Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi (Farg‘ona jadidlari misolida)

Купить
TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI (FARG`ONA JADD MISOLIDA) MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI PAGE \* MERGEFORMAT1 MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………………..3-5 I. BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI VA ULARNING TURLI SOHADAGI ISLOHOTLARI 1.1. Mavzuning tarixshunosligi………………………………………………...6-11 1.2. Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi……………………..12- 17 Xulosa…………………………………………………………………………17-18 II BOB. FARG‘ONA O‘LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING AHAMIYATI 2.1. o‘lka jadid nomoyondalarining faoliyati…..…………………………….18-23 2.2 o‘lka jadidlarining o‘lkaning madaniy, siyosiy-ijtimoiy jarayonlardagi ishtiroki…………………………………………………………..……………24-29 III. XULOSA ………………………………………………………………….30- 31 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………32- 33 PAGE \* MERGEFORMAT1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Milliy ma’naviyatimiz islom dini bilan uzviy bog‘liq ekanini Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev ham o‘zlarining ko‘plab nutqlarida ta’kidlab kelmoqdalar. Bu borada juda ko‘plab amaliy ishlar amalga oshirilmoqda. Shunday ekan, barkamol avlodni ma’nan shakillangan qilib tarbiyalashda dinimizdagi mehr-oqibat, rahm-shavqat, doimo atrofimizdagi kishilardan xabar olib turish kabi hislatlarni yoshlarning qalbiga singdirib, shu asosida ulg‘aytirmog‘imiz zarur bo‘ladi 1 . o‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov hayotimizda dinning ahamiyati haqida gapirib, “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida ta’kidlagani kabi: “Barchamizga yaxshi ma’lumki, din azaldan inson ma’naviyatining tarkibiy qismi sifatida odamzotning yuksak ideallari, haq va haqiqat, insof va adolat to‘g‘risidagi orzu-armonlarini o‘zida mujassam etgan, ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g‘oya va qarashlarning yaxlit bir tizimidir” 2 . XX asrning boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy hamda demokratik harakat jarayoni asosan ikki yo‘nalishda rivojlanib borgan. Birinchi yo‘nalish chor Rossiyasiga qarshi kurashni turlicha g‘oya va yo‘nalishlarda olib borish maqsadida Rossiyaning o‘zida vujudga kelgan sotsial-demokratik kadetlar, eserlar va boshqa siyosiy partiyalarning vakillari edilar. Hali bu guruhlar vakillari hatto oktabr to‘ntarilishiga qadar ham o‘lkada siyosiy partiya o‘laroq uyushib shakllanmagan edilar. Bizda erkin dehqon yashaydi. Ular hech qachon, hech qanday sharoitda krepostnoy qarolgina emas va balki ijarachi fermer ham bo‘lmagan, erkin mulkdor bo‘lib kelgan. Muqaddas islom bizni hech qanday tabaqalarga va sinflarga bo‘lmagan. Shuning uchun ham bizda sinfiy kurash uchun asos yo‘qdir. Zotan, barcha musulmonlar, ular xoh fuqaro, xoh mulkdor bo‘lishidan qat’iy nazar teng huquqlidirlar” 3 - degan edi o`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov. Turkistonda jadidchilik harakati va uning yirik namoyondalaridan bo`lgan Farg’ona 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi boqichga ko‘taramiz. -Т.: “ 0‘zbekiston ” NMIU, 2017. – B .27 2 Каримов И . А . “ Юксак маънавият – енгилмас куч . – Т ., Маънавият , 2008. - Б . 363 3 Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Асарлар, 1-жилд. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – B .67. PAGE \* MERGEFORMAT1 jadidlarining hayot faoliyati va ularning jadidchilik rivojiga qo`shgan hissasini yanada chuqurroq o`rganish va tahlil etish mazkur kurs ishini dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning maqsad va vazifalari : Mazkur ish o‘z navbatiga kelajak avlodga yurtimizdan yetishib chiqqan jadidlar faoliyati va uarning qo`shgan hissasini tarixiy va ilmiy manba, adabiyotlar orqali yetkazishdan iboratdir. Vazifalari esa quyidagilarni qamrab oladi:  Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelinishi yoritish;  Turkistonda jadidchilik harakati namoyondalarining faoliyatini keng va atroflicha yoritib berish;  Jadidchilik harakatining asosiy g‘oya va maqsadlarining, ularning faoliyatining davrlarga bo‘lgan ravishda tadrijiylik asosida o‘rganishi;  Jadidchilik o‘lkada maorif va matbuot sohasida olib borgan ishlarni o‘rganib, ma’lumotlar asosida yoritish;  Jadidlar tomonidan tashkil etilgan tashkilotlarning faoliyati haqida ma’lumotlar keltirish va ularni tahlil qilish;  Turkistonda jadidchilik harakatini milliy davlatchilik qurishda ishtirokini o‘rganish va uning ahamiyati ochib berish;  Mavzuga oid manbalarni o‘rganish va tahlil qilish natijasida xulosalar chiqarish, amaliy taklif va tavsiyalar berish. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Turkistonda jadidchilik harakati va ularning faoliyatini ko‘plab olimlar o‘rganib tahlil etishgan. Ulardan Begali Qosimovning 4 Mahmudxo‘ja Behbudiyga atab yozgani, hamda gazeta va jurnallar haqidagi ma’lumotlari, shuningdek, Behbudiy 1913-yilda “Samarqand” gazetasi va “Oyina” jurnalini chiqardi. Gazeta dastlab 2, so‘ng 4 betlik bo‘lib haftada 2 marta chiqqani va moddiy tanglik tufayli 45 sonidan keyin to‘xtagani ma’lum qilingan. “Oyina” o‘lkadagi o‘zbek tilida chiqqan birinchi jurnal edi. U xalq orasida ancha mashhur bo‘lgan. Boshida haftada bir, 1914-yildan esa har o‘n besh kunda 4 Qosimov B , Aliyev A . Mahmudxo ‘ ja Bexbudiy . – T .: Yozuvchi , 1994, Qosimov Begali . Milliy uyg ‘ onish .- T : Ma ’ naviyat . 2002 PAGE \* MERGEFORMAT1 chiqqandir. Munavvar Qori Abdurashidxonov milliy matbuotning asoschilaridan biridir. Abdulla Avloniy o‘zi ochgan maktab uchun to‘rt qismdan iborat “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab gulistoni”, “Turkiy guliston yohud ahloq” kabi darsliklar va o‘qish kitobini yaratdi. Maktab-maorif ishlariga ko‘mak ko‘rsatuvchi “Jamiyati hayriya” tashkil etdi. “Nashriyot” shirkati tuzib, Xadrada “Maktab kutubxonasi” kitob do‘konini ochgan. U 1913-yilda tashkil etilgan professional “Turon” nomli teatr to‘garagining tashkilotchilaridandir. Abdurauf Fitrat (1886-1938) jadidchilik harakatining yirik namoyondalaridan biridir. U Buxoro jadidchilarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma’rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kirishadi. Fitrat adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib keldi. Bundan tashqari bir qancha ilm namoyondalari jumladan, S. A’zamxo‘jayev 5 , H. Ziyoyev 6 , Q. Usmonov 7 , Shuhrat Rizo, Sh. Rizayev 8 , R. Sharipov 9 , U Qlichev 10 , I. Ibragimov 11 A. Alixojiyev 12 , U. Dolimov 13 va boshqalarning bir qancha ilmiy asarlari orqali o‘rganib tadqiq etilgan. Mavzuning ob’ekti va predmeti : ob’ekti sifatida jadidchilik xarakatlari namoyondalarining milliy pedagogik g’oyalarini shakllanishi, taraqqiyoti mazmunidagi maktab maorif islohatlarida tutgan o‘rinlari: yosh buxoroliklar va yosh Xivaliklar timsolida ifodalanishi. Predmeti XX asr boshlarida Turkistonda pedagogik g’oyalarning taraqqiyot mazmunida jadidchilik harakati istiqlol fidoiylarining manifesstlari kabi g’oyalarning pedagogik ahamiyati. 5 A ’ zamxo ‘ jayev S . Turkiston muxtoriyati . – T .: Ma ’ naviyat , 2000, Jadidchilik : islohot , yangilanish , mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash . – T .: 1999, 6 Ziyoyev H . O ‘ zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida . – T .: Sharq , 2006 7 Shuhrat Rizo . Ma ’ rifatparvarlikdan ma ’ rifatchilikkacha .- Tafakkur . J - 1995.-№1, O ‘ zbek davlatchiligi tarixi ocherklari . – T .: Sharq , 2001, 8 Rizayev Sh.T. O‘zbek jadid dramaturgiyasining shakllanish manbalari. T., 1995, O‘zbekiston tarixi. R. Murtazayeva umumiy tahriri ostida. –T.: Yangi asr avlodi, 2003 9 Sharipov R – Turkistonda jadidchilik xarakati tarixidan., Toshkent.:O‘qituvchi, 2002, Qosimov B. - Ismoilbek Gasparali. –T.: 1992 10 Qlichev U, Mamatov Sh. – Jadidchilik harakati tarixi., Guliston., 2011 11 Ibragimov I - Turkistonda jadidchilik harakati va uning rivojlanish tendensiyalari, ILM SARCHASHMALARI jurnali., Urganch, 2022 12 Alixojiyev. A – Qo‘qon xonligining madaniy hayotida maktab va madrasalarning tutgan o‘rni., diss., Toshkent., 2012 13 Dolimov U. Ishoqxon Ibrat. Tanlangan asarlari. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2005 PAGE \* MERGEFORMAT1 Kurs ishining tuzilishi: Kirish, Ikkita bob, to‘rtta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI VA ULARNING TURLI SOHADAGI ISLOHOTLARI. 1.1. Mavzuning tarixshunosligi Jadidchilik XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy – siyosiy, ma’rifiy harakatdir. “Jadid” arabcha so‘z bo‘lib, “yangi” degan ma’noni anglatadi. Jadidchilik dastlab XIX asrning 80 – yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy (1851 – 1914) rahbarligida qrim tatarlari o‘rtasida vujudga keldi. U 1884 yil martda Qrimdagi Boqchasaroy shahrida jadid maktabini ochadi va u “usuli savtiya tadrijiya” (“rivojlanuvchi tovush usuli”) maktabi bo‘lgan. Yangicha usul – “usuli jadid” – savtiya (tovush) usuli bilan 12 bola o‘qitilib, 40 kunda savodini chiqarilgan. Ismoilbek 1893 yilda Toshkentga keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. Samarqandda bo‘ladi. U yerdan Buxoroga borib, amir Abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va Mo‘minxo‘ja Vobkendiy va g‘ijduvonlik Domla Fozil sa’y – harakati bilan dastlabki yangi usul maktabi ochildi. Bu maktabga “Muzaffariya” degan nom berilgan. Turkistonlik ziyolilar jadidchilikni yoqlab maorifni isloh qilish, “usuli jadid” maktablarini tashkil etishga kirishdilar. Birinchi bo‘lib (Husaynov mablag‘i hisobiga) 1893 yili Samarqandda, 1898 yili Qo‘qonda Salohiddin domla tomonidan, o‘sha yili To‘qmoqda (o‘zbeklar bu davrda bunday maktablarni “no‘g‘oy maktab” deb atagan), 1899 yili eski Toshkentda Mannon Qori, Andijonda Shamsiddin domla tomonidan jadid maktablari ochildi 14 . 1900 yili Buxoroda Jo‘raboy qori tomonidan yangi usuldagi maktab ochildi. 1903 yili M. Behbudiy o‘z mablag‘i hisobidan Jomboyda maktab ochdi. Jadid Hoji Muin va Abdulqodir Shakuriylar bu maktabda saboq berdilar. 1907 yili To‘raqo‘rg‘on (Namangan viloyati)da Isxoqxon to‘ra Ibrat tomonidan yangi usul maktabini ochgan. 1908 yili bunday maktablarni Mirza Abdulvohid 14 Qosimov Begali. Milliy uyg‘onish .- T.: Ma’naviyat. 2002. 65.b PAGE \* MERGEFORMAT1 ham tashkil qildi 15 . Muftiy domulla Ikrom bu yangi usuldagi maktablarni diniy jamoat tomonidan 16 qabul qilinishiga erishdi. 1911 yilda jadid maktablari Turkistonda 63 ta bo‘lib, ularda 4106 bola o‘qigan. Toshkentning o‘zida 24 ta bunday maktablarda 1740 bola o‘qigan. 1917 yil boshlarida o‘lkada 100 ga yaqin jadid maktablarida 5 mingdan ziyod o‘quvchi bo‘lgan. Jadid maktablari, ya’ni yangi usul maktablarida diniy va dunyoviy ta’lim – tarbiya hamda ilm o‘zaro uyg‘unlashtirilib, maktabxonadagi yakka o‘qitish usulidan sinfda dars berish usuliga o‘tildi, sinflarda partalar, geografiya xaritalari, globus va boshqa ko‘rgazmali qo‘llanmalar paydo bo‘lgan. Ularda xat – savod bolalarning ona tilida tovush usuli – usuli savtiyada o‘rgatilgan. Jadid maktablarida Qur’oni – karim, matematika, geografiya, ona tili, rus, arab tillari, ashula va hatto jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi. Jadidchilik harakati Turkistonda XIX asrning oxirida quruq madaniy – ma’rifiy harakatning, ya’ni eski maktablarning qiyin o‘qitish tizimiga nisbatan yengil tovuch usuliga asoslangan yangi uslub (metod) asosida o‘qitishga o‘tishdangina iborat emasdi, ayni chog‘da turk – islom huquqiy munosabatlarining millatga o‘rgatilishi, milliy – ma’rifiy, taraqqiyot va milliy istiqlol muammolarini ham o‘z ichiga olgan edi. Bu harakatning vujudga kelishida O‘rta va Yaqin Sharq mamlakatlarida keng quloch yoyib rivojlangan turli oqimlar va Turkiyadagi “Ittihodiy va taraqqiy”, “Yosh turklar” harakatining ta’siri katta bo‘ldi. Jadidchilik shakllanib kelayotgan milliy burjuaziya muhitida vujudga kelgan. Jadidchilik harakati namoyandalari ko‘pincha o‘zlarini taraqqiyparvarlar, keyinchalik jadidlar deb atashgan. Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy – ma’rifiy yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. U o‘sha davrda Turkistondagi milliy – ozodlik harakatining mafkurasi – Turkiston milliy mustaqillik mafkurasi vazifasini bajardi. Jadidchilik o‘z tarixida ikki bosqichni o‘tgan. Birinchisi – ma’rifatchilik bosqichi va ikkinchisi – siyosiy bosqich. Ammo jadidlarinig davlatchilik masalasiga nisbatan qarashlari birinchi 15 Жадидчилик : ислоҳот , янгиланиш , мустақиллик ва тараққиёт учун кураш . – Т ., 1999. 67.b 16 Шарипов . Р – Туркистонда жадидчилик харакати тарихидан . – Тошкент . Ўқитувчи . 2002. 13.b PAGE \* MERGEFORMAT1 davrdanoq shakllangan edi 17 . Bu g‘oya va maqsadlar 1917 – 1920 yillarda “Turkiston muxtoriyati”, Buxoro va Xorazm xalq respublikalari davrida, qisqa muddatda va qisman bo‘lsada amalga oshirildi. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirishda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shukuriy (Shakuriy), Saidahmad Siddiqiy – Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Asadullaxo‘jaev (Ubaydulla Xo‘jaev), Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Tavallo (Toshkent), Fitrat, Fayzulla Xo‘jaev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jaev, Abdulvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Abdulqodir Muhiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Isxoqxon to‘ra Ibrat, Hamza, Cho‘lpon, Muqammadsharif So‘fizoda, Ashurali Zohiriy (Farg‘ona vodiysi), Polvonniyoz Hoji Yusupov, Bobooxun Salimov (Xorazm) muhim rol o‘ynadi. Ushbu siymolarning sa’y – harakati bilan jadidchilik harakati taraqqiy etdi 18 . Jadidlar hayriya jamg‘armalari orqali iste’dodli yoshlarni xorijiy mamlakatlarga o‘qishga yuborish, usuli jadid maktablarini har tomonlama qo‘llab – quvvatlash, bu maktablar uchun o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar yaratish, xorijdagi talabalarga moddiy yordam ko‘rsatish ishlari bilan shug‘ullangan. 1904 yil Xivada “Jamiyati xayriya” tuzilib, uning ko‘magi bilan 1904 yil 10 noyabrda Xiva shahrida dastlabki yangi usul maktabi ochildi 19 2 . 1908 yil “Buxoroi sharif shirkati” tuzilib, darsliklar nashr etish va kitob savdosi bilan shug‘ullandi. Shu yili jadidlar tomonidan Buxoroda ma’rifiy jamiyat – “Tarbiyai atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) tashkil etgan. Bu jamiyatning asoschilari Abduvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Hamidxo‘ja Meqriy, Ahmadjon Abdusaidov va boshqalar. Jamiyat a’zolari soni 100 ga yaqin bo‘lib, ularni Muhiddin Mansurov, Sadr Ziyo moddiy jihatdan qo‘llab – quvvatlagan. Jamiyatning sa’y – harakati va yordami bilan 1908 yilda 14 ta, 1911 yilda 15 ta, 1912 yilda 30 ta buxorolik va turkistonlik yoshlar Istanbulda tahsil olgan. “Tarbiyai atfol”ning ko‘magi asosida Fitratning “Munozara”, “Hind sayyohi bayonoti” va “Sayha” asarlari, shuningdek, S. Ayniy, 17 Ibragimov I. Turkistonda jadidchilik harakati va uning rivojlanish tendensiyalari// “ILM SARCHASHMALARI” jurnali., Urganch., 2022. 42. b 18 Ўзбекистоннинг янги тарихи. Биринчи китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарқ, 2000. 253.b 19 Riza е v SH.T. O`zb е k jadid dramaturgiyasining shakllanish manbalari. T. 1995. 84.b PAGE \* MERGEFORMAT1 A. Burhonov, Ikrom domla va boshqalarning kitoblari Turkiyada nashr etilib, Turkistonda tarqatilgan. 1909 yilda xayriya jamg‘armalarini tashkil etish faollashdi. Abdulla Avloniy ham “Jamiyati xayriya” tuzib, yetim bolalarni o‘qitgan. 1909 yili Toshkentda Munavvarqori tomonidan “Jamiyati Imdodiya” tuzgan. U ham miskin va ojiz talabalarga yordam berar, yoshlarni chet elga o‘qishga yuborishga yordamlashgan. “Ko‘mak” xayriya jamiyati ham Toshkentda 1909 yilda tashkil etilgan bo‘lib, uning ta’sischilari Munavvarqori Abdurashidxonov, Nizomqori Hasanov, Abdulla Avloniy, Basharulla Asadullaxo‘jaev va Toshxo‘ja Tuyoqboevlar bo‘ldi. “Ko‘mak” jadid maktablariga katta yordam ko‘rsatadi va istedodli yoshlarni xorijga o‘qishga yuborishga ko‘maklashgan. Xorijdagi ta’lim yoshlar dunyoqarashida tubdan burilish yasadi. Jadidchilik harkatida faol ish olib borganlarning aksariyati shoiru yozuvchilar edi. Ular o‘z asarlari bilan tarixan yangi milliy adabiyot yaratdilar. Adabiyotda ma’rifat va ozodlik g‘oyalari markaziy mavzuiga aylanib, davr voqealari o‘z aksini topdi. Adabiyotga “millat” va “vatan” tushunchalari kirib keldi. Milliy she’rlarga e’tibor va rag‘bat kuchaydi. Yangi zamonaviy dostonchilik maydonga keldi, publitsistika (Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori, Mirmuhsin) rivojlandi, realistik proza shakllandi 20 . Jadid adabiyotida dramaturgiya ya’ni jadid dramasi eng sermahsul va ommabop janr sifatida alohida ko‘zga tashlanadi. Jadid g‘oyalarining xalqqa yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida dramaturgiya va teatr san’atining ta’sir ko‘rsatishi kuchli bo‘ldi. Shuning uchun ham jadid adiblarining aksariyat yirik nomayondalari o‘z ijodiy – amaliy faoliyatini drama yozish va teatr bilan bog‘liq 10 holda olib bordilar. Jadidlar o‘zbek xalqi hayotiga tom ma’nodagi milliy teatrni olib kirdi. O‘zbek milliy teatrini shakllantirishda Mahmudxo‘ja Behbudiyning xizmatlari nihoyatda kattadir. 1912 yilda yozilib, 1913 yilda bosilgan “Padarkush” dramasi Behbudiyga juda katta shuhrat keltirdi. Garchi birinchi o‘zbek dramasi (“Mahramlar”) xronologiyaga ko‘ra bir yilcha oldin Namanganda Abdulrauf Shahidiy tomonidan e’lon qilingan bo‘lsada, bu sohada 20 Riza е v Sh.T. O`zb е k jadid dramaturgiyasining shakllanish manbalari. T. 1995.84.b PAGE \* MERGEFORMAT1 ham karvonboshi bo‘lib Behbudiy tarixga kiradi. Asar 1914 yilning 15 yanvarida Samarqand havaskorlari tomonidan sahnaga qo‘yiladi. Munavvarqori Abdurashidxonov homiyligida 1913 yil Toshkentda musulmon drama san’ati havaskorlari jamiyati – “Turon” nomli birinchi teatr truppasi ochilgan. Truppaning badiiy rahbari Abdulla Avloniy edi. Truppa o‘z faoliyatini 1914 yil 27 fevalida Toshkentdagi “Kolizey” teatri binosi (2000 tomoshabinli)da “Padarkush” (M. Behbudiy) spektakli bilan boshlagan. Tadqiqotchilarning ma’lumotiga qaraganda, “Padarkush” pesasidan keyin 1917 yilgacha o‘zbek dramalarining soni 40 ga yetgan. Toshkent, Samarqand, Andijon, Qo‘qon shaharlarida turli truppalar vujudga kelgan. Shunday qilib, milliy jadid adabiyoti dramaturgiyasi va teatri paydo bo‘ldi. Jadidlar xorijga qilgan safarlari asosida olingan bilimlari ta’sirida, o‘zbek an’anaviy musiqa uslublarini ham isloh qilishga, ya’ni Yevropa ko‘p – ovozli musiqa san’atining yutuqlaridan unumli foydalanishga da’vat etishgan. 1919 yilda 17 Toshkentning Eski shahar qismi (hozirgi “Turon” kutubxonasi yonidagi bino)da jadidlar tashabbusi bilan Turkiston xalq konservatoriyasining milliy (eski shahar) bo‘limi tashkil etildi. Shu tarzda jadidlar san’at vositasi bilan millat qadrini ko‘tarish, san’atning deyarli barcha turlarini yuksaltirishga intildilar. Jadidchilik harakatining yana bir muhim tomoni bu milliy matbuot va jurnalistikasiga asos solinishi edi. Turkiston jadidlari rus demokratik va inqilobiy harakatining yutuqlaridan ham samarali foydalandilar. Imperator Nikolay II inqilobiy – demokratik harakat bosimi ostida 1905 yil 17 oktabrda maxsus manifestga imzo chekib, demokratiya, matbuot va so‘z, har xil yig‘inlar o‘tkazish erkinligini joriy qilishga majbur bo‘ldi. Buni jadidlar katta 11 quvonch bilan kutib oldilar. Mana shundan so‘ng jadidlar millat himoyasi uchun jangovar qalqon va muazzam minbar bo‘lgan gazeta va jurnallarni tashkil etish uchun juda shaxdam kurashadilar 21 . Milliy matbaaning vujudga kelishi bilan kitob bosish ishi yo‘lga qo‘yila boshlandi. Toshkentda Munavvarqori, Abdulla Avloniy va boshqalar 1911 yilda tashkil etgan ko‘p tarmoqli “Turon” nomli jamiyat sovet hokimiyatining dastlabki yillarigacha samarali faoliyat yuritadi. Uning qoshida yuqorida 21 Qlichev U. Mamatov Sh. Jadidchilik harakati tarixi. – T.: Guliston. 2011 PAGE \* MERGEFORMAT1 ta’kidlangan teatr truppasi “Turon” nomli kutubxona va nashriyot (1913) ham tashkil etiladi. Bular butun Turkiston bo‘ylab ma’rifat va ziyo, ilm – fan tarqalishi, kitob chop etish va bosmaxona ishlari rivojlanishiga katta hissa qo‘shdilar. Qo‘qonda “G‘ayrat” (1913), Samarqandda “Zarafshon”, To‘raqo‘rg‘onda (Namangan viloyati) “Kutubxonayi Is’hoqiya” (1908) nomli kutubxonalar tashkil topadi. Shuningdek, jadid bosmaxonasi va kitob do‘konlari ancha keng tarmoq otdi1 . Turkiston jadidlari, ayniqsa, birinchi jahon urushi davrida o‘z faoliyatini kuchaytirdi. Taraqqiyparvar o‘zbek ziyolilarining yetakchisi A. Ubaydullaxo‘ja 1913 yil Andijonda “Taraqqiyparvar” deb nom olgan ziyolilarning firqasini tuzadi va 1914 yildan nashr etilgan “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona” gazetalari firqaning asosiy targ‘ibot kuchi edi. 18 Jadidlarning 1916 yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g‘oyatda e’tiborga molikdir. Mardikorlikka jo‘natish haqidagi oq podsho farmoni (1916 yil 25 iyun)ni bekor qildirish uchun Asadullaxo‘jaev Ubaydullaxo‘ja rus revolyutsioneri – demokrati V.A. Chaykin bilan birga mahalliy millatparvar boy Mirkomil Mirmo‘minboevning mablag‘i, xomiyligida Peterburgga bordi. Davlat dumasining 1916 yil dekabrdagi majlisida farmon Rossiya imperiyasining qonunchiligida ko‘rsatilgan hollarga zid ravishda qabul qilingani isbotlab berildi. Farmon Dumada muhokama kilingunga qadar iyun – avgust oyida jadidlar harakati orqali bir necha eshelon to‘xtatib qolindi. Jadidlarning mardikorlarni kaytarishga urinishlari 1917 yil fevral inqilobi boshlanishi bilan to‘la amalga oshdi 22 . Bu hodisa el orasida ularning obro‘sini ko‘tardi. Mazkur holat jadidlar ma’rifatparvarlikdan siyosiy kurashga allaqachon o‘tganliklarini bildirar edi. 1917 yildan jadidchilik harakati o‘zining yangi bosqichiga qadam qo‘ygan edi. Shunday qilib, jadidlar xalq milliy – ozodlik harakatiga g‘oyaviy – mafkuraviy va tashkiliy rahbarlik qilishga muvaffaq bo‘ladi. Bu esa jadidchilik, bu davrga kelib Turkistonda katta ta’sirchan ijtimoiy – siyosiy kuchga aylanganligidan dalolat beradi. 22 Усмонов Қ. Содиқов М. Обломуродов Н. Ўзбекистон тарихи. I -қисм. –Т., 2002.234 b PAGE \* MERGEFORMAT1 PAGE \* MERGEFORMAT1 1.2. Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi Mustaqillik yillarida Begali Qosimov, Sharif Yusupov, Ulug‘bek Dolimov, Shuhrat Rizaev, Sunnat Ahmedov kabi olimlar muallifligida “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti” 39 kitobi nashr etilgan. Ushbu kitobda milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining atoqli namoyandalari qatorida Hamza Hakimzoda Niyoziy hayoti va ijodiga bag‘ishlangan bob bor. Mazkur bobda olimlar ulug‘ adibning shoir, dramaturg, teatr arbobi, pedagog, bastakor, rejissyor, novator ijodkor sifatida badiiy ijodning barcha turlarida faoliyat olib borganini e’tirof etganlar. XX asr o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi sifatida tutgan o‘rni va mavqeini yangicha baholaganlar. Olimlar adibning o‘zbek adabiyotiga jadidchilik harakatlari avj olgan paytda kirib kelgani va yaratgan she’riy, nasriy, dramatik va publitsistik asarlarida jadidchilik g‘oyalari aks etgani haqida yozganlar. Shuning bilan birga jadid ma’rifatparvari sifatida usuli jadid maktablarini ochgani va u maktablar uchun darsliklar yaratgani haqidagi ma’lumotlarni taqdim qilganlar. Uning jadid ma’rifatparvari bo‘lib yetishuvida, tatar ma’rifatparvar jadidlari Ismoil Gaspiralining “Tarjimon”, Fotih Karimiyning “Vaqt” gazetalari, Rizo Faxriddinning “Sho‘ro” jurnali va Ismoil Obidiyning “Taraqqiy”, Munavvarqori Abdurshidxonovning “Xurshid”, Abdulla Avloniyning “Shuhrat” gazetalarining ta’siri kuchli bo‘lgan deb hisoblaydilar 23 . Olimlarning yozishlariga ko‘ra, Hamza Hakimzoda ana shu gazetalar orqali jadid ma’rifatparvarlari bilan tanishadi va ular bilan ijodiy hamkorlik qiladi. O‘zi muallimlik qilayotgan maktab o‘quvchilari va keng xalq ommasini darsliklar bilan ta’minlash maqsadida “G‘ayrat” kutubxonasini tashkil qiladi. Uning ilk ijodi lirik she’rlar yozishdan boshlanadi. Olimlarning fikriga ko‘ra, Hamza Hakimzoda Niyoziy mustaqillik tufayligina haqiqiy bahosini olmoqda. Olimlar Hamza ijodini quyidagicha baholaganlar: “U hech bir bo‘rttirishsiz, qo‘shib-chatishsiz ham XX asr o‘zbek adabiyotining atoqli vakili: novator shoir, hozirjavob nosir, iste’dodli dramaturg, g‘ayratli teatr arbobi, mohir pedagog sifatida zamondoshlari Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, 23 Қосимов Б, Юсупов Ш, Долимов У, Ризаев Ш, Аҳмедов С. Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти. – Тошкент.: Маънавият, 2004. 248-257-бетлар. PAGE \* MERGEFORMAT1 Abdulhamid Cho‘lponlar qatoridan munosib o‘rin olishga haqlidir” 24 . Olimlar Hamza ijodini xolis baholaganlar. Hamzaning taraqqiyparvar, vatanparvar, xalqning millatparvar jonkuyar fidoyisi bo‘lganini atroflicha ochib berganlar. 2016-yilning 12-oktabrida adabiyotshunos olim Yo‘ldosh Solijonovning “Haqiqat izlagan adib” 44 nomli maqolasi e’lon qilingan. Ushbu maqolada olim, keksa avlodning Hamza Hakimzoda Niyoziy haqida bilishi, ma’rifatparvar pedagog, iste’dodli dramaturg, jadid adabiyotining atoqli namoyandasi sifatida tanishidan mamnunligini izhor etadi. Yosh avlodning esa, Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodi haqida hech qanday tasavvurga ega emasligidan tashvishga tushadi va ularga Hamza haqidagi ma’lumotlarni quyidagicha taqdim qiladi. Hamza Hakimzoda Niyoziy 1910-1930-yillarda adabiy ijodning barcha turlarida: she’riyat, nasr, dramaturgiya, publitsistika, bastakorlik, rejissyorlik yo‘nalishlarida ijod qilib, ommaga tanilgan. 1929-1939-yillarda esa ommaga taniqli mashhur shaxs va ijodkor butunlay unutilgan.1939-yildan Hamzaning yangi hayoti boshlangan. 1990-yillarga kelib, Hamzaning nomini tarixdan, adabiyot tarixidan, o‘chirib tashlashga urinishlar bo‘lgan. Hamzaning ijodini emas, uning ijtimoiy faoliyatini taftish qilib, asossiz da’volar bilan uning nomini qoralamoqchi bo‘lgan nomutaxasis olimlarga nisbatan nafrat va e’tirozini ifoda etgan. Olimning fikriga ko‘ra, Hamza, zamondoshlari Behbudiy, Avloniy, Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpon, Munavvar qori kabi XX asr boshlarida jadidchilik harakatining faol ishtirokchisi bo‘lgan. Jaholatga qarshi ma’rifat, Turkiston davlatining mustaqilligi uchun astoydil kurashgan, o‘z xalqining erkin yashashini orzu qilgan millatparvar ziyoli bo‘lgan. U millatini ma’rifatli qilish yo‘lida ham amaliy, ham ijodiy faoliyat ko‘rsatgan. Yo‘ldosh Solijonov maqolasida ilgari surilgan fikrlar ma’no va mazmun jihatidan yuqoridagi olimlar N.Karimov, O.Sharafiddinov, B.Shermatov fikrlarini qo‘llab quvvatlaydi va ularni to‘ldiradi. Professor M.Quronov keltirgan asossiz dalillarni mutlaqo inkor etadi 25 . 24 Қосимов Б, Юсупов Ш, Долимов У, Ризаев Ш, Аҳмедов С. Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти. – Тошкент.: Маънавият, 2004. 252 бет 25 Солижонов Й. Ҳақиқат излаган адиб, Адабиёт хиёбони китоби. –Фарғона, 2020.65-85-бетлар PAGE \* MERGEFORMAT1 Hamza Hakimzoda Niyoziy badiiy ijodning barcha turlarida barakali ijod qilgan. Lekin uning dramaturg sifatidagi qirrasi ommaga ko‘proq tanish. Akademik Naim Karimov “XX asr adabiyoti manzaralari” nomli kitobining “Hamza Toshkentda” 52 sarlavhali bobida bergan ma’lumotiga ko‘ra, Hamza 1908-1909- yillarda Namangan madrasalarida diniy ta’lim oladi va u ta’limni tugatgach, diniy ta’lim bo‘yicha oliy darajaga erishish maqsadida Buxoroga boradi. Ma’lum sabablarga ko‘ra, u yerda maqsadiga erisholmaydi va 1909 yilda Toshkentga keladi. Toshkentda jadid maktablaridan biriga kirib o‘qib, muallimlik maqomiga ega bo‘ladi. Ushbu maqom bilan Sebzordagi jadid maktablaridan birida muallimlik faoliyatini boshlaydi. Muallimlik faoliyati jarayonida jadid maktabida dars beradigan muallimlar aka-uka Sobirjon va Shokirjon Rahimiylar bilan tanishadi. 1910-yilning oktabr-noyabr oylarida Rahimiylar Hamzani o‘zlarining maktabiga taklif qiladilar. Taklifga binoan, Hamza aka-uka Rahimiylar uyida ochilgan jadid maktabida dars beradi va ularning uyida istiqomat qiladi. Darsdan keyin bo‘sh vaqtlarida Rahimiylar bilan teatrga borib, Toshkentga gastrolga kelgan rus, tatar, ozarbayjon xalqlari teatrlarining spektakllarini qiziqib tomosha qiladi. Ana o‘sha tomoshalardan olgan taassurotlar Hamzaga dramatik asarlar yozishga turtki beradi 26 . Hamzaning teatr san’atiga qiziqishi va dramaturgiya yo‘nalishida asarlar yozish istagi 1910- yillarda Rahimiylar uyida yashagan vaqtlarda boshlangan. Ungacha Hamza adabiyot, san’at, teatrga qiziqqan bo‘lishi mumkin, biroq u diniy yo‘nalishda o‘qib ulg‘aygan va tarbiya topgan edi . Is’hoqxon Ibrat - haqiqiy ismi Is’hoqxon To‘ra Junaydullo xo‘ja o‘g‘li - jadidchi, yozuvchi, tarjimon-poliglot, tarixshunos. 1887 yil Is’hoqjon Ibrat haj safarini amalga oshirish maqsadida Makkaga boradi. Haj safaridan so‘ng, Makkadan chiqib, ayrim vaqt mobaynida Jiddada yashaydi, so‘ngra Ovrupa va Osiyo mamlakat va shaharlari bo‘ylab o‘z sayohatini boshlaydi. Istambulgacha yetib borib, Is’hoqxon Ibrat Ovrupa bo‘ylab sayohatini boshlaydi. Avvaliga, Sofiyaga kiradi, u yerdan Afina va Rumga yo‘l oladi. Ovrupa sayohatidan qaytayotgach, Istambul orqali kelayotganda u Bog‘dod, Tehron, Isfaxon, Sheroz va 26 Каримов Н. Ҳамза Тошкентда. ХХ аср адабиёти манзаралари. –Тошкент, 2008. 130-бет PAGE \* MERGEFORMAT1 Qorachi kabi shaharlarga kirib o‘tadi. Eron va Afg‘onistonni aylanib chiqib, Is’hoqxon Ibrat Hindistonga kirib o‘tadi va bir muncha vaqt Bombey hamda Kalkuttada yashaydi. Hindistondan chiqib, Qashqarga boradi. O‘z sayohatlari vaqtida Ibrat yunon, ingliz, turk, arab, fors, hind va urdu tillarini mukammal darajada o‘rganadi. Keyinroq, rus tilini ham o‘rganadi. 1896 yil yigirma yillik uzoq safardan so‘ng Is’hoqxon Ibrat ona qishlog‘iga qaytadi. 1901 yil o‘zining “Lug‘ati sitta-alsina” (“Boshidan oxirigacha lug‘at”) nomi ostidagi asarini yakunlaydi va nashrdan chiqaradi. Aynan ushbu lug‘atdan barcha jadidchilik maktablarida rus, arab, fors va boshqa tillar o‘quv qo‘llanmasi o‘rnida foydalanilgan. 1912 yil Ibrat o‘zining “Jome’ ul-xutut” nomli yozuv tarixi haqidagi noyob asarini yakunlaydi va “Matbaai Is’hoqiya” nomli nashriyotda kitobni chop etadi. O‘zining asarlarida Ibrat xalqini o‘qimishli va ma’naviyatli ko‘rishni istagan. Hayotinnig keyingi yigirma yili davomida u 14 ta ilmiy, tarixiy va tilishunoslikka oid kitoblar yozadi. Ular orasida “Tarixi Farg‘ona” (“Farg‘ona tarixi”), “Tarixi madaniyat” (“Tarix madaniyati”), “Mezon uz-zamon” (“Zamonlar batafsil”), “Zabonxoi sharq” (“Sharq tillari”) va boshqa kitoblari ayniqsa mashhur bo‘lgan. Bu vaqt mobaynida u, shuningdek, 30 yillik she’riy faoliyati davomida to‘planib qolgan barcha she’rlarini “Devoni Ibrat” nomli to‘plamga jamlaydi. Avvaliga Qo‘qon xonligi, keyin esa butunlay O‘rta Osiyoning Rossiya Imperiyasiga qo‘shilishidan so‘ng Is’hoqxon Ibrat Turkistonning texnik integratsiyasi sari ishtirok etadi. Shu bilan birga, u yangi uslubdagi maktablarning qattiq tarafdori bo‘lgan va ularning soni ko‘payishi uchun kurashgan. 1920 yil oxiri, 1930 yil boshlarida u davlat lavozimlarida faoliyat yuritadi. 1935 yil Is’hoqxon Ibrat barcha lavozimlardan ozod etiladi va unga maktablarda dars berish ta’qiqlanadi. 1937 yil u “sovetga qarshi targ‘ibot”da ayblanib, hibsga olinadi va qamaladi. Shu yilning aprel oyida Andijondagi qamoqda vafot etadi, uning yoshi 75 da edi. Is’hoqxon Ibratning dafn etilgan joyi hanuz noma’lum 27 . Cho‘lponning dunyoqarashi insonparvarlik, millatparvarlik va ma rifatparvarlik g‘oyalari bilan sug‘orilgan edi. Uning ko‘plab ocherk va‟ 27 www.arboblar.uz// Ishoqxon Ibrat hayoti vafaoliyati. PAGE \* MERGEFORMAT1 publitsistik maqolalari xalq hayoti va taqdiriga bag‘ishlangan. “O‘sh”, “Bahor ovullari”, “Vatanimiz Turkistonda temir yo‘llar”, (1914-1917-yillar) kabi asarlarida ana shu tendensiya ko‘zga tashlanadi. Cho‘lpon 1920-1924-yillar mobaynida juda ko‘p publitsistik maqolalar, yo‘l taassurotlari va esselar (“Sharq uyg‘ongan”, “Yo‘lda bir kunduz”, “Yo‘lda bir kecha”, “Yo‘l esdaligi”, “Chimkent”, “Quturgan mustamlakachilar”, “Chopon” va hokazolar) yozdiki, ularning g‘oyaviy-badiiy ahamiyati chin ma noda yuqori edi. “Vayronalar orasidan” nomli maqolasida‟ jamiyatda farzandlarning ta lim olishga imkoniyati yo‘qligidan, balki vaqti ham ‟ yo‘qligidan kuyingan Cho‘lpon bu jumlalarni keltiradi: “Bitta maktab ham bor dedilar, lekin uning o‘zidan ko‘ra ko‘proq “oti” bor, shekillik...Ko‘klamdan tortib to kuzgacha maktab ta`til ekan, dehqonlar bolalarini faqat qishdagina o‘qita olurlar ekan” 28 . Fikrni maktab xususida davom ettirar ekanmiz, mana bu haqiqatga yo‘g‘rilgan satrlarga e tibor qaratmay iloj yo‘q: “Lekin birgina maktab bor. Binosi ‟ juda yaxshi, burun rus yerlik maktabi bo‘lgan. U ham biz borganda remont qilinmagan edi. Remont uchun baladiyada pul yo‘q, muallimlarning ta minoti ‟ uchun maorif shu basida pul yo‘q, maorif shu basiga berish uchun Maorif ‟ ‟ komissarligida pul yo‘q. Shunday qilib, birgina maktabning ham taqdiri qaltirab turadir. Xalq ta minotiga o‘tkazganlar, xalqdan pul yig‘ish esa qiyin... Cho‘lpon ‟ uchun hamisha ham eng muhim vazifa bo‘lgan bir vazifa borki, bu jamiytda erkak va ayollarning teng huquqliligi masalasidir. Zotan, Cho‘lpon o‘zining bu to‘g‘rida firk yuritilgan maqolasiga ham bejizga “Eng muhim vazifamiz” deb nom bermagan. Maqola bunday boshlanadi: “Zarafshon” rafiqimizda o‘rtoq |Ismoilzoda “Unutilgan bir vazifa” sarlavhasi bilan bir bosh maqola yozib, xotin-qizlarimiz orasida maorif tarqatish masalasidan jiddiy suratda bahs etadir. Bizda maktab, o‘qish-o‘qitish va bilimlik bo‘lish masalasi juda jiddiy harakatlar bilan yo‘lga qo‘yila boshlagan choqda shu bilimdan xalqning erkakxotunini bab-barobar foydalantirish, haqiqatan, muhim va muhimligi unutilgan bir masaladir”. Keltirilgan bu fikrlardan anglashimiz mumkinki, xotin-qizlar ilm olib, o‘qib- o‘rganishi uchun ham imkoniyat va sharoitlar yaratib berish eng muhim vazifa 28 O`roqova O. Cho‘lpon badiiy ijodining konseptual-estetik asoslari. –T., 2018. 37 b. PAGE \* MERGEFORMAT1 bo‘lish bilan birga unutilgan vazifa ham edi. Ismoilzoda esa bu unutilgan masalani eslatib qo‘ygan bo‘lsa, Cho‘lpon bu eslatib qo‘yilgan vazifani eng muhim vazifa qatorida ko‘radi. Cho‘lpon jamiyat uchun ayollarning o‘qimishli bilimli bo‘lishi naqadar zarur bir vazifa ekanligini to‘g‘ri anlagan shaxs edi 29 . U millat deb yashadi shu millat ertasi uchun kuydi, yondi. Cho‘lpon bilardiki, ayolning oilada tutgan o‘rni, farzand tarbiyasida tutgan o‘rni beqiyos edi. O‘qimishli, zehnli ayol tarbiya berishda ham hamisha o‘zi uchun to‘g‘ri yo‘nalish tanlay oladi. Nahot endi bunday ayollar son jihatda juda kam bo‘lsa. Axir oilada farzandning ilm fanga qiziqishida ham onaning o‘rni bor-ku. 20- yillarda “Bibixonim” madrasasida 50 ta ayol ta`lim olgani bu past ko‘rsatgichdir. Chunki faqatgina 40-50 ta ayol butun jamiyatdagi ayollar o‘rnini bosa olmaydi. 29 Cho`lpon. Vayronalar orasida. –T.: G`, G`ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1991. 56.b PAGE \* MERGEFORMAT1 II BOB. FARG‘ONA O‘LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING AHAMIYATI 2.1. o‘lka jadid nomoyondalarining faoliyati Turkistonda jadidchilik harakatining faol tashkilotchi – ishtirokchilari haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, bular: Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shukuriy, Saidahmad Siddiqiy – Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov (Toshkent), Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jaev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jaev, Abdulvohid Burxonov, Sadriddin Ayniy, Abudulqodir Muxiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Cho‘lpon, Ishoqxon Ibrat, Muhammadsharif So‘fizoda (Farg’ona vodiysi), Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov (Xorazm)lar nomini birinchilar safida keltirishimiz mumkin. Biz o`rganib tadqiq etadigan jadidlarimiz Farg`ona vodiysidan yetishib chiqqan hamda jadidchilik rivojiga o`zlarining munosib hisssini qo`shgan namoyonlarni ishlari va faoliyati haqida ma’lumot berib boriladi. Taraqqiy etgan millatlar teatrlarni ulug’lar uchun odob va ibrat maktabi deb biladilar. Teatr taraqqiy etishni eng birinchi sabab va omilaridandir, - deb yozgandi. Jadidlar milliy adabiyotga xam asos soldilar. Milliy romanchilik shakllana bordi. Dakstlab, romanchilikka o‘rinish Hamza Hakimzodada kuzatildi. U “Yangi saodat” asarini milliy roman deb atagan va bu boradagi ilk izlanishlarni boshlab bergan edi 30 . Farg`ona vodiysidan yetishib chiqqan jadidlar adabiyotda ayollarning o`rni muhimligini anglab ularni faoliyatini qo`llab – quvvatlagan. Jadid adabiyotida ayollar timsoli o‘ziga xos hisoblanadi. Bunda o‘sha davr tuzumi qattiq qoralanib, ayollarni ilm-ma’rifatga, jaholat botqog‘idan chiqishga qaratiladi. Xususan, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” asarida Zebi timsoli orqali oydinlashtiramiz. Zebining ilojsizligi o‘sha davr ayollari erksizligi sifatida ochib beriladi. Zebi- hurkak ohu kabi go‘zal va ilojsiz. Uning qalbi shu qadar tozaki, yomonlik haqida o‘ylash nima ekanligini ham tushunib yetmaydi. U insonlarni sevib yashaydi. 30 Qosimov B. Milliy uyg’onish. – T.: Sharq, 2004 yil. 53.b PAGE \* MERGEFORMAT1 Razolat to‘lib yotgan dunyoga muhabbat ko‘zi bilan boqadi, biroq jaholat tozalik va go‘zallik bilan kelishmaydi, go‘dakday beg’ubor bo‘lgani uchun ham bag’ri ifloslik va kirga to‘la hayot uni sig’dirmaydi, shudringday toza va chechakday pokiza bo‘lgani uchun hayotning shafqatsiz va badbo‘y havosida nafasi bo‘g’iladi. Zebi ketma-ket baxtsizliklarga uchrasa ham romanga qanday kirib kelgan bo‘lsa, shundayligicha qoladi. Zebuning bu holatiga biz taqdirdosh, qismatdosh, darddosh bo‘lib, xavotir bilan kuzatamiz. Zebining baxtsiz bo‘lishiga mamlakatdagi zulmzo‘rovonlik ustuvor ekanligidadir. Cho‘lponning asosiy maqsadi ham mavjud tuzimni tag-tomiri bilan o‘zgartirish edi. Zebi faqat ayollik latofati va olijanob insoniy fazilatlari bilangina emas , ayni paytda xush ovozi bilan barchaning e’tiborini tortadi. Ammo ijtimoiy tengsizlik hukumron bo‘lgan va ayollar qadrqimmati oyoq osti qilingan jamiyatda Zebining orzu-havaslari yanchiladi 31 . Ajdodlarimiz asrlar davomida ana shu tengsizlikka qarshi ma’rifat bilan kurashdilar. 1920-1930-yillarda avj olib ketgan siyosiy taqib, o‘zbek xalqining boshiga og’ir kunlarni soldi. Ota-bobolarimiz udumlariga eskilik sarqitlari deb, momolarimiz o‘gitlariga bepisandlik, muqaddas qadriyatlarimizga qurol ko‘tarishdek nafrat tuyg’ulari har bitta o‘zbek xalqini majburan o‘ziga tortqilardi. o‘zbek xalqi o‘zining boy merosi, qadimiy madaniyati, milliy qadriyatlarini hech bir joyda ochiq – oydin gapirolmas, o‘z tuyg’ularini yuragida sirligicha saqlab yashaydigan bir davr edi. Bunday paytda yurt taqdiri, farzand kelajagi, vatan ozodligi, inson qadr-qimmati to‘g’risida og’iz ochish, boshini dorga tikish bilan barobar edi. Yana bir misol tariqasida Hamza Hakimzoda Niyoziy (Nihoniy taxallusi bilan ijod qilgan)ning ”Zaharli hayot yoxud ishq qurbonlari” asari qahramoni Maryam timsolida ham ko‘rishimiz mumkin. Maryam ilmga tashna ayol timsoli. “Yangi saodat” asarida Olimjonning ma’rifat tufayli baxtli hayotga erishuvi va uning o ’z baxtidan boshqa kishilarning ham bahramand bo ’lishini tasvirlagan bo ’lsa, “Zaharli hayot yoxud ishq qurbonlari” fojiasida ma’rifatli insonning jaholat va g ’aflat zindonidagi fojiali taqdirini ko ’rsatishni maiqsad qilib 31 H.Homidov va bosh. Adabiyotshunoslik terminlari lug‘ati.1983.Alimova D. A., Golovanov A.A. o‘zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlarL-T., “o‘zbekiston", 2000. PAGE \* MERGEFORMAT1 olgan. Ushbu asar janrini Hamza “Turkiston maishatidan olingan qiz va kuyov fojiasi" deb ataydi. Dramaturg pyesaning dastlabki sahnasidayoq qahramonlarning o ’zlariga munosib bo ’lm agan, ular qalbidagi muhabbat gullarini xazon qilishga tayyor bir muhitda yashayotganini ko ’rsatadi. Shu tarzda pyesaning avvalidayoq eskicha qarashlar ta’siridagi ota-onalar bilan ulardan ilgarilab ketgan va o ’z zamoniga sig ’may qolgan yoshlar o ’rtasidagi ziddiyat nish uradi. Voqealar rivojlanishi bilan bu konflikt taranglashib, oxirida kamonning tortilgan voyidek uchib boradi-da har ikkala qahramonni Mahmudxon bilan Maryamxonni halok qiladi . Biz bilamizki, Hamza Hakimzoda Niyoziy Avloniy, Behbudiy, Fitrat kabi jadidchilik faoliyatini yuritgan vakillardan hisoblangan. Ammo Sho‘ro davri darsliklarida Hamza jadid sifatida ta’kidlanmagan, aksincha, u jadidchilar bilan murosaga kela olmaydigan, ularga teskari munosabatdagi inson sifatida tasvirlangan. Quyidagi parchaga e’tiboringizni qarating: “Burjua millatchi yozuvchilari, jadid yozuvchilari o‘zbek adabiy tili taraqqiyotini bo‘g‘ishga uringanlar. Ular o‘zbek xalqi singdira olmaydigan arxaik so‘zlardan ko‘plab ishlatib, o‘zbek tilini qiyinlashtirishga harakat qilganlar” 32 .Bu ma’lumotlar haqiqatdan uzoq. Chunki jadidlar adabiyotni xalqdan uzoqlashtirish emas, balki xalqqa yaqinlashtirishga harakat qilishgan. Ular adabiyotni xalqqa yaqinlashtirish maqsadida turli shakllar, janrlarni sinab ko‘rganlar. Endi 1979-yilda chop etilgan “o‘zbek sovet adabiyoti” maktab darsligi haqida mulohaza yuritamiz. Sarvar Azimovning ushbu kitobida Hamza haqidagi ma’lumotlar inqilobga hamd-u sano o‘qish bilan boshlanadi. Birgina abzasda 3 marta revolutsiya degan so‘zga duch kelish ham uchraydi, bu ham o‘sha davr uchun xos xususiyatlardan biridir. Hamza Hakimzoda Niyoziyning ma’rifatchilik faoliyati haqida ham ma’lumotlar berilgan. Chunonchi, “1914-1915 yillar mobaynida Qo‘qon va Marg‘ilon shaharlarida maktab ochib, o‘qituvchilik qiladi. U keng xalq ommasiga ma’rifat tarqatishni nazarda tutadi va maktabiga bolalarni jalb qilishga intiladi. Akademik Naim Karimov yozadi: “XX asr boshlarida tug‘ilgan va shakllangan 32 Азимов С. Аҳмедов Қ. Султонов Ю. Ўзбек совет адабиёти. 9- синф учун дарслик. Бешинчи нашри. – Тошкент:“Ўқитувчи”, 1979. 72 б PAGE \* MERGEFORMAT1 jadid adabiyoti o‘z oldiga yangi adabiy badiiy vazifa qo‘ydi va vazifani o‘tash jarayonida shu vaqtga qadar adabiyotimiz xazinasida bo‘lmagan yangi adabiy tur va janrlar, tasvir vositalari va usullarining yuzaga kelishini taqozo etdi”. Behbudiy, Hamza, Fitrat, Qodiriy va Cho‘lponlar ana shunday ehtiyoj tug‘ilgan paytda dunyoga keldilar. Garchand ularning shaxsiy qismatlari fojiali yakun topgan esa- da, (birontasi o‘z ajali bilan o‘lmagan, aksincha, yangi o‘zbek adabiyoti yo‘lboshlovchilarining hammasi ayni ijodlari gullagan vaqtda qatag‘on qilingan!) nomlari zikr etilgan ulug‘lar ijodkor sifatida chindan-da baxtlidirlar” 33 . Jadidchilik harakatining eng oldingi saflarida bo‘lgan ulug’ adib Is‘hoqxon Ibrat nafaqat tarixchi, shoir, tilshunos, noshir va o‘qituvchi balki o‘z davrining yetuk diniy ilmlar ulomosi, qozisi va eng birinchi galda vatan ravnaqi uchun fidoiylik bilan kurashib, butun umr intilgan tarixiy shaxsdir. 1900 yilda uning “Ilmi Ibrat” she ’riy kitobi, 1901 yilda “Lug ’ati Sitta al-sina” nomli olti tillik lug ’ati, 1908 yilda “Fiqhi Kaydoniy” nomli tarjima kitobi arabcha matnda nashr ettiriladi. Shu bilan birga Ishoqxon to ’ra Ibrat To ’raqo ’rg ’onda “Matbaai Ishoqiya” nomida Farg ’ona vodiysida birinchi nashriyot tashkil qiladi. Unda ilm-fan, ma’rifat va taraqqiyotga oid kitoblar hamda uning o ’zi tomonidan yozilgan kitoblari chop etiladi. Xususan, 1908-yilda uning husnixat va savod chiqarishga oid “San ’ati Ibrat qalami Mirrajab Bandiy” risolasi, “Fiqhi-Kaydoniy” tarjima asari arabcha matni bilan, 1909- yilda “Ilmi Ibrat” she ’riy to ’plami, 1912 yilda turli yozuv belgilaridan iborat, murakkab matnli - “Jome ul-xutut” („Yoshlar majmuasi“) asari nashr etiladi 34 . Umuman olganda, 20-yil ichida 14 ta ilmiy- tarixiy, lingvistik asar yozdi hamda 30 yillik poetik ijodining majmuyi bo‘lmish „Devoni Ibrat“ she rlar to plamini tuzdi. Tarixshunoslikka oid „Tarixi Farg ona“,ʼ ʻ ʻ „Tarixi madaniyat“ va „Mezon uz-zamon“ ilmiy asarlarini yaratdi. Bu davrlarda yana chop etilmay qolib ketgan qo ’lyozma holidagi “Mufradot” nomli (xattotlik san ’atiga bag ’ishlangan) kitobi, “Majmuai ash ’or” nomli she ’riy to ’plami yaratiladi. Is’hoqxon Ibratning „Lug ati sitta-alsina“ asari jadid maktablarida sharq ʻ 33 www . Dunyouzbeklari . uz // Набижон Б. Ҳамза монологи. 34 Ziyoyev H . Istiqlol - ma ’ naviyat negizi . – T .: Ma ’ naviyat , 1999. 190 b. PAGE \* MERGEFORMAT1 va rus tillarini o‘rganishda birdan bir qo llanma sifatida foydalanib kelindiʻ 35 . Ishoqxon Ibrat o ’z davrining yirik muarrixi sifatida “Tarixi Farg ’ona”, “Tarixi madaniyat”, “Mezonuzzamon” ilmiy asarlarini yaratdi. Jadidchilik harakati jadid adabiyotining asoschilari bo ’lgan yirik iste ’dod egalari-jadid adibi, shoiri, dramaturgi va san ’ati arboblarini ham tarbiyaladi. Bunga yaqqol misol qilib Abdulhamid Cho‘lponni (1897-1938) keltirishimiz mumkin. Jadid adabiyotida she’riyat ya’ni jadid she’riyati eng sermahsul va ommabop janr sifatida alohida ko ’zga tashlandi. Jadid g ’oyalarining xalqqa yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida she’riyat san ’atining ta’sir ko ’rsatishi kuchli bo ’ldi. Shuning uchun ham jadid adiblarining aksariyat yirik nomayondalari o ’z ijodiy-amaliy faoliyatini she’r yozish va drama bilan bog ’liq holda olib bordi. Shu jumladan, Abdulhamid Cho‘lpon ham o‘z she’rlarida jadidchilik g’oyalarini olg’a surdi. Shunday qilib, jadid adabiyotida she’riyat o ’ziga xos tarzda namoyon bo ’ldi. Cho‘lponning she’rlari jadid adabiyoti mafkurasini yoritib bera oldi. Darhaqiqat, 1916 yil mardikorlik voqealari, 1917 yilda oq podshoning taxtdan ag‘darilishi, olingan va boy berilgan istiqlol, XX asrning jang-u jadallari millatni uyg‘otdi 36 . Sevinch va alam yoshlari to‘kildi. “Buloqlar” o‘sha ko‘z yoshlardir. Hammasi o‘tdi. Endi o‘tganni anglamoq va anglatmoq zamonidir. “Sirlar”ni ochmoq zamonidir. Shoir “tongda qaltirab o‘ynashgan yaproqlar”ni — gofil, chorasiz avlodni tinglashga, idrok etishga undaydi. Uning har bir to‘plamining bosh mavzui Vatan va Millat tashvishlaridir, Turkistonning tuganmas dardi edi. Obidjon Mahmuov rahbarligida chiqqan Sadoi Farg ona" ("Farg ona ovozi") ʻ ʻ jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi. Qo qonda 1914-yil 3 apreldan ʻ 1915-yil 26 mayga qadar o zbek tilida nashr qilingan. 1914-yil 17 iyuldan ʻ "Ferganskoye exo" nomi bilan haftada 3 marta rus tilida ham chiqqan. Gaz.ni qo qonlik taraqqiyparvar ziyoli va tadbirkor Obidjon Mahmudov (taxallusi Obid ʻ Chatoq) tashkil etgan. Gazeta xususiy bosmaxonada 4 sahifada, taxminan 500— 35 Dolimov U . Ishoqxon Ibrat . Tanlangan asarlari . – Toshkent : “ Ma ’ naviyat ”, 2005. 200 b 36 Karimov N . XX asr o ’ zbek adabiyoti manzaralari . - Toshkent : O ’ zbekiston , 2008. 533 b . PAGE \* MERGEFORMAT1 600 nusxada chop qilinib, asosan, qo lda tarqatilgan. Tahririyatning tarkibi 3 kishiʻ — O. Mahmudov (noshir va muharrir), Ashurali Zohiriy (adabiy xodim, musahhih), Usmon Nuriydan (rus tilidan o zbekchaga tarjima qilish bilan ʻ shug ullangan) iborat bo lgan. O. Mahmudov va A. Zohiriy gaz. uchun turli ʻ ʻ mavzularda makrlalar ham yozishgan. "S.F." da o sha davr o zbek adabiyeti va ʻ ʻ publitsistikasining taniqli namoyandalari — Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Sulaymonov (Cho lpon), To lagan Xo jamyorov (Tavallo), Ibrohim ʻ ʻ ʻ Davron, Saidahmad Vasliy va boshqa she r va maqolalari bilan faol hamkorlik ʼ qilganlar. "S.F."da publitsistik va adabiy janrlarda yozilgan asarlardan tashqari, Rossiya firmalari, shuningdek, Qo qondagi tijoratchilarning mollarini reklama ʻ qiluvchi e lonlar ham bosilgan (3 va 4 sahifalarda). Gazetada madaniy ma rifiy ʼ ʼ mavzu markaziy o rin tutgan. "S.F." yoshlarga dunyoviy bilimlarni o rgatuvchi ʻ ʻ zamonaviy (usuli jadid) maktablarni izchil tashviq qilgan, bu masala yuzasidan munozaralar uyushtirgan, millatning ijtimoiy ongini yuksaltirishga xizmat qiluvchi yangi badiiy adabiyot, matbuot yaratish, xalq ommasiga tushunarli adabiy tilni shakllantirish, yoshlardan bilimdon, ma naviy barkamol mutaxassislar yetishtirish ʼ kabi milliy taraqqiyotga doir dolzarb muammolar haqida bahs yuritgan 37 . Umuman olganda jadidchilik harakati rivojlanishiga turli yerlardan chiqqan ilm fidoyilari yetishib chiqqan. Farg`ona vodiysidan yetishib chiqqan namoyondalar ham o`zlarining, ilm- fan, ijtimoiy hayotda, matbuot va maorifda o`zlarining munosib hissasini qo`sha oldilar. 37 Abduazizova N . A ., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917). – T ., 2000. 52. b PAGE \* MERGEFORMAT1 2.2 o‘lka jadidlarining o‘lkaning madaniy, siyosiy-ijtimoiy jarayonlardagi ishtiroki. XX asr boshlarida Turkistonda shakllangan va taraqqiy etgan falsafiy-estetik tafakkur yo‘nalishini asosan jadidchilik harakati belgilagan edi. Jadidlarning falsafiy-estetik va pedagogik qarashlarining O‘rta Osiyoda keng tarqalishi va katta ijtimoiy hodisaga aylanishida Behbudiy, Fitrat, Munavvar qori, Cho‘lpon, Abdulla Avloniy singari buyuk shaxslarning xizmati katta bo‘ldi. Jumladan, jadidma rifatchilari o‘z dasturida millat va mamlakatning dunyoviy taraqqiyoti‟ yo‘lida to‘siq bo‘lib kelayotgan diniy fanatizm va qoloq rasm-rusumlarga qarshi chiqish, eski maktablarni yangi o‘quv usullari bilan isloh qilish, xalq ommasining savodini chiqarish maqsadida matbuot masalalariga jiddiy e tibor qaratib, yangi ‟ o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivoji ustida qayg„urish; Yevropa madaniyatidan orqada qolib ketmaslik uchun zamonaviy milliy teatr tomoshalarini tashkil etish; xotin-qizlarning jamiyatdagi va oiladagi ahvolini o‘zgartirish maqsadida turli ijtimoiy islohotlar yo‘lini qidirish singari muammolarni o‘rtaga tashladilar. Cho‘lponning adabiy merosi she riyat, nasr, dramaturgiya, publitsistik ‟ va adabiy-tanqidiy maqolalar hamda tarjimalardan iborat. Cho‘lpon nasriy ijodining muhim qismini publitsistika tashkil etadi. U “Yo‘l esdaligi”, ”Vayronalar orasidan” kabi qator ocherk va publitsistik maqolalarida o‘tgan asrning 20- yillaridagi mustamlaka o‘lka hayotining mudhish manzaralarini tasvirlagan. Cho‘lpon bu asarlarida realistik tasvir san atini mukammal egallagan yozuvchi ‟ sifatida gavdalanadi 38 . Cho‘lpon “Yorqin turmush” jurnalining 1936-yil 4-5- qo‘shma sonida chop ettirgan “Uvaysiy” nomli maqolasida Jahon otin Uvaysiyning jasorati va iste dodi haqida yozadi. Bundan ko‘zlangan maqsad ham aslida ayollar ‟ masalasiga e tibor qaratmoq kerakligini yana bir bor yodga solmoq bo‘lgan. ‟ Hamza Hakimzoda o‘zbek shoiri, dramaturg, jamoat arbobi, O‘zbek SSR xalq shoiri (1926). U mumtoz she’riyat vaznini (Aruz) xalq she’riyati (Barmoq) vazni hisobiga to‘ldirgan. Hamza O‘zbekiston madaniyati tarixi rivojiga nafaqat shoir va 38 Adabiyot va san ’ at , madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma ’ naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir . O ’ zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh . Mirziyoevning O ’ zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma ’ ruzasi // Xalq so ’ zi . 2017. 4 avgust PAGE \* MERGEFORMAT1 dramaturg, balki teatr arbobi, bastakor va musiqachi sifatida ham sezilarli iz qoldirgan. Bugun O‘zbek davlat akademik va drama teatri uning sharafiga nomlangan. 1889-yil 22-fevral kuni (6-mart) tabib oilasida tug‘ilgan. Maktabda savod olgach, madrasada saboq oladi. Kambag‘allar uchun bepul maktab tashkil etadi va unda dars beradi. She’r yozishni 1899-yildan, o‘zbek ma’naviyatshunoslari Muqimiy va Furqatlar ijodidan ilhomlanib yoza boshlaydi. Hamzaning inqilob yillaridan oldingi asosiy asari o‘zbek va tojik tillarida yozilgan she’riy “Devon” (1905 - 1914) asari vafot etganidan so‘ng nashr etilgan. “Devon”ning ayrim g‘azallarida an’anaviy ayriliq sevgi timsoli bilan bir qatorda, ijtimoiy tengsizlik farqi mavjud. Hamzaning birinchi nashrdan chiqqan “Ramazon” (1914), “Yangi baxt” dostoni (1915), “Zaharlangan hayot” (1916) deb nomlangan asarlari ham ushbu mavzularga uyg‘unlashgan. 1916 – 1919-yillarda Hamza yettita she’riy to‘plamini nashr etadi, ularda shoirning inqilobiy-demokratik ma’naviyatshunoslik yo‘lidan inqilob jangchisi tomon o‘tgani seziladi. “Xushbo‘y atirgul” to‘plamidan joy olgan she’rlari o‘zbek tilidagi proletar she’riyatning ilk namunalariga aylandi. Oktyabr inqilobidan so‘ng, 1917-yil Hamza Qo‘qon va Farg‘onada ishtirok etib, Turkiston frontida Qizil Armiyaga xizmat ko‘rsatuvchi sayyor teatr tashkillashtiradi, Turkfront Siyosat bo‘limida ishchi bo‘lib xizmat ko‘rsatadi, keyinroq tuman siyosat ma’naviyat bo‘limida ishlaydi. 1918-yil u o‘zbek sovet dramaturgiyasidagi ilk asar bo‘lgan “Boy ila xizmatchi” sahna asarini yaratadi. Hamzaning “Maysaraning ishi” (1926), “Paranjining sirlari” (1927) kabi asarlari ham juda mashhur bo‘lib, ularda o‘zbek ayolining inqilob yillaridan avvalgi achchiq hayoti haqida gapiriladi. Uning qalamiga bir necha o‘nlab qo‘shiqlar mansub. Hamzaning musiqiy merosining barchasi saqlanib qolmagan. Ayrim qo‘shiqlari “Farg‘ona, Buxoro va Xiva qo‘shiqlari” (1931) to‘plamidan joy olgan qo‘shiqlarining bir qismi taniqli o‘zbek qo‘shiqchilaridan yozib olingan. Hamza ijtimoiy hayotda ayollarning ozodligi uchun kurashgan, millatparast va jaholatchilikni fosh qilgan. Hamza g‘azabga to‘la aqidaparastlar olomoni tomonidan o‘ldirilgan. PAGE \* MERGEFORMAT1 Ibrat barakali ijod bilan shug ’ullanadi, uning tomonidan yozilgan asarlar yigirmadan ortiq bo ’lib, bizgacha o ’n ikki nafar asari yetib kelgan. Jumladan, 1900 yilda uning “Ilmi Ibrat” she ’riy kitobi, 1901 yilda “Lug ’ati Sitta al-sina” nomli olti tillik lug ’ati, 1908 yilda “Fiqhi Kaydoniy” nomli tarjima kitobi arabcha matnda nashr ettiriladi. Shu bilan birga Ishoqxon to ’ra Ibrat To ’raqo ’rg ’onda “Matbaai Ishoqiya” nomida Farg ’ona vodiysida birinchi nashriyot tashkil qiladi. Unda ilm-fan, ma’rifat va taraqqiyotga oid kitoblar hamda uning o ’zi tomonidan yozilgan kitoblari chop etiladi 39 . Xususan, 1908-yilda uning husnixat va savod chiqarishga oid “San ’ati Ibrat qalami Mirrajab Bandiy” risolasi, “Fiqhi-Kaydoniy” tarjima asari arabcha matni bilan, 1909- yilda “Ilmi Ibrat” she ’riy to ’plami, 1912 yilda turli yozuv belgilaridan iborat, murakkab matnli - “Jome ul-xutut” („Yoshlar majmuasi“) asari nashr etiladi 40 . Umuman olganda, 20-yil ichida 14 ta ilmiy- tarixiy, lingvistik asar yozdi hamda 30 yillik poetik ijodining majmuyi bo‘lmish „Devoni Ibrat“ she rlar to plamini tuzdi. Tarixshunoslikka oid „Tarixi Farg ona“,ʼ ʻ ʻ „Tarixi madaniyat“ va „Mezon uz-zamon“ ilmiy asarlarini yaratdi. Bu davrlarda yana chop etilmay qolib ketgan qo ’lyozma holidagi “Mufradot” nomli (xattotlik san ’atiga bag ’ishlangan) kitobi, “Majmuai ash ’or” nomli she ’riy to ’plami yaratiladi. Is’hoqxon Ibratning „Lug ati sitta-alsina“ asari jadid maktablarida sharq ʻ va rus tillarini o‘rganishda birdan bir qo llanma sifatida foydalanib kelindi. Shu ʻ o‘rinda ta’kidlash kerakki, Is‘hoqxon Ibrat tilshunoslik fanining murakkab sohasida ancha mukammal “Jome‘ ul-xutut” (“Yozuvlar to‘plami”) nomli ilmiy asar yaratdi. Bu asarida muallif yozuvlarning eng ibtidoiysi - piktografik yozuvlardan to so‘nggi davr eng mukammal yozuvlarigacha bosib o‘tgan taraqqiyot tarixini yoritib berishga harakat qiladi. Darhaqiqat, oktyabr to ’ntarishidan keyin Ibrat maorif ishlari bilan shug ’ullanadi. U yangi maktablar ochish, savodsizlikni tugatish kompaniyalarida faollik ko ’rsatadi. 1918 yilda Ibrat tomonidan ochilgan maktab zaminida To ’raqo ’rg ’ondagi 44 chi maktab tashkil topib, bu maktab 1960 yillarda “Ishoqxon Ibrat” 39 Vohidova K . A . Ishokxon Ibrat hayoti va ilmiy merosi hakida // NamDU ilmiy axborotnomasi , 2018. 1- son , 211. b 40 Dolimov U . Ishoqxon Ibrat . Tanlangan asarlari . – Toshkent .: “ Ma ’ naviyat ”, 2005. 200 b PAGE \* MERGEFORMAT1 nomli 3 son maktabga aylantiriladi. Dastlabki vaqtlarda bu maktabda Ishoqxon Ibrat ona tili, adabiyot, tarix fanlaridan dars berib, keyinroq maktab dasturiga musiqaashula predmetini kiritadi. 1919 yilda uning tashabbusi bilan Namanganda o ’zbek xotin-qizlari uchun birinchi marta qizlar maktabi ochiladi va unda Xusayn Makayevning rafiqasi Fotima Makayeva o ’zbek ayollariga dars beradi 41 . U.Dolimov keltirgan faktlarga ko ’ra 1920 yildan e ’tiboran Namanganning Shahand qishlog ’ida Muhammadsharif So ’fizoda, Arg ’in qishlog ’ida Orifjon Umarov, To ’raqo ’rg ’onda Ishoqhon Ibrat va Mirzahamdam Xonkeldiyevlar boshchiligida savodsizlikni tugatish maktablari ochiladi [3, 106-107]. Albatta, ezgu va xayrli ishlari tufayli xalq hurmatini qozonib, qozilik darajasiga ko tarilganʻ Ibratning ilm-fan, madaniyat, maktab-maorif sohasidagi jonbozligi ayrim g alamis ʻ mutaassiblarning g ayrli munosabatlari tufayli ko p to siqlarga uchradi. Ishoqxon ʻ ʻ ʻ to ’ra Ibrat ijtimoiy-siyosiy mavzuda xalq hayotini haqqoniy ifodalovchi bir qancha asarlar yaratdi. Shoirning “Qalaysizlar”, “Bo’lubtur”, “O’lursan”, “Shikoyat”, “Siymu zardur” kabi satirik asarlari shular jumlasidandir. Markaziy Osiyoning bosib olinishi natijasida o ’lka Rusiya to ’qimachilik sanoatini paxta bilan ta’minlaydigan asosiy xom-ashyo bazasiga aylandi. Shoir Ibratning “Qarz” radifli musaddasiga chuqurroq e ’tibor berilsa, shoirning she ’rdagi zaharxandasi ostida achchiq haqiqat yotganini payqash qiyin emas. Obidjon Mahmudov 1911-yilda Haydarbek mahallasida yangi usuldagi maktabni ochadi. Qo shnisi adabiyotshunos olim Aziz Qayumovning otasi ʻ Po latjon domla Qayumovni shu maktabga mudir etib tayinlaydi. Maktab yangi ʻ davr talablariga mos bo lishi uchun barcha zamonaviy o quv anjomlarini sotib olib ʻ ʻ beradi. Ayni paytda u Qo qondagi boshqa jadid maktablaridan ham mehr- ʻ muruvvatini darig tutmaydi. Tadbirkorlik ishlari kundan kunga gurkirab ʻ borayotgan Obidjon Mahmudov Rossiyadan tegishli asbob-uskunalarni sotib olib, Qo qonda bosmaxona tashkil qiladi hamda 1914-yil 3-apreldan e tiboran Farg ona ʻ ʼ ʻ 41 Adabiyot va san ’at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. O ’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning O ’zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasi // Xalq so ’zi. 2017. 4 avgust PAGE \* MERGEFORMAT1 vodiysidagi birinchi milliy nashr – “Sadoyi Farg ona” gazetasini chiqaraʻ boshlaydi. Bu ulug tarixiy voqea edi. Obidjon Mahmudov gazetani sotib, yana ʻ ham boyish uchun emas, balki vodiy ahlini mudroq ijtimoiy va madaniy holatdan uyg otish, unga bu yorug dunyoda Ilm-Ma rifat, Erk va Hurriyat, Baxt va Saodat ʻ ʻ ʼ degan buyuk qadriyatlar ham borligini anglatish, elni shu qutlug qadriyatlar bilan ʻ tanishtirish maqsadida gazeta nashr etib, uni bepul tarqatadi. Ayniqsa, uning “Dardimiz bir, kasalimiz ham bir, davo va darmonimiz ham birdur. Bas, ondoq bo lsa, ey himmatli birodarlar, chiqinglar maydonga...” so zlari yozilgan “Maslak ʻ ʻ va maqsad” maqolasi vodiy yoshlariga ta sir ko rsatmay qolmaydi. Birinchi soni ʼ ʻ shohi matoga bosilgan gazeta yoshlar va keksa ziyolilar tomonidan katta quvonch bilan qarshi olinadi. 1917-yil Fevral inqilobining g alaba qozonishi bilan jadidlar ʻ ozodlik va hurriyat taronalarini ochiqdan-ochiq kuylashga kirishdilar 42 . Obidjon Mahmudov chor hokimiyati tomonidan taqiqlangan “Sadoyi Farg ona” gazetasi ʻ o rniga 1917-yil 2-aprelda “Tirik so z” gazetasini nashr etib, Mahmudxo ja ʻ ʻ ʻ Behbudiy, Zaki Validiy, Vadim Chaykin singari maslakdoshlari bilan birga yurtimiz ozod va mustaqil bo lsin degan orzu-o y, ulug maqsad ila yashadi. Shu g oyani ʻ ʻ ʻ ʻ ro yobga chiqarish maqsadida u “Turk adam markaziyat” partiyasining ʻ maromnomasi va nizomini tuzishda yaqindan ishtirok etdi. U 1918-yil boshlarida muxtoriyat noziri sifatida Kavkazga borib, u yerdan bug doy olib kelmoqchi ʻ bo ladi. Ammo 1918-yilning 19-20-fevral kunlarida Muxtoriyat hukumatining ʻ zo ravonlik bilan ag darilishi uning rejalarini chippakka chiqaradi. Bolsheviklar ʻ ʻ ta qibidan qochgan Nosirxon to ra Namanganda, Gertsfeld Samarqandda, Obidjon ʼ ʻ Mahmudov esa Buxoroda qo lga olinadi. Shu yillarda sovet davlati uchun ʻ mamlakatning iqtisodiy bazasini tiklab olish birlamchi ahamiyatga molik masala edi. O zbekiston chor Rossiyasi davrida ham asosiy paxta bazasi bo lgani uchun ʻ ʻ bolsheviklar 1918-yildanoq paxta tayyorlash masalasiga katta e tibor berib, ʼ Moskvada Paxta bo limini tashkil etadilar. ʻ 42 Зиёев Ҳ . Ўзбекистон мустамлака ва зулм исканжасида . – Т .: Шарқ , 2006. B.56 PAGE \* MERGEFORMAT1 Obidjon Mahmudov o tgan asr boshlarida Nijniy Novgoroddagi savdoʻ yarmarkalariga Turkistonda yetishtirilgan qishloq xo jalik mahsulotlari qatorida ʻ paxtani ham olib borgan edi, shu tufayli uni sovet xodimi sifatida Moskvaga, paxta bo limiga ishga yuboradilar. U ushbu bo limda bir yil ishlaganidan keyin Turkiston ʻ ʻ Markaziy Ijroiya qo mitasining Moskvadagi doimiy vakolatxonasida matbuot ʻ bo limini boshqaradi. 1920-yil aprelida esa Turkistonga Tashqi aloqalar ʻ bo limining Farg ona vodiysidagi informator agenti etib yuboriladi ʻ ʻ 43 . U ushbu lavozimda xizmat qilar ekan, suv muammosi va boshqa turli masalalar bo yicha ʻ yuzaga kelgan masalalarni bartaraf etishda bosh-qosh bo ldi. Shu yili Bokuda ʻ Sharq xalqlari qurultoyi bo lib o tadi. Obidjon Mahmudov Munavvar qori ʻ ʻ Abdurashidxonov, Cho lpon kabi erksevar vatandoshlari bilan birga qurultoy ʻ ishida faol ishtirok etadi. Bolsheviklar “tizgin”ni o z qo llariga olganlariga ʻ ʻ qaramay, qurultoy Sharq ozodlik ittifoqini tuzish lozim, degan qarorga keladi. Obidjon Mahmudov Bokudan qaytgach, Sharq ozodlik ittifoqining Toshkent hamda Qo qon shahar bo limlarini tashkil etadi. Obidjon Mahmudov 1922-yil may ʻ ʻ oyida Moskvadan maxsus topshiriq bilan kelgan Orjonikidze va Eliava sharafiga Qibrayda yozilgan dasturxon paytida ham o zi va do stlarining sho ro davlati ʻ ʻ ʻ muxoliflari safida bo lganini yashirmagan. ʻ Ana shunday kishining hokimiyat bilan murosayi madorada yashashi mahol edi. Shuning uchun ham u bir necha marotaba xorijga chiqib ketish yo llarini axtaradi. Ammo buning ilojini topa olmaydi. Sho ro ʻ ʻ davlati Obidjon Mahmudovga Farg ona vodiysidagi neft, ozokerit, oltingugurt va ʻ mo m konlarini milliylashtirib, unga bu konlardan ijarachi sifatidagina foydalanish ʻ imkonini berdi. U 1926-yili uchinchi marta qamoqqa olinib, 5-yilga ozodlikdan mahrum etiladi. Sud jazo muddatini Solovets orollarida o tash haqida hukm chiqardi. ʻ Ammo bu “o tda kuymas, suvga botmas” inson 8 oy deganda ozodlikka erishadi. ʻ Obidjon Mahmudov nafaqat o zining haq-huquqini, balki el-yurt manfaatini ham ʻ himoya qila oluvchi iste dodli kishilardan edi ʼ 44 . Obidjon Mahmudovning ijtimoiy 43 Жадидчилик : ислоҳот , янгиланиш , мустақиллик ва тараққиёт учун кураш . – Т .: 1999. 77.б 44 www.tarix.sinaps.uz// Obidjon Mahmudob hayoti va faoliyati PAGE \* MERGEFORMAT1 faoliyatiga aloqador va bizga ma lum bo lgan eng so nggi ma lumot shuki, u 1933-ʼ ʻ ʻ ʼ yili Moskvada bo lib o tgan Butunittifoq qishloq xo jalik ko rgazmasida Farg ona ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ viloyatidan topilgan tog qazilmalari namunalari bilan ishtirok etgan. Demak, u ʻ hayotining so nggi yillarida yana tog injeneri sifatida izlanishlar olib bormoqchi ʻ ʻ va O zbekistonning iqtisodiy mustaqillikka erishishi uchun yetarli salohiyatga ega ʻ ekanini avlodlarga aytmoqchi bo lgan. ʻ PAGE \* MERGEFORMAT1 XULOSA Milliy iftixorimiz va milliy ma’naviyatimizning rivojiga o`zlarining munosib hissasini qo`shgan jadidlar tariximiz uchun buyuk ishlarni bajardilar. Rus mustamlakachilari Turkiston zamini uzra o‘z hukmronliklarini o‘tkazgan kezlarda ham yurtning jonkuyar, millatsevar, erksevar farzandlar jadidlar harakati ta’sirida milliy istiqlol uchun, mustaqil Turkiston uchun, ekspluatatsiya, zo‘rlik va zo‘rovonlikka qarshi xalqni otlantiradilar. Faqat o‘lkada so‘nggi asrlar davomida ishlab chiqaruvchi kuchlar va taraqqiyotning orqada qolganligi oqibatida xalq ommasining ijtimoiy-siyosiy, g‘oyaviy-nazariy saviyasi ham yetarli darajada davr talabiga monand bo‘lmaganligidan bu kurash birlashgan katta kuch sifatida muvaffaqqiyat qozona olmadi. Siyosiy-ijtimoiy tarqoqlik, “O‘zingni bil, o‘zgani qo‘y” kayfiyati milliy kayfiyatga, milliy birlikka putur yetkazadi. Jadidlar o‘zlari tashkil etgan matbuotda o‘z g‘oya-fikrlarini e’lon qilib, xalq orasida keng ma’rifatchilik ishlarini olib borib xalqni “har vaqt g‘aflat uyqusidan o‘yg‘otuvchi”, “millat ongining ochqichi” ekanligini namoyon etib o‘lka aholisini hur fikralshga va katta siyosiy kurashga hozirlay oldi. Bu davrda “Erk”, “Turon”, “Maorif havaskorlari”, “Taraqqiyparvarlar”, “O‘qituvchilar jamiyati” kabi uyushmalar paydo bo‘ldi. Munavvarqori aytganidek, “Ularning butun umidi Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va jabrlashdan ozod qilish, ularning haqhuquqlarini yevropaliklar bilan tenglashtirish, xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi”. Jadidchilik harakatining yetuk siymolaridan Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Toshkentda Munavvar Qori, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Abdulla Avloniy, Buxoroda Fitrat, F. Xo‘jaev, Usmonxo‘ja, Abduvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Qo‘qonda Ashurali Zohiriy, Obidjon Mahmudov, Hamza, Orenburgda Ahmad Boytur- sun, Miryoqub Dulat, Andijonda Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon, Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jaev, Xorazmda Polvon- niyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimovlar xalqqa ziyo tarqatishda, milliy matbuotni rivojlantirishda va milliy davlatchilik qurishda keng qamrovli faoliyat olib bordilar. Jadidlar bu davrda PAGE \* MERGEFORMAT1 “ozodlik, tenglik va adolat” shiori ostida ishladilar. Ularning 1916 yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g‘oyatda e’tiborga molikdir. Jadidlarning mardikorlarni qaytarishga urinishlari 1917 yil fevral inqilobi boshlanishi bilan to‘la amalga oshdi. Bu hodisa el orasida ularning obro‘sini ko‘tardi. Mazkur holat jadidlar ma’rifatparvarliqsan siyosiy kurashga allaqachon o‘tganliklarini bildirar edi. 1917 yildan jadidchilik harakati siyosiy tus ola boshlab, o‘lkada Turkiston Muxtoriyati hukumati tashkil etdi lekin bu davlat atigi 72 kun umr ko‘rgan bo‘lsa ham, chunki u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da’vat etdi. Xusasan, 1918 yilning erta bahorida avval Farg‘ona vodiysida, so‘ngra butun Turkistonda qurolli qarshilik harakati boshlandi. Ammo, bu davrga kelib Turkiston Muxtoriyatini tor-mor etib, o‘lkada yakka hukmron bo‘lgan, qurol va zo‘ravonlikka tayangan bolsheviklar Toshkentda sovetcha andozadagi avtonomiya (muxtoriyat)ni tashkil etishga kirishgan edilar. PAGE \* MERGEFORMAT1 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.RAHBARIY ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi boqichga ko‘taramiz. - Т .: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – B.27 2. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Асарлар , 1- жилд . – Т .: Ўзбекистон , 1996. 3. Каримов И . А . Юксак маънавият – енгилмас куч . – Т .: Маънавият , 2008. 4. Abduazizova N. A., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917), T., 2000. -B. 52 II.Adabiyotlar 5. Алиев А . Маҳмудхўжа Бехбудий . – Т .: Ёзувчи , 1994. 6. Аъзамхўжаев С. Туркистон мухторияти. – Т.: Маънавият, 2000 7. Dolimov U . Ishoqxon Ibrat . Tanlangan asarlari . – Toshkent : “ Ma ’ naviyat ”, 2005. – 200 b 8. Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш. – Т.: 1999. 9. Зиёев Ҳ. Ўзбекистон мустамлака ва зулм исканжасида. –Т.: Шарқ, 2006. 10. Усмонов Қ., Содиқов М., Обломуродов Н. Ўзбекистон тарихи. I-қисм. – Т.: 2002. 11. Ўзбекистоннинг янги тарихи. Биринчи китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. –Т.: Шарқ, 2000. 12. Shuhrat Rizo. M a ’rifatparvarlikdan m a ’rifatchilikkacha.- Tafakkur.J - 1995.- №1. 13. Ўзбек давлатчилиги тарихи очерклари. –Т.: Шарқ, 2001. 14. Riza е v SH.T. O`zb е k jadid dramaturgiyasining shakllanish manbalari. T., 1995 15. Ўзбекистон тарихи / Р. Муртазаева умумий таҳрири остида. –Т.: Янги аср авлоди, 2003. 16. Шарипов. Р – Туркистонда жадидчилик харакати тарихидан., Тошкент., “Ўқитувчи”., 2002 PAGE \* MERGEFORMAT1 17. Қосимов Б. - Исмоилбек Гаспарали. –Т.: 1992. 18. Qlichev. U., Mamatov Sh. – Jadidchilik harakati tarixi., Guliston., 2011 19. Ibragimov I - Turkistonda jadidchilik harakati va uning rivojlanish tendensiyalari., “ILM SARCHASHMALARI” jurnali., Urganch., 2022 20. Alixojiyev. A – Qo‘qon xonligining madaniy hayotida maktab va madrasalarning tutgan o‘rni., diss., Toshkent., 2012 21. Qosimov Begali. Milliy uyg‘onish .- T: Ma’naviyat. 2002 22. Ziyoyev H. Istiqlol - ma’naviyat negizi. – T.: Ma’naviyat, 1999. 190 b III. ILMIY JURNAL VA GAZETALAR 1. Norqulov N. Muxtoriyatning tugatilishi  Fan va Turmush.-1990.-№8.-B.8. 2. Turkistonda xalq jumhuriyati  Fan va Turmush.-1990.-№7.-B. 8. 3. Turkistonda xalq jumhuriyati  Fan va Turmush.-1990.-№7.-B.6- 4. A zamxo‘jayev S. Turkiston Muxtoriyati-jadidlar milliy-demokratikʼ davlatchilik g‘oyalarining amaldagi ifodasi. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash(Davriy to‘plam№1).-T.: Universitet, 1999 PAGE \* MERGEFORMAT1

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI VA ULARNING TURLI SOHADAGI ISLOHOTLARI

1.1. Mavzuning tarixshunosligi

1.2. Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi

Xulosa

II BOB. FARG‘ONA O‘LKASIDA JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING AHAMIYATI

2.1. o‘lka jadid nomoyondalarining faoliyati

2.2 o‘lka jadidlarining o‘lkaning madaniy, siyosiy-ijtimoiy jarayonlardagi ishtiroki

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить