Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 62.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda jadidchilar jamiyatlari. Behbudiyning ijodi

Купить
1 MUDAREJA: KIRISH…………………………………………………………………………..3 I.BOB. TURKISTONDA JADIDCHILAR JAMIYATLARINING PAYDO BO’LISHIDA MAHMUDXO’JA BEHBUDIYNING ROLI…………………6 1.1. Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari……………………………………………………………………….6 1.2. Mahmudxo ja Behbudiy: turkiston jadidchilik harakatining yo lboshchisi,ʻ ʻ milliy ma rifat rahnamosi ……………………………………………………….10 ʼ II.BOB. BEHBUDIYNING IJODIDA JADIDCHILIK G’OYALARI………16 2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi………………16 2.2. Behbudiy publitsistikasining mavzuiy xarakteri ……………………………19 2.3. Behbudiyning adabiy tanqidga doir qarashlari ……………………………..29 XULOSA………………………………………………………………………..34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………35 2 KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning ko‘plab nutqlari, uchrashuv va tadbirlarda tilga olingan quyidagi fikrlari ayni haqiqatdir: “ Agar jadidlarimiz qirg‘in qilinmaganda edi, hozir bizda “to‘rtinchi renessans” bo‘lardi. Agar ota-bobolarimiz qirib tashlanmaganda edi, ularning bilimi, ularning ilmi bilan katta kashfiyotlar qilinardi”. “…tarixda ikki buyuk Renessansga zamin bo‘lgan mintaqamizda uchinchi Renessansni aynan jadid ajdodlarimiz amalga oshirishlari mumkin edi ”. Bugun mamlakatimizda millat qahramonlari bo‘lgan jadidlar nomini tiklash, xotirasini abadiylashtirish va ma’naviy-marifiy merosini o‘rganishga jidiiy e’tirbor qaratilmoqda. Mustaqilligimizning 32 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida prezidentimiz bu xususida quyidagilarni bayon qilgan edi: “ Biz yurt ozodligi yo‘lida kurashgan, nohaq ayblanib, bu dunyodan armon bilan ketgan vatandoshlarimizning pok nomlarini tiklashni o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘ygan edik. So‘nggi uch yilda ularning 856 nafari Oliy sud tomonidan oqlandi. Biz bunday ezgu ishlarni albatta davom ettiramiz. Zero, bu masalada adolat qaror topishi shart… Agar 3 ming yillik tariximizga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ota- bobolarimiz asrlar mobaynida dunyo tamadduniga nafaqat jismoniy, balki intellektual mehnati bilan ulkan hissa qo‘shganiga guvoh bo‘lamiz. Biz jahonga faqat xomashyo emas, avvalo ilm-ma’rifat, ma’naviy boylik еtkazib bergan ne-ne ulug‘ zotlarning avlodimiz. Hech shubhasiz, ularga xos bo‘lgan buyuk fazilatlar, ular yaratgan shonli an’analar bugun ham bizning qalbimizda, ongimizda, hayotimizda yashamoqda ” 1 . Shu ma’noda, bugun jadid ma’rifatparvarlarining hayoti va ijtimoiy- siyosiy faoliyati, ilmiy-ijodiy merosini o‘rganishga, shuningdek, ularning millatimiz, xalqimiz ozodligi yo‘lida chekkan zahmatlari, kurashlari, umuman, barcha xayrli ishlarinini bugungi avlod ongu shuuriga singdirish dolzarb deb hisoblayman. 1 Prezidentimiz Sh.M.Mirzoyoyevning Mustaqilligimizning 32 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqidan 3 Kurs ishining o’rganilish darajasi. Turkiston jadidlarini birlashtirishda “Jadidlarning rahbari” deb tan olingan Mahmudxo‘ja Behbudiyning xizmati beqiyos bo‘lgan. Mahmudxo ja Behbudiyning hayoti va ilmiy-ijodiy faoliyati,ʻ ayniqsa, bu sohada tadqiqot olib borgan B.Qosimov, N.Karimov, D.Alimova, H.Muin, X.Davron, N.Rahmat, I.G ofurov, M.Quronov, I.Haqqul, Sh.Rizayev, ʻ N.Namozova, P.Ravshanov, Q.Rajabov, H.Saidov, D.Quronov, M.Xo jayev kabi ʻ olimlarimiz asarlarida o z aksini topgan. Akademik Naim Karimov jadidlarining ʻ bu olijanob tashabbus va harakatlari haqida shunday degan edi: “Bu voqea, garchi o‘sha davrda kutilgan natijani bermagan bo‘lsa-da, еtmish nafar o‘zbekistonlik talabaning Germaniyadagi o‘rta va oliy o‘quv yurtlarida ta’lim olishi o‘z davrida qanday katta aks sado bergan bo‘lsa, hozir ham o‘zbek jamiyatini shunchalik haya- jonlantirib keladi” 2 . Begali Qosimovning ta’kidicha, jadidda xuddi shu uch muhim xususiyat birlashgan bo‘lishi lozim. Milliy uyg‘onish mintakamizda jadidchilik shaklida namoyon bo‘ldi 3 . В Begali Qosimov umumjadid adabiyotining yirik olimlaridan biri edi. Uning jadidshunoslikka qo‘shgan hissasi esa taxminan quyidagicha: a) jadid istilohini to‘g‘ri anglay oldi, harakter- yo‘nalishini belgilab berdi. Mavzuning o‘rganilishi borasida juda qimmatli ma’lumotlarni taqdim eta oldi; b) jadidchilikning tamal toshi bo‘lgan usuli jadid maktablari haqida qiyosiy tahlillarni amalga oshirdi. Mazkur maktablarning geografiyasini tuzib chiqdi; c) jadidchilikning boniysi Ismoilbek Gaspralini uchinchi muallim deb e’tirof etdi. U haqida talay ilmiy- tadqiqotlar yaratdi. “Uchinchi muallim” , “Ismoil Gasprinskiy va Mahmudxo‘ja Behbudiy” “Ismoilbek Gasprali”, “Ismoilbey va Turkistonda jadidchilik” va boshqalar; d) jadid matbuoti va matbuotchiligining Turkiston jadidchiligiga ta’siri va samarasini tushuntirib berdi; 2 N.Karimov. Жадид адабиёти манбалари « Ўзбекистон адабиёти ва санъати » газетаси , 2023 йил 9- сон 3 B.Qosimov, Sh.Yusupov, U.Dolimov, Sh.Rizayev, S.Ahmedov. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. Ma’naviyat. T:. 2004. 2-b 4 e) jadid adabiyotining juda ko‘plab ijodkorlarini millatga tanitish yo‘lidan bordi va buning uddasidan chiqa oldi. Aynan olimning sa’y –harakatlari va mehnatlari evaziga millat unutgan, kezi kelganda unuttirilgan Behbudiy, So‘fizoda, Siddiqiy Ajziy, Ibrat, Sidqiy Xondayliqiy, Tavallo, kabilarning asarlari chop ettirildi. Cho‘lpon, Avloniy (Abdulla Avloniy nomli o‘quv qo‘llanma, Abdulla Avloniy adabiy- pedagogik portret ham yaratgan), Fitrat, Yusuf Saryomiy, kabi ijodkorlarning ko‘pjildliklari aynan olimning mehnatlari natijasida yaratildi; f) jadidchilikni kompleks o‘rganish lozimligini har doim ta’kidladi. Bu ish ham amalga oshib turli soha vakillari hozirgacha jadidchilikning turli qirralari haqida ilmiy tadqiqotlar yaratmoqdalar. Shuni ham ta’kidlash kerakki, jadidchilik xarakatini xech kim Begali Qosimovday keng miqyosda(kompleks) tadqiq qilgan emas, bu borada olimni mazkur ishlarning boshlovchisi, ya’ni olimlarimiz aytganiday jadidshunoslikning karvonboshisi deyishimizga to‘la asos bor. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsadi Mahmudxo’ja Behbudiyning jadidchilik faoliyatiga qo’shgan hissi, Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishida Mahmudxo’ja Behbudiyning roli, uning ijodida jadidchilik g’oyalari ni tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi : - Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari; - Mahmudxo ja Behbudiy: turkiston jadidchilik harakatiningʻ yo lboshchisi, milliy ma rifat rahnamosi; ʻ ʼ - Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi Behbudiy publitsistikasining mavzuiy xarakteri; - Behbudiyning adabiy tanqidga doir qarashlarini o’rganish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Behbudiyning jadidchilik faoliyatiga qo’shgan hissasini tadqiq qilish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish 2 ta bob, 5 ta paragraf va xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 6 I.BOB. TURKISTONDA JADIDCHILAR JAMIYATLARINING PAYDO BO’LISHIDA MAHBUDXO’JA BEHBUDIYNING ROLI 1.1. Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari XIX asr oxiri XX asr boshlarida jadidchilarning eng birinchi yangiligi ular tomonidan turli xil iqtisodga bog’liq jamiyatni tuzishdir. Pedagog, teatrshunos, muallif, jadidchilar sardori Munavvar qori Abdurashidxonov xotiralarida “Jamiyatlar qanday ochilur?” maqolasida “jamiyatni” tuzishdan maqsad - yurtimizni hayriya orqali rivojlantirish edi. Munavvar qori “milliy maktab” asoschisi bo’lib qolish bilan birga chet elga bolalarni o’qishga yuborish masalasini ham еshishga intildi. Keksa san’atkor Abdurahmon Akbarov xotiralariga ko’z tashlaylik. U quyidagicha yozadi: “To’dadagi jadidlarning bosh rahbari bo’lgan Munavvar qori bir kun to’daning majlisiga kelib: “Ziyoli yoshlardan bir nechtasini Germaniyaga yuborib o’qitish kerak”, deb uzoq nutq so’zladi 4 . Shundan keyin to’daning rahbarlaridan 7-8 kishi Orifxo’jaboyning Yangi shahardagi hovlisida shu haqida birinchi marta majlis o’tkazdilar. Ammo Toshkent boyonlarining ko’pchiligi bo’lishi maslahati ko’rildi, deb ikkinchi kattaroq yig’in majlisini shayxxovandtahurlik Kattaxo’ja Xo’jayevning uyida o’tkazishga qaror qildilar”. XX asr boshi Turkiston tarixida erk va ozodliq xurriyat va istiqbol uchun kurashgan Vatan va millat fidoiylarining pok nomlari orasida Qo’qonlik jadid Obidjon Abduholiq o’g’li Mahmudov (1858-1936) ning ham ismi bor. Obidjon Mahmudov 1930 yilda GPU ga bergan ko’rgazmasida shunday deydi: “1917 yil yozida Bokudan ozarbayjonli Muhammadamin Afandizoda keldi. U “Ismoiliya” tashkilotidan maxsus yuborilgan bo’lib, Qo’qonda bir qator mitinglar o’tkazdi. Bir kuni mening uyimga keldi. Majlisda 11 kishi yig’lidi: men, fors Pirimursalzoda, Abbosxo’ja Kalonxo’jayev, Muhammadamin Muhamadjonov, Nosirjon Ziyoyev, Mirzohid Miroqilov, Mahmudxo’ja Xoliqiy, Mahmudjon Ahmadjonov, Abdurauf Abdurahmonov. Muhammadamin Afandizoda majlis ishtirokchilariga “Ittihodiy 4 R.Xolmatov . Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari. ISSN 2181-063X, "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal - Volume 2 Issue 4 / December 2021. 433-b 7 taraqqiy”ning programmasini so’zlab berdi hamda Qo’qonda bu tashkilotni tuzishni taklif etdi. Tashkilotga rais etib men, Miyon Qudrat hazrat birinchi muovin, Abbosxo’ja Kalonxo’jayev ikkinchi muovin qilib saylandi. Yangi a’zolarni tanlab qabul qilish ularning zimmasiga yuklandi. Abduraufxoji Abdurahmonov - xazinachi, Mahmudxo’ja Xoliqiy kotiblikka saylandi” 5 . Muhammadamin Afandizoda Qo’qonda “Ittihod va taraqqiy”ni tashkil qilib, Toshkentga keldi. U Munavvar qorining hovlisida joylashdi. Munavvar qorini unga biz tavsiya etdik va xat berdik. Toshketda Munavvar qorining uyida o’tgan tashkiliy yig’ilishda tashkilot prezidiumiga saylanganlar: Munavbvar qori Abdurashidxonov - rais, Ubaydulla Xo’jayev - birinchi muovin, Miyonbuzruk Miyonsolihov - ikkinchi muovin, Miyonxo’ja Xonxo’jayev. So’nggi ikki kishi a’zolarni qabul qilishni bajardilar. Tolibjon Musaboyev prezidiumga kirdi. Afandizoda muhim ko’rsatmalarni berib, Buxoroga ketdi.U еrda ham “Ittihod va taraqqiy”ni tashkil qildi. Buxoro tashkilotining raisi - Mirzo Abduvohid Munzim edi. Prezidiumga Usmonxo’ja Xo’jayev, Fayzulla Xo’jayev, Sadriddin Ayniy, Mirzo Abduqodir Mihiddinov saylandilar”. Turkiston mustaqilligi yo’lida faoliyat ko’rsatgan taraqqiyparvar, ma’rifatparvar - Obidjon Mahmudov o’zining jadidchilik faoliyati bilan xalqimizning ozodlik va mustaqilligiga katta hissa qo’shgan. O’z sarmoyasi bilan xalqimizni ma’rifatli qilish uchun faol kurashgan. U mazlum xalqimizni jahondagi ilg’or, taraqqiy topgan millatlar qatorida ko’rishni orzu qilgan va bu yo’lda o’z umri davomida tinmay sayharakat qilgan buyuk vatanparvarlarimizdan biri edi. U Turkiston xalqlarini ayanchli ahvolini, mustamlakachilarni beayov zulmi va talonchiligini ko’rib, bu mudhish ahvolga chek qo’yishning yo’llarini izlay boshladi. Obidjon Mahmudov boy savdogarlarimiz ichida birinchilardan bo’lib jadidchilarga ma’naviy va moddiy jihatdan ko’mak bera boshladi. Uning harokati va xarijati bilan H.H.Niyoziy “Doril-ul еtim” maktabini, Brohim Davron esa “Madoro”jamiyatini, Mirzo Ho’qandiy “Ma’rifat” jamiyatini 5 Obidjon Mahmudov 1930-yilda GPU ga bergan ko’rgazmasidagi nutqi 8 tuzdilar. Jumladan, u millatdoshi muallim Po’latjon Abdulqayum o’g’liga 1911 yilda jadid maktabi tashkil etib, o’quv dargohi uchun zarur bo’lgan barcha o’quv qurollari va ashyolarini olib berdi, darslar o’tish uchun maxsus bino ajratdi. Ularni darslik va o’quv jihozlari bilan ta’minladi. 1914 yil 3- aprelda Farg’ona vodiysi tarixida ilk o’zbekcha gazeta bo’lgan “Sadoi Farg’ona” ni tashkil etdi. Yana shu yili “G’ayrat” nomli shirkat ochib, unda ma’rifatparvarlik ishlarini davom ettirdi. Qo’qonda “Birlik”, “Madora”, “Ma’rifat” va “G’ayrat” kabi jamiyatlar ochilib, kitob va nashriyotchilik ishlarini yo’lga qo’ydilar. “G’ayrat” jamiyati a’zolari ko’plab ziyoli, ma’rifatparvar, mahalliy xalq vakillari va Turkistonga surgun qilingan Georgiy Pavlyuchenko kabi rus ziyolilari bo’lgan. “G’ayrat” jamiyatida dastlab kitob savdosi va noshirlik yo’lga qo’yilgan. Ishlar juda qiyinchilik bilan siljigan. 1915 yilda bor-yo’g’i 136 pay sotilib, bor sarmoyasi 3975 so’mni tashkil qilgan. Paychilarning aosiy qismi mayda savdogarlar bo’lib, butun umrini kitob va uning savdosiga bag’ishlagan. Turkiston o’lkasining barcha joylari, hatto Konstitantinopolda ham kitob savdo qilgan Abbosxo’ja Kalom Hojiyev bu jamiyatga rahbarlik qilgan. “G’ayrat” shirkat jamiyati hissadorlar jamiyatigina emas, balki demokratik asosga qurilgan izchil artel sifatida o’zini namoyon qila olgan jamiyatdir. Buning natijasida mustamlakachi ma’murlar bu birodarlik faoliyat egalarini muhofaza bo’limi tomonidan doimo ko’z-quloq bo’lib turishlikka majbur etgan. Mustamlakachi ma’murlar va muhofaza bo’limi doimo ular bilan hisoblashishga majbur bo’lganlar. Muhofaza bo’limining bir tomoni polkovnik Volkovga shunday axborot yo’llagan: “Chaykin fikricha bosh maqsadi mahalliy aholi manfaatlarini himoya qilish bo’lgan “Turkistanskaya golos” gazetasi o’zining paylaridan ko’pini Qo’qon shahridagi “G’ayrat” deb atalmish mahalliy musulmon ma’rifatchilar jamiyatiga joylashtirishga muvofaaq bo’ldi. (85 000so’mlik) 6 . Bu jamiyat Andijon shahrida 1916 yil oktayabr oyi boshlarida “Turkistanskiy golos” redaksiyasi rahbarligida barcha matbuot organini nashr 6 R.Xolmatov . Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari. ISSN 2181-063X, "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal - Volume 2 Issue 4 / December 2021. 435-b 9 qilishga kirishmoqchi. Mazkur masalani uzil-kesil hal qilish uchun oktyabr oyida “G’ayrat” jamiyati a’zolari shoshilinch majlisga chaqirildi. Majlisda jamiyat ustaviga ba’zi o’zgarishlar kiritish, pay kapitalini 12 500 so’mdan, 50 000 so’mga ko’paytirish, xususiy bosmaxona sotib olish va musulmon gazeta chiqarish masalalari muhokama qilindi. “Turkistanskaya golos” gazetasi redaksiyasi “G’ayrat” jamiyatiga o’zining xususiy nashr organini Andijonda emas, balki Qo’qonda “Turkistanskiy kray” gazetasi redaksiyasi rahbarligida chiqarishni taklif qildi. Agar “G’ayrat” jamiyati bu gazeta paylarini ma’lum qismini oladigan bo’lsa, uning bosmaxonasidan foydalanishi mumkniligi ham aytilgan. Bu masala hal bo’lishi arafasida “G’ayrat” jamiyati hozircha “Turkistanskiy golos” gazetasining 25 000 so’mlik paylarini sotib oldi. “Turkistanskiy golos” gazetasiga obuna yig’ish uchun Andijondan gazeta kotibi Nikolay Mixaylov Norinskiy (tahallusi Turkistanskiy, Samamatin) Qo’qonga jo’nab ketgan. U Namangan, Skobelevda ham bo’lib, “G’ayrat” jamiyati a’zolaridan tashqari boshqa ko’plab obunachilarni topgan. Agentura ma’lumotlariga ko’ra, Qo’qonda 9-oktyabr kuni Obidjon Abduxoliq o’g’li Mahmudov uyida “G’ayrat” jamiyati a’zolarining xususiy 2-yig’ilishi bo’lib o’tdi. Unda Qo’qonda xususiy bosmaxona ochish, sart tilida musulmoncha gazeta chiqarish masalasi muhokama qilingan. Boy sartlar bu tadbirga mablag’ berish haqida rozilik bildirishgan. Bu ishda 1914-yilda ilg’or yo’nalishdagi “Sadoi Farg’ona” gazetasini nashr qilgan Obidjon Abduxoliq o’g’li Mahmudov salmoqli ta’sirga ega. U boy va mulkdor, tadbirkor kishi... Panislomizm g’oyalariga juda berilgan. U ko’p martda yig’inlarda turkiston o’lkasi ruslardan ozod bo’lishi kerakligi haqida gapirgan. “Turkistanskiy golos” gazetasida 1916-1917 yillardagi muhim voqealar o’z aksini topgan. Obidjon Mahmudovning gazeta chiqaruvchilik sohasidagi yaqin yordamchisi, Qo’qonda yashovchi muallim Ashurali Zohiriy va iste’fodagi guberna kotibi Sarenbay Jumaqulov Okayevdir. Mustamlakachi ma’murlar bunday shirkatlar faoliyatidan ehtiyot bo’lishni va ularga ko’z-quloq bo’lib turishni “josus” larga topshirishdi. “G’ayrat” shirkati o’z ishini davom ettirib, 1917-yil sentyabr oyidan boshlab “El bayrog’i” gazetasini nashr eta 10 boshladi. Qo’qonda milliy burjuaziyaning fikr tarqatuvchisi bo’lib chiqsa ham, shaharda muxtoriyat hukumati e’lon qilingach, uning (muxtoriyat hukumatining) rasmiy nashr afkori bo’lib chiqa boshladi. Shiori: “Yashasin Turkiston muxtoriyati!”, “Yashasin qo’shma xalq jumhuriyati” edi. O’zgacha qilib aytsak “turk elining moddiy va ma’naviy ehtiyojidan baxs etadi, muvaqqat hukumatning tadbir va siyosatlaridan yozadi”. Bu gazeta, Qo’qon muxtoriyatining fikrini tashib, unga ko’p xizmat qiladi, mehnatkashlarning ko’zini ochdi, ko’pchilikda bolsheviklarga nafrat tuyg’usini tug’dirishga urindi. Fikrini, til va imlosini bilish uchun gazetani o’zini tinglaylik: “Turk elining ichida yashagan turli din, muxtalif millatlar barchasi ham yaxshi nazarlarini bildirdilar, faqat birgina partiya, g’oyat o’z xalq - bolsheviklargina bu kungacha qarshi so’zlab, qarshi yozdilar. Bulargina muxtoriyatni turli bahona birlan soya va qaro qilmoqqa harakat etdilar...Turkistonda paxta o’rniga habobot (g’alla) ekilur.” “Alhamdulilloh, biz buyuk Turkiston xalqi, shonli turk avlodi, bu sevikli vatanimizni muxtoriyatli deb e’lon qildik. Aholisining 75 % sof turk irqidan iborat bo’lgan bu buyuk qit’a Russiyaning boshqa qit’alari qatorida o’ziga muxtoriyat oldi. Qorni och kishi taomga naqadar ruju qilsa, Turkistonning har bir rukunidagi aholi ham muxtori - shu darajada husni tavajjuh bilan qarshi oldilar.” Bu gazeta jamiyatda katta o’rin tutdi, deb bo’lmaydi 7 . Chunki bu gazeta faqat tor doiradagina tarqalar edi. Gazetaning tutgan maqsadi - Turkiston musulmonlarini milliy hukumat, milliy davlat bayrog’i ostida to’plamoq va shu yo’lda tashviqot yurg’izmoqdan iborat ekanini ochib bersa kerak. Bu gazeta o’zining 20 nomerlik umrini Qo’qon muxtoriyatining ideyasini tarqatishga sarf qilib, oxirida o’zi Qo’qon mehnatkashlarini yondirish uchun ochgan o’tida kuyib kul bo’ldi. Muharrir Bo’tol Soliyev va Ashurali Zohiriy, yozuvchilari: Sardor, Abdulla Begiy, Nushiravon Yovushev, Abdulla Hayrulla o’g’li, Ubaydulloxon, O’g’izxon, Teshaboy, Ismoil Odiliy, Nosirjon, Xoji Hofiz Nurmuhammedov, Uyg’un, Shokirjon Rahimiy va boshqalar edi. Mix bosmada 7 Jo’rayev. N O’zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm mustamlakachligi davrida). 1-kitob. – T.: Sharq 2011 yil . 409 bet. 11 bosilar, haftada 2 marotaba berilardi. Jamiyatlar o’lkamizning barcha viloyatlariga ko’chirildi. Jumladan, Buxoroda 1904 - yili “Jamiyati atfol”, Munavvar qori “Milliy ittihod” markazini Buxoroga ko’chirdi. Validiy, F.Xo’jayev, A.Muhiddinov, Munzim va boshqalar yig’lib, navbatdagi kurashni rejalashtiradilar. “Jadid” partiyasi tuziladi. Bunga A.Muhiddinov ishlab chiqqan dastur asos qilib olinadi. “Milliy ittihod”, “Nashri maorif” jamiyatlari orqali Turkiston xalqini Istiqlol, Hurriyat degan najotga еtaklamoqchi bo’ldi. Samarqandda, Xorazmda, Xivada “Nashri maorif”, “Jamiyati xayriya”, “Milliy ittihod” kabi jamiyatlar yuzaga keldi. Tarixchilarimizning hozirgi kundagi dolzarb vazifalaridan biri, o‘tmishimizdagi har bir hodisa va voqea ma’lum ijtimoiy-siyosiy, g‘oyaviy muhit ta’sirida yuz berganligini hisobga olgan holda, asosli hujjatlarga tayanib, ushbu voqea, hodisalarni har tomonlama chuqur o‘rganish hamda tahlil qilishdan iboratdir. O‘z davrida jadidlar ko‘targan muammolar, bugungi kunimiz uchun ham hamohangdir. 1.2. Mahmudxo ʻ ja Behbudiy : turkiston jadidchilik harakatining yo ʻ lboshchisi , milliy ma ʼ rifat rahnamosi Mahmudxo ja Behbudiy 1875-yilning 19-yanvarida (hijriy 1291 10-ʻ zulhijja) Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog ida ruhoniy oilasida dunyoga ʻ kelgan. Otasi Behbudxo ja Solihxo ja o g li Turkistonlik, Ahmad Yassaviyning ʻ ʻ ʻ ʻ avlodlaridan, ona tomondan bobosi Niyozxo ja Urganchlik bo lib, amir ʻ ʻ Shohmurod zamonida (1780 – 1785) Samarqandga kelib qolgan 8 . U dastlab Samarqand madrasasida, so ngroq Buxoroda yaxshigina tahsil ʻ ko rgan. An anaviy tahsil, so ng esa o z ustida qunt va sabot bilan ishlash orqali u ʻ ʼ ʻ ʻ shariatning yuksak maqomlari – qozi, mufti darajasigacha ko tariladi. ʻ 1899-1900-yillarda Behbudiy buxorolik do sti Hoji Baqo bilan haj safariga ʻ chiqadi. Behbudiy safar chog ida ko p ajobiy hodisalarga guvoh bo ldi. Xususan ʻ ʻ ʻ 8 A.Hakimov, Mahmudxoʻja Behbudiy: turkiston jadidchilik harakatining yoʻlboshchisi, milliy maʼrifat rahnamosi. Mahmudxoʻja Behbudiy tavalludining 145-yilligiga   bag’ishlangan nutqi. 2020. 12 safarda u yangi maktab haqidagi qarashlarini mustahkamlaydi. Uning tashabbusi va g ayrati bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi Halvoyi (S. Siddiqiy),ʻ Rajabamin (A. Shakuriy) qishloqlarida yangi maktablar tashkil topadi. Adib ushbu maktablar uchun darsliklar tuzishga kirishadi. Ketma-ket uning «Risolai asbobi savod» (1904), «Risolai jug rofiyai umroniy» (1905), «Risolai jug rofiyai Rusiy» ʻ ʻ (1905), «Kitobat-ul atfol» (1908), “Amaliyoti islom” (1908), “Tarixi islom” (1909) kabi kitoblari paydo bo ladi. Mahmudxo ja 1903-1904-yillarda Moskva, ʻ ʻ Peterburgga boradi, 1906-yilda Qozon, Ufa, Nijniy Novgorodda bo ladi. Bular ʻ sayohat emas, xizmat safari edi. Masalan, Nijniy Novgorodda 1906-yilning 23- avgustida Rusiya musulmonlarining turmush va madaniyati muammolariga bag ishlangan qurultoy chaqiriladi. Behbudiy bu qurultoyda Turkistonlilar guruhini ʻ boshqaradi va katta nutq so zlaydi ʻ 9 . Behbudiy nazarida ma rifat uchun birgina maktab kifoya qilmasdi. Zamon ʼ va dunyo voqealari bilan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo lmoq kerak edi. Binobarin, millat uchun shunday oyna kerak ʻ ediki, unda u o z qabohatini ham, malohatini ham ko ra olsin. Mana shu ehtiyoj va ʻ ʻ zarurat Behbudiyni teatr va matbuot sari boshladi. “Padarkush” shu tariqa maydonga keldi. Xullas, 1911-yilda yozilgan “Padarkush” dramasi 1913-yildagina bosilib chiqadi. Kitob jildidagi «Borodino jangi va Rusiyaning fransuzlar bosqinidan xalos bo lishining yubiley sanasiga bag ishlanadi», degan yozuv va ʻ ʻ uning Tiflis senzurasining ruxsati bilan chop etilishi shuni ko rsatadiki, ish oson ʻ ko chmagan. Pyesa bosilib chiqqandan keyin ham uni sahnaga qo yish uchun ʻ ʻ yaqin bir yil vaqt ketdi. Muallif bu haqdagi xatlarga javoban kinoyaomuz: “Turkistonda bekor odam yo qki, xalq uchun ishlasa. Bekor kishi yo qki, teatru ʻ ʻ sahnasiga chiqib, “masxarabozlik” qilsa”, deb yozgan edi. “Padarkush” – o zbek dramachiligining hamma yakdil e tirof etgan birinchi ʻ ʼ namunasidir. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmuniga ko ra yangi o zbek ʻ ʻ adabiyotini boshlab bergan bir asar sifatida baholaydilar. Muallif “Milliy fojia” 9 Qosimov B., Yusupov Sh., Dolimov U., Rizayev Sh., Ahmedov S. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent – “Ma’naviyat” 2004. 234-b 13 atagan, 3 parda 4 manzarali bu drama hajman juda ixcham, mazmunan nihoyatda sodda va jo n. U jaholat va nodonlik, o qimagan bolaning buzuq yo llarga kirib,ʻ ʻ ʻ o z otasini o ldirgani haqida hikoya qiladi. Orqa-oldini o ylamagan boyning ʻ ʻ ʻ Toshmurod ismli o g li bor. O g li o qimagan. Boy atrofdagilarning gapiga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kirmaydi, o g lini o qitmaydi, oqibatda u ko cha bezorilariga qo shiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Restoranda maishatga puli еtmay, sheriklarini tunda uyiga boshlab keladi. Boy uyg onib, ularni sezib qoladi. Lekin boyni o ldirib, pulini olib ketadilar. ʻ ʻ Xulosa: jaholat va nodonlik otaning ham, bolaning ham boshiga еtadi. Agar butun millat shu ahvolga tushsachi?!.. “Padarkush” dastlab Samarqandda 1914- yilning 15-yanvarida sahnaga qo yildi. “Xalq nihoyat ko p kelib, bilet еtmagani va ʻ ʻ joyni yo qligi uchun uch-to rt yuz kishi qaytib ketdi”, deb yozadi mahalliy ʻ ʻ matbuot. Toshkentda 1914-yilning 27-fevralida Avloniyning “Turon” truppasi Kolizey (hozirgi Savdo birjasi binosi)da o z faoliyatini mana shu “Padarkush” ʻ bilan boshlagan edi. Spektakl oldidan mashhur Munavvar qori teatrning jamiyat hayotidagi roli va o rni haqida nutq so zlaydi. Boy rolini Abdulla Avloniyning o zi ʻ ʻ ʻ ijro etadi. Mahalliy matbuot bu kunni “tarixiy kun” deb yozadi 10 . 1913-yildan Behbudiy matbuot ishlari bilan shug ullanadi. Aprel oyidan ʻ “Samarqand” gazetasini chiqaradi. Gazeta turkiy va forsiy tillarda, haftada ikki marta, dastlab ikki, so ng to rt sahifada chop etilgan. 45 ta sonidan keyin moddiy ʻ ʻ tanqislik tufayli chiqishi to xtagan. O sha yilning 20 avgus ʻ ʻ tidan u “Oyna” jurnalini chiqara boshlaydi. Bu suratli haftalik jurnal asosan o zbek tilida bo lib, unda ʻ ʻ ixcham forsiy she rlar, maqolalar, ruscha e lonlar ham berib borilardi… ʼ ʼ “Boshda haftada bir marta va ikkinchi yildan e tiboran 15 kunda bir ʼ qatla chiqib, yigirma oy chamasi davom qildi… Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg oniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqalar edi… Jadidlarning sevikli ʻ jurnallari edi”. Behbudiy shu yillari nashr ishlari bilan qizg in shug ullandi. «Nashriyoti ʻ ʻ Behbudiya» nomi bilan o z xususiy nashriyotini ochdi. Fitratning “Bayonoti ʻ sayyohi hindi” asarini 1913-yilda ruschaga tarjima qildirib, nashr etdi. Turkiston 10 Z.Validiy To‘g‘on. “Xotiralar”. Tarjimon: Sh.Turdiyev. “Sharq yulduzi” 1993-y. 5-6- sonlar. 14 xaritasini tuzib, bosmadan chiqardi. Kutubxonani yo lga qo ydi. O sha davr vaqtliʻ ʻ ʻ matbuotida “Behbudiy kutubxonasi” haqidagi xabarlar chiqa boshlangan edi. M.Behbudiy milliy til masalasiga katta e tibor qaratdi. Birgina uning ʼ “Oyna” jurnali ma rifat va madaniyat tarqatishda juda katta xizmat qildi. Unda ʼ millat va uning haq-huquqiga, tarixiga til-adabiyot masalalariga, dunyo ahvoliga doir qiziqarli maqolalar, bahslar berib borilgan. Ayniqsa, til masalalari muharrirning hamisha diqqat markazida bo lgan. Behbudiy millatning taraqqiyoti ʻ uchun bir necha til bilishni shart hisoblardi. Masalan, jurnalning 1913-yil avgust, birinchi – nishona sonidayoq, “Ikki emas, to rt til lozim” degan maqola bilan ʻ chiqqan edi. Fitratning jurnalda bosilgan maqolalaridan biri «Himmat va saboti bo lmagan millatning haqqi hayoti yo qdur», deb nomlangan. «Tushundigim ʻ ʻ zamon ko nglum yonar, yig lamoq istarman, ko z yoshlarim kelmaydur», deb ʻ ʻ ʻ boshlanar edi maqola. Adib taraqqiyot va turmushda Ovro podan еr va osmon ʻ qadar uzilib qolgan Turkistonning fojiali ahvolidan so z ochgan edi. (1915-y. 7- ʻ son). “S.A.” imzoli kishining “Har millat o z tili ila faxr etar” (1914-y. 35-son) ʻ maqolasida boshqa tillarni o rganish qatorida har bir millat o z tilining muhofazasi ʻ ʻ bilan shug ullanishi shart, degan fikr juda ko p dalillar bilan isbot qilib beriladi. ʻ ʻ “ Agarda til va adabiyotimizni muhofaza qilmay, anga ajnabiy lug at va so zlarni ʻ ʻ qo sha bersak, biroz zamonda til va milliyatimizni yo qoturmiz. Milliyatimizni ʻ ʻ yo qotganda diyonatimiz o z-o zi ila albatta, yo qolur”, deb yozadi muallif va ʻ ʻ ʻ ʻ «Bas, bizg a tilimizni ajnabiy so zlardan muhofaza qilmoqlik eng birinchi muhim ʻ ʻ bir vazifadur», deb xulosa chiqaradi. Jurnalning 1915-yil 11-12-sonlarida bosilgan Behbudiyning “Til masalasi” maqolasida tillarning o zaro munosabati haqidagi ʻ bahs davom etadi. Ulug ma rifatchi tillarning bir-biridan o rinli lug at olishini ʻ ʼ ʻ ʻ tabiiy jarayon deb qaraydi. Eng boy tillardan bo lgan inglizchaning ham “o n ʻ ʻ minglar ila begona lug atlarni majburan olganligini” dalil qilib ko rsatadi va ʻ ʻ masalaning boshqa jihatiga – yagona adabiy til, til birligiga diqqatni qaratadi. Mustamlakachilar “50 yil ilm-ma rifatdan chetda saqlab kelgan”lari ʼ (Kuropatkin) Turkistonni osonlik bilan qo ldan chiqarmas edilar. Fitna va ig vo ʻ ʻ 15 tinimsiz davom etardi. Shundaylardan biri 1917-yilning bahorida Buxoroda yuz bergan edi. Amir fevral o zgarishlarini hisobga olib, rus elchixonasining maslahatiʻ bilan islohot e lon qiladigan bo ladi. Va bu farmonni ushbu elchixonaning boshlig i ʼ ʻ ʻ janob Miller tayyorlaydi. Har xil anglashilmovchiliklarning oldini olish maqsadida sobiq general-gubernator, endilikda Rusiya Muvaqqat hukumatining Turkiston komissari Kuropatkin topshirig iga ko ra Samarqand ijroiya qo mitasi Buxoroga ʻ ʻ ʻ bir necha kishilik hay at yubordi. Ular orasida Behbudiy ham bor edi. 7-aprel ʼ islohot e loni oldindan mo ljallanganidek tantanaga, tantana esa fojiaga aylanadi. ʼ ʻ Amir va yoshlar, mullalar va jadidlar o rtasida o tib bo lmas choh paydo bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Miller buning aybini Behbudiyga qo yadi. Faqat Miller emas, Toshkentda 9- ʻ aprelda boshlangan Turkiston ishchi va soldat deputatlari sovetlarining birinchi o lka syezdida ayrim rus deputatlari Buxoro fojiasining sababini Samarqanddan ʻ «o z ixtiyorlari ilan» borgan deputatlarga to nkaydilar. Millatni ich-ichidan qayrash ʻ ʻ va nizo chiqarish izchil davom etadi 11 . Behbudiy mazkur syezdda minbarga chiqib, bor voqeani tushuntirib bergan va bu haqda «Buxoro voqealari va daf i tuhmat» ʼ (“Hurriyat” gazetasi, 1917-yil 1-may) degan maxsus maqola yozgan edi. Behbudiy Toshkentda Turkiston rus sovet hukumati rahbarlari bilan muzokaralar olib boradi lekin u ham natija bermaydi. Oqibatda Behbudiy 1919- yilning bahori 25-martda Shahrisabzda qo lga olinib, sirli bir tusda Qarshi shahrida ʻ qatl qilinadi. Uning qatli haqidagi xabar o sha paytdagi poytaxt bo lgan ʻ ʻ Samarqandga rosa bir yildan keyin ma lum bo ladi. 1920-yilning aprelida butun ʼ ʻ Turkiston motam tutadi. O nlab marsiyalar yoziladi. ʻ “Behbudiyning sag anasini ʻ izladim” deb atalar edi Fitratning bir she ri. ʼ Ayniyda bir emas, uch she r bor. ʼ Sani mundin buyon Turon, ko rolurmu, ko rolmasmu? ʻ ʻ Saning mislingni Turkiston topolurmu topolmasmu? – deb boshlanardi uning she rlaridan birida. ʼ 1926-37 yillarda 11 yil davomida Qarshi shahri Behbudiy nomi bilan yuritildi. Biroq uning asl qiyofasi xalqdan sir saqlandi. Adib nomining 11 Хатаи . Избранные произведения . Азернешр , Баку , “Shärg-Gärb”, 2005, 384-b 16 adabiylashtirilishi shunchaki bir niqob edi. Qarshi shahriga uning nomi qo yilganʻ o sha 1926-yildayoq u mansub bo lgan jadidchilikni aksilinqilobiy, aksilsho roviy ʻ ʻ ʻ harakat sifatida qoralash kampaniyasi boshlab yuborilgan edi. 2020-yilda xalqimiz tarixining murakkab damlarida, ma rifat mash alasini ʼ ʼ baland ko tarib chiqqan ulug alloma va jamoat arbobi Mahmudxo ja Behbudiy ʻ ʻ ʻ tavalludining 145-yilligi keng nishonlanadi. Mutafakkirning ilmiy, ijodiy, pedagogik faoliyati va merosi alohida ahamiyatga molik. XX asr o zbek adabiyoti ʻ va san atida, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarida faol ishtirok etgan, millat ma rifati, ʼ ʼ ozodligi, hurligi yo lida mardonavor kurashgan bu ulug allomaning sermashaqqat ʻ ʻ va sermahsul faoliyati tarix sahifalaridan mangu o rin egalladi, avlodlar uchun ʻ ibrat maktabi bo lib qoldi ʻ 12 . Zero, Mahmudxo ja Behbudiy nomidagi stipendiyani tashkil etilishi ham ʻ yurtimiz yoshlari qalbida yuksak bilim va ma rifatlik, vatanparvarlik tuyg ulari ʼ ʻ jo sh urib turadi, faxr va iftixor tuyadi. ʻ 12 Abdirashidov, Zaynabidin. Turkiston jadidlari va milliy g‘oya targ‘iboti / Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. T.; 2016. 17 II.BOB. BEHBUDIYNING IJODIDA JADIDCHILIK G’OYALARI 2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi Jadidchilik XIX asr oxiri XX asr boshlarida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma rifiy harakatʼ hisoblanadi. Jadidchilikdastlab XIX asrning 80-yillarida Qrimda vujudga keldi. XIX asrning 90- yillaridanO rta Osiyoda tarqaldi. Jadidchilik avvaliga madaniyat ʻ sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish,turkiy tillarni rivojlantirish, shu tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni o rganish, fan yutuqlaridan foydalanish hamda ayollar va erkaklar tengligi ʻ uchun kurashishga Turkistonda bu harakatning ko‘zga ko‘ringan vakillaridan Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ubaydulla Asadullaxo‘jayev, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Toshpo’atbek Norbutayev, Xoji Muin, Abduqodir Shakuriy, Nosirxonto‘ra Kamolxonto‘rayev, Obidjon Mahmudov, Ashurali Zohiriy, Eshonxo‘ja Xonxo‘jayev, Is‘honxonto’ra Ibrat: Buxoroda- Sadriddin Ayniy, Fayzullo Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat, Mussa Saidjonov, Abdulvohid Burxonov, Usmon Xo‘jayev, Mirkomil Burxonov, Muhitdin Rafoat, Muhitdin Mansurov, Muxtor Saidjonov, Abduqodir Muhitdinov va boshqalar; Xivada: Bobooxun Salimov, Polvonniyoz Xoji Yusupov, Avaz O’tar, Husayn Matmurodov, Nazar Sholiqorov, Otajon Abdalov, Xudoybergan Devonov, MuhammadRasul Mirzo, Matyoqub Pozachi, Otajon Sadayev, Bekjon Raximov, Muhammad Devonzoda va boshqalar nomlarini alohida tilga olish zarur. Bular nafaqat xalq ommasining ma‘rifatli qilishga, balki mustaqillik g‘oyalarini shakllantirishda ham katta hissa qo‘shdilar. Turkiston jadidlarini birlashtirishda “Jadidlarning rahbari” deb tan olingan Mahmudxo‘ja Behbudiyning xizmati beqiyos bo‘lgan. Mahmudxo ja Behbudiyning hayoti va ilmiy-ijodiy faoliyati, ʻ ayniqsa, bu sohada tadqiqot olib borgan B.Qosimov, N.Karimov, D.Alimova, H.Muin, X.Davron, N.Rahmat, I.G ofurov, M.Quronov, I.Haqqul, Sh.Rizayev, ʻ N.Namozova, P.Ravshanov, Q.Rajabov, H.Saidov, D.Quronov, M.Xo jayev kabi ʻ olimlarimiz asarlarida o z aksini topgan. Jadidchilik harakati еtakchilaridan biri ʻ 18 Mahmudxo ja Behbudiy 1875-yili Samarqandda tug ilgan. Mahmudxo jaʻ ʻ ʻ Behbudiy Yassaviy avlodidan hisoblanadi. 18 yoshidan qozixonada mirzalik qiladi, qozi, muftiy darajasiga ko tarilgan ʻ 13 . Behbudiy haj safarida bo lgan chog ida ʻ ʻ Arabiston, Misr, Turkiyani kezib chiqqan (1899—1900).Sayohat davomida yangi maktab (usuli jadid) ochish fikri mustahkamlanib bordi. Samarqand yaqinidagi Halvoyi qishlog ida Ajziy, Rajabaminda Abdulqodir Shakuriylar bilan hamkorlikda ʻ yangi maktab ochgan.Behbudiy Qozon va Ufaga borib (1903-04), u еrdagi yangi usul maktablari bilan tanishadi, tatar ziyolilari bilan aloqani yo lga qo yadi. Yangi ʻ ʻ maktablar uchun darsliklar tuzishga kirishadi. “Risolayi asbobi savod” (“Savod chiqarish kitobi”, 1904), “Risolayi jug rofiyai umroniy” (“Aholi geografiyasiga ʻ kirish”, 1905), “Muntahabi jug rofiyayi umumiy” (“Qisqacha umumiy ʻ geografiya”, 1906), “Kitobat ul-atfol” (“Bolalar xati”, 1908), “Amaliyoti islom” (1908), “Tarixi islom” (1909) kabi kitoblar chop ettirgan. Behbudiy 1911-yilda “Padarkush” dramasini yozdi. Drama 1913-yil bosilib chiqqan, ammo sahnaga qo‘yish uchun yana bir yilcha vaqt ketadi. Asar Samarqandda 1914-yil 25- yanvarda sahnaga qo‘yildi. Drama xalqqa kuchli ta‘sir ko‘rsatadi. Abdulla Qodiriy “Baxtsiz kuyov” dramasini shuning ta‘sirida yozgani ma‘lum. “Padarkush” ham janr, ham mazmuniga ko‘ra yangi o‘zbek adabiyotini boshlab bergan asar bo‘ldi. Drama Toshkentda 1914-yil 27-fevralda Avloniy tomonidan qayta sahnalashtiriladi. Behbudiy “Samarqand” gazetasini chiqaradi. Gazeta o‘zbek va tojik tillarida, haftada 2 marta chop etildi. 45-soni chiqqach, moddiy tanqislik tufayli nashr to‘xtadi. Shu yil 20-avgustdan u “Oyna” jurnali chiqara boshladi. Haftalik, suratli bu jurnal asosan o‘zbekcha bo‘lib, she‘r, maqola (forscha), e‘lonlar (ruscha) ham berib borildi. Jurnal Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg’oniston, Hindiston, Turkiyagacha tarqaldi. Behbudiy kitob nashrini ham yo‘lga qo’yadi. Fitratning “Bayonoti sayyohi hindi” sini ruschaga tarjima qildirib bostirdi (1913). Behbudiy 1914-yil 29-mayda ikkinchi marta Arab mamlakatlariga sayohatga chiqadi. Sayohat davomida: Bayramali, Ashxob, Krasnovodsk, Kislovodsk, Pyatigorsk, Jeleznovods, Rostov, Odessa shaharlarida bo‘ladi, 8-iyunda Istanbulga 13 Alimova. M. Nigmatullayev I. (2019). Clarification of tolerance in islamic sources.The Light of Islam,2019(1), 13 19 keladi. Undan Adanaga o‘tib, yana Istanbulga qaytadi va 20-iyunda Ismoilbek Gasprinskiy bilan uchrashadi. So’ng Quddus, Bayrut, Yofa, Xalil ar-Rahmon, Port- Said, Shom shaharlarida bo‘ladi. Sayohat xotiralari “Oyna” jurnalida bosilib turadi. Bu “xotiralar” har jihatdan muhim bo‘lib, an‘anaviy tarix-memuar janrining XX asr boshidagi o‘ziga xos namunasi edi.Behbudiyning ijtimoiy-falsafiy qarashlarida ma rifatparvarlik g oyalari asosiy o rin tutadi. Behbudiy ilm-u ma rifat xalqʼ ʻ ʻ ʼ ommasi tomonidan o zlashtirib olingandagina ijtimoiy taraqqiyotda hal qiluvchi ʻ kuchga aylanadi, deb fikr yuritadi. U millat ozodligini ma rifatparvarlik darajasi ʼ bilan bog lab, ma rifatni ozodlikka erishishning yagona omili, deb ishongan. Millat ʻ ʼ ozod bo lib, o zining mustaqil davlatini o rnatmaguncha, ijtimoiy adolatni tiklab ʻ ʻ ʻ bo lmaydi,degan xulosaga keladi. Behbudiy odamlardan dunyoviy fanlarning ʻ yutuqlarini o zlashtirib olishni, o z davri ijtimoiy talablari, asosan, shakllangan ʻ ʻ axloq me yorlariga amal qilishni hamda insonparvarlik g oyalarini shakllantirishni ʼ ʻ hamda islom dini ta limoti bilan tanish bo lishni talab qilgan. U millat ozodligini ʼ ʻ ma rifatparvarlik darajasi bilan bog lab, ma rifatni ozodlikka erishishning yagona ʼ ʻ ʼ omili, deb ishongan. Vatanni anglash, unga muhabbatni his qilish uchun tarixga nazar tashlamoq kerak. Behbudiy ta biri bilan aytganda, “Moziy –haqiqat ʼ tarozisidur”. Mustaqillik, xotirjamlik, farovonlikning qadriga еtish uchun bu kunlarga qanday еtilganini, qancha-qancha vatanparvar insonlarning shahid ketganini, erk va ozodlik yo lida cheksiz zahmat chekilganini bilmoq lozim ʻ 14 . Mahmudxo ja Behbudiy tomonidan aytilgan “Haq olinur, berilmas!” xitobi, ʻ Abdurauf Fitratning “Keling, birlashaylik, oramizdagi shaxsiy tortishmalar, sinfiy ayriliqlardan ko z yumaylik!” kabi xalqni birlashtirish yo lida qilgan da vatlari, ʻ ʻ ʼ qaysidir ma noda, mustaqillikka erishishimizda muhim ahamiyat kasb etgan. ʼ Mahmudxo’ja Behbudiy Turkiston degan o’lkaning boshlig’i edi.Mahmudxo’ja Turkistonning yo’lboshchisi edi. Mahmudxo’ja o’zining Turkiston bolasi ekanligini tushungan bir yigit edi. Shuning uchun u bizga, Turkistonga har narsa edi. Mahmudxo’ja Turkistonning yangilik davri tarixinda yorug’ bir chirog’ edi. 14 M.Raximov. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi. Международный научный журнал « Научный Фокус ». № 12 (100), часть 1. Апреля , 2024. 380-b 20 Mahmudxo’janing oti Turkiston tarixida ziynatlik mumtoz o’run olishga munosib bir otdir”. Sadriddin Ayniy esa uni “Turon dohiysi”va “Oliyshon ustod” deb ulug‘lagan edi. Shunday ulug nomga Mahmudxo‘ja Behbudiyning safdosh, zamondoshi Munavvar Qori Abdurashidxonov ham sazovor bo‘lgan edi. Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdulla Avloniy, Sadriddin Ayniy, Hamza Hakimzoda, So‘fizodasingari ulkan ijtimoiy-madaniy harakat soxiblarini ham xalq ota o‘rnida ko‘rar va izzatlardi.O zbekiston Respublikasi Prezidentiʻ Shavkat Mirziyoyev 2020-yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga murojaatnomasida jadidchilik harakatining taniqli namoyandasi Mahmudxo ja Behbudiyning 145- ʻ yilligini munosib nishonlash haqida ta kidlab o tgan edi. O tgan asrning boshlarida ʼ ʻ ʻ Turkiston o lkasining har tomonlama mustaqilligi, rivojlanishi, o lka aholisining ʻ ʻ ma naviy, ma rifiy, siyosiy, iqtisodiy va huquqiy ongini yuksaltirish orqali o sha ʼ ʼ ʻ vaqtlarda jadal rivojlanayotgan mamlakatlar qatoriga ko tarilishini orzu qilgan va ʻ o z hayotini mana shu ishlarga bag ishlab, xalq va Vatan taraqqiyoti yo lida shahid ʻ ʻ ʻ bo lgan Mahmudxo ja Behbudiy nomi, hayoti va ijodi bugun davlatimiz va ʻ ʻ xalqimizning yuksak e tiborda hisoblanadi ʼ 15 . Xulosa qilib aytganda, yurtimizda asrlar davomida yuksalib, qadrlanib shakllangan milliy va diniy qadriyatlarimizni jamiyat ongiga singdirish orqali ta lim tizimi, madaniyati rivojiga ulkan hissa qo shgan Mahmudxo ja Behbudiy ʼ ʻ ʻ kabi mutafakkirlarning hayoti va ijodini o rganish, ilmiy merosini tadqiq etish ʻ vositasida bugungi yoshlarni har tomonlama barkamol inson qilib tarbiyalash barqaror ijtimoiy-ma naviy muhitni ta minlashning shartlaridan biri va ustuvor ʼ ʼ vazifalar qatoriga kiradi. 2.2. Behbudiy publitsistikasining mavzuiy xarakteri Turkiston xalqlarini, millatlarini zamonaviy ilmlar bilan hurriyati, muxtoriyati va taraqqiysiga borini safarbar qilib, taraqqiyparvarlarning ustozi va peshvosiga aylangan, ularga fidoyilik namunasini ko‘rsatgan buyuk ma’rifatparvar 15 M.Raximov. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi. Международный научный журнал «Научный Фокус». № 12 (100), часть1. Апреля, 2024. 381- b 21 Mahmudxo‘ja Behbudiy dunyoqarashining shakllanishi va o‘sib borishi uning publitsistikasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Zotan, u nafaqat pedagog yoki ijodkor, balki, birinchi navbatda, jadidchilik g‘oyalarini yoniq satrlarda ifoda qilgan harakatning faol publitsisti ham edi. Behbudiyning maqolalari XX asr boshida Turkistonda ma’lum va mashhur bo‘lgan “Turkiston viloyatining gazeti”, “Sadoi Turkiston”, “Sho‘ro”, “Sadoi Farg‘ona”, “Samarqand”, “Oyina” kabi matbuot organlari orqali ommaga keng tarqatib turilgan. Ulardan “Samarqand” gazetasi va “Oyina” jurnali bevosita Behbudiyning o‘zi tomonidan ta’sis qilingan 16 . U o‘z maqolalarini asosan 1906 – 1918 yillar oralig‘ida yozgan. Bu davrda Mahmudxo‘ja Behbudiy atrof-olamni anglab olgan, ma’lum darajada tajriba to‘plagan edi. Umuman, maqolalarning mavzulari quyidagi masalalarga doirdir: 1 . Mamlakat siyosiy va ijtimoiy holati tahlili. 2. Milliy davlatchilik uchun milliy kadrlar tayyorlash masalasi. 3. Pedagogika, usuli jadidiya maktablari uchun muallimlar tayyorlash. 4. Zamonaviy ilmlar rivoji va taraqqiyot uchun zararli illatlardan xalos bo‘lish g‘oyasi. 5. Yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzusi. Biz bu еrda Behbudiy publitsistikasining janriy va poetik xususiyatlariga to‘xtalmaymiz. Shuningdek, uning sayohatnomalarini tahlil qilishni ham nazarda tutmaymiz. Chunki ularning har biri alohida tadqiqotlarni taqozo qiladi. Binobarin, yuqoridagi masalalarga alohida-alohida to‘xtalishni lozim topamiz. Mamlakat siyosiy va ijtimoiy holati tahlili. Behbudiy hayoti mamlakatda ijtimoiy-siyosiy keskin o‘zgarishlar davri bo‘ldi. U umri davomi uch siyosiy bosqichni ko‘rdi. Shuning uchun undan bir xillikni talab qilish mumkin emas. Zero, dastlab chorizm siyosati, ijtimoiy muhitida yashab, unda Turkiston musulmonlarining ahvolini o‘z hayoti, turmushida to‘la his qilgan, boshidan kechirganlariga ko‘ra hamda Rusiyada harakatda bo‘lgan siyosiy kuchlarning tub mohiyatini chuqur o‘rgangan Behbudiy paydo bo‘lsa, so‘ng Turkiston muxtoriyati, undan so‘ng esa o‘zi avval rad etgan sho‘ro sharoitida millat taqdirini halokatdan asarab qolish yo‘llarini 16 Қосимов Б. Танланган асарлар. Уч жилдлик. II жилд. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги НМИУ, 2022. 298-б. 22 axtargan zot gavdalanadi. Chorizm haqida so‘zlar ekan, Behbudiy “Hozir Rusiya davlati tariqi hukmronligi (siyosiy tuzumi) noqis ekanligiga har bir xabarlik kishi iqrordir”, deb yozadi “Xayru-l-umuri avsatuho” (“Ishlarning o‘rtachasi yaxshidir” – hadis) nomli maqolasida 17 . Bu noqislikning sababi mamlakatda maydonga chiqqan har xil siyosiy firqa – partiyalarga bo‘lingan xalqni idora qilishda “irodai mustaqila” – samoderjaviya, imperator irodasining ustuvorligi va uning imzosi “zakun” sanalib, joriy qilinishida edi. XX asr boshida Rossiya va Turkiyadan Yevropaning boshqa barcha davlatlarida bu boshqaruvdan voz kechilgan edi. Biroq Milliy davlatchilik uchun milliy kadrlar tayyorlash masalasi. Ma’rifatli jamiyatning muhim jihatlaridan biri malakali kadrlarga ega bo‘lishdir. Kadrlar tanqisligi yoki umuman yo‘qligining o‘zi mamlakat salohiyatining pastligidan dalolat. Xonliklar davrida boshlangan iqtisodiy, ijtimoiy va harbiy sohalardagi tanazzul sabab O‘rta Osiyoda XX asrning boshiga kelib ham juda ko‘p sohalarda zamonaviy kadrlar yo‘q hisobida edi. Lekin bu degani musulmon xalqlarining, jumladan turkistonliklarning azaliy jaholatidan dalolat emas. “Tarixdan bexabar ba’zi kishilar va yoinki dushmanlar musulmonlarni avvaldan oxirg‘acha nodon, vahshiy ko‘rsaturlar. Musulmonlar dunyoda hech nima ixtiro qilmadi... derlarki, ul g‘alatdur”, deb yozadi Mahmudxo‘ja. Uzoq ajdodlarning ilmda dunyoni lol qilib ko‘rsatgan nash’u namolari ma’lum. Ular “ushbu kungi ixtirolar uchun asbob (asoslar) hozirlab qo‘ydi”lar 18 . Ammo xalqimiz keyingi asrlarda “ixtiroi bashar”dan chetda qolgani haqiqat esa-da, ma’rifat bilan uyg‘onmoq mamlakat qaddini tiklashni ta’minlaydi. “Hozir faranglar navbatidur, - deb davom etadi Behbudiy. – Bir zamon kelurki, navbat boshqalarga tegar, bul dunyoning odatidur”. Bu yеrda “boshqalarga” deyilganda ehtimoliy “bizga” mazmuni bor. O‘n to‘qqizinchi yuz yillik o‘rtalarida ham O‘rta Osiyo xalqlari dunyodan uzilib qolgan, boshqa davlatlar bilan muomala va munosabati yo‘q edi. Bunday sharoitda chorizm istilohidan so‘ng yеrli xalqlardan ularning manfaatlarini qonunlar asosida himoya qiluvchi kadrlar juda zarur edi. “Davlat dumasi nari tursin, sudga va 17 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2006.147- б. 18 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Икки жилдлик. II жилд. – Тошкент: Akademnashr, 2021 163- б 23 rasmiy mahkamalarga kirib, bizni mudofaa qiladurg‘an kishimiz yo‘q. Boshimiz og‘risa do‘qtirga boramiz, ammo dardimizni aytmoqg‘a til yo‘q. O‘zimizdin do‘qtir yo‘q”. Yana bir o‘rinda: “Imorat qilmoqchi bo‘lsak, plon-loyihasi lozimki, injinerga muhtoj bo‘larmiz. Ammo biz hanuz “muhandis” ismini bilmaymiz”, deb yozadi Behbudiy. Shuningdek, u Turkiston mevasi, donasi, toshi, tuprog‘i, shohi, adras, beqasam, alocha kabilari ham Yevropa bozorlarida o‘zga ellar dallollari tomonidan arzon olib ketilib, bir necha barobar qimmatga sotilayotganidan, bunday ishni qilish uchun bizning til biladigan, soha ilmidan xabardor zamonaviy savdo kishilarining yo‘qligidan zorlanadi. Hatto, tojir va boylarning ilmi tijorat, hisob-buxgalterlik biladigan bir odamlari yo‘qligini ta’kidlaydi. Vaqt o‘tgan sayin eskicha mutaxassislar ham tugab borayotgani haqiqatan achinarli edi. 1913 yilda yozilgan “Ehtiyoji millat” maqolasida 30 yil burun Samarqandning birgina Yomini mahallasida 300 alochabof ishchi bo‘lgani, ayni zamonda ulardan 30 nafari qolgani va yana o‘n yildan keyin ular tugab ketishi xavfi borligi ta’kidlanadi. Bularning hammasiga sabab ma’rifat, maorifning yo‘qligi, bilimsizlik edi. “Bu ketishning oxiri yamondur, o‘qumoq, o‘qutmoq kerakdur. Bolalarga otalardan ilmi diniy va ilmi zamoniy meros qolsun”, deydi muallif 19 . Behbudiy bu muammolarni еchish uchun yoshlarni avval zamonaviy maktablarda so‘ng Rossiya dorulfununlarida o‘qitish g‘oyasini ilgari suradi. Bizda, hatto, oddiy dorulmuallimin (o‘qituvchilar instituti) ham yo‘qligi, ularni bir emas, ko‘pini ochish lozimligini davr ziyoli olimlari va mulkdorlari oldidagi vazifa sifatida belgilab beradi. Pedagogika, usuli jadidiya maktablari uchun muallimlar tayyorlash. Bugun zamonaviy o‘zbek maorifi, pedagogikasining asoschisi kimligi haqida o‘ylansa, buning javobi Mahmudxo‘ja Behbudiy deyilsa, adolatdan bo‘ladi. Uning “Kitobat ul-atfol”, “Kitobi muntaxabi jug‘rofiyai umumiy” kabi darsliklari o‘z davri ta’limida qanchalik ahamiyat kasb etgan bo‘lsa, “Padarkush” dramasi va maqolalari tarbiyaviy xarakteri bilan pedagogika fani shakllanishiga undan ham ko‘proq xizmat qildi, deya olamiz. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, Behbudiyning pedagoglik faoliyati umumiy jadidchilik harakatining bir qismi bo‘lib, Yevropada 19 Беҳбудий , Маҳмудхўжа . Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2006.200-б. 24 kechayotgan jamiyatni modernizatsiya qilish, zamonaviylashtirishning sharqona ko‘rinishidan iborat edi. Shuning uchun ham maktablar islohoti va mamlakat taraqqiyoti masalasi uning chiqishlarida uyg‘un olib boriladi. “Boshqa millatlarga qaralsa, ko‘rilurki, muntazam maktablari bor va avval maktabda diniy ilm ustida dunyoviy ilm va fanlar ham o‘qilur. Chunki “dunyoda turmoq uchun dunyoviy fan va ilm lozimdur. Zamona ilmi va fanidan bebahra millat boshqa millatlarga poymol bo‘lur”. Yana bir o‘rinda u deydi: “Millatlar taraqqiyig‘a bir necha sabablar bo‘lub, tub sababi ulamo va ag‘niyoning hamiyat va g‘ayratlaridur”. Bu еrda hamiyatli ilm ahli zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirib, uni yoshlarga еtkazishi, g‘ayratli mulk egalari esa ularni, umuman ta’limni qo‘llabquvvatlashi bilan taraqqiyotga erishilishi haqida gap bormoqda. Jadid maktablarining mohiyati Behbudiy tomonidan qisqa va lo‘nda qilib shunday talqin qilinadi: “... Zamona har kuni yangilashur. Yangi ilm va yangi fikrlar va fununi zamoniyani darbar (o‘zida saqlagan, tashuvchi) qilgan odamlarni talab qilur”. Binobarin, ana shunday odamlarni o‘qitib, tarbiyalab еtishtirish jadid maktablarining maqsadi edi. Lekin “johilona taassublik”ka berilgan, qadimchilar hisoblangan kishilar bu maqsad mohiyatini tushunmas, jiddiy qarshiliklar qilar edilar. Ularga qarshi Behbudiy bir og‘iz so‘z bilan “Kelar zamon uchun hozirlanayluk, o‘tgan zamon uchun emas”, deya javob beradi. Behbudiyning Turkiya, Misr, Qirim, Kavkaz, Qozon, Rossiya, Yunoniston, Bolgariya, Avstriya, Germaniya, Ukraina, Saudiya, Suriya va boshqa bir qator yurtlarda bo‘lib, ulardagi hamda Ismoilbek G‘aspirali kabi jadidchilik asoschilaridan ta’lim haqidagi ma’lumotlar olgani maktablar islohoti borasidagi qarashlarini mukammallashtirdi 20 . Ta’limda ilg‘or mamlakatlarning ijtimoiy, iqtisodiy va harbiy sohalarda ham peshqadamligiga havas bilan qaradi. Turkistonni ham ana shunday davlatlar qatorida bo‘lishini orzu qildi. 1914 yilda “Oyna” jurnalida bosilgan “Muhtaram yoshlarga murojaat”ida nadomat bilan shunday fikrlarni yozadi: “Yer yuzidagi barcha millatlar o‘z bolalarini(ng) ibtidoiy tarbiyasig‘a va maktablarning har jihatdan intizomi va akmoliga ahamiyat berub bolalarini milliy va diniy ruhda mukammal еtushdurarlar. Aning uchundurki, o‘zga 20 Беҳбудий, Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Икки жилдлик. II жилд. – Тошкент: Akademnashr, 2021. 167-б 25 millatlar diniy va milliy hissiyotga molik bo‘lub, har ishda diyonat va milliyatni muqaddam tutarlar”. Behbudiy bu hissiyotlarni vatanparvarlik omili sifatida tushunadi. Muallif dunyodagi urushlar va iqtisodiy tortishlarni o‘sha diyonat va milliyat hissiyoti natijasi sifatida ko‘radi. Turkiston xalqida bunday hissiyotning yo‘qligidan qayg‘uradi. Uning fikricha, bu hissiyotni maktablar tarbiyalashi kerak. Jadidlar ustozi maktablarni “taraqqiyning boshlang‘ichi, madaniyat va saodatning darvozasi” hisoblaydi. Lekin maktablar haqiqiy ustozlar bilangina kutilgan natijani berishini tushungan Mahmudxo‘ja Turkistonda o‘qituvchilar tayyorlaydigan oliy ta’lim muassasalari yo‘qligidan qayg‘uradi, lekin umidsizlanmaydi. Madrasalarda ta’lim olib, kasbi kamol topgan ustozlar, jumladan, muallimlikka havasmand yoshlarning Munavvar qori huzuriga borishlarini tavsiya, targ‘ib qiladi. Ma’rifatparvar jadid Munavvar qori maktabining keyinroq hozirgi Milliy universitet ochilishiga asos bo‘lganini mushohada qilsak, Behbudiyning kelajakni bexato tasavvur qilganiga, zamonaviy til bilan aytganda, prognozlashtirganiga amin bo‘lamiz. Zamonaviy ilmlar rivoji va taraqqiyot uchun zararli illatlardan xalos bo‘lish g‘oyasi. Behbudiy kelajak davrni “tamaddun asri” deb ataydi. Bunday davrda zamonaviy ilmlarsiz, quruq, chirik tassaubot bilan yashab bo‘lmaydi. Shuning uchun u jadid maktablarida ko‘proq zamonaviy dunyoviy fanlarni o‘zlashtirishga diqqat qaratadi. Dunyoviy fanlarni esa, jahonning tarqqiy qilgan xalqlari ilm-fani orqali o‘rganish ko‘zda tutiladi. Shuning uchun ham rus, nemis, fransuz, ingliz, italyan, arab, yapon tillaridan birini, bu tillar mutaxassisi bo‘lmasa, Kavkaz yoki Qirim adabiy tillaridan birini o‘rganish shart deb belgilaydi u. Ulug‘ ma’rifatparvar yoshlarni zamon bilan hamnafas bo‘lishga, zamonaviy ilmlarni o‘rganishga shu qadar ko‘p tashviq qiladiki, bugungi kunda ham bu fikrlar o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Biz hamon ko‘p sohalarda dunyo fanining zamonaviy yutuqlarini egallab, o‘zlashtirib olishda muammolarimiz borligi ma’lum. Buhbudiyning zamonaviy ilmlarga da’vati hamon dolzarb bo‘lgani kabi ularni egallashda monelik qiladigan illatlardan ham xalos bo‘lmadik, balki ular ortmoqda. Taraqqiyotga to‘siq bo‘ladigan illatlar uning nazdida quyidagilar: Birinchisi, to‘y va aza dabdabalariga 26 berilish. Bu illatlar sil yoki maxovlikdan ham yomon, inqirozga, tahlikaga, jahannamga sabab bo‘luvchi, xonavayron va g‘arib etuvchi illatlar sifatida Behbudiy tomonidan juda ko‘p marta ta’kidlanadi. To‘y xoh nikoh bo‘lsin, xoh xatna xalqimizda o‘lmaguncha qutulib bo‘lmaydigan balo bo‘lsa, azada go‘yoki o‘likning hurmati sifatida еtimlarning yoki bevalarning holi o‘ylanmasdan, ba’zan qarzlarni ado qilishni ham unutib, ayniqsa, ba’zan qarz olib qilinadigan xarajatlar millat uchun kulfat ekanidan nadomat chekadi. Bechora sag‘ir, mushtipar ayollar merosdan haqlarini ololmay, xudoyi, xayrot, yirtish va hokazo sarf-xarajatlar nafaqat isrof, balki katta gunohlar sifatida tushuntiriladi. Negaki, bu xarajatlar xalqning foydasiga, mamlakatning taraqqiysiga, millatning yuksalishiga emas, ularning xorlikka mahkum etilishiga bois bo‘ladi. “Bir necha boyvachchani bilarmanki, - deb yozadi Behbudiy, - eng qattiq xizmatlarga giriftor. Sababi nedur – ilmsizlik. Holbuki alarning to‘yiga atosi 5 ming so‘m sarf etib edi”. To‘y yoki aza dabdabasi hech kimga hech narsa bermaydi. Bular ba’zan boylarning bir-ikki kun nomini chiqarsa ham, tez unutiladi, boshqa natija bermaydi. Shuning uchun ham, “Boshqa millatlarning boylari faqir va еtimlar uchun maktab va dorulfununlar soladurlar, faqir va еtimlarning o‘qumog‘i uchun vaqf-istependiyalar ta’yin qilur. Boshqa millat miliyo‘nerlari maktabi ila istipediyasi-la, idora qilaturgan gazet va majallasi-la, bino qilgan dorul’ojizini, barpo qilgan jam’iyati xayriyasi-la faxr qiladur”. Bu so‘zlar o‘z davrida ibrat uchun edi, albatta. Lekin millat taqdiri masalasi bilan yondashilsa, ular o‘zining abadiy ahamiyatga egaligini ko‘rsatadi. Ikkinchisi, soxta obro‘ va hasham ishtiyoqi. Har qanday soxtalik aslida nuqsonni, ojizlikni, notovonlikni xaspo‘shlashga urinishdir. Soxta obro‘ va hashamga ruju’ qo‘yish kishini haqiqatdan uzoqlashtiradi va oxir-oqibat xorlikka mubtalo qiladi. Behbudiy bu masalada ham juda ko‘p to‘xtaladi. Jumladan, uning “Zo‘raki boy” maqolasida keltirilgan ibratli hikoyasi nafaqat davr ahli bugungi soxtakorlikka berilgan kishilarga ham tanbehdir. Unga ko‘ra, soxta obro‘ga intilayotgan kishi vijdon, imoni bilan (agar bor bo‘lsa!) o‘z ishini taftish qilsa, o‘ziga zarar qilayotganini anglaydi. “Bilib turib o‘z zararini qilmoq aqlsizlikdir”. Zo‘raki boy 15 ming so‘mlik moli bor do‘konida qarz-qavala 27 qilib pulini ikki barobarga еtkazadi. Aqli uchgan do‘kondor yaxshi ot va aravalar, ekipaj foytun oladi. Nihoyat to‘y boshlab dabdabani haddidan oshiradi va isrofni shu qadar ko‘paytiradiki, oxirda ahlu ayoli bilan butunlay qashshoqlikka giriftor bo‘ladi. Uchinchisi, vaqtni zoye’ qilishdan qaytarish. Behbudiy vaqt qadrini ilm va unga amal qilingan foydali faoliyat bilan bog‘laydi. Lekin hayotda foydasiz harakatlar bilan umrini o‘tkazayotgan kimsalar ham borki, ularning kasratidan jamiyatning ilgari ketishi, taraqqiyot bo‘lishiga zarar еtadi. Behbudiy buni ko‘pkari misolida zikr etadi: “O‘n-yigirma chaqirimga to‘y bo‘ldimi, har kim ishini, dehqonchiligini qo‘yub, otlanib ko‘pkariga ketar. Dehqon uchun oltundan aziz vaqt favt bo‘ldi, ketdi. Ekin birgina kun keyin sepilgan uchun pishmay qolar. Birgina kun so‘ngra yig‘ilgan uchun yog‘inga qolib, ba’zan xirmanlar chirib ketar”. Muallif ma’lum bir shaharda yahudiylar o‘liklarini oqshom eltib ko‘mishlarini eslatib, bunga ularning kunduz odamlarni ishdan qoldirmaslik maqsadi sabab ekanini ta’kidlaydi. Bizda bo‘lsa, to‘y, ma’rakalar uchun haftalar, ba’zan oylar uvol ketishidan ozorlanadi u. Shuningdek, yoshlarni vaqtning qadriga еtishga, vaqtni imkon qadar ilm-fan o‘rganishga sarflashga da’vat etadi. To‘rtinchisi, rishva – pora berish. Pora Behbudiy va undan oldin o‘tganlar tilida rishva deyiladi. Ko‘pincha, rishva oluvchilar qoralanadi. Lekin Behbudiy rishva beruvchilarni la’natlaydi. Chunki ular zamona ilmini bilmaganidan, o‘zga millat vakillari bo‘lgan amaldorlar oldida ojizliklaridan pora berishga majbur bo‘ladilar. Ishini pora bilan bitkazgan notavon bir umr shu aqidada qoladi, ya’ni porasiz ish bitmasligiga o‘rganib, kelajagini qorong‘u qilib qo‘yadi. Beshinchisi, ilm ahliga nopisandlik. Ko‘p bilgan dunyoni ko‘proq anglashi ayni haqiqat. Dunyoni anglagan hamma yutuqlar ortida ilm turganini ham tushunadi. Dunyodagi katta yutuqlarning hammasi ham shundan. Kichik moddiy muvaffaqiyatlar avomnigina emas, haqiqiy ilm ahli bo‘lmaganlarni ham chalg‘itadi. Haqiqiy taraqqiyot, chin yutuqlar uchun haqiqiy ilm ahlini tarbiyalab еtishtirmoq lozim. Avom ilm ahliga ergashsagina haqiqiy taraqqiyga, yutuqqa erishiladi, degan xulosaga keladi Behbudiy va deydi: “Boshqa millat ulamosiga tobe’ ekan, bizning ulamo bil’aks avomg‘a tobe’dur. Buning oxiri xarobdur. Yigirma-o‘ttuz sana so‘ngra yana 28 yomonroq bo‘lur, musulmonlik ilm va odob ila qoim, millat axloq, fazl va hunar ila boqiy qolur”. Yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzusi. Behbudiy fikrlarini umumlashtirib xulosa qilinadigan bo‘lsa, Turkiston xalqining har bir a’zosini o‘qimishli, milliy qadriyatlari jonkuyari, o‘zligini anglagan, jahon ilm-fani va madaniyati yutuqlaridan bahramand, ular istifodasiga qodir, milliy taraqqiyotga monelik qiluvchi illatlardan xalos bo‘lgan va ularga qarshi kurashuvchi shaxslardan iborat bir jamiyat, ya’ni yuksak madaniyatli va ma’naviyatli jamiyat orzu qilingan. “Oh! Biz qanday keyin qolganmiz. Xalqi olam usuli jadid va ilmi zamoniy ila osmonlarga uchar, biz hanuz bir-birimizni takfir (kofirga chiqarish) va tal’in (la’natlash) ila vaqt o‘tkarurmiz”, deydi u. Ko‘zlangandek jamiyat a’zolari bo‘lishlari, jahonda munosib o‘rin egallashlari uchun millatdoshlarining ikki emas, to‘rt tilni bilishlari lozimligi kun tartibiga jiddiy masala qilib qo‘yiladi. Ma’naviy еtuklik, madaniy barkamollik o‘zlikni anglashdan boshlanadi. O‘z yoki farzandi ismining boshqalar tomonidan noto‘g‘ri atalishi, yozilishiga qarshi tura olmaydigan, uni to‘g‘rilashga kuchi еtmaydigan odamdan qanday qilib еtuklik, barkamollik kutish mumkin. Shuning uchun ham Behbudiy bu masalani alohida muammo sifatida ko‘tarib chiqadi. Abdussamadni Absamat, Absat deb, Yodgorni – Jodigar, Lutfulloni – Nutfulla deb yozish mirzolarning savodsizligi tufayli yuzaga kelsa ham, bunga ism egasining ilmsizligi va didsizligi sabab. Xuddi shunday, do‘kon va korxonalarning nomlarida ular egasi qo‘ygan nomlarning “Abdukodir”, “Patxulla”, “Obduraxmon” kabi buzib yozilishi yoxud bolalarga Norqul, Toshmurod, Boltaqul kabi ma’nosiz ismlar qo‘yilishi ham maqsadga muvofiq ko‘rilmaydi. Bularning tuzatilmasligiga aybdor kim? Behbudiy aybni jamiyatdagi jaholatga qo‘yadi. “Bir zamon bu g‘alat ismlarni to‘g‘ri yozib mahkamaga berilsa, mahkamadan to‘g‘rini g‘alat deb qaytararlar...” Bu muammolarni hal qilish ijtimoiy ma’rifatni talab qiladi. Zamonaviy, madaniyatli kishining fazilatlaridan biri san’at orqali estetik saviyasini oshirib borishdir. Bunda teatr eng maqbul san’atdir. Chunki unda juda ko‘p san’atlar birlashadi. Shuning uchun ham Behbudiy unga alohida e’tibor qaratadi: “Teyotr bir nav’ maktab hukmindadur”. “Teyotrxonalari masxarabozxona bo‘lmay, 29 balki ibratxonadur. Va anda mushaxxis (aktyor) bo‘laturgonlar o‘yunchi va masxaraboz bo‘lmay, balki mushaxxis va muallimi axloqdurlar”. Behbudiy bu san’atning nozik xususiyatlari haqida ham mulohazalar bildiradi:“Teyotr uchun muharrirni(ng) (dramaturg) ne qadar chuqur o‘ylaguvchi zarif va nazokatligi lozim bo‘lsa, mushaxxislarning ham tovono va muqallid va har nimarsani o‘zidek qilib ko‘rsatguvchi, nuktadon bo‘lishi lozim bo‘lub, bul alohida bir san’atdurki, ovrupolilar munga ham alohida maktab ijod qilganlar”. Behbudiy teatrni tushunmay, uni din yo‘li bilan man’ qilishga urinuvchi kimsalarga “Padarkush”ni misol qilib: “Muhtaram hamshaharlarimizdan rijo etarmizki, kelib ko‘rgonlari gunah bo‘lgon joyini ko‘rsatsalar”, deydi. Umuman, din himoyachisi sifatida ham Behbudiy yoshlarga dunyoviy ilmlarni puxta o‘rganish diniy e’tiqodni kuchaytirishi to‘g‘risida misollar keltirib o‘git beradi: “Zotan, islomiyat shunday bir dini matin va qobili taraqqiydurki, na qadar ilmi zamoniy ko‘p o‘qusa, insonni yana dini islomga aqidasi shuncha mustahkam bo‘lur”. Madaniy va ma’naviy yuksalishda tanqidiy munosabatning ham o‘ziga xos o‘rni borligi olim tomonidan alohida ta’kidlanadi. Odamlarga “Xotir qolmasun” (ko‘ngliga tegmasin) tamoyili bilan munosabatda bo‘linsa, illatlardan ko‘z yumishga to‘g‘ri keladi. Illatga qarshi kurashilmasa, u rivojlanadi va jamiyat salohiyatiga putur еtkazadi. Illatga qarshi kurashning eng maqbul yo‘li tanqiddir. Tanqid ham ma’rifat bilan amalga oshirilishi kerak. “Zamonning muhlik asbobig‘a qarshu muqovamat etadurgon bir narsa bor bo‘lsa, ul-da maorifdur”. Behbudiyning publitsistik merosi ancha salmoqdor. Allomaning adabiy-badiiy, tarixiy va ilmiy merosi qatori publitsistikasi ham hali еtarli darajada o‘rganilmagan. Taniqli adabiyotshunos va tarix ilmi bilimdoni P.Ravshanov ta’kidlaganidek, Behbudiyning “har bir asari ahamiyati va qimmati bo‘lakcha” 21 . Ular yirik tadqiqotlarga manba bo‘la oladi. 2.3. Behbudiyning adabiy tanqidga doir qarashlari Zamonaviy o‘zbek tanqidchiligiga milliy uyg‘onish davrida asos solindi. Abdurauf Fitratning o‘zbek mumtoz va milliy uyg‘onish adabiyotiga oid 21 Равшанов П. Беҳбудий ҳақиқати. – Тошкент: Akademnashr, 2021.17-б. 30 tadqiqotlari, Cho‘lponning mashhur “Adabiyot nadir”, Abdulla Avloniyning “Sanoe’ nafisa”, Abdurahmon Sa’diyning “Go‘zal san’at dunyosida” maqolalari, Vadud Mahmudning adabiy tanqidga oid asarlari ana shunga xizmat qildi. Mazkur mualliflarning faoliyati adabiy tanqid rivojiga samarali ta’sir ko‘rsatganini e’tirof etgan holda, ta’kidlash zarurki, Mahmudxo‘ja Behbudiyning bu boradagi ishlari alohida e’tiborga molikdir. Zero, professor Begali Qosimov alohida ta’kidlaganidek: “Behbudiy adabiy tanqidga katta e’tibor berdi. Navoiydan keyingi bir necha asrlik sukunatdan so‘ng Bu sohaning xos xususiyatlarin tayin etib, adabiyotda uning tenghuquqliligi masalasini o‘rtaga qo‘ydi” 22 . Adabiy tanqidga ta’rif berish ehtiyoji sezilsa, adabiyotshunos olimlaru munaqqidlarimiz bugungi kunda ham Behbudiyning “Tanqid – saralamoqdir” degan iborasini takror va takror tilga oladilar. Negaki, bu ta’rifda adabiy tanqidning nafaqat vazifasi, balki asl mohiyati teran ifodalangan. Ulug‘ mutafakkirning shu nomdagi maqolasida esa, ta’bir joiz bo‘lsa, adabiy tanqidning barcha zamonlarda ham ahamiyatini yo‘qotmaydigan yo‘li, yo‘rig‘i chizib berilgan. Boshqacha aytganda, bu maqolada adabiy tanqidning metodologiyasi puxta va aniq ishlab chiqilgan. “Sarroflar aqchani, tujjorlar matoni saralaganidek, – deb yozadi muallif, – muharrirlar ham umumiy hol va maishatqa taalluq nimarsalarni saralaydurki, boshqa so‘z ila “tanqid” atalur. Masalan, yangi maktab va muallimlari va anda o‘qulaturgon kitoblarni ma’nan taftish etib, andagi nuqsonlarni bayon etmoq tanqiddur” 23 . Muallif, birinchi navbatda, tanqidning jamiyatda tutgan mavqei, unga munosabat qanday bo‘lishi kerakligi masalasiga diqqat qaratadi. Uning fikricha, tanqid – nuqsonlarga munosabat bildirmoqdir. Uni dushmanlik qisatida qabul qilmaslik zarur. Faqat bir sharti bor: tanqidiy fikr shaxsiyatga to‘qinmsligi kerak. Lekin biror muallim, mudarris yoki muharrirning qilgan ishlaridan, shaxsiyatidan xaloyiqqa zarar еtadigan bo‘lsa, uni tanqid qilish shaxsiy ish bo‘lmay, jamiyat uchun foydali yumush hisoblanadi. Demak, Behbudiyning nuqtai nazari bo‘yicha, jamiyatga, xaloyiqqa zarar keltirishi mumkin bo‘lgan har qanday ish, kim tomonidan sodir 22 Қосимов Бегали. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. 226- б 23 Беҳбудий Маҳмудхўжа. Танқид – сараламоқдир. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри (Нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Б.Қосимов). - Тошкент: Маънавият, 2006. 173-б 31 etilishidan qat’i nazar, tanqid qilinishi zarur. Muallif faqat adabiy tanqid haqidagina emas, tanqidning barcha yo‘nalishlari bo‘yicha qamrovli mulohaza yuritadi. Uning fikricha, tanqiddan maqsad islohdir, ya’ni muayyan xato va nuqsonni tuzatmoqdir. Shu bois uni to‘g‘ri qabul qilish zarur va bu millatning madaniy darajasini ko‘rsatuvchi muhim omildir. Lekin muallif bizning xalqimizda tanqidga to‘g‘ri munosabat shakllanmaganidan afsuslanadi. Mana, bu haqda u nimalarni yozgan: “Bizni(ng) Turkistonda yangi maktablar xeyli bordur. Yangi risola xeyli bosilib turubdur. Jaridalarg‘a maqola va she’rlar o‘qulub turubdur. Ammo hanuz tanqid davriga еtishganimiz yo‘q. Ittifoqo, tanqid shaklinda bir nimarsa yozilsa, bizlarg‘a qattiq tegar. Yozganlarimizni(ng) buzuqligi va fikrimizni(ng) xatoligi, ishimizni(ng) noqisligini biror kishi ko‘rsatsa, achchig‘imiz kelur. Va ul odamni dushman ko‘rub, shaxsidan nafrat va fikrig‘a norozilik bayon eturmizki, bul bizni(ng) yangidan ishg‘a boshlaganimizdan, boshqa til ila noqisligimizdandur” 24 . Behbudiyning yozishicha, millat taraqqiyga erishmog‘i, uning madaniy darajasi yuksalmog‘i uchun tanqidni to‘g‘ri qabul qilish, nuqsonlardan to‘g‘ri xulosa chiqarish zarur. Bunday munosabatning shakllanmagani esa, taassufga loyiqdir. Bu holni tezlik bilan isloh etish kerak. “Biz eskilarni ayblaymizki, – deb yozadi u, – alarg‘a islohdan so‘zlasak, chiday olmaydurlar. Ammo o‘zimizning maktab, risola, tahrir va maslakimizni bir kishi tanqid etdimi, chiday olmaymiz, diqqat ila munaqqid so‘zini tinglamaymiz. Munaqqid bizni(ng) to‘g‘rimizg‘a ming so‘z ila bayoni mudaao etar ekan, biz oni(ng) ichindan o‘n so‘zini noma’qul topib, yuzig‘a urarmiz. Va yoinki vajhsiz oning so‘zini raddu o‘zig‘a e’tiroz etarmiz. Agarda ul desaki, man sizg‘a bir ming kalima nasihat yo tanqid so‘yladim, durust, o‘n kalimasi sizg‘a bejo ekanki, qaytib oldim, to‘qson to‘qqiz kalimasig‘a ne dersiz? Na javob berarmiz?” 25 . Muallif aksar vatandoshlarining tanqidiy fikrni tinglash, bu haqda chuqur mulohaza yuritish darajasiga erisha olmaganini taassuf bilan qayd etadi. Kavkazlik sayyoh 24 Беҳбудий Маҳмудхўжа. Танқид – сараламоқдир. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри (Нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Б.Қосимов). - Тошкент: Маънавият, 2006. 173-б 25 Беҳбудий Маҳмудхўжа. Танқид – сараламоқдир. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри (Нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Б.Қосимов). - Тошкент: Маънавият, 2006. 173-174-б 32 Muhammad Sayyid afandining Turkiston maktablari to‘g‘risida tanqidiy qarashlari ifodalangan maqolasiga asossiz e’tiroz bildirilganini bunga misol qilib ko‘rsatadi. “Oyna” jurnalining 27, 28, 29, 30-sonlarida bosilgan tanqidiy ruhdagi chiqishiga javoban “Sadoi Turkiston” gazetasida mazkur muallifga va tahririyatga norozilik izhor etilganini “hanuz tanqidga loyiq bo‘la olmaganimiz”ga dalil sifatida keltiradi. Behbudiy bundan quyidagicha xulosa chiqaradi: “...biz hanuz tanqidg‘a layoqat paydo etganimiz yo‘q. Yana qadima kasallarimizdan – “norizo”, “xotiri qolmasinu...” illatlari hanuz ketgani yo‘q... Munday ketabersa, qiyomatdan ming yil so‘ngra-da, Turkistong‘a taraqqiy yo‘q. Agarda “xotir qolmasun” qoidasi maslak tutilsa, matbuotdan qalam tortmoq kerak”. Tabiiyki, o‘tgan asr avvalida aytilgan bu fikrlar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini zarracha bo‘lsin yo‘qotgan emas. Adibning estetik konsepsiyasi mohiyatini ifodalagan qarashlari adabiy tanqid shakllanishi va milliy zaminda takomil topishida alohida o‘rin tutdi. Adabiyotshunos Nurboy Jabborov aytganidek: “Mahmudxo‘ja Behbudiy siyosatshunos va publitsist, adib va pedagog, noshir va jurnalist sifatida keng qamrovli faoliyat olib bordi. Har bir ishida bosh mezon millat va milliyat masalalari bo‘ldi” 26 . Shu bois uning adabiyot va teatr tanqidiga doir konseptual fikrlari zamonaviy adabiy tanqidning paydo bo‘lishi va rivojlanishida asoszamin vazifasini o‘tadi. Behbudiyning “Teyotr nadur” maqolasi uning adabiy-estetik qarashlarini ancha to‘laqonli ifoda etgani bilan alohida ajralib turadi. Ushbu savolni qo‘yar ekan, muallif “...teyotr ibratnamodur, teyotr va’zxonadur, teyotr ta’ziri adabiydur”, deya javob beradi 27 . Teatr xususida turlicha bahslar ketayotgan, yangilikni qabul qilishni istamaydiganlar teatrga qarshilik ko‘rsatayotgan bir kezda Mahmudxo‘ja Behbudiyning bu maqolasi odamlarga chaqmoqdek ta’sir qildi. Ularni tafakkur qilishga, aql ko‘zini ochishga undadi. Avvalo, teatrning ijtimoiy, adabiy-estetik vazifasi xususida so‘z ochgan muallif uning “va’z va tanbeh etuvchi hamda zararlik odat, urf va taomilni qabih va zararini aniq ko‘rsatuvchi” san’at turi ekanini ta’kidlaydi. “Hech kimni rioya qilmasdan to‘g‘ri so‘ylaguvchi va ochiq 26 Жабборов Нурбой. Маърифат надир. – Тошкент: Маънавият, 2010. 84-б 27 Беҳбудий Маҳмудхўжа. Теётр надур. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри. - Тошкент: Маънавият, 2006. 175-б 33 haqiqatni bildiruvchi” ekaniga urg‘u beradi. Taraqqiy qilgan millatlar teatrni ulug‘lar uchun adab va ibrat maktabi deb atashiga diqqat qaratadi. Teatrga ta’rif berar ekan, Behbudiy uni yaxshi va yomon odatlarni saralaydigan munaqqid, deya baholaydi. San’atning bu turi, muallif fikricha, alohida ta’sir quvvatiga ega. Uning yozishicha: “Har kim mundan ta’sirlanib, yamon odatlarni tark etib, yaxshilikni ziyoda ishlamoqg‘a sabab bo‘lur” 28 . O‘zbek tanqidchilari orasida birinchilardan bo‘lib muallif dramatik asarlarning ilmiy tasnifi haqida so‘z yuritadi: “Teyotrxona sahnalarinda qo‘yulaturgon asarlar fojea, ya’ni qayg‘ulik, mazhaka, ya’ni kulgu, drama, ya’ni hangomalik bir voqea va hodisani tasvir etib, xaloyiqg‘a ko‘rsatilur”. Dramatik turning uch janri: 1) fojea (tragediya), 2) mazhaka (komediya), 3) drama haqida so‘z yuritar ekan, Behbudiy ulardan har birining xos xususiyatlari, birini boshqasidan ajratib turuvchi belgilariga alohida e’tibor qaratadi. Muallif teatrning hikoyat yoki nasihat kitoblaridan farqi xususida to‘xtalar ekan, san’atning bu turiga mana bunday baho beradi: “...maxsus bir hodisa va yo voqea va hikoyatni fe’lan qilib ko‘rsatiladurki, muning ta’siri eshitkandan ziyodadur”. Drama nazariyotchilarining unda еtakchi unsur harakat ekani haqidagi fikrlariga diqqat qaratilsa, Behbudiyning bundan yuz yil avval bu janrga xos ana shu xususiyatini teran anglagani hayrat va e’tirofga loyiqdir. Mazkur maqola so‘ngida Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z qalamiga mansub “Padarkush” dramasining sahnaga qo‘yilgani, undan kelgan daromadning maktablarga sarflangani xususida ma’lumot beradi. U o‘z asarini “tanqid etib, buzuq еrini matbuot ila bayon etsalar, toki boisi isloh bo‘linsa”, tarzidagi fikrlarni bildiradi. ”“Padarkush”ni “...kuldurguchi va ham yig‘latguchi nosih (nasihat asosiga qurilgan – O.A.) va nofe’ (foydali) asardur” deya baho bergan vatandoshlariga minnatdorlik bildirish barobarida, asarning “qabihini yozg‘on kishig‘a ziyodaroq tashakkur aytmoqqa madyun” ekanini ta’kidlaydi. Shuning 28 Беҳбудий Маҳмудхўжа. Теётр надур. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри. - Тошкент: Маънавият, 2006. 175 -б 34 o‘ziyoq Behbudiyning o‘zi bildirgan nazariy fikrlarga hayotda qat’iy amal qilganini, millat manfaatini o‘z shaxsiy qiziqishlaridan ustun qo‘ya olgan ulug‘ siymo bo‘lganini yana bir karra tasdiqlaydi. 35 XULOSA XX asr jahon xalqlari tarixida millatlarning ozodlik yo‘lidagi mislsiz shonli kurashlari bilan alohida ajralib turadi. Ushbu asrning yigirmanchi yillarida barcha xalqlar kabi, ayniqsa, turkiy xalqlar – Turkiston uchun olib borgan kurashlari alohida o‘rganiladigan vatanparvarlik namunasidir. Vatan ozodligi, millat taraqqiyoti hamda xalqning farovonligini o‘ylagan bir guruh millat ziyolilari – jadidlar bu yo‘lda katta jonbozlik ko‘rsatdilar. Turkiston ozodligi va birligi yo‘lida jon fido qilgan jadid bobolarimiz orasida Mahmudxo’ja Behbudiy faoliyati, ijtimoiy-siyosiy qarashlari va ijodi alohida tadqiqotlarni talab qiladi. Sababi butun hayoti, ijodi va faoliyatini el-u yurt ozodligi, millat taraqqiyoti hamda mustaqilligi yo‘lida baxsh etgan Behbudiy, asrlar davomida har tomonlama qullik zanjirlari bilan zanjirlangan xalqning har sohada: ilm-fan, ta’lim-tarbiya, davlat boshqaruv tizimi, umuman olganda, butun jamiyatni isloh qilish g‘oyalarini ilgari surdi. Shu bilan birga, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarini amalga oshirishga xizmat qilguvchi qahramonlar qiyofasini, ularning orzu-umidlari va armonlarini badiiy asarlarida gavdalantirgan ulug‘ jadid ijodkorlardan edi. Xulosa qilib aytish mumkinki, milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiyning tanqid haqidagi qarashlari o‘sha zamonda qanchalik ahamiyatli bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ham shunchalik qadrlidir. Mutafakkirning tanqidga doir fikrlari, birinchidan, zamonaviy o‘zbek adabiy va teatr tanqidchiligining shakllanishi va rivojlanishida alohida o‘rin tutdi. Ikkinchidan, tanqidchilikning metodologik asoslari ishlab chiqilishiga zamin tayyorladi. Uchinchidan, bugungi yosh avlodning adabiy-estetik va tanqidiy dunyoqarashini o‘stirish ishiga munosib hissa qo‘shib kelmoqda. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. N.Karimov. Жадид адабиёти манбалари « Ўзбекистон адабиёти ва санъати » газетаси , 2023 йил 9- сон 2. B.Qosimov, Sh.Yusupov, U.Dolimov, Sh.Rizayev, S.Ahmedov. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. Ma’naviyat. T:. 2004. 2-b 3. R.Xolmatov . Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari. ISSN 2181-063X, "Oriental Art and Culture" Scientific- Methodical Journal - Volume 2 Issue 4 / December 2021. 433-b 4. Jo’rayev. N O’zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm mustamlakachligi davrida). 1-kitob. – T.: Sharq 2011 yil . 409 bet. 5. A.Hakimov, Mahmudxo ja Behbudiy: turkiston jadidchilikʻ harakatining yo lboshchisi, milliy ma rifat rahnamosi. Mahmudxo ja Behbudiy ʻ ʼ ʻ tavalludining 145-yilligiga bag’ishlangan nutqi. 2020. 6. Z.Validiy To‘g‘on. “Xotiralar”. Tarjimon: Sh.Turdiyev. “Sharq yulduzi” 1993-y. 5-6- sonlar. 7. Хатаи . Избранные произведения . Азернешр , Баку , “Shärg-Gärb”, 2005, 384-b 8. Abdirashidov, Zaynabidin. Turkiston jadidlari va milliy g‘oya targ‘iboti / Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. T.; 2016. 9. Alimova. M. Nigmatullayev I. (2019). Clarification of tolerance in islamic sources.The Light of Islam,2019(1), 13 10. M.Raximov. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi. Международный научный журнал « Научный Фокус ». № 12 (100), часть 1. Апреля , 2024. 381-b 11. Қосимов Б . Танланган асарлар . Уч жилдлик . II жилд . – Тошкент : Ғ . Ғулом номидаги НМИУ , 2022. 298-б. 12. Беҳбудий , Маҳмудхўжа . Танланган асарлар . – Тошкент : Маънавият , 2006.200- б . 13. Беҳбудий , Маҳмудхўжа . Танланган асарлар . Икки жилдлик . II жилд . – Тошкент : Akademnashr, 2021. 167- б 37 14. Равшанов П . Беҳбудий ҳақиқати . – Тошкент : Akademnashr, 2021. 17- б . 15. Қосимов Бегали . Милий уйғониш : жасорат , маърифат , фидойилик . – Тошкент : Маънавият , 2002. 226- б 16. Жабборов Нурбой. Маърифат надир. – Тошкент: Маънавият, 2010. 84-б 17. Беҳбудий Маҳмудхўжа. Теётр надур. – Танланган асарлар. Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри. - Тошкент: Маънавият, 2006. 175-б

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. TURKISTONDA JADIDCHILAR JAMIYATLARINING PAYDO BO’LISHIDA MAHMUDXO’JA BEHBUDIYNING ROLI

1.1. Turkistonda jadidchilar jamiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish bosqichlari

1.2. Mahmudxoʻja Behbudiy: turkiston jadidchilik harakatining yoʻlboshchisi, milliy maʼrifat rahnamosi

II.BOB. BEHBUDIYNING IJODIDA JADIDCHILIK G’OYALARI

2.1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadidchilik harakatidagi hissasi

2.2. Behbudiy publitsistikasining mavzuiy xarakteri

2.3. Behbudiyning adabiy tanqidga doir qarashlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить