishlari va boshqa tadbirlar o‘tkaziladi. Tasviriy san’at galereyasi zallarida XX asr boshidan hozirgi kungacha y aratilgan 0 ‘zbekiston tasviriy san’ati asarlarining boy to‘plami, shuningdek 0 ‘rta Osiyoda zarb etilgan noyob tangalar kolleksiyasi namoyish etilmoqda. Yunus Rajabiy uy-muzeyL Buyuk o‘zbek kompozitori, musiqa san’atining yetuk ustasi Yunus Rajabiyning 100 yillik yubileyi munosabati bilan, 1997-yili Y. Rajabiy uy-muzeyi ochildi. Muzeyning birinchi qavatida memorial va cholg'u 7 Пугаченкова Г.А. Самарканд. Бухара. -М., 1968. 8 Ochildiyev F.B. Tarixiy oikashunoslik. Т., 2008. asboblar ekspozitsiyasi xonasi hamda mehmonxona joylashgan. Memorial xonada Yunus Rajabiyning mebellari, radio, ustki kiyimi, stolining ustida esa musiqa asbobi, notalari, ruchka, choynak-piyolalari qo’yilgan. Ushbu muzey Toshkentdagi uy-muzeylari orasida eng ko‘zga ko‘ringan, muzey ishini yaxshi tashkil etgan, juda ko‘psonli tomoshabinlarga xizmat qiladigan, yaxshi ekskursiya ishlarini olib boradigan muzeylar sirasiga kiradi. Olimpiya shon-shuhrati muzeyi. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylardan yanabin Olimpiya shon-shuhrati muzeyi boiib, 1996-yil 1-sentabrda tantanali ravishda ochildi. Mazkur muzevni jihozlash va ekspozitsiyasini yaratishda yetakchi muzeyshunos mutaxassislar bilan bir qatorda fan arboblari, dizayner- rassomlar. O'zbekiston xalq amaliy san’ati ustalari ham qatnashdilar. Muzey ekspozitsiyasining asosini hozirgi zamon Olimpiya o i mlannmg eksponatlari tashkil etadi. Muzey ekspozitsiyalarida Olimpiya harakati qachon paydo bo’lgani. 0‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasimng tashkil etilganligi va g‘oyalarining taraqqiy etganligi, sport o‘yinlarini o'tkazish, sovrindor bo’lib chiqqan 0‘zbekiston sportchilarining ishtirok etayotganligi haqida hikoya qilinadi. Shuningdek, XX asr Olimpiya o'yinlarining shonli tarixida o‘z nomlarini qoldirgan bir qator sportchilaming yutuqlarini namoyish etuvchi ekspozitsiya ham mavjud. 9 Temuriyla r tarixi davlat muzeyi faoliyati. Mustaqillik yillarida 0‘zbekistonda yangidan yangi muzeylar tashkil etilib, bugungi madaniy hayotimizning uzviy qismiga aylandi. Ulai' orasida Temuriylar tarixi davlat muzeyinmg tashkil etilishini olamshumul voqea deb baholash mumkin. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi taraqqiyotini haqqoniy aks ettirish va keng targib qilish, chuqur insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan tarixiy yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida barpo etildi. 9 Пугаченкова Г.А. Самарканд. Бухара. -М., 1968. Qisqa faoliyati davrida 0 ‘zbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi Temuriylar tarixi davlat muzeyi asosiy muzeyshunoslik ilmiy-uslubiy markaziga aylandi. Keng koiamdagi tadbirlar va koigazmalami tashkil etishda ham u asosiy tayanch vazifasini ado etayotgani tabiiy holdir. Zero, o‘zbek xalqi yilnomasida oltin harflar bilan bitishga munosib voqealar aynan Sohibqiron Amir Temur hamda Temuriylar bilan chambarchas bogiiqdir. Muzeydagi Temuriylar tarixiga oid noyob eksponatlar 0 ‘zbekistonviloyatlaridagi yirik muzeylardan keltirilgan, shuningdek, 1996-yilda Parijda Amir Temur tavalludining 660 yilligiga bagishlab oikazilgan ko’rgazmadagi eksponatlar ham muzeyga o'tkazilgan. Muzeyda arxeologiya, etaografiya, numizmatika yodgorliklari, qoiyozmalar, tasviriy san’at namunalari bor. Muzey xazinasida 0‘zbekiston tarixini aks ettiruvchi 3 mingdan ortiq ashyolar saqlanadi. Shundan «Asosiy fond»ga 1971 ta, «Yordamchi fond»ga 1090 ta ashvo kiritilgan. Hozirgi kunda muzey ekspozitsiyasidan 1700 dan ortiq eksponat joy olgan. Bular - Amir Temur va temuriylar davri tarixiga oid qoiyozmalar, yozishmalar, kumush va mis tangalar, Go‘ri Amir maqbarasidan olingan ashyolar, sopol va mis buyumlar, me’moriy qoplamalar, XIX-XX asrlarga oid kitoblar. tangalar va etnografiyaga oid buyumlar va h.k. Muzey xazinasida 0 ‘zbekiston aholisi hamda chet davlatlarning sovg‘alari ham mavjud. Muzeyning keng ko‘lamli ishlarini 2017-yilgi hisobotni tahlil qilish orqali ham kuzatishimiz mumkin. 0‘zbekistonda hozirgi kunda 350 dan ortiq muzey va muzey faoliyati bilan bog’liq ko‘rgazma muassasalari mavjud. Ulaming 90 tasi davlat muzeylaridir. 2.2 Yurtimizda muzeylarning vujudga kelish tarixi to’g’risidagi faktlar Buxoro, Xiva, Qo’qon xonliklarida ham nodir qo’lyozmalar kolleksiyasini to’plab saroy va shaxsiy kutubxonalar barpo etish odat bo’lgan. Toshkentda Jurabekning, Andijonda Dukchi Eshon shaxsiy kutubxonalari mashxur edi. Yuqoridagi bu faktlar asosida Orta Osiyo diyorida moddiy va ma’naviy yodgorliklarni to’plash asriy anana bo’lib, milliy xususiyatlarga rioya qilgan holda amalga oshirilganligini ko’ramiz. Moddiy ma’naviy boyliklarning tashib ketilishi xilma-xil yo’llar bilan amalga oshirildi. Elchilarga sovg’a sifatida berildi, sayyohlar, savdogarlar orqali va bosqinchilik xarakatlari tufayli ular xorijiy mamlakatlarga o’tib ketdi. Masalan: 1831-1833-yillarda Ost-Indiya kompaniyasining leytenanti Aleksandr Byorns Buxoroda yashab qadimiy tilla va kumush tangalarni yig’adi va 200 dan ortiq nodir numizmatika kolleksiyasini barpo etib, Britaniya muzeyiga taqdim etadi. Peterburgdagi Osiyo muzeyining direktori, sharqshunos olim X.D.Fren 1834- yil O’rta Osiyodan izlab topilishi mumkin bo’lgan sharq mualliflariga mansub «Yuz asarning xronologik ro’yxati»ni tuzib chiqadi. Orenburg bojxonasiga savdogarlar yo’llash va ko’rsatilgan qo’lyozmalarni Peterburgga yuborish haqida farmoyish berildi. Bu O’rta Osiyo moddiy va ma’naviy yodgorliklarning olib ketilishining birinchi bosqichi edi. 1869-yildan planli o’lja yig’ish choralari ishlab chiqildi. Soldat-ofitserlar qo’llariga Peterburgda yozilgan tavsiyanomalar berilib qanday narsalarga ahamiyat berishlik ko’rsatilgan edi. 1870-yilda Shahrisabz va Kitob bekliklaridagi qo’zg’olonni bostirish bahonasida 97 jild qadimiy qo’lyozmalar tortib olindi. Moddiy va man’aviy yodgorliklarni ilmiy asosda yig’ish 1873-yil Xiva xonligiga yurish oldidan juda mukammal tashkil qilindi. Sharqshunos olim P.I.Lerx, xonlikda nimalarga etibor berish va yig’ish haqida mukammal dastur ishlab, Turkistonga yuboradi va bu «ko’rsatma» soldat va ofitserlarga tarqatiladi. Ayniqsa O’rta Osiyo allomalarining asarlarini to’plashga etibor berildi. Bu ishlar Turkiston general gubernatori faxriy maslahatchisi A.Kun zimmasiga yuklatildi. Xiva xoni taxti 1874-yili Moskva qurol-aslaxa palatasiga topshirildi. Xon saroyidan olingan o’ljalar etishga alohida e’tibor berildi. O‘zbekisto n Respublikasida ko‘plab muzeylar mavjud. Bu muzeylardagi eksponatlar jahonning mashhur muzeylari eksponatlaridan qolishmaydi. 1996-yili Toshkentda Temuriylar tarixi, Olimpiya shon- shuhrati,20 yili Qatag‘on qurbonlari xotirasi, Surxondaryo viloyatining markazi -Termiz shahrida arxeologiya muzeyi ish boshladi. O‘zbekiston Prezidentining 1998-yildagi «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida»gi farmoni mamlakatimizda muzey ishini rivojlantirish istiqbollarini belgilab berdi. Muzeylar davlat muhofazasiga olindi, ularni ta’mirlash, muzey eksponatlarini boyitish davlat budjeti hisobidan moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlandi. Muzeylar faoliyatini muvofi qlashtirish, ilmiy - uslubiy yordam ko‘rsatish, moddiy jihatdan qo‘llabquvvatlash maqsadida 1998-yilda «O‘zbekmuze y» Respublika jamg‘armasi tuzildi. Aholining muzeyshunoslik madaniyatini oshirishga ko‘maklashuvchi «Moziydan sado» jurnali ta’sis etildi va u 1999-yildan boshlab o‘zbek, rus va ingliz tillarida nashr etila boshlandi. Yoshlar ma’naviyatida Muzeylarning ahamiyati hisobga olinib 2014-yil Vazirlar Mahkamasining qarori bilan haftaning seshanba va juma kunlari bolalar va ularning ota-onalariga bepul xizmat ko‘rsatish, har yili 2–8 sentabr kunlari «Muzeylar haftaligi»ni tashkil etish belgilandi. Hozirgi kunda respublikamizda O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, O‘zbekiston san’at muzeyi kabi mashhur muzeylar faoliyat yuritmoqda. O‘zbekistonning o‘tmish tarixini ko‘z-ko‘z qilib turadigan Temuriylar tarixi davlat muzeyi 1996-yilda bunyod etilgan. Balandligi 31 metr bo‘lgan muzey binosi uch qavatlidir. Muzey ko‘rgazma zalining markazida devorga ajoyib tasviriy san’at asari ishlangan. Unga «Buyuk Sohibqiron – buyuk bunyodkor» deb nom berilgan. «Yuksalish» qismida buyuk bobomiz hayotida doimo amal qilgan «Rosti-rusti», ya’ni «Tog‘rilik najotdir» degan shiori oltin harflar bilan yozib qo‘yilgan. «Faxrlanish» qismida esa Amir Temur va temuriylar davri merosining avloddan avlodga o‘tib kelayotganligi g‘oyasi tasvirlangan. ichida 25 pud tilla va kumush, 200 dan ortiq qadimiy tanga, tilla buyumlar bo’ldi. Ular Moskva, Peterburg muzeylariga jo’natildi. 1962-yildagina Xiva xonligi arxivi Toshkentga olib kelindi. 1875-1876 yillarda Qo’qanga yurish natijasida, xonlik tugatilib, xazina Peterburgga olib ketildi. Shu maqsad yo’lida 1807-1917- yillarda Turkistonda 15 ta ilmiy jamiyat ishlab turdi. 1895-yilda tuzilgan Toshkent arxeologiya, etnografiya va antropologiya to’garagining ham asli vazifasi shunday bo’ldi. Tarqoq kolleksiyalarni birlashtirish va ularni Peterburgga jo’natish uchun saralash markazi lozim bo’ldi. Bunday markaz muzey bo’lishi mumkin edi. Shu tariqa Turkiston muzeyi tashkil topdi. Bunday maqsad “Qizil imperiya” davrida ham o’z kuchida qoldi. Yuqoridagi faktlar bugungi mustaqilligimizning naqadar azizligini, qadrli va muqaddasligini asoslab beradi. O’zbekistonda dastlabki muzeylarning shakllanishi va rivojlanishi haqida to’xtaydigan bo’lsak, 1876-yilda Toshkentda Turkiston muzeyi tashkil etiladi (12-iyul). 1888 yil muzey nizomi ishlab chiqilib, tasdiqlandi. Unda muzey ixtisosi, vazifasi, ish xarakteri belgilab berildi. Muzeyga rahbarlik qilishi besh kishidan iborat Nazorat komitetiga yuklandi. Ustavga muvofiq muzeyga geologiya, botanika, zoologiya, etnografiya, arxeoliya, numizmatika, sanoat va qishloq xo’jaligi bo’yicha materiallar to’plash va saqlash huquqi berildi. 1919-yil fevralda Turkiston General Gubernatorligi qarorgohi, «oq uy» ning bir qismiga muzey ko’chiriladi. Bu O’zbekiston xalqlari tarixi muzeyi fondida 1978 yildayoq arxeologik materiallardan 52 mingtagacha buyum, numizmatikadan 43 mingdan, oshiq tanga pul, medal va boshqa xil pullar, etnografiyada 1800 tadan oshiqroq yodgorlik buyum bo’ldi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21-aprel 1992-yil, 203- sonli qarori asosida muzey qayta tashkil etildi. U O’zRFA O’zbekiston tarixi Davlat muzeyi deb nomlandi. Turkiston muzeyidan tashqari 1895- yilda Farg’ona viloyat muzeyi ochilib, u dastlab shahar xalq muzeyi deb atalgan. 10 1896-yilning 21-iyunida Samarqandda «Samarqand statistika komiteti muzeyi» (hozirgi O’zR madaniyat va san’at tarixi muzeyi) ekspozitsiyasining tuzilishi odatdagi konstkamera sifatida bo’lgan, unda har xil materiallar to’plangan. 10 Nabiyev A. Tarixiy oikashunoslik. - Т., 1996. Ularni to’ldirishda rus havoskor kolleksionerla rdan A.I.Dobros mıslov, N.S.Likoshin, N.P.Ostroumov, A.L.Vyatkin, N.N.Karazin, maxalliy vakillardan Mirzo Buxoriy, Mirzo Qosimov) A.Asqarovlarning faolyaiti katta bo’lgan. Mahalliy muzeylar taraqqiyoti o‘lkashunoslik harakati bilan bevosita bog‘liq holda borgan. «O‘lkashunoslik muzeylari» atamasi ham o‘tgan asrning 20-yillari o‘rtalaridan keng tarqaladi. Ularning faoliyati, mazmun mohiyati o‘lkashunoslikka oid nashrlarda muhokama etildi. O‘lkashunoslik harakatini taniqli olimlar va madaniyat arboblari akademik V.V.Bartold, professor A.A.Semyon ov, A.A.Divaev, V.L.Vyatkin, M.E.Masson, L.V.Oshanin va boshqalar boshqarib, muntazam ravishda o‘lkashunosli k konferensiyal arini o‘tkazib turganlar. Rossiyada 1918–1923- yillari 150 dan ortiq muzey yaratilgan bo‘lsa, Turkistonda 4 ta, jumladan Toshkentdagi san’at, Namangandagi shahar o‘lkashunoslik, Xorazm tarixiy-inqilobiy va Buxoro muzeylari tashkil qilindi. 1923- yili barcha muzeylarning fondi davlat mulki deb e’lon qilindi. Maxsus qarorlarga binoan 1922–1926 -yillari muzeylarga tarixiy-badiiy qiymatga ega bo‘lmagan buyum va ashyolarni, eskirgan narsa, takrorlanadigan fondlarni sotishga ruxsat berildi. Ushbu yangi iqtisodiy siyosat davrining majburiy chorasi hamda 1929- yili davlat muzey fondlari omborxonalarining tugatilishi haqidagi qaror antikvariat bozorini shakllantiribgina qolmasdan, muzey kolleksiyalarining sotilishiga va tiklab bo‘lmas yo‘qotishlarga olib keldi. Urush yillarida ko’pgina muzeylar binolarini evakuatsiya qilgan muassasalar uchun bo’shatib berdi. Muzey tarmoqlari vaqtincha qisqardi. Mustaqillik yillarida mavjud muzeylarni ta’mirlash, ularni yangi eksponatlar bilan boyitish, yangi muzeylar barpo etishga alohida e’tibor berildi. O‘zbekiston Respublikasida ko‘plab muzeylar mavjud. 11 Bu muzeylardagi eksponatlar jahonning mashhur muzeylari eksponatlaridan qolishmaydi. 1996-yili Toshkentda Temuriylar tarixi, Olimpiya shon-shuhrati, 2002-yili Qatag‘on qurbonlari xotirasi, Surxondaryo viloyatining markazi -Termiz shahrida arxeologiya muzeyi ish boshladi. O‘zbekiston Prezidentining 1998-yildagi «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida»gi 11 Пугаченкова Г.А. Самарканд. Бухара. -М., 1968. farmoni mamlakatimizda muzey ishini rivojlantirish istiqbollarini belgilab berdi. Muzeylar davlat muhofazasiga olindi, ularni ta’mirlash, muzey eksponatlarini boyitish davlat budjeti hisobidan moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlandi. Muzeylar faoliyatini muvofi qlashtirish, ilmiy - uslubiy yordam ko‘rsatish, moddiy jihatdan qo‘llabquvvatlash maqsadida 1998-yilda «O‘zbekmuzey» Respublika jamg‘armasi tuzildi. XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki millatimizning o‘zligini anglashda milliy, tarixiy qadriyatlarimizni tiklashda muzeylar alohida o’rin tutadi. Muzeylar tarixiy yodgorli klar maskani, adabiyot, san’at, urf – odatlari, hayot obrazlarimizning moddiy va maishiy jihatdan bir ko’rinishi, ko’zgusi, tasviri. Muzeylar orqali o’tmishni, tarixni ko’rish, eslash, sezish, o’rganish mumkin. Aholining muzeyshunoslik madaniyatini oshirishga ko‘maklashuvchi «Moziydan sado» jurnali ta’sis etildi va u 1999-yildan boshlab o‘zbek, rus va ingliz tillarida nashr etila boshlandi. Yoshlar ma’naviyatida Muzeylarning ahamiyati hisobga olinib 2014-yil Vazirlar Mahkamasining qarori bilan haftaning seshanba va juma kunlari bolalar va ularning ota-onalariga bepul xizmat ko‘rsatish, har yili 2–8 sentabr kunlari «Muzeylar haftaligi»ni tashkil etish belgilandi. Hozirgi kunda respublikamizda O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, O‘zbekiston san’at muzeyi kabi mashhur muzeylar faoliyat yuritmoqda. O‘zbekistonning o‘tmish tarixini ko‘z-ko‘z qilib turadigan Temuriylar tarixi davlat muzeyi 1996-yilda bunyod etilgan. Balandligi 31 metr bo‘lgan muzey binosi uch qavatlidir. Muzey ko‘rgazma zalining markazida devorga ajoyib tasviriy san’at asari ishlangan. Unga «Buyuk Sohibqiron – buyuk bunyodkor» deb nom berilgan. «Yuksalish» qismida buyuk bobomiz hayotida doimo amal qilgan «Rosti-rusti», ya’ni «Tog‘rilik najotdir» degan shiori oltin harflar bilan yozib qo‘yilgan. «Faxrlanish» qismida esa Amir Temur va temuriylar davri merosining avloddan avlodga o‘tib kelayotganligi g‘oyasi tasvirlangan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. -Т.: O’zbekiston 2017. 2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash- yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Т.: 0 ‘zbekiston, 2017. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kclajagimizni niard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. -Т.: O'zbekiston, 2017. 4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik OVbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag'ishlangan Oliy Majlis palatalarining qoshma majlisidagi nutq. -Т.: 0 ‘zbekiston, 2016. II. Ilmiy adabiyotlar 1. Nabiyev A. Tarixiy oikashunoslik. - Т., 1996. 2. Ochildiyev F.B. Tarixiy oikashunoslik. Т., 2008. 3. Kuryazova D.T. 0‘zbekistonda muzey ishi tarixi. - Т., 2010. 4. BekmurodovM.B., RashidovaM.X. Muzeyshunoslik. - Т., 2006. Qo‘shimcha adabiyotlar 5. VohidovМ.М., Mirzayev Sh.R. Me’morchilik. 1-qism. Me’morchilik tarixi. - Т.: «Tafakkur», 2010. III. Xorijiy adabiyotlar 1. Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары. -М., 1976. 2. Булатова В.А., Шишкина Г.В. Самарканд. Музей под открытым небом. - Т., 1986. 3. Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства. -Т., 1958. 4. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. - Т., 2000. 5. Пугаченкова Г.А. Самарканд. Бухара. -М., 1968.

MUNDARIJA

KIRISH

1-Bob. Muzey turlari

1.1 Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar

1.2 0‘zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati

2-Bob. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar va ulaming faoliyati

2.1 Mustaqillik davrida muzey ishining takomillashuvi

2.2 Yurtimizda muzeylarning vujudga kelish tarixi to’g’risidagi faktlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить