Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda jadidchilik faoliyati Samarqand misolida

Купить
MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………..3 I BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDA TURKISTONDA IJTIMOIY- PEDAGOGIK JARAYON VA JADIDCHILIK………….……….6 1.1. Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakatini vujudga kelishi………………..…..6 1.2.Behbudiy Samarqand jadidlarining yirik namoyondasi……………………….13 II BOB. SAMARQAND JADIDCHILIK NOMOYONDALARINING PEDAGOGIK FIKRLARINING SHAKILLANISHI………………………...19 2.1. Samarqanda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan tarixiy-ma'rifiy shart- sharoitlar............................................................................................................. .....19 2.2 Samarqandnda jadidchilik harakatining maorif, matbuot va adabiyot sohalaridagi amalga oshirgan islohotlari……………………………….…….…...27 XULOSA............................................................................................................... ..35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI…………………………….37 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda yangi O'zbekiston Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta'minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va oʻzgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati bo'lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e'tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko'p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o'zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma'naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo'yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. "Milliy o'zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o'rganish, bu borada ilmiy- tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo'llab-quvvatlashimiz lozim". Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O'zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri xisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi "Hamma o'z tarixini ulug'laydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo'q. Bu merosni chuqur o'rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to'la tasavvurga ega boʻlishi, katta ma'naviyat olib ketishi zarur"! 1 . XX asr, avvalo, koʻpchilik xalq ommasini savodxon qilish va ayni paytda yangilanayotgan zamonning munosib farzandlarini tarbiyalash masalasini kun tartibiga quydi. Boshqacha aytganda, ma'rifat, tenglik, ozodlik degan va xuddi shu davrda aniq mazmun -mundarijaga ega bo'lgan yuksak tushunchalar bilan birgalikda talqin qilinishi shart bo'lib qoldi, Turkistonda qisqa muddatda o'zbek ma'rifatchilarining butun bir avlodi yetishib chiqdi, Faoliyati o'tgan asrning soʻngidan boshlanib, inqilobdan keyingi yillargacha kelib ulangan bu avlod 1 Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag'ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo'shma majlisidagi nutq. -T.: O'zbekiston, 2016. 13-b 2 xalqimizning umumiy ma'rifatidagina emas, ijtimoiy-siyosiy ma'rifatida yangi turmushga tayerlashda ham buyuk xizmat edi. Jadidlar harakati ijtimoiy-tarbiyashunoslikda alohida oqim sifatida XX asr boshlarida Qrim, Qozon, Kavkaz va Markaziy Osiyoda shakllandi. Jadidchilikning otasi Qrim-tatar Ismoilbek Gasprali edi. U o'zi nashr etgan Tarjimon" ruznomasida musulmon maktab va madrasalarida diniy bilimlarni arab, fors, rus tillarini o'rganish bilan birga tibbiyot, kimyo, nabotot, nujum, xandasa ilmlarini o'rganishni ham keng targ'ib qildi. 1, Gaspralining gʻoyasini quyidagi ma'rifatparvarlar o'zlarining ijodiy faoliyatlari bilan davom ettirganlar. Bu ma'rifat darg'alarining bizga qoldirgan noyob asarlari, faoliyatlari bugungi kun ilmiy pedagogikamiz tarixida, ma'naviy barkamol insonni tarbiyalashdagi savobli ishimizda bizga dasturilamal bo'ladi deb o'ylaymiz. Isxoqxon Ibrat, Siddikiy-Ajziy. Saidrasul Aziziy Muhammadsharif Sufizoda, Abdultsodir SHakuriy, Abdulla Avloniy, Sadriddin Ayniy, Maxmudxoja Bexbudiy, Hamza Xakimzoda Niyoziy kabilar shular jumlasidandir. Bu ruyxatning boshida, ehtimolki, hayoti va ijodiy faoliyati hozirgacha o'rganish bosqichida bo'lgan Munavvar Qori Abdurashidxonov turadi. Turkistonda vujudga kelgan milliy uygonish vakillari-jadidlarning aksar qismi maorifning mavjud xolatiga qarshi bosh kutarib, isloxotlar o'tkazish, yangi usul maktablari tashkil etish, Turkistonliklarni qisqa fursatda rivojlangan madaniyatli va farovon turmush kechiradigan oʻlkaga aylantirish yo'lida harakat qildilar. Ularning ezgu amallari, pokiza niyatlari, ilg'or g'oyalari avlodlar tomonidan unutilmaydi va mustaqil Vatan ta'limini yo'lga qo'yish amaliyotida, hech shubxasiz, foydalaniladi. Jadidchilik harakatining turli soxadagi g'oyalarini bir qator olimlar oʻzlarining risolalari va ilmiy-metodik qo'llanmalarida ishlab chiqdilar. Begali Qosimov, Naim Karimov, Sotimjon Xolboev, Sirojiddin Axmedov, Ulug'bek Dolimov, SHuxrat Rizaevlarning Samarqand jadidchilik harakatining otasi Muhammadxoʻja Behbudiy haqida ayrim maqolalari mavjud. Tadqiqot ob'ekti. Muhammadxoʻja Behbudiyning ijodiyotini asarlar, arxiv materiallari va turli manbalar orkali o'rganish jarayoni. 3 Tadqiqot predmeti, Muhammadxoʻja Behbudiyning ma'rifiy- madaniy g'oyalari, ularning pedagogik qarashlarida barkamol insonga xos xalqchillik, xalqparvarlik va vatanparvarlik g'oyalarini asoslab berishi, Samarqand jadidchilik nomoyondalari faoliyati. Tadqiqot maqsadi. Samarqand jadidchilik harakatlarining boshlanishi ularning faoliyatlari maqsad va vazifalari, Behbudiyning Samarqand jadidchilik harakatiga boshchilik qilishi, marifatparvarlarning taʼlim va tarbiyaga oid fikrlari. Tadqiqotning metodologik asosi. O'zbekistan Respublikasining «Ta'lim to'g'risida»gi Qonun. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining va xukumatimizning madaniyat, va xalq ta'limi to'g'risidagi farmon va qarorlari. SHaxs kamolotiga doyr ilg'or xalq pedagogikasi. Tadqiqot metodlari. O'zbekiston Respublikasi Davlat xujjatlaridagi manbalarni ijodiy o'rganish. Adabiy, falsafiy, etnografik va pedagogikaga doir ilmiy-nazariy adabiyotlar taxlili. Turkistondagi jadid maktablari dastur va rejalarining taxlili. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqot ishimiz O'zbekiston Respublikasida Muhammadxoʻja Behbudiyning ma'rifiy va pedagogik qarashlarini o'rganishda birinchi urinishdir. Muhammadxoʻja Behbudiyning ijodi va pedagogik faoliyatini o'rganish orqali Turkistonda barkamol insonni tarbiyalab yetishtirishda tutgan o'rniii asoslash. Rossiya ta'siri ostida bo'lgan ijtimoiy sharoitda ma'rifat va madaniyat rivojlanishida milliy maktab uchun kurash mazmuni va undagi asosiy tamoyillar qay darajada ekanligini xozirgi davr ta'lim mazmuniga taqqoslash va undan ijodiy foydalanish yo'llarini ko'rsatish. Tadqiqot mavzusi bo'yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Turkistonda vujudga kelgan milliy taraqqiyparvarlarning faoliyatlari Samarqand jadidchilik nomoyonlarining XIX asr oxiridagi tarixini o'rganishda ilmiy asarlarning o'rni katta hisoblanadi jumladan: Abdurasulov M. O'zbek ma'rifatparvar shoirlari 2 . Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar 3 . Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash 2 Abdurasulov M. O'zbek ma'rifatpurvar shoirlari. -T.: Fan, 1972-89-b 3 Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar // Boshlang’ich ta’ lim. - 1992. - N «-12. - B. 50-52. 4 tarixidan 4 , Munavvar Qori. Adibi avval 5 . Togaev E., Orifxujaev S. Darsda jadidchilik va uning moxiyatini o'rganish 6 . Karimov N. Jadidchilik nima? 7 . kabi ilmiy asarlar beqiyosdir. Abdurasulov M. O'zbek ma'rifatparvar shoirlari asarida Samarqandndagi jadidchilik namoyondalarining faoliyati haqida keng ma’lumotlar berib o’tilgan. Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixidan. Asarida Muhammadxoʻja Ehbudiyning Turkistondagi jadidchilik faoliyati haqida muhum manba bo’lib xizmat qiladi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Muhammadxoʻja Behbudiyning ma'rifiy va pedagogik qarashlariga doir ilmiy-tadqiqot natijalari o'qituvchilarga, talabalarga pedagogika tarixini o'rganishlarida qo'l keladi. Munavvar Qorining ilmiy-nazariy merosidan boshlang'ich sinflarda odob saboqlari, o'qish va tabiatshunoslik darslaridagi mavzularni boyitish maqsadida respublika maktablarida foydalanish mumkin. Tadqiqotning usullari. tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalarida jadidchilik faoliyatlari davri, XX asrdagi jadidchilikning kelib chiqish sabablariga bo'lgan omillar, ularning faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim o'rin tutadi. Kurs ishida keltirilgan ma'lumotlar va ilmiy xulosalar . Oʻzbekiston tarixining tegishli bo'limlarini yozishda, shuningdek, Jahon tarixi va Markaziy Osiyo yirik tarixiy shaxslar faoliyati tarixi bo'yicha oliy o'quv yurtlari va umumta'lim muassasalari uchun darsliklar va boshqa turdagi o'quv adabiyotlari yaratishda foydalanish mumkin. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta 4 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 5 Munavvar Qori. Adibi avval -T: Bulomiya, 1907-53 b. 6 Togaev E., Orifxujaev S. Dursda jadidchilik va uning moxiyatini o'rganish // Xalq ta'limi 1993.- N1.-B. 7-8. 7 Karimov N. Jadidchilik nima?//San'at.-1991.-N1.-B.5-6. 5 paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro'yxatidan iborat bo'lib, tadqiqot umumiy 40 betni tashkil etadi. Birinchi bobda Jadidchilikning XIX asr oxiridagi siyosiy va ijtimoiy jihati yoritiladi. Ikkinchi bobida Samarqanda jadidchilik faoliyatlarning boshlanish jarayoni yoritiladi. Uchinchi bobida XX asrda Samarqandagi siyosiy vaziyatlar yoritiladi. Toʻrtinchi bobda Samarqandagi XIX asr oxiri-XX asr boshidagi ijtimoiy ahvoli yoritiladi. 6 I BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDAGI TURKISTONDA IJTIMOIY PEDAGOGIK JARAYON VA JADIDCHILIK. 1.1 Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakatini vujudga kelishi Mustamlakachilar shum maqsadlarini amalga oshirish uchun ulkaga turli tabaqa vakillarini, chinovniklarni, harbiylarni, ruxoniylarni, muxandis-texniklarni, olimlarni, ishchilarni-barchani safarbar etdi. Xomashyoni oʻlkadan tashib ketish uchun qudratli texnika yo'lladi. Ana shu jarayonda o'zbek milliy burjuaziyasi - savdo sanoat egalari ham shakllana bordi. Chorizm maxalliy burjuaziyaning paydo bo'lishini aslo istamasdi. Rus chorizmi va burjuaziyasi usib kelayotgan o'zbek maxalliy burjuaziyasining iqtisodiy-siyosiy xuquqlarini cheklab uning rivojlanishi, iqtisodiy potentsialining qudratli bo'lib ketishiga toʻsik qo'ygan edi. Milliy burjuaziya bu kamsitishdan norozi edi. Rus burjuaziyasi har jixatdan, avvalo iqtisodiy jixatdan o'zbek miliy burjuaziyasini qaramlikda saqlab kelardi. Millat ravnaqini oʻylovchi taraqqiyparvar kuchlar o'zbek xalkining xunarmandlari, dehqonlari, burjuaziyasi, ruxoniylari barcha tabaqalari orasida mavjud edi. Ular xalqning milliy ongini oshirish va oʻzligini anglatishning birinchi bosqichdagi vazifasini ma'rifat, ilmu urfondan qidirdilar. Ular buni amalga oshirmay turib, xalqni umumiy, xal qiluvchi mustaqillik kurashiga otlantirib boʻlmasligini ham yaxshi bilardilar. Chorizmning daxshatli harbiy-siyosiy kuch ekanligini hammadan koʻra ular chuqurrok tushunardilar. Shunga koʻra millat, xalq qaygʼusi bilan yashovchi ziyolilar xalqni uygʻotishni ma'rifiy jabxadan boshlashga qaror qildilar. XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda roʻy bergan ijtimoiy tarixiy uzgarishlar ma'rifatparvarlik g'oyasining tarqalishiga muxim turtki berdi. Shu davrda Muqimiy, Furqat. Axmad Donish, Sattorxon Abdugʼafforov kabilarning ma'rifat gʻoyasini targʻib etuvchi asarlari maydonga keldi. Ularda ilm fanning yangi taraqqiyoti uchun namuna bo'lib turgan Rossiya madaniyatidan O'rganishga da'vat ustuvorlik qildi. Agar bu xol Furkatning «Turkiston viloyatining gazeti»ga xizmatga 7 kirishi va unda rus ilm-fani va madaniyatini targ'ib qiluvchi asarlar yaratishida ko'rinsa. Sattorxon Abdugʻafforov. Saidgʻani Saidazimboy o'g'li. Muxiddinxoʻja koʻzi va boshqa lar rus-tuzum maktablarini ochish, bu maktablarda muallimlik qilish, ularga xomiylik ko'rsatish singari amaliy harakatlar bilan shugullandilar. Natijada, ma'rifatparvarlik fursat amaliy harakat tusini ola boshladi 8 , XIX asrning 90 yillariga kelib, oʻlkada ma'rifatparvarlarning Yevropa mamlakatlarni bilan tanishuvi, 1892 yilda Toshkentda koʻtarilgan «Vabo qoʻzgʻoloni, 1898 yilda Andijonda sodir bo'lgan. Dukchi eshon voqʻeasi kabilar ma'rifatchil arning dunyoqaras hlarida keskin oʻzgarish yasay boshladi. Ma'rifatchilikning moxiyat zamiriga milliy ozodlik g'oyasi chuqur oʻrnasha bordi. 90- yillarda boshlangan bu ijtimoiy-madaniy harakat sekin-asta mavjud jamiyat asoslarini qayta koʻrish g'oyasi bilan tutashdi. Jamiyatning ijtimoiy-madaniy muammolariga batamom yangicha yondoshishga asoslangan bu harakat, jadidchilik deb, jadidchilik g'oyasini tarqatuvchi ziyolilar esa jadidlar degan nom oldi. Jadidlarni Garbiy Yevropa va Rossiya ma'rifatchiligidan ajratib turuvchi xususiyati shundaki, ular mustamlakachilik sharoitida faoliyat olib borishdi. Ikkinchidan, ma'rifatchilik davrlari Gʼarbda Yevropada oʻn yillar va xatto yuz yillar mobaynida kechgan bo'lsa, Turkiston ma'rifatchilari esa shiddatli harakat qilishga majbur bo'lishdi.<Jadid» degan so'z asli arabcha bo'lib "yangi» degan ma'noni anglatadi. Jadidlar yangilik va isloxot tarafdorlari bo'lib, mustamlakachilik sharoitida ezilib kelayotgan xalqlarga yangi hayot olib kirishga, ularni ijtimoyi-madaniy taraqqiyotning yuqori bosqichlariga olib chiqishga harakat qilishgan. Jadidlar dastlab XIX asrning oxirlarida Qrim va Kavkazda yashovchi tatarlar orasida paydo bo'ldi. Ismoil Gaspraliyning <Tarjumon» ruznomasi bu yangi harakatning beshigi bo'ldi 9 . Jadidchilik harakati bizga avvalo Ismoil Gaspraliy gʻoyalari orqali kirib kelgan bo'lsa, ikkinchid an, Turkisto nning o'zida ham tabiiy ravishd a mustamlakachilik zulmiga qarshi yangi fikrlar paydo boʻlayotgan edi. Yana shuni 8 Abdurasulov M. O'zbek ma'rifatpurvar shoirlari. -T.: Fan, 1972-89-b 9 Abdullaev Y. Mashxur ma'rifatparvar/Boshlang'ich ta'lim.-1992.-N-12.- B. 50-52 8 alohida ta'kidlash kerakki, bu davrda jadidchilikning paydo bo'lishida taraqqiy etgan musulmon mamlakatlarining ta'siri ham katta bo'ldi. Bogchasaroy, Orenburg, Qozon, Ufa singari shaharlardan tashkari, Eron, Gruziya kabi mamlakatlarda nashr qilingan gazetalar Turkiston oʻlkasiga kirib keldi. Oʻlkada jadidchilik harakati ayniksa 1905 yil inqilobidan soʻng kuchayib ketdi. Jadidchilik harakati bilan boglik ma'rifiy markazlar, maktablar yuzaga keldi, «Taraqqiy», «Xurshid», »SHuxrat», "Osiyo" «Tujjor», «Sadoyi Turkiston», «Samarqand», «Oyna», «Turon» singari gazeta va jurnallar nashr etila boshladi. Jadidlar oʻz gʻoyalarini matbuot orkali tarqatish ishiga qizgin kirishdilar. Turkiston general-gubernatorligi 1870 yildan boshlab «Turkiston viloyatining gazetini nashr etib, ayni yillarda ham uning saxifalarida chor xukumati siyosatini targ'ib kilmokda edi. General-gubernatorlik birinchi navbatda maxalliy axolini rus-tuzum maktablariga jalb qilishni oʻylagani uchun gazeta saxifalarida yoritilayotgan makolalar ham asosan shu maqsadni kuzda tutar edi. Jadid matbuotining toʻng'ich farzandi" «Taravdiy» gazetasi bo'lib, u 1906 yildan boshlab chop etila boshladi. Uning dastlabki sonida gazeta o'zi to'g'risida bunday fikrlarni yozdi: «Gazetamiz «Taraqqiy nomida oʻlib, bora-bora jismi ham ismila muvofik oʻlib, millatimizni keyin qolmogʼiga, jaxolat va gaflat ilmida borishiga millatlardan kam darajada qolmogʼiga aslo rozi emasdurmiz». 1906 yil 14 iyunda «Taraqqiy» gazetasining 1- soni chiqishi bilan Turkistondagi mustamlakachi ma'murlar, shuningdek, maxalliy xukmron doiralar jiddiy tashvishga tushib qoldilar. Xur fikrning ashaddiy dushmani bo'lgan missioner N. P. Ostrouov taxririda nashr etilib turgan «Turkiston viloyatining gazeti» bu yangi matbuot organini uz yo'liga solishga o'rindi. Ammo gazetaning jadidlar fikriga tayanib ish koʻrishi uning dastlabki sonlaridanoq ma'lum bo'ldi. Gazeta general-gubernatorlik va uning nashri bo'lishi «Turkiston viloyatining gazeti «taqiblariga qaramasdan turli so'zni aytish yo'lidan qaytmadi. Chor xukumati «Taraqqiy» gazetasini xurfikrlik yo'lidan qaytarishga, mexnatkashlar manfaatini ximoya qilganligi uchun uni buzib tashlashga qattiq harakat qildi. Chunki gazeta saxifalarid a «Dunyo yiguvchila r, mexnat qiluvchilar xususida», «Duma xususida»,»Jaditlar kimlar?» «Boylar, byurokratiya va gazeta» kabi maqolalarda 9 davrning muammolari, shu bilan bir qatorda, maxalliy axolining manfaati bilan boglik masalalar kutarilgan edi. <Taraqqiy» gazetasidan tashqari, shu yillarda «Xurshid» «SHuxrat» «Samarkand», «Oina» kabi nashrlarda davr manzaralarini yorqin aks ettiruvchi maqolalar e'lon qilindi. Bu gazeta va jurnallarning saxifalarida Turkiston oʻlkasining iqtisodiy, madaniy va ma'rifiy hayotini yangilashga qaratilgan fikrlar ilgari surildi. Bu paytga kelib, jadidchilik yo'lboshchilari yetishib chiqa boshladi. Bular Maxmudxoʼja Bexbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, Ashurali Zoxiriy va boshqalardir 10 , Jadidlarning maqsad va fikrlari boʻyicha jamiyatni inqilobiy yo'l bilan emas, balki isloxot yo'li bilan yangilash lozim edi. Ular yangi usuldagi maktablarni tashkil qilish, u orqali mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashishni bu zulmdan qutulishning asosiy yo'llaridan biri deb bildilar. Jadid tashkilotchilarining dastlabki maqsadlari yangi usuldagi maktablarni tashkil qilish, ular orqali xalqning uygʻonishini ta'minlash deb tushundilar. Inqilobgacha bo'lgan jadid maktablarining sonini olimlar turlicha ko'rsatadilar. 1923 yilda Shokirjon Raximiy tomonidan toʻplab nashr qilingan «O'zbek maorifining o'tgandagi va xozirgi xoli» nomli kitobida berilgan ma'lumotga koʻra ular quyidagi tartibda bo'lgan. Dastlabki usuli jadid maktablarining tashkil etilishi quyidagi tartibda kechgan: 1892 yilda Qrimda, 1893 yilda Samarkandda, 1898 yilda Ashpekda va Issikkoʻlda, 1901 yilda Toshkentda, 1910-1915 yillarda Turkiston ulkasida jami 80 ta yangi usul maktablari mavjud edi. Jumladan: Yettisuvda 7 ta. Fargʼona 21 ta, Samarkandda 5 ta, Sirdaryoda 40 ta, Buxoroda 57 ta. K. Ye. Bendrinovning «Turkistonda xalq ta'limi tarixi ocherklari» nomli kitobida 1917 yil inqilobi arafasida (92 ta yangi usul maktablari bo'lganligi aytilgan). Jumladan, Sirdaryoda 46 ta, Fargʻonada 30 ta, Yettisuvda 18 ta, Samarqandda 5 ta Yangi usul maktablarining yillari buyicha rivojlanish darajasi quyidagicha bo'lgan: 1905 yilda sekin oʻsish: 1905-1910 yillarda tez oʻsish; 1915 yilga kelib ayrim ijtimoiy-siyosiy sabablarga kura pasayish boshlangan. Tadqiqotchi Yo'ldosh Abdullayevning «Eski maktabda xat-savod Urgatish kitobida berilgan ma'lumotga koʻra, Andijonda 34 ta, Qoʻqonda 24 ta, 10 Azizvajaev R. Ustoz Munavvar Qori // Fan va turmush. 1991. N7.-B. 36-38 10 Toshkentda esa 16 ta, jami 74 ta usuli jadid maktabi bo'lgan. Tadqiqotchining yozishicha, ushbu ma'lumotda yangi usuldagi maktablar tula ravishda xisobga olinmagan. U O'zbekistondagi xujjatasrovlarda ham bu xaqida aniq ma'lumot yo'qligini ta'kidlab o'tgan. Rasmiy xujjatlarning ko'rsatishicha, 1908 yilda Turkiston viloyatlarida 30 ta yangi usul maktablari bo'lgan va ularda 1300 bola o'qigan. 1915 yilda esa Turkiston oʻlkasida yangi usul maktablarining soni 63 taga yetgan, o'quvchilar soni esa 4100 tani tashkil etgan, Rus-tuzum maktablaridan farqli oʻlaroq, yangi usul maktablari pullik bo'lib, o'quvchilarning ota-onalari bolalarining o'qishi uchun, masalan, Fargʼona viloyatida I so'mdan 10 so'mgacha, Toshkent viloyatining Sebzor maxallasida 1 so'mdan 25 so'mgacha, Tarnovboshi maxallasida esa 35 so'mgacha pul tulashgan. Shuning uchun ham yangi usul maktablari o'qituvchilarining maoshi eski maktabdagi rus-tuzem maktablari O'qituvchilarining maoshiga nisbatan yuqoriroq bo'lgan. Turkistondagi jadidchilik harakatiga chor xukumati ma'murlari hamda maxalliy qadimchilar qattiq qarshilik ko'rsatdilar. Masalan, 1882 yilning 30 avgustida Ostroumov direktorlik qilgan o'qituvchilar seminariyasida gʼayri-jins musulmonlarining maorifi asoslarini qanday printsiplarda tashkil etmoq kerak degan mavzuda munozara bo'lib o'tadi. Munozarada seminariya O'qituvchilaridan N. Ostroumov, M. A. Murapievlar Ismoilbek Gaspralining loyixasini qattiq qoralaydilar 11 . «Agar biz taklif qilingan loyixani qabul etsak, deydi ma'ruzachi, shu vaktacha mudrab yotgan musulmon mutaassibligini uygʻotib yuboramiz va bu bilan koʻksimizda ilonni asragan bo'lib chiqamiz... Shu sababli musulmonlarimiz maorifining asosida ularni ruslashtirish... islomni buzish... umuman diniy jixatlarini buzish... yotmogʻi lozim. Soʻngra loyixa Turkiston general-gubernatori Rozenbaxga tanishib chiqish va fikr bildirish uchun topshiriladi. Loyixaga salbiy munosabatda bo'lgan gubernator uning ostiga <Oqibatsiz qoldirilsin» deb imzo cheqadi. 1893 yili Ismoilbek Gasprali Toshkentga keldi. Turkiston Harbiy ma'muriyati uni noxush qabul qildi va takliflariga xayrixoxlik bildirmadi. Ismoilbek Gasprali g'oyasini 11 Togaev E., Orifxujaev S. Dursda jadidchilik va uning moxiyatini o'rganish // Xalq ta'limi 1993.- N1.-B. 7-8. 11 yoqlagan va shu gʻoya boʻyicha Turkistonda maktab ochish uchun iltimosnoma yozgan Munavvar Qori ham rad javobini oladi. Turkistonda XX asr boshlarida ochilgan jadid maktablarida Saidrasul Aziziyning rus- tuzem maktablari uchun yozilgan «Ustodi avval» va Asqarali ibn Bayramali Kalininning «Muallimi soniy darsliklaridan foydalanildi. Bunday maktablarning rivojiga tuskinlik qiluvchi qadimchilar ularning muallim va tarafdorlarini «munofik», «daxriy» deb xakoratladilar. Masalan, sufizodani yangi maktab ochgani uchun Chustdan badarg'a qildilar. Samarqandlik Saidaxmad Siddikiy kup ming kishilik jamoa o'rtasida Ulugʼbek madrasasi jome sida «kofir deb e'lon qilindi, Toshkentlik Mirmuxsin SHermuhamedov esa Eski juva bozorida xaloyik o'rtasida sazoyi etildi. Turkiston general-gubernatorligida xalq maorifi ishlariga 1 084 082 so'm, ya'ni oʻlkaning 44 570 399 so'mlik umumiy byudjetidan 24 foiz miqdorda pul ajratgan. Boshqacha aytganda, maorif ishlariga 1 yilda 1 jon boshiga o'rta xisobda 23 tiyin sarf etilgan. Ushbu dalildan ko'rinadiki, general-gubernatorlik davrida milliy maktab va maorif ishlariga kam e'tibor qaratilgan, Shuning uchun ham jadidlar yangi usuldagi maktablarni ochish ishlari bilan jiddiy ravishda shugullanganlar. Jadidchilik harakatining asoschisi Ismoilbek Gaspraliy turkiy xalqlarning buyuk mutafakkiri edi. U turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasi bilan yashagani va shu gʻoya yo'lida faoliyat ko'rsatgani uchun tirikligidayoq millat otasi degan nom oldi. U Sharq xalqlari ma'naviy hayotida, xususan maktab - maorif ishlarida chinakam inkilob yasadi, «usuli jadid» nomi bilan tarixga kirgan yangi maktab tizimini boshlab berdi. U oʻz g'oyalarini keng xalq ommasiga tarkatish uchun matbuotga katta e'tibor berdi. 1883 yilning 10 aprel kuni u <Tarjimon» nomli gazetani chikara boshlaydi. Bor-yo'g'i 326 nafar obunachi bilan ish boshlagan gazeta 1884 yilga borib Turkistonning o'zidayoq 200 nusxada tarqatildi. Turkiston jadidlarining Munavvar Qori, Maxmudxoʼja Bexbudiy, Abdulla Avloniy. Xoji Muyin, Abdukodir Shakuriy, Ashurali Zoxiriy kabi vakillari «Tarjimon»ning faol muxlislari edi. «Qizil O'zbekiston gazetasining 1927 yil 7 iyun 6 sonida yozilishicha, oʻsha kunlarda Toshkentda okrug madaniyatchilarining kurultoyi bo'lib o'tgan, qurultoyda so'zga chiqqan Ziyo Sayd bunday degan: <Jadidlarning inqilobga qilgon «paxbarliklari 12 millatchilar bilan birga bolsheviklar firqasiga qarshi turishdan iborat edi. Bizning maktablarimizdagi otalar qoʻmitasi yonida bulgon komsomollar yacheykasi va bolalar tashkilotiga ta'siri bulmay kolmaydi. Otalar kumitasining maktab ochib berishi bizni ancha shubxaga qoldiradi. Bunday maqsadlari bolalarni milliy sarmoya mafkurasi bilan tarbiyalashdir. «Maktablarda ijtimoiy daryo beradurgʼon babzi muallimlar oʻzlarining tarjimai xollarini aytib berar ekanlar, shunday muxim daryolarni bunday muallimlarga topshirib kuyish chakki ish». Shundan keyin muzoqaraga chiqqan Munavvar Qori Abdurashidxonov ma'ruzaning bir necha moddalari ustida toʻxtab, ma'lumot tariqasida quyidagila rni gapiradi: «Ma'ruzachilarning tasbiri boʻyicha, bizning muallimlarimiz ichida maktab boshqa -yu, siyosat boshqa, deydurgʼon kishilar bor emish. Maktab qaysi sinf kulida bo'lsa, maktablarda shu sinfning mafkurasi tarkaladi va ilgari suriladi. Bu gapga koʻnmaganlarni yanglishgan kishilar, deb aytishga jasorat qilamiz. Jadidchilikka qanday baxo berish to'g'risida quyidagi asoslarni keltiramiz: jadid maktabi qay vaqtda va kimlar quli bilan vujudga chiqdi? Mana buni tekshirish uchun yigirma yil ilgarigi qarash, albatta, lozim. Xozirgi paytda o'rta ma'lumotga ega bo'lgan kishilar Moskva va boshqa joylarga borib o'qishni xavas qilsa, avvallari savodi chiqqan bir kishi Buxoroga borib o'qishni o'zi uchun bir sharaf deb bilar edi. Chunki ular ilmni faqat dingina deb bilar edilar, muxit shuni taqozo qilar edi. Jadid maktabi tashkil qilganlar ham eski maktab, Madrasa va Qorixonalarni yetishtirgan kishilar edi. Ular yolgʼiz Bog'chasaroyda chiqadurgon Ismoil Gaspraliyning gazetasini o'qirdilar va shu orqali maktabni yaxshi tushunib, kitoblar oldirar edilar. Bularga baxo yanglish va ortiqcha berilgan. Chunki oʻsha vaqtdagi jadid maktabiga ulamo, boy, va hamma qarshi edi. 13 1.2.Behbudiy Samarqand jadidlarining yirik namoyondasi Jadidlik harakatini chuqur oʻrganish, oʻsha davrda ijod qilgan va faoliyat yuritgan ziyolilar, taraqqiyparvarlarning ezgu maqsadlarini keng targʻib qilish davlatimizning doimiy diqqat eʼtiborida boʻlib kelmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 24 yanvarda Parlamentga yoʻllagan murojaatnomasida bu masalaga alohida toʻxtalib oʻtdi: “Umuman, biz jadidlik harakati, maʼrifatparvar bobolarimiz merosini chuqur oʻrganishimiz kerak. Bu maʼnaviy xazinani qancha koʻp oʻrgansak, bugungi kunda ham bizni tashvishga solayotgan juda koʻp savollarga toʻgʻri javob topamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targʻib etsak, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini anglab yetadi”. Jadidlik harakati va uning mohiyati bugungi kun uchun ham dolzarb va ahamiyatlidir. Prezidentimiz 2020 yil 30 sentyabrda imzolagan “Maʼrifatparvar jadidlik harakati namoyandalarini mukofotlash toʻgʻrisida”gi Farmonda jadidlar faoliyati yana bir bor eʼtirof etildi. XX asrning boshida oʻzining maʼrifatparvarlik faoliyati va fidokorona xizmatlari bilan milliy taʼlim-tarbiya tizimini yaratish va yurtimiz istiqloli, xalqimizning ozodligi va erkinligi, kelajak avlodlarning obod va farovon hayotini taʼminlashga qoʻshgan beqiyos hissasi uchun Abdulla Avloniy, Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlandi . Jadidlik harakati XIX asrning oxiri XX asrning boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim va Tataristonda yuzaga keldi. Qator maʼrifatli shaxslarning yangi siyosiy va ijtimoiy gʻoyalarni ilgari surishi jadidlik harakatiga asos soldi. “Jadid” soʻzi arab tilidan olingan boʻlib, yangi degan maʼnoni anglatadi. Bu davrda boshlangan yangi siyosiy, maʼrifiy va ijtimoiy jarayonlar jadidlik yoki taraqqiyparvarlar harakati deb nomlandi. Harakat asoschisi qrimlik Ismoilbek Gaspirinskiy edi 12 . Jadidlik harakati keyinchalik mintaqaning boshqa hududlarida ham keng yoyila boshladi. Xususan, XIX asrning oxiri XX asrning boshida Turkiston mintaqasidagi jarayonlarda jadidlik harakati muhim ahamiyat kasb etdi va qator 12 Karimov N. Jadidchilik nima?//San'at.-1991.-N1.- B.5-6. 14 ilgʻor gʻoyalar ilgari surildi. Oʻsha vaqtda Turkiston aholisining moddiy ahvoli ogʻir boʻlib, xalq orasida savodsizlik, diniy mutaassiblik keng tarqalgan edi. Jadidlarning fikriga koʻra, xalqni gʻaflat uyqusidan uygʻotishning yagona yoʻli ularni maʼrifatli qilish edi. Bu yoʻlda yangicha tuzum va tartiblarni joriy etish, yangi usul maktablarini ochish va insonlarni ilgʻor jahon tajribasidan voqif qilish lozim edi. Shu bois jadidlik harakatining mohiyati millat va jamiyatning tafakkurini yangi bosqichga olib chiqishdan iborat boʻlgan 13 . Jadidlik harakatining yuzaga kelishi va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish uchun oʻsha davrdagi tarixiy jarayonlarga toʻxtalish maqsadga muvofiqdir. XIX asr oxirida Chor Rossiyasi Turkistonni bosib olganidan soʻng xonlik davridagi tartibotni bekor qila boshladi. Turkistonning taraqqiyotdan ancha orqada qolib ketgani oʻlkada temir yoʻl qurilishidan, dastlabki sanoat korxonalarining bunyod etilishidan, rus olimlarining Oʻrta Osiyoga olib kelgan yangi ilmiy gʻoyalaridan keyin maʼlum boʻla boshladi. Xonliklar davridagi monarxiya tuzumi sababli oʻlkada hali-hanuz oʻrta asrlarga xos hayot tarzi hukm surar edi. Bu omillar yurtning ziyolilari va taraqqiyparvarlarini uygʻotdi. Turkistondagi jadidlar sifatida Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Fitrat, Choʻlpon, Ashurali Zohiriy, Isʼhoqxon Ibrat, Fayzullo Xoʻjayev, Abdulvohid Burxonovni taʼkidlash mumkin. Ular milliy uygʻonish harakatining boshida boʻldi. “Jadidlik mohiyatga koʻra siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va magʻlubiyatga uchrash davri boʻlib, ularni shartli ravishda toʻrtga boʻlish mumkin. Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895-1905; 1906-1916; 1917-1920; 1921-1929 yillarni oʻz ichiga oladi”. Samarqandda ham jadidlik harakati keng yoyilib, ularning bir qator yetuk namoyandalari yetishib chiqdi. Samarqand jadidlarining eng koʻzga koʻringan vakili, shubhasiz, Mahmudxoʻja Behbudiydir. “Turkistondagi jadidlik harakatining taniqli namoyandasi Mahmudxoʻja Behbudiy (1875-1919) mashhur dramaturg va publitsist, jamoat arbobi boʻlishidan tashqari, oʻz davrining yirik olimi, noshir va matbuotchisi sifatida chuqur iz qoldirdi”.13 Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar // Boshlang’ich ta’ lim. - 1992. - N «-12. - B. 50-52. 15 M.Behbudiy 1875 yilning 30 yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlogʻida, ruhoniy oilasida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxoʻja Solihxoʻja oʻgʻli Ahmad Yassaviyning avlodlaridan, ona tomonidan bobosi Niyozxoʻja urganchlik boʻlib, amir Shohmurod zamonida (1785-1800) Samarqandga kelib qolgan. 1894 yilda imom- xatiblik bilan shugʻullanib kelgan otasi Behbudxoʻja vafot etadi. Yosh Mahmudxoʻja togʻasi qozi Muhammad Siddiq tarbiyasi va qaramogʻida oʻsib voyaga yetadi. Arab sarfu nahvini kichik togʻasi Mulla Odildan oʻrganadi. Jadidlar Turkistonni qoloqlik, savodsizlik botqogʻidan olib chiqishning eng muhim omili xalqni savodli, maʼrifatli qilish ekanini yaxshi tushunar edi. Shu bois ular yangi usuldagi maktablarni tashkil qildi. Bu maktablarni oʻsha davrning ilgʻor kishilari, boylar moddiy va tashkiliy jihatdan qoʻllab-quvvatladi. Bunday maktablar dastlab 1893 yili Samarqandda, 1898 yili Qoʻqonda Salohiddin domla, 1899 yil eski Toshkentda Munavvar Qori, Andijonda Shamsiddin domla tomonidan tashkil etildi. 1900 yili Buxoroda ham Joʻraboy qori yangi usuldagi maktablarni barpo etdi. 1903 yili M.Behbudiy oʻz mablagʻi hisobidan Jomboyda xuddi shunday maktab ochdi. Jadid Hoji Muin va Shakuriy shu maktabda dars bergan. Mahmudxoʻja Behbudiy nafaqat yangi usul maktablarini tashkil qilish, balki ularni zamonaviy darsliklar, dunyoviy ilmlar bilan ham taʼminlash ishiga bosh-qosh boʻldi. Oʻzi qator darslik va risolalar yaratdi. “1903 yilda Samarqand atrofidagi Halvoyi va Rajabamin qishloqlarida uning tashabbusi bilan yangi maktablar ochildi. Behbudiy bu maktablar uchun “Risolai asbobi savod”, “Risolai jugʻrofiyai umroniy”, “Kitobul atfol”, “Amaliyoti islom”, “Tarixi islom” kabi darslik va risolalar yozdi. Behbudiy jadidlar yetakchisi, mintaqada taraqqiyparvarlik harakatining aʼzosi sifatida Samarqand shahrida turli yigʻin, kecha va mashvaratlarni tashkil qildi. Bu kabi yigʻilishlarga turli shaharlardagi taraqqiyparvar kishilar taklif etildi. Buxorolik mashhur maʼrifatparvar Sadriddin Ayniy Mahmudxoʻja Behbudiy haqida bunday eslaydi: “1908 yilda dars sheriklarimizdan boʻlgʻon Mirzo Abdulvohid bilan Buxorodan Samarqandgʻa kelgan edik. Bu sayohatimizda mulla Abdulqodir Shakuriy, mulla Ismatull o Rahmatu llozoda va bir qancha Samarq and 16 maʼrifatparvarlari oqshom majlisi uchun bizni bir yerga chaqirgʻon edi” 14 . S.Ayniyning qoʻshimcha qilishicha, bu uning Behbudiy bilan birinchi uchrashuvi edi. U bunday xotirlaydi: “Bu kecha Mahmudxoʻja koʻpincha fanniy masalalardan soʻz chiqarib, yerdan, koʻkdan, oydan, yulduzdan, qisqasi, ul vaqtgʻacha biz eshitmagan narsalardan koʻpgina soʻyladi”. Behbudiy faol noshirlik faoliyati bilan Turkistonda milliy matbuot rivojiga ulkan hissa qoʻshgan. Uning tashabbusi bilan oʻzi va boshqa taraqqiyparvarlarning maʼrifatparvarlik gʻoyalarini keng targʻib qilish maqsadida gazeta va jurnallar faoliyat koʻrsata boshladi. Behbudiyning saʼy-harakatlari va muharrirligida 1913 yildan “Samarqand” gazetasi chiqa boshlagan. Unda oʻsha davrning dolzarb ijtimoiy-siyosiy masalalariga eʼtibor kuchli edi. Gazetaning 1913 yil 30 iyuldagi sonida turkistonlik yoshlarning ogʻir ijtimoiy ahvoli, bolalarni maktabda oʻqitishning ahamiyati haqida toʻxtalib, bunday deyilgan: “Boshqa millatning yosh bolalari maktabda, lekin bizniki hammollikda va gadoylikda. Boshqa millat ulamosigʻa tobe ekan, bizni ulamo bilʼaks avomgʻa tobedur. Buning oxiri xarobdur. Yigirma, oʻttuz sana soʻngra yana yomonroq boʻlur, musulmonlik ilm va adab ila qoim, millat axloq, fazl va hunar ila boqiy qolur”. Bundan tashqari, Buhbudiyning bevosita ishtiroki va tashabbusi bilan 1917 yil 16 apreldan boshlab “Hurriyat”, 1918 yildan 1922 yilgacha “Mehnatkashlar tovushi” gazetasi nashr etilgan va ularda mustaqillik, insonlarni ilm olishga, zamonaviy fikrlashga daʼvat etuvchi maqolalar chop qilingan. Behbudiyning noshirlik faoliyatida “Oyina” jurnali alohida ahamiyatga ega. 1913 yilning 20 avgustidan chiqa boshlagan bu jurnalda milliy birdamlik, turkiy xalqlarning hamjihatligi kabi masalalar koʻtarilgan. Millat va uning haq-huquqlari, tarixi, til va adabiyoti masalalari, dunyodagi ahvolga doir qiziqarli maqolalar berib borilgan. Behbudiyning millat taraqqiyotida xorijiy tillarni oʻrganishning ahamiyati haqidagi fikrlari diqqatga sazovor. U xorijiy tillarni oʻrganish zamonning zarurati ekanini taʼkidlab, uni diniy tomondan ham asoslashga harakat qildi: “Yana bir til va 14 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 17 xat borki, butun olam bir-birila aning ila soʻylaydur. Ul faranse tili xatidur. Gʻayridinning ilm va xatini oʻrganmoq shariatcha durustdur. Hadisi sharifdan maʼlum boʻladurki, janob Paygʻambar (S.A.V.) oʻz sahobalaridan Zayd bin Sobit(gʻa) yahudiy xatini oʻqub-oʻrganmoqqa buyurgan ekan. Va ul janob amri hazrat nubuvvat panohi ila yahudiy xatini oʻrganib, hazrat Paygʻambar (S.A.V.)gʻa yahudiylardan keladurgʻon xatlarni oʻqub berar ekan” 15 . Behbudiy Turkistonda islom dinining oʻrni va mavqei yuqoriligi, diniy ulamolarning xalq orasidagi obroʻsini inobatga olgan holda, oʻz gʻoyalarini targʻib qilishda diniy va dunyoviy qarashlardagi muvozanatni saqlashga harakat qilgan. Bu haqda tarix fanlari doktori, professor Q.Rajabovning quyidagi fikrlarini keltirish oʻrinli: “Behbudiy ham din va millatni ittifoq etishga, islohot oʻtkazishga, ziyoli va taraqqiyparvarlarni, boy va ulamoni birlashtirishga daʼvat etdi. U taraqqiyparvarlar va ulamolarning xalq orasida obroʻsi unchalik katta emasligi, shu bois qadimiy ulamolar bilan hamkorliksiz ish olib borilsa muvaffaqiyatga erishish qiyinligi toʻgʻrisida kuyunib soʻzlar edi”. Behbudiyning maʼrifatparvarlik gʻoyalari, jamiyatni isloh qilish, jaholatga qarshi kurashish masalalaridagi fikrlari uning “Padarkush” asarida yorqin ifodalangan. Bu asarda dunyoviy ilmlarni egallashning ahamiyati, keng dunyoqarashli yoshlarning mamlakatni taraqqiy ettirishdagi roli mohirona tasvirlangan: “Olimi zamoniy boʻlmoq uchun bolalarni, avvalo, musulmoniy xat va savodini chiqarub, zaruriyatiy diniya va oʻz millatimiz tilini biladirgʻondan soʻngra hukumatimizning nizomli maktablariga bermoq kerakdur, yaʼni gimnaziya va shahar maktablarini oʻqub tamom qilgʻonlaridan soʻng Peterburg, Maskov dorilfununlariga yuborib, dokturlik, zakunchilik, injenerlik, sudyalik, ilmi sanʼat, ilmi iqtisod, ilmi hikmat, muallimlik va boshqa ilmlarni oʻqutmoq lozimdir”. Mahmudxoʻja Behbudiyning yurt ozodligi, millat taraqqiyoti yoʻlidagi saʼy-harakatlarini tadqiq etishda uning siyosiy faoliyatini ham inobatga olish lozim. 1917 yildagi fevral inqilobi va Rossiya podshosi Nikolay Romanovning taxtdan agʻdarilishi Turkiston jadidlarini faollashtirib yubordi. “Hurriyat” gazetasining 1917 15 Karimov N. Jadidchilik nima?//San'at.-1991.-N1.- B.5-6. 18 yil 13 may sonida Behbudiyning “Muhtaram samarqandiylargʻa xolisona arz” nomli murojaati chop etildi. Unda ozodlik, hurriyat haqida quyidagicha fikr bildiriladi: “Hozirda boʻlsa, Xudoi taolo bizgʻa hurriyat berdi. Diniy va milliy islohot va taraqqiyimiz uchun harakat va saʼy etmoqqa yoʻl ochuqdir” 16 . M.Behbudiy 72 kun umr koʻrgan Turkiston Muxtoriyatining parlamenti – Milliy Majlis tarkibiga kiritilgan edi. Oʻsha vaqtda zamonaning eng ilgʻor ziyolilari, taraqqiyparvarlaridan tashkil topgan Turkiston Muxtoriyatida masʼul lavozimni egallash Behbudiyga faxr bagʻishlagan edi. U: “27 noyabrda Hoʻqandda umumiy musulmon syezdida Turkiston Muxtoriyati eʼlon qilindi. Muborak va xayrli boʻlsin! Kamina ham majlisda boʻlish uchun iftixor etaman. Yashasun Turkiston Muxtoriyati!”, degan edi. Biroq juda qisqa muddatdan soʻng – 1918 yilning fevralida bolsheviklar tomonidan Turkiston Muxtoriyati hukumati tarqatib yuborildi. Xulosa qilib aytganda, Turkiston mintaqasida XIX asr oxiri XX asr boshida roʻy bergan ijtimoiy- siyosiy jarayonlar oʻlkada zamonavi y fikrlaydig an taraqqiyparvarlarning maydonga chiqishiga sabab boʻldi. Ularning millatni uygʻotish, jaholatga qarshi kurashish, mamlakatni taraqqiy ettirish yoʻlidagi mardonavor kurashi jadidlik harakati nomi bilan tarix zarvaraqlaridan joy oldi. Mahmudxoʻja Behbudiy bu harakatda millat fidoyisi sifatida muhim rol oʻynadi. Uning ijtimoiy-siyosiy faoliyatini, tarixiy jarayonlarda tutgan oʻrnini yoritish, tahlil qilish alohida tadqiqotlar olib borishni taqozo etadi. 16 Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar // Boshlang’ich ta’ lim. - 1992. - N «-12. - B. 50-52. 19 II BOB. SAMARQAND JADIDCHILIK NOMOYONDALARINING PEDAGOGIK FIKRLARINING SHAKILLANISHI 2.1 .Samarqanda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan tarixiy- ma'rifiy shart- sharoitlar Abdulla Avloniy o‘zi ochgan maktab uchun to‘rt qismdan iborat «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim», «Maktab gulistoni», «Turkiy guliston yoxud axloq» kabi darsliklar va o‘qish kitobini yaratdi. Maktab-maorif ishlariga ko‘mak ko‘rsatuvchi «Jamiyati xayriya» tashkil etdi. «Nashriyot» shirkati tuzib, Xadrada «Maktab kutubxonasi» kitob do‘konini ochadi. U 1913-yilda tashkil etilgan professional «Turon» nomli teatri to‘garagining tashkilotchilaridandir. Bu to‘garak keyinchalik Hamza tomonidan tashkil etilgan truppa bilan qo‘shilib hozirgi bosh drama teatri Hamza nomidagi hozirgi Milliy davlat akade- mik teatriga asos bo‘ldi.Avloniy to‘garagidan keyinchalik mash- hur inqilobchi va madaniyat arboblari bo‘lib tanilgan Nizomiddin Xo‘jaev, G‘ulom Zafariy, Shokirjon Rahimiy, Shamsiddin Sharofiddinov (Xurshid), Mannon Uyg‘ur singari ulug‘ shaxslar yetishib chiqdilar. Ular jadid yozuvchilar: Mahmudxo‘ja Behbudiy, Hamza, Abdulla Qodiriy asarlarini sahnalashtirar va asosiy rollarni o‘zlari o‘ynar edilar. 1916 -yilda ozarbayjonlik mashhur aktyor Sidqiy Ruhillo Toshkentga kelib «Turon» gruppasi bilan birga «Layli va Majnun» spektaklini sahnalashtiradi. Abdulla Avloniy bu spektaklda Qaysning otasi rolini ijro etadi. Ayni chog‘da Avloniy o‘z teatri uchun «Pinak» (1915), «Advokatlik osonmi?» (1916) kabi sahna asarlari yozib beradi va ularni sahnalashtiradi. Bundan tashqari u tatar va ozarbayjon jadid yozuvchilarining asarlarini o‘zbek tiliga tarjima ham qilgan. Abdulla Avloniy millat va yurt qayg‘usi bilan, mamlakat is- tiqboli va ravnaqi ezgu niyati bilan yashadi va u bilan nafas oldi, o‘z asarlarida uni kuylab tarannum etdi. Bu borada Avloniyning quyidagi so‘zlari g‘oyatda ibratlidur va xuddi bugungi kunda bizni o‘ylab aytilgan so‘zlarga o‘xshaydi: «Har bir millatning dunyoda borligin ko‘rsaturg‘on oynai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmoq millatning ruhini yo‘qotmakdur... Yohu bizga na bo‘ldi? Bobolarimiz yo‘lidan chiqib ketduk! Yaxshi qo‘shningdan olguncha yomon uyingni qidir, demishlar. Bobolarimizga yetishg‘on va yaratgan 20 muqaddas til va adabiyot bizga hech kamlik qilmas. O‘z uyimizni qidirsak va axtarsak yo‘qotganlarni ham topamiz. Yo‘qolsa yo‘qolsun, o‘zi boshimga tor edi, deb Yevropa qalpog‘ini kiyub, kulgu bo‘lmak zo‘r ayb va uyotdur». Xullas, Abdulla Avloniy jadidchilik harakatining yirik vakili sifatida XX asr boshlaridagi milliy uyg‘onishga munosib hissa qo‘shdi. Davr va zamon nafasi hozirjavob ma’rifatparvar va demok- ratik shoirlardan biri Hamza (1889-1929)dir 17 . Hamza madrasada o‘qishni tashlab jadidchilik g‘oyalari ta’sirida o‘z tashabbusi bilan Marg‘ilon, Qo‘qon va boshqa shaharlarda mehnatkashlar bolalari uchun yangicha usulda Hamza ijodiy dunyoqarashining shakllanishida uning 1911-yilda Afg‘oniston, Hindiston, Makkai mukarrama, Madinai munavvara, Shom, Bayrut, Istanbul kabi xorijiy mamlakatlar va shaharlarga qilgan safari katta rol o‘ynadi. Maorif tarqatish, xalqni ilmli va ma’rifatli qilish Hamza dunyoqarashining markazida turardi. U bir emas uchta darslik yaratdi: «Engil adabiyot», «O‘qish kitobi» va «Qiroat kitobi» (1914- 1915)da she’riy shaklda m a’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib etsa, nasrda xalqning eng yaxshi aqidalarini - mehnatsevarlik, rostgo‘ylik, birodarlik va zulmga nafratni yoshlar ongiga singdiradi. Hamza ma’rifatning hayotdagi o‘rnini o‘zining 1916-yilda yozgan «Zaharli hayot» dramasida yanada bo‘rttiribroq talqin etadi. Asar bosh qahramoni ayol kishi (Maryamxon) bo‘lib, u o‘z sevgilisi va sevguvchisi Mahmudxonni haqiqat va adolat yo‘liga ya’ni ma’rifat va baxtiyorlik yo‘liga boshlaydi. Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘zining 1915- 1917-yillarda bostirib chiqargan oltita ashulalar to‘plamini «Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar majmuasi» deb atalgan umumiy sarlavha ostida e’lon qiladi. «Oq gul», «Qizil gul», «Yashil gul», «Sariq gul», «Pushti gul» va «Safsar gul» nomlari bilan e’lon qilingan mazmunan bir-biriga yaqin bo‘lgan bu asarlarning barchasiga shoirning «Uxlama, o‘zbek eli, asri taraqqiy vaqtida» misrasi epigraf bo‘lib xizmat qiladi. Hamza chor Rossiyasining mustamlakachilik va saltanat- chilik siyosatini keskin qoralaydi. Ayniqsa u birinchi jahon uru- shi 17 Karimov N. Jadidchilik nima?//San'at.-1991.-N1.- B.5-6. 21 munosabati bilan Rossiyaning Turkiston xalqlariga nisbatan o‘tkazgan zo‘ravonlik, talonchilik siyosatini la’natlaydi. Chor Rossiyasining front orqasi uchun yerli aholini mardikorlikka safarbar qilish haqidagi 1916- yil 25-iyundagi farmoni shoirning mustamlakachilarga nisbatan nafrat va g‘azabini qo‘zg‘otadi. Hamzaning «Safsar gul» to‘plamiga kirgan she’rlarining hammasi «mardikorlar»ning og‘ir kechinmalari va qismatlarini aks ettiradi. Abdurauf Fitrat (1886-1938)1 jadidchilik harakatining yirik namoyandalaridan biridir. U hali 1909-1913-yillarda o‘qishni Istanbulda d avom ettirib yurgan kezlarida F.Xo‘jaevning bergan ma’lumotiga ko‘ra hamyurtlari bilan birgalikda «Buxoro ta’limi (umumiy) maorifjamiyati»ni tuzgan. Bu jamiyat buxoroliklarning o‘zaro moddiy-ma’naviy uyushmasi vazifasini bajargan. Fitrat adabiyotga shoir va adabiyot shunos sifatida kirib keldi. Ko‘p o‘tmay o‘zini dramaturgiya va nasrda ham sinab ko‘rdi. U «Munozara» (dastlabki nomi «Hin- distonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi») asari ni Turkiyaga borishidan oldin, 1905-1907-yillarda yaratgan. «Sayha», «Sayyohi hindi», «Rahbari najot», «Tarixi Islom» asarlarini esa Turkiyada tahsil olgan paytida yozganva «Munozara» 1908- yilda, «Sayha» 1910-yilda «Sayyohi hindi» 1913-yilda Istanbulda bosilib chiqqan. «Rahbari najot» va «Oila» 1915-1916-yillarda Bokuda nashr qilingan. Bu asarlar o‘sha davrdayoq xalq orasida keng tarqaldi. Boshqa tillarga ham o‘girildi.Masalan, «Munozara» 1909-1914-yillar orasida turk, ozarbayjon tillarida, «Sayyohi hindi» rus tilida chop etilgan. «Rahbari najot»ni esa do‘sti, shoir va noshir Abdulvohid Burhonov Sankt- Peterburgda nashrdan chiqargan. Bulardan tashqari, uning «Mavludi Sharif», «Abo Muslim», «Begijon» asarlari va dastlabki she’rlari «Oyna», «Taraqqiy», «Sadoi Turkiston», «Turon», «Hurriyat», «Buxoroi Sharif» kabi gazeta va jurnallar sahifalarida e’lon qilingan. Fitrat Buxoro jadidchilarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma’rifat va m adaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi 18 . Lekin bu harakat sharoitga qarab turli yerda turlicha sodir bo‘ldi. Jumladan, 1915-1916-yillarga qadar buxorolik jadidlar yakdil va yagona jabha bo‘lib, ish olib borgan 18 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 22 bo‘lsalar keyinchalik ular ikkiga bo‘linib ketdilar. Jadidlarning bir qismi (Abdulvohid Burhonov boshchiligida) eski tarzda faqat madaniyat tarqatish yo‘lini tutgan bo‘lsa, ularning yana bir boshqa bo‘lagi Fitrat, Fayzulla Xo‘jaev kabi chet ellarda o‘qib kelgan yoshlar omma o‘rtasida ma’rifat va madaniyat tarqatish bilan birga amirga qarshi kurashni ham yoqlab chiqdilar. Bu guruh tarixda «Yosh buxoroliklar» degan nomini oldi. Bunday bo‘linishning asosiy sabablari: Birinchidan, Turkiston o‘lkasi, shu jumladan Buxoro amirligidagi ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy vaziyatning og‘irligi, rus podshosi va amirlikning ikki yoqlama zulmkorlik siyosati, ikkinchidan, bolshevoylarning mahalliy xalq o‘rtasida yurgizgan tashviqot va targ‘ibotlari ta’siriga ishonuvchanlik va nihoyat, uchinchidan mahalliy xalq vakillarining siyosiy qorong‘ilikda saqlanganligi, ularning g‘oyaviy nazariy saviyasining yetarli darajada rivojlanmaganligidir. Fitrat o‘z ona diyorini ozod va hur ko‘rishni orzu qiladi. O‘z niyatlari, ezgu armonlarini amalga oshirishda ojizlik qilgan Abdurauf Fitrat ulug‘ bobokalonimiz sohibqiron Amir Temurlar singari millat fidoyilarini qo‘msaydi. U «Temur sag‘anasi» dramasida o‘z qahramoni tilidan Amir Temurga murojaat qiladi: «Xoqonim, ezilib talang an, talanib yiqilgan, yiqilib yaralangan turk elining bir bolasi sendan ko‘mak istarga keldi. Bog‘lari buzilgan, gullari so‘lgan, bulbullari uchirilgan Turonni bir qorovuli senga arz etarga keldi». Jadidichilik harakatida faol qatnashib Turkiston milliy istiqloli uchun kurashgan xalqimizning ajoyib farzandlari Saidahmad Siddiqiy Ajziy (1864-1927), Karimbek Sharifbek o‘g‘li Komiy (1865-1922), Tavallo (1883-1959), Is’hoqxon Ibrat (1862- 1937), Xislat (1880-1945) va boshqalar ham o‘zlaridan so‘ng boy ijodiy meros qoldirganlar. Ana shu ulug‘ zotlar orasida o‘zining betakror va ibratomuz ijodi bilan Tavallo alohida o‘rin egallaydi.Uning ijodida jadidchilik harakati va adabiyotining ta’siri kuchli bo‘ldi. Shoirning 1913- yilda «Bayoz», 1917-yilda 36 «Ravnaqul islom» to‘plamlari bosmadan chiq- qan. Tavallo asarlari asosan, Vatanni sevishga, ardoqlashga, xalqni, mil- latni hurmatlashga, ilm-ma’rifatni, san’atni sevishga da’vat etadi 19 . O‘zbek jadid dramaturgiyasi va teatriga ilk bor asos solgan Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘ldi. Uning “Padarkush” dramasi 19 Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar // Boshlang’ich ta’ lim. - 1992. - N «-12. - B. 50-52. 23 birinchi bor 1914 yil 27 fevralda Toshkentdagi “Kolizey” teatrida qo‘yilishi juda katta madaniy-ma’rifiy voqea bo‘ldi. Bu kun o‘zbek teatriga asos solingan sana sifatida tarixga kirdi. Shunday qilib, milliy jadid adabiyoti dramaturgiyasi va teatri paydo bo‘ldi. Adabiy tanqidchilik va badiiy tarjimonchilik ham shakllandi. Qozon, Istanbulda chop etilgan jadidchilik ruhidagi adabiyotlar Turkistonga tez kirib, keng yoyila boshlaydi. Istanbulda tashkil topgan «Jamiyati xayriya», «Nashriyot shirkatlari» kabi ijtimoiy tashkilotlar Buxoro va Xivada ham maydonga keladi. Bu jamiyatlar ichida kamol topgan jadidchilik harakati o‘sib, 1908 - yilgi Turkiya inqilobi tufayli yuzaga kelgan «Yosh turklar» harakatiga taqlid qilgan. Xivada «Yosh xivaliklar», Buxoroda «Yosh buxoroliklar» jamiyatlarini yuzaga keltiradi. Bu jamiyatlar oxir-oqibatda siyosiy partiyalar maqomini oladilar.Bunday jadidchilik harakatining siyosiy tashkilotlari, jamiyatlari qisqa vaqt ichida Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Andijon kabi Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida nufuzli tashkilotlarga ega bo‘ladi. Jadidchilik harakati muhitida jadidchilik adabiyoti ham yuzaga keladi, mukammal bir shaklga kiradi. Ham nasrda, ham nazmda yangilanish, qoloqlik va jaholatdan qutulish, rus istilosiga qarshi kurash, ma’rifat va hurriyatga erishish, istiqlolni qo‘lga kiritish g‘oyalari bilan to‘lib-toshgan yangi bir adabiyot shakllanadi. Behbudiy bunday adabiyotning ilk namunalarini yaratadi. Undan so‘ng Fitrat va boshqalar maydonga chiqqan edi. 1900-yili Buxoroda Jo‘raboy tomonidan yangi usuldagi maktab ochiladi. 1908- yili bunday maktab Mirza Abdul Vohid tomonidan ham ochiladi. Buxoro amiri 26 bu maktablarni tan olishga majbur bo‘ladi. Mufti Domullo Ikrom bu yangi usuldagi maktablarning diniy jamoat tomonidan qabul qilinishiga erishadi. Buxoroda Ahmadjon Mahdum, Sadriddin Ayniy, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘li, Abdulvohid Rafiy Mahdum «Tarbiyai Atfol» nomli yashirin jadidchi jamiyatini tuzadilar. Bu jamiyat imperializmga, mustamlakachilikka, jaholatga qarshi kurash boshlab yuboradi. «Tarbiyai Atfol» jamiyati Turkiyada tahsil ko‘rayotgan talabalarga yordam ko‘rsatish maqsadida Istanbulda shu’ba tashkil etadi. Uning rahbariyati Sodiq Ashur o‘g‘li Abdurahmon va Abdurauf Fitratlardan iborat edi. Buxoro jadidlarining yana bir jamiyati «Turon nashri 24 maorif» jamiyati edi. Uning tashkilotchilari Abdurauf Fitrat, Muqim Boyjon, Ahmadjon Mahdum, Olimjon Idrislar bo‘lgan. Bu jamiyat qisqa vaqt ichida Turkiyaga talabalar jo‘natadilar. Ular tez orada ilm odamlari bo‘lib yetishadilar. S. Ahmedov va Q. Rajabov «Jadidchilik» maqolasida ta’kidlaganlaridek Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Toshkentda Munavvar Qori, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Abdulla Avloniy, Buxoroda Fitrat, F. Xo‘jaev, Usmonxo‘ja, Abduvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Qo‘qonda Ashurali Zohiriy, Obidjon Mahmudov, Hamza, Orenburgda Ahmad Boytur- sun, Miryoqub Dulat, Andijonda Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon, Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jaev, Xorazmda Polvon- niyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov Turkiston jadidchilik harakatining ulug‘ namoyandalari edilar. O‘lkada jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi va rivojlanishida Sharq mamlakatlari, birinchi navbatda Yaqin Sharq va Turkiyaning, xususan, «Yosh turklar» partiyasining ijobiy va demokratik ta’siri bo‘lgan. Turkistonning o‘zidagi Muqimiy, Furqat, Avaz O‘tar, Berdaq va boshqalarning ilg‘or demokratik qarashlaridagi g‘oyalar bilan sug‘orilgan asarlarisiz jadidchi lik harakatini tasavvur etish mumkin emas. 20 Turkistonda jadidchilik g‘oyalarini aholi o‘rtasida keng tarqatish va targ‘ibot qilishda tatar ziyolilarining xizmatlari ham katta bo‘ladi. Ana shunday ma’rifatparvardan biri Ismoil Gaspirinskiy (1851-1914) edi. U 1908- yilda Turkistonda bo‘lib ilg‘or ma’rifatvarlardan Muftiy Mahmudxo‘ja Behbudiy, A.Shakuriy va boshqalar bilan uchrashadi, o‘zbek, tojik, tatar bolalari uchun yangi maktablar ochib jadidchilik g‘oyalarini keng tarqatadi. Bunday g‘oyalarni tarqatishda Ismoil Gasnirinskiyning o‘zi tashabbus ko‘rsatib chiqargan «Tarjimon» gazetasining o‘rni katta bo‘ladi. U musulmon milliy ozodlik harakatining yo‘lboshchisi sifatida tanilgan edi. «Dor ul-rokat musulmonlari» ilmiy-fantastik asari, «Yuz yildan so‘ng 2000-sana» badiiy- publitsistik roman, «Turkiston ulamosi» kabi kitoblar uning qalamiga mansub edi. Turkistonda jadidchilik harakatining yirik vakillaridan Mahmudxo‘ja Behbudiy (1871-1919)dir. U tarixda «Turkiston jadidlarining otasi» deb nom olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy istiqlol 20 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 25 uchun kurashning oldingi saflarida borgan yalovbardorlardan edi. Fayzulla Xo‘jaev Behbudiy haqida bunday degandi: «Siyosiy, ijtimoiy faoliyati, bilimining kengligi jihatidan o‘sha zamon Turkistonidagi jadidlar orasida unga teng kela oladigani bo‘lmasa kerak». Behbudiy Gaspirinskiy yo‘lga qo‘ygan «usuli jadid» maktablarini Turkistonda qaror toptirishda, ularni darslik va qo‘llanmalar bilan ta’minlashda jonbozlik ko‘rsatadi. Yangi tipdagi maktablarning milliy-madaniy taraqqiyotimizda muhim omil bo‘la olishi mumkinligi haqida o‘nlab maqolalar yozadi. «Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy» («Qisqa umumiy geografiya»), «Kitobat-ul atfol» («Bolalar maktubi»), «Muxtasari tarixi islom» («Islomning qisqacha tarixi»), «Amaliyoti islom», «Madhali jug‘rofiyai umroniy («Aholi geografiyasiga kirish»), «Muxtasari jug‘rofiyai Rusiy» («Rusiyaning qisqacha geogr afiyasi») kabi darsliklar yaratadi. Nashriyot tashkil qilib, darsliklar va qo‘llanmalar, xaritalar bosib chiqargani ma’lum. Bular ilk o‘zbek maktablari uchun tuzilgan darslik va qo‘llanmalar sifatida emas, til-yozuv madaniyatimiz taraqqiyoti nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. Behbudiy 1913-yilda «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini chiqaradi. Gazeta dastlab 2, so‘ng 4 betlik bo‘lib, haftada 2 marta chiqqani va moddiy tanglik tufayli 45-sonidan keyin to‘xtagani ma’lum. «Oyina» o‘lkada o‘zbek tilida chiqqan birinchi jurnal edi. U xalq orasida ancha mashhur bo‘lgan. Boshida haf- tada bir, 1914-yildan esa har o‘n besh kunda chiqqan. Ziyo Said «O‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga doir materiallar»ida bu jurnalning 2 yil davomida 68 soni (jami 1720 bet) dunyo yuzini ko‘rib, 1915-yil 15-iyunda to‘xtaganini ma’lum qiladi. 1912-yilda yozilib 1913-yilda bosilgan «Padarkush» dramasi Behbudiyga juda katta shuhrat keltirdi. Garchi birinchi o‘zbek dramasi («Mahramlar») xronologiyaga ko‘ra bir yilcha oldin Namanganda Abdulrauf Shahidiy tomonidan e’lon qilingan bo‘lsada, bu sohada ham karvonboshi bo‘lib Behbudiy tarixga kiradi. Asar 1914-yilning 15-yanvarida Samarqand havaskorlari tomonidan sahnaga qo‘yiladi. 27-fevralda esa Toshkentdagi mashhur «Kolizey»da «Turon» truppasi o‘z faoliyatini shu spektakl bilan boshlaydi. Shundan 26 so‘ng Buxoro, Qo‘qon, Andijon, Namangan, Kattaqo‘rg‘on kabi juda ko‘p shahar- larda sahnaga qo‘yiladi. Asar jamoatchilikka, ayniqsa, adabiyotga kirib kelayotgan yoshlarga qattiq ta’sir ko‘rsatadi. «1913- yillarda chiqqan «Padarkush» pesasi ta’sirida «Baxtsiz kuyov» degan teatr kitobi- ni yozib yuborganimni o‘zim ham payqamay qoldim», - qayd etadi Abdulla Qodiriy o‘z tarjimayi holida. 1916-yilda Toshkentga - navbatdagi safarga kelgan taniqli sharqshunos akademik A.N.Samoylovich «Kolizey»da Avloniyning Jalil Mamadqulizoda asari asosida tayyor- langan «O‘liklar» spektaklini ko‘radi. Bosilib chiqqan barcha o‘zbek dramalarini ko‘zdan kechiradi. «Sartlarning dramatik adabiyoti» nomli maqola yozadi. 7 drama - «Padarqush», «To‘y», (Nusratulla Qudratulla), «Baxtsiz kuyov» (A. Qodiriy), «Axloq», «Juvanmarg» (Abdulla Badriy), «Ko‘knori», «Eski maktab-yangi maktab» (Hoji Muin) asosida Turkistonda «Yangi adabiyot» maydonga kelganini ma’lum qiladi. U yozadi: «Turkistondagi yangi adabiyotning markazi Samarqandda bo‘lsa kerak, yosh adiblarning bosh ilhomchisi sifatida esa, na tojik na turk asli «xo‘ja» samarqandlik mufti Mahmud Behbudiyni e’tirof etish kerak bo‘ladi». Marhum sharqshunos olim Laziz Azizzoda Behbudiyning sobiq Turkiston o‘lkasining ijtimoiy, madaniy va adabiy rivojidagi o‘rni, roli va ahamiyatiga juda katta baho berib, uni hatto fransuz ma’rifatparvari Jan Jak Russo, rus inqilobchi demokratlari N.G.Chernishevskiy, Dobrolyubovlar, tatar va ozarbayjon ma’rifatparvarlari Shahobiddin Marjoniy, Qayum Nosiriy, Mirza Fatxali Oxundov, Naxafbek Vazirovlar bilan qiyoslagan 21 . O‘zbekistonda Navoiy, Ulug‘bek kabi buyuk zotlar bilan birga Behbudiyga ham haykal o‘rnatish kerak», deb yozgan edi. Jadidichilik harakatining yirik vakillaridan bo‘lgan Munavvar Qori Abdurashidxonov (1878-1931)2 Ismoil Gaspirinskiyning o‘qish va o‘qitish, madrasa va maktab islohotiga oid fikrlarining Turkistondagi otashin targ‘ibotchilaridan biri edi. Bunda Bog‘chasaroyda nashr etilgan «Tarjimon», Tataristonda chop etilgan «Vaqt», «Yulduz», Istanbulda bosilgan «Siroti mustaqim» («To‘g‘ri yo‘l»), kabi matbuot nusxalarining Turkistonga turli yo‘llar bilan 21 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 27 tarqalishi katta o‘rin egalladi. Munavvar Qori 1901- 1904-yillarda qrimlik do‘sti Rasim Kishod yordamida Toshkentda «usuli sovtiya» maktabini ochadi. 1910-yilga kelganda bunday maktablar 10 tagacha yetadi. Chor ayg‘oqchisi 1912- yilda bunday yozgan edi: «Toshkent shahrida yashab turgan Munavvar Qorining hozirgi paytda 80 o‘quvchisi bor. Ularni tatar uslubida o‘qitadi. Bu maktabning o‘quvchilari sart tilida sahna asarlari qo‘yadilar». «Nauka i prosveshenie» jurnalining ma’lumotlariga qaraganda, Munavvar Qori Abdurashidxonovning «Namuna» maktabida bir necha yuz bola o‘qigan. Bu maktabda tayyorgarligi anchagina jiddiy bo‘lgan iste’dodli yoshlar o‘qituvchilik qilishgan. Ularning qo‘lida ta’lim olgan yoshlar orasidan keyinroq Hamza, Qayum Ramazon, Oybek Mannon Uyg‘ur kabi iste’dodli adib va san’atkorlar yetishib chiqishdi. Ulug‘ pedagog olib borayotgan ishlar zolim chor hukumati vakillarini ancha bezovta qilib qo‘ydi. Bu haqda jadidchi Mo‘minjon Muhammadjonovning «Turmush urinishlari» asarida shunday yozilgan: «Olmaota (Verniy)da rus muallimlarining katta yig‘ini bo‘ldi, shul yig‘inda «tatarlar qozoqlar bilan birga 30 sart bolalari o‘qitilmasun! O‘qumishli tatarlarga Turkiston o‘lkasida turish uchun yo‘l qo‘yilmaslik kerak! Chunki ular sart, qozoqlarga bilim tarqatib, ko‘zlarini va fikrlarini ochadirlar. So‘ngra bizga yemak uchun Turkistonda non qolmaydir. 2-yangi tartib bilan o‘qituvchi muallimlar, progromlari, o‘qitadurgon kitoblari kimning asarlari ekanligini «inspektor»larga yozib ko‘rsatmaguncha bola yig‘ib o‘qita olmaydurlar», deb qaror berdilar. Chor amaldorlari maktablarning dasturlari bilan muntazam tanishib borganlar va imtihonlarda ishtirok etganlar». Sirojiddin Ahmadning «Munavvar Qori» maqolasida qayd qilinganidek Munavvar Qori pedogogik va badiiy asarlar ham yozgan. U Turkiston o‘lkasida birinchilar qatorida «Adibi avval», «Adibi soniy», «Er yuzi» («Jug‘rofiya»), «Havoyiji diniya» kitoblarini (1907-yilda) nashr ettirgan. 1914-yilda Salim Ismoil Ulviyaning Qur’on qiroati bo‘yicha saboq beruvchi «Tajvid»ini o‘zbekchaga tarjima qilib, Orenburgda nashr ettirgan. «Sadoi Turkiston» jaridasida bosilgan Kamiy, Xislat, So‘fizoda, Hamza kabi shoirlarning she’rlarini to‘plab, «Sabzazor» nomi bilan chop ettirgani ma’lum. Ulug‘ mutafakkir bu ishlar bilan ham cheklanmadi. O‘ziga 28 o‘xshash ochiq fikrli yoshlar - Ubaydulla Xo‘jaev, Abdulla Avloniy, Toshpo‘lat Norbo‘tabekov, Karim Norbekov va boshqalar bilan hamkorlikda 1909-yilda toshkentlik bir boyning raisligida «Jamiyati xayriya» tashkil etadi. Biroq, bu jamiyat iqtisodiy jihatdan bir necha ag‘niyolarning ion a va yordamiga suyangani uchun erkin ish olib bora olmaydi. Lekin rais o‘rinbosari bo‘lgan Munavvar Qorining tinib-tinchimasligi natijasida jamiyat taraqqiyparvar yoshlar qo‘liga o‘tadi 22 . Jamiyatning yangi a’zolari pul topmakka ham yangi yo‘llar izladi, bos hlab «Gramafon obshestvo sila» suylashib, har bir plastinkadan o‘n tiyin olmoq sharti-la bir hafta hofizlarni va o‘z tarbiyasidagi maktab shogirdlarining tovushini sotdi, bundan faqat shu yil ichindagina loaqal ikki ming so‘m kirsa kerakdir». Munavvar Qori Abdurashidxonov milliy matbuotning asoschilaridandir. U 1906-yil sentyabrda «Xurshid» («Quyosh») jaridasini nashr etdi va unga muharrirlik qiladi. «Najot» (1917- yil), «Kengash» (1917-yil), «Hurriyat» (1917- yil), «Osiyo», «Haqiqat», «Turon» kabi matbuot nashrlarida muharrirlik qiladi. Munavvar Qori matbuotga elni, millatni g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi, buyuk kuch, madaniyat va ma’rifatga chorlovchi buyuk vosita, haqiqat jarchisi deb qaradi.U «Sadoiy Turkiston» (1915-1918) jaridasida maktablarni takomillashtirish, imtihonlar o‘tkazish haqida yozar ekan: «...Butun dunyodagi madaniy millatlarning qayg‘u va hasratlariga ishtirok etmagan va bu shodlik masarratlaridan bahra olmagan bir qavm va bir millat bor esa, ul ham Turkiston turklaridirmiz», deydi. Munavvar Qori 1913-yildan o‘z faoliyatini boshlagan «Turon truppasining tashkilotchilaridan bo‘ldi. 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi «Kolizey» teatri binosida o‘zbek milliy teatrining birinchi ochilish marosimi bo‘ldi. Spektaklni birinchi pardasini ochish Munavvar Qori Abdurashidxonovga topshirildi. Mazkur tanatanada u bunday degan edi: «Turkiston tilida hanuz bir teatr o‘ynalmag‘onligi barchangizga ma’lumdir. Shul sababli ba’zi kishilarimiz teatrga, ehtimolki o‘yinbozlik yoki masxarabozlik ko‘zlari ila boqurlar. Holbuki, teatrning asl ma’nosi «Ibratxona» yoki «Ulug‘lar maktabi» degan so‘zdir. Teatr sahnasi har tarafi oynaband bir uyga o‘xshaydurki, unga har kim kirsa o‘zining husn va qabihini, ayb va nuqsonini 22 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 29 ko‘rib ibrat olur». Munavvar Qori Turkiston o‘lkasining qoloqligi sabablarini izlar ekan, «Mana, ket-baket yetgan bunday savollarga javob bermak uchun nodonliq va olamdan xabarsizliq demakdin boshqa chora yo‘qdir. Bu nodonliq va dunyodan xabarsizliq balosidan qutulmoq uchun avval oramizda hukm surgan buzuq odatlarning buzuqligini bilmak va o‘rganmak kerakdir», deydi u. U teatr san’atiga ana shu «buzuq odatlarning buzuqligini bilmak» va tuzatmak muassasasi, «tabibi hoziq» deb qaradi. Munavvar Qori Abdurashidxonov insonning ma’rifatli bo‘lib, ko‘zi ochilmaguncha vijdoni uyg‘onmasligini, vijdoni uyg‘onmasa na o‘zining, na xalqining erkini muhofaza qila olishini, bu - imonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan o‘z asarlarida ko‘rsatib berdi. Bu ulug‘vor yo‘lda u mardonavor va qahramonlarcha kurashadi. Abdulla Avloniy (1878-1934) o‘zbek xalqining atoqli shoiri, mual- limi va mutafakkiri, jadidchilarning yetuk vakillaridan biridir. U o‘z tarjimayi holida: «Turli gazeta va jurnallar o‘qishga tutindim. 1904- yilda jadidlar to‘dasiga kirdim.Mirobodda «usuli jadid» maktabi ochib o‘qituvchilik qila boshladim», deydi. 2.2 Samarqanda jadidchilik harakatining maorif, matbuot va adabiyot sohalaridagi amalga oshirgan islohotlari Jadidchilik harakati, shu vaqtgacha Islom dunyosida sira ham ko‘rinmagan ilg‘or va tezkor o‘qitish “Savtiya” (tovush) usuliga asoslangan jadid maktablari tashkil topishidan boshlandi. Bu maktablarda bolalar bir yilda savod chiqarib, mukammal o‘qish va yozishni o‘zlashtiradi. Buning uchun esa qadim an’anaviy musulmon maktablarida 5-6 yil o‘qish kerak bo‘lar edi. Aytish mumkinki, “Savtiya” usulidagi jadid maktabi Vatanimiz tarixidagi buyuk kashfiyotlar silsilasini boyitdi. Jadid maktabida diniy va dunyoviy ta’lim-tarbiya hamda ilm o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Bolalar qulay partalarda o‘tirib, xarita va rasmlar yordamida tez savod chiqardi va diniy – dunyoviy ilmilarni o‘rgandi. Jadid maktablarida qur’oni karim, matematika, geografiya, ona tili, rus, arab tillari, ashula va hatto jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi. Jadid maktablari to‘rt (boshlang‘ich) va yetti yillik edi. Masalan Munavvarqori Abdurashidxonovning yetti yillik maktabini bitirgan yoshlar 30 dunyoviy ilmlarni, rus tilini yaxshi o‘zlashtirgan holda jadid maktabida o‘qituvchi, maschitlarda imom bo‘lish, madrasa va hatto, xorijdagi dunyoviy oliy o‘quv yurtlarida o‘qish, savdo va boshqa korxonalarda kotib bo‘lib ishlash malakasiga ega bo‘lganlar.Bunday yetti yillik maktablar Toshkentdan tashqari, Qo‘qon, Samarqand kabi yirik shaharlarda ham ochiladi. Maktablar asosan 1 – 4 sinfdan iborat boshlang‘ich maktablar bo‘lgan. 1913/14 o‘quv yilidan ayrim joylarda 2 bosqichli tizim joriy qilina boshlandi. Bu tizimdagi maktablar namuna maktablari deb atalib, ularning 1 – bosqichi tahziriy (boshlang‘ich) sinflar, 2 – bosqichi rushdiy (yuqori) sinflar deyilgan. Xususan, M. Abdurashidxonovning namuna maktabi, A. Shukuriyning Samarqanddagi va A. Ibodievning Qo‘qondagi maktabida rushdiy (yuqori) sinflar (5 – 6 sinf) ham ish boshlagan. Jadid maktablari pullik va pulsiz edi. Har oyiga ota – onalar baholi qudrat, bir so‘mdan bir yarim so‘mgacha pul to‘ladi. Bu o‘rinda har ota – ona o‘zlarining boylik va kambag‘allik darajalarini shariat asosida belgilab pul beradilar. 20 – 35 % gacha kambag‘al va nochorlarning bolalari tekin o‘qitilib, o‘quv qurollari bilan ham ta’minlangan. O‘ziga to‘q oilalar esa o‘z xohishi bilan uch so‘mdan va undan ham ko‘p pul bergan. Bulardan tashqari jadidlar shaxsiy va ularning o‘zlari tashkil etgan xayriya jamiyatlari ham jadid maktablarini mablag‘ bilan ta’minlab turgan. Jadid maktablarining ochilishiga rus amaldorlari, musulmon mutaassiblari qarshilik qiladilar 23 . Jadidlar kalta matonat va fidoyilik bilan eski maktablarga tegmay namuna sifatida jadid maktablarini tashkil etib, omma orasida katta obro‘ qozondilar. Jadid maktablari qat’iy nizom va dastur va darsliklarga asoslandi. Tarixda birinchi bo‘lib, jadidlar o‘quvchilarga kundalik, chorak va yil lik baholar qo‘yishni joriy etdilar. Maktab ochgan jadidlar dastur, qo‘llanma va darsliklarni ham o‘zlari yaratdilar. Jadid maktablarining ochilishiga rus amaldorlari, musulmon mutaassiblari qarshilik qiladilar. Jadidlar katta matonat va fidoyilik bilan eski maktablarga tegmaynamuna sifatida jadid maktablarini tashkil etib, omma orasida katta obro‘ qozondilar. Jadid 23 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 31 maktablari qat’iy nizom va dastur va darsliklarga asoslandi. Tarixda birinchi bo‘lib, jadidlar o‘quvchilarga kundalik, chorak va yillik baholar qo‘yishni joriy etdilar. O‘quvchilar sinfdan-sinfga o‘tish va bitirish uchun jamoatchilik oldida ochiq chorak, yillik va bitiruv imtihonlarini topshirganlar. Maktab ochgan jadidlar dastur, qo‘llanma va darsliklarni ham o‘zlari yaratdilar.Saidrasul Saidazizovning “Ustodi avval”, Munavvarqori Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Adibi soniy”, “Tajvid” (Qur’onni qiroat bilan o‘qish usuliga oid qo‘llanma), “ Havoyiji diniya” (Shariat qonunlari to‘plami), “Yor yuzi”, “ Usuli hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islom”, Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim”, “Turkiy guliston yohud ahloq“, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Qisqacha umumiy geografiya”, “Bolalar maktubi”, “Islomning qisqacha tarixi”, “Amaliyoti islom”, “Aholi geografiyasiga kirish”, “Rossiyaning qisqacha geografiyasi” va boshqalar shular jumlasidandir. Jadid maktablari ochilishi bilan ba’zi joylarda qadim va maktablari bo‘shab qoldilar 24 . Natijada qadim va jadid maktabdorlari o‘rtasida jiddiy qarama- qarshiliklar paydo bo‘ldi. Bunga mutaassib qozi mulla va ulamolar ham qo‘shildilar. Jadid maktablarining jami soni va ular qaerlarda ochilib faoliyat yuritganligi haqida hozircha to‘la ma’lumot yo‘q. Lekin, 1903 yilda birgina Toshkentda 20 ta (shundan 2 tasi o‘rta), jadid maktablari bo‘lgan. Ma’lumki, 1909 yildan keyin jadid maktablari qattiq nazorat ostiga olinadi, arzimas bahonalar bilan yopiladi. Ularda o‘qitiladigan adabiyot va darsliklar “oxranka”ning diqqat markazida bo‘ladi. Jadid maktablari Buxoro, Samarqand, Toshkent, Andijon, Xiva, To‘qmoq, Yangi Marg‘ilon, Eski Marg‘ilon, Kattaqo‘rg‘on, Qizil O‘rda, Turkiston, Chust, Chorjo‘y, Termiz, Marv shaharlarida ochiladi. Shuningdek, Juma (Samarqand viloyati), Qovunchi (Toshkent viloyati), To‘raqo‘rg‘on (Namangan viloyati), Po‘stindo‘z (Buxoro viloyati) kabi katta qishloqlarda ham jadid maktablari ochilgan. Jadid maktablari M.Behbudiyning yozishicha, 15-20 yil ichida jami Kavkaz mamlakatlari, Eron, Hind, Misr, Hijoz va boshqa joylarida ham joriy bo‘ldilar. Jadidchilikning 24 Abdullaev Y. Mashxur ma’rifatparvar // Boshlang’ich ta’ lim. - 1992. - N «-12. - B. 50-52. 32 asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda zamonaviy (evropacha) oliy ta’limni yo‘lga qo‘yish bo‘ldi. Universitet tashkil etish g‘oyasi Turkistonda ilk bor 1892 yilda Ismoilbek Gaspirali tomonidan olg‘a surildi. I. Gaspirali 1906 yilda, yana “Tarjimon” gazetasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri Buxoro amiri va Xiva xoniga murojaat qilib shunday deydi: “Fuqoroyi islom sizlardan mol istamas, osh istamas. Din ”Qur’on”dan, jon Xudodan. Siz davlatlik xonlardan aholiga ehson etiladigan narsanashri maorifga, taraqqiyot va kamolatga omil bo‘luvchi oliy darajalik maorif maktablaridir. Ko‘hna madrasalari ko‘p Buxoroi sharifda va Xivada endi biror dorilfununi islomiya ta’sis etmoq lozim. Bu dorilfununlarga bir daraja ilm olgan talaba qabul qilinib, tarix, jo‘g‘rofiya, kimyo, handasa, ilmi huqu q, usuli idorayi davlat, ilmi iqtisod va boshqa lozim fanlar, turkiy, forsiy, rusiy va fransaviy tillar o‘rgatilsa. Ushbu dorilfununlarda muallim va mudarrislik qila oladigan ahli kamol bor”. Jadidlar oliy ta’limning asosiuniversitet tashkil etish uchun Toshkent shahar Dumasidan ham foydalandilar. Munavvarqori, Fitrat, M. Behbudiy, U. Asadullaxo‘jaev va boshqa jadidlar milliy dunyoviy oliy ta’lim g‘oyasini o‘z asar va maqolalarida keng targ‘ibot-tashviqot qiladilar. Oliy ta’limga zamin yaratish uchun, jadid maktablarida dunyoviy ilmlar o‘qitildi, xorijga yoshlar o‘qishga yuborildi 25 . Dunyoviy hozirgi zamon oliy o‘quv yurti – universitetga asos solishga jadidlar faqat 1918 yilda Musulmon xalq dorulfununini tashkil etish bilan muvaffaq bo‘ldilar. Umuman, jadidlar juda qisqa vaqt ichida butunlay yangi ya’ni jadid xalq maorifi tizimi ya’ni, hozirgi zamon xalq maorifi tizimiga asos soldilar. Jadidchilik harakatining ikkinchi bir muhim faoliyati milliy matbuot va jurnalistikasiga asos solish bo‘ldi. Turkiston jadidlari rus demokratik va inqilobiy harakatining yutuqlaridan ham samarali foydalandilar. Zolim “oq poshsho” Nikolay II inqilobiy-demokratik harakat bosimi ostida 1905 yil 17 oktabrda maxsus manifestga imzo chekib, demokratiya, matbuot va so‘z, har xil yig‘inlar o‘tkazish erkinligini joriy qilishga majbur bo‘ldi. Buni jadidlar katta quvonch bilan kutib oldilar. Mana shundan so‘ng jadidlar millat himoyasi uchun jangovar qalqon va muazzam minbar bo‘lgan gazeta va jurnallarni tashkil etish uchun juda shaxdam 25 Togaev E., Orifxujaev S. Dursda jadidchilik va uning moxiyatini o'rganish // Xalq ta'limi 1993.- N1.-B. 7-8. 33 kurashadilar. Toshkentda Ismoil Obidiy “Taraqqiy” (1906), Munavvarqori Abdurashidxonov “Xurshid” (1906), Abdulla Avloniy “Shuhrat” (1907), Saidkarim Saidazimboev “Tujjor” (1907), Ahmadjon Bektemirov “Osiyo” (1908), Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev “Sadoi Turkiston” (1914-1915) gazetalari, shuningdek, Abdurahmon Sodiq o‘g‘li (Sayyox) “Al-Isloh” (1915) jurnalini nashr etishga muvaffaq bo‘ldilar. Samarqandda esa Muhmudxo‘ja Behbudiy “Samarqand” ruscha (1913) gazetasi va “Oyna” (1913-1915) jurnalini, Qo‘qonda Obidjon Mahmudov “Sadoi Farg‘ona” (1914) gazetalarini chiqardi. Bu gazeta va jurnallar doimo mahfiy politsiya “oxranka”ning ayg‘oqchilari kuzatuvi, ta’qibi ostida bo‘ldilar. Jadid matbuoti 1917 yil fevralda rus podshosi taxtdan ag‘d arilgach, yanada rivojlandi. Juda qisqa vaqt oralig‘ida fevraldan oktabrgacha Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov “Najot” (1917 y. mart), A. Battol “Sho‘roi islom” (1917 y. may), Abdulla Avloniy “Turon” (1917 y.), Ahmad Zaki Validiy va Munavvarqori Abdurashidxonov “Kengash” (1917 yil iyun), “Ulug‘ Turkiston” (1917 y.), Qo‘qonda Bo‘lat Soliev “El bayrog‘i” (1917 y. sentabr) gazetalarini, H.H. Niyoziy “Kengash”, Ashurali Zohiriy “Yurt” (1917 yil iyun) jurnallarini, Samarqandda esa Shohmuhammadzoda “Hurriyat” (1917 yil aprel) gazetalarini chop etdilar. Buyuk millatparvar jadidlar, jadid matbuoti orqali millatni o‘z madaniy-iqtisodiy ahvoli, siyosiy qaram va huquqsizligini anglatishga, unda bosqinchilarga qarshi nafrat, milliy istiqlolga ishonch ruhini tarbiyalashga muvaffaq bo‘ldilar. Shuning bilan birga ular milliy muxtoriyat va jumhuriyat g‘oyasini, millatlararo tenglik va qon-qarindoshlikni targ‘ibot qilishni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yadilar. Akademik A. N. Samoylovich jadid adabiyotini o‘rganib, 1916 yilda “Turkistonda yangi adabiyot maydonga keldi. Bu men uchun kutilgan xol edi” deb yozgan edi 26 . Darhaqiqat, olim uchun kutilgan “Yangi adabiyot”-jadid adabiyoti bo‘ldi. Bu adabiyot o‘z mazmun va mohiyati hamda janrlariga ko‘ra, ming yillar davomida shakllanib rivojlangan mumtoz adabiyotimizdan tubdan farqlanuvchi yangi adabiyot bo‘ldi. Agar mumtoz adabiyotda dunyoviylikka nisbatan diniy jihat ustunroq bo‘lgan bo‘lsa, jadid adabiyotida bularning o‘rtasida 26 Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 178 b. 34 o‘zaro tenglik ya’ni diniy-dunyoviylik qaror topdi. Jadid adabiyoti mumtoz adabiyotdan farqli ravishda g‘arb adabiyotidagi roman, drama, esse, hikoya va barmoq vazniga asoslangan she’riyat (poetika) kabi badiiy janrlar ko‘rinishiga ega bo‘ldi. Proza va publitsistika paydo bo‘ldi. Jadid adabiyoti bevosita ijtimoiy-siyosiy va ma’rifatchilik mafkurasi, milliy- ozodlik xususiyatiga ega bo‘ldi. Unda mazlum xalq hayoti bevosita o‘z ifodasini topdi. Badiiy asarlar jonli xalq tilida yozildi. Ijtimoiy faollik va milliy ruh bu yangi adabiyotning eng muhim xususiyatiga aylandi. Jadid adabiyotidagi badiiy-lirik qahramon qiyofasi mumtoz adabiyotdagi qahramon qiyofasidan tubdan o‘zgardi. U endi an’anaviy oshiq yohud ma’rifatparvargina emas, balki mavjud mustamlaka jamiyati tartib-qoidalari hamda milliy tengsizlik bilan kelisha olmaydigan, shu bilan birga yangicha o‘z ijtimoiysiyosiy va ahloqiy qarashiga ega bo‘lgan shaxsdir. Jadidchilik harakati jadid adabiyotining asoschilari bo‘lgan yirik iste’dod egalari-jadid adibi, shoiri, dramaturgi va san’ati arboblarini ham tarbiyaladi. Jadidshunos taniqli olim professor Begali Qosimovning ta’kidlashicha, ularning 1905-1917 yillarda adabiy- madaniy harakatchilikda qizg‘in faoliyat ko‘rsatganlari saksondan ortiq bo‘lgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919), Saidahmad Siddiqiy Ajziy (1864-1927), Vasliy Samarqandiy (1869-1925), Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1931), Abdulla Avloniy (1878-1934), To‘lagan Xo‘jamyorov Tavallo (1882-1939), Sidqiy Xondayliqiy (1884-1934), Avaz O‘tar o‘g‘li (1884-1919), Muhammadsharif So‘fizoda (1869-1937), Abdurauf Fitrat (1886-1938), Sadriddin Ayniy (1878-1954), Abdulvohid Burxonov (1875-1934), Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929), Abdulla Qodiriy (1894-1938), Abdulhamid Cho‘lpon (1897-1938) va boshqalar shular jumlasidandir. Jadid adabiyotida dramaturgiya ya’ni jadid dramasi eng sermahsul va ommabop janr sifatida alohida ko‘zga tashlanadi. Jadid g‘oyalarining xalqqa yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida dramaturgiya va teatr san’atining ta’sir ko‘rsatishi kuchli bo‘ldi. Shuning uchun ham jadid adiblarining aksariyat yirik nomayondalari o‘z ijodiy-amaliy faoliyatini drama yozish va teatr bilan bog‘liq holda olib bordilar. Mutaxassislarning aniqlashicha, 1917 yil oktabr to‘ntarilishigacha dramaturgiya 35 sohasida o‘ttizdan ortiq drama, tragediya, kom ediya asarlari yozilgan va ularning ko‘pchiligi teatrlarda sahnalashtirilgan. O‘zbek jadid dramaturgiyasi va teatriga ilk bor asos solgan Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘ldi. Uning “Padarkush” dramasi birinchi bor 1914 yil 27 fevralda Toshkentdagi “Kolizey” teatrida qo‘yilishi juda katta madaniy-ma’rifiy voqea bo‘ldi. Bu kun o‘zbek teatriga asos solingan sana sifatida tarixga kirdi. Shunday qilib, milliy jadid adabiyoti dramaturgiyasi va teatri paydo bo‘ldi. Adabiy tanqidchilik va badiiy tarjimonchilik ham shakllandi. Qozon, Istanbulda chop etilgan jadidchilik ruhidagi adabiyotlar Turkistonga tez kirib, keng yoyila boshlaydi. Istanbulda tashkil topgan «Jamiyati xayriya», «Nashriyot shirkatlari» kabi ijtimoiy tashkilotlar Buxoro va Xivada ham maydonga keladi. Bu jamiyatlar ichida kamol topgan jadidchilik harakati o‘sib, 1908 - yilgi Turkiya inqilobi tufayli yuzaga kelgan «Yosh turklar» harakatiga taqlid qilgan. Xivada «Yosh xivaliklar», Buxoroda «Yosh buxoroliklar» jamiyatlarini yuzaga keltiradi. Bu jamiyatlar oxir-oqibatda siyosiy partiyalar maqomini oladilar.Bunday jadidchilik harakatining siyosiy tashkilotlari, jamiyatlari qisqa vaqt ichida Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Andijon kabi Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida nufuzli tashkilotlarga ega bo‘ladi. Jadidchilik harakati muhitida jadidchilik adabiyoti ham yuzaga keladi, mukammal bir shaklga kiradi. 36 XULOSA CHor xukumati mustamlakachilik maqsadini kuzlab, 1884 yildan Turkistonda maxalliy xalq bolalari uchun ras-tuzim mak tablari» deb yuritilgan maxsus maktablar ocha boshladi. Asosan, bu maktablar rus siyosatini amalga oshirish uchun xizmat kilar edi Maxalliy xalq endi ikki tomonlama ezila boshladi. Avval maxalliy xukmdorlar tomonidan ezilsa, endilikda chor xukuma tining zulmkor siyosatidan azob cheka boshladi. SHunday bir paytda maxalliy ziyolilar o'rtasida xalqni uygotishga moyillik sezila boshladi. Ular, birinchidan, mustamlakachilik okibatida, ikkinchidan tashki ta'sirlar natijasida yota boshlagan edi. Bular taraqqiyparvar jadidlar bo'lib. Turkiston ulkasida maorif soxasida islox o'tkazish kerak degan masalani o'rtaga tashladilar. Manavvar Qori mana shu islox tarafdurlarining boshida turuvchi ma'rifatparvardir. U mustamlakachilikdan kutulishni yo'li xalqini keng ma'noda savodli, ilm ma'rifatli qilish deb xisoblaydi. Monavvar Qori eng avvalo oldingi Sharq mutafakkirlari an'analarini tiklash maqsadida amaliy ishlar olib bordi. Ulkada jadidlar tomonidan dadil ravishda darsliklar yozila boshladi. Saidrasul 37 Aziziyning «Ustudi avval» darsligidan keyin usuli jadid maktablari uchun kuplab o'quv darsliklari yaratildi. Munavvar Qorining «Adibi avval» Birinchi muallim», «Adibi soniy Ikkinchi muallim, hug'rafiya Er yuzi, Xavoyiji diniya Ibodat qoidalari» asarlari XX asr boshlaridagi ma'naviyatimiz tarixida asosiy o'rinni egallaydi. U Turkiston maorifini yuksaltirishga butun umrini bagishlaydi. CHunki millat obrasini katarish va rivojlantirishni o'zining asosiy maqsadi deb biilganO'zbek xalqini ma'rifatli qilishga intilgan buyuk murabbiy 1918 yil may oyida Toshkent shahrida «Turk uchugi ilmiy- madaniy jamiyatini tuzdi. Ushbu jamiyat Turkiston milliy tag ostiga tuplab, alarga milliy rux, milliy g'oya va milliy tarbiya bermok, milliy urf-odatlarimizga muvofik sur'atda ilm va ma'rifatlarimizni tijorat, ziroat va san'atimizni rivojlantirib, chin bir turk madaniyati vujudga keltirmak va shutarika millatimizning ruxiy va jismoniy quvvatini orttirish maqsadida tashkil etildi. Taraqqiypurvar inson, millat ma'rifatli bulmasdan turib vijdoni uygonmasligini aytadi. U nodonlik va mustamlakachilikıdan va barcha falokatlardan ketulish- ning yo'li maorif vositasi deb biladi. Ammo Munavvar Qori va uning safdoshlari atrofida bu xayrli ishlarga ok posshoning maxfiy kishilari FOR bo'lib turar edi. Ayni paytda u milliy matbuot uchun ham kurashdi. Jadidlar uilkada bir nechta rus tilida chikayotgan maibuot borligi, o'zbek tilida birgina matbuot chikayotganligidan, u ham bo'lsa, rus mutamlakachilik siyosatini amalga oshirilayotganligidan norozilik bildiradilar. SHundan sung munavvar Qori va uning safdoshlari taziyikka uchraydi. Kup utmay, Munavvar Qori kamaladi va uz boshidan ogir kiyin- chiliklarni o'tkazadi, Sunggi bor uni 1929 yilda xibsga olishadi. SHundan sung u turrisida hech kim hech narsa eshitgan ham ko'rgan ham emas. Munavvar Qori Abdurashidxonov 53 yil umr koʻrdi. Bu umr-ning 30 yili xalqning ma'rifati va kelajagi uchun kurash bilan oʻtdi. U uz xalqining xur millat sifatida shakllangan, ijtimoiy-siyosiy jixatdan burkamol bo'lishini orzu qilgan va shu yo'lda kurashgan. Uning ijodi va faoliyati keyingi taraqqiyotparoar- larga umak bo'ldi va ularga kuchli ta'sir ko'rsatdi. CHulpon, Hamza Xakimzoda Nieziy, Abdalla Avloniy, Abdulla Kodiriy, Ubaydulla Xujaevlar Munavvar Qorining maslakdoshlari edi. Munavvar Qori Abdurashidxonov o'zbek pedagoglari orasida xalqimizning kolokligi va amaliy faoliyatida birinchilardan 38 bo'lib tadkik etgan siymodir. U millatdoshlarini axlokli tarbiyali bo'lishiga va ularni oliy maqsadga-istiqlolga chorladi. U o'zining ismiga mokand inson sifatida ilm qildi. Millatimiz kalbiga ma'rifat va ozodlik, erk va xurlik no'rini sochib hayotning sertashvish yo'llarini munavvar xilishga intilgan allo-ma edi. U yaratgan asarlarida insonni kamolotga yetkazish, mehrli va oqibatli bo'lish, raxm va shafqatli hamda xalqka nafi tegadigan inson bo'lish kerakligini ko'rsatib utdi. Munavvar Qorining ma'rifiy, siyosiy va ijtimoiy qarashlari alohida o'rganilmogi lozim. U yaratgan ijodiy meros Turkiston ulkasining jadid davri bo'lgan ma'rifatparvarlik yunalishidagi harakatini keng tadxik qilishida asosiy manbalardan xisoblanadi. Respublikamiz milliy mustasillikka erishgach gazeta va jurnallarga ommaviy axborotning boshqa vositalarida yangi usuldagi o'zbek milliy maktab qanday bo'lishligi to'g'risida haxs - munozaralar anchadan beri davom etmokda. Boyuk ma'rifatparvar Munavvar Qori Abdurashidxonovning ma'rifiy-pedagogik g'oyalari bulajak o'qituvchilar uchun dasturil amaldir. SHu sababdan Munavvar Qorining oliy va o'rta ta'lim hilim yurtlarida pedagogika tarixi o'qitish orkali o'rganish lozim. Munavvar Qori yaratgan asarlar, darslik va qo'llanmalar milliy, ma'naviy va umuminsoniy kadriyatlarni oz ichiga kamra gani sababli uni keng ma'rifatchilar ommasiga urgatish zarur deb xisoblaymiz. Sababi Munavvar Qori darsliklari badiiy asarlar bilan hir qatorda, bolalarning bilim saviyalarini kengaytirishga xizmat qiladigan materiallar bilan boydir. Darsliklaridagi matnlar bolalarga faqatgina o'qishni o'rganishgina emas, ularni fikrlash faoliyatini ham rivojlantirish qiymatiga ega. Jumladan ota-ona», «to'g'rilik», «shafkat va marhamat kahi matnlar bolalarga barkamollik va yuksak ma'naviyatni shakllantiradi. Bundan tashqari, Munavvar Qori asarlaridagi ta'lim va tarbiyaga oid matnlardan Oila, Xikoya», «Maktab», «Ilm», Adab. Birodarga muxabbat», «Yolgonchilik jazosi, Baxillik jazosi», «To'g'rilik», Oy-yil xisobi kabilar o'rta maktablarning boshlang'ich sinf darsliklariga kiritilsa, o'quvchilarni milliy meros va ma'naviyatimizdan baxramand qilgan bulur edik. 39 Foydalanilgan adabiyotlar I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. - T.: "O'zbekiston", 2016.- 56 b. 2. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - T.:"O'zbekiston", 2017. - 48 b. 3. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.: «O‘zbekiston», 2017.-488 b. II. Asosiy adabiyotlar 1. Abdullaev Y. Mashxur ma'rifatparvar/Boshlang'ich ta'lim.-1992.-N-12.- B. 50-52 2. Abdurasulov M. O'zbek ma'rifatpurvar shoirlari. -T.: Fan, 1972-89 h 3. Avezov N. Maxmudxoja Bexbudiyning ijodiy merosi: Ped. fan. nomzodi ilmiy darajasini olish uchun bajarilgan diss. - T., 1995, - 217 b. 4. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. T, 1994. 5. Baratov M.O'zbekistonda ma'rifat uchun kurash tarixi dan, -T.: O'zbekiston, 1989, 40 178 b. 6. Masso'mov M. Abdulla Avloniyning pedagogik faoliyati va ta'lim- tarbiya to'g'risidagi fikrlar.-T.: O'qituvchi, 1966. 86 b. 7. Karimov N. Jadidchilik nima?//San'at.-1991.-N1.-B.5-6. 8. Muhammadjonov. A. O’zbekiston tarixi, Toshkent, 1994. 9. Sagdullayev A.S., Aminov B.B., Mavlonov O‘.M., Norqulov N. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. - T., 2000 yil 11. Hidoyatov G. A. Mening jonajon tarixim. T, 1992. 12. Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi, Toshkent, 1997. 13. Ochilor M. O'qituvchi odobi. -T.: O'zbekiston, 1975, 40 b. 14. Togaev E., Orifxujaev S. Dursda jadidchilik va uning moxiyatini o'rganish // Xalq ta'limi 1993.-N1.-B. 7-8. III. Internet saytlari 1. http://www.kutubxona.uz 2. http://www.literature.uz 3. http://www.ziyonet.uz 4. http://www.alishernavoiy. uz 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDA TURKISTONDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK JARAYON VA JADIDCHILIK

1.1. Turkiston oʻlkasida jadidchilik harakatini vujudga kelishi

1.2.Behbudiy Samarqand jadidlarining yirik namoyondasi

II BOB. SAMARQAND JADIDCHILIK NOMOYONDALARINING PEDAGOGIK FIKRLARINING SHAKILLANISHI

2.1. Samarqanda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan tarixiy-ma'rifiy shart- sharoitlar

2.2 Samarqandnda jadidchilik harakatining maorif, matbuot va adabiyot sohalaridagi amalga oshirgan islohotlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI

Купить