Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda jadidchilikning rivojlanishi

Купить
MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING PAYDO BO‘LISHI VA SHAKLLANISHI………………………………………………5 1.1. Jadidchilik harakatining tarixiy-siyosiy sharoiti……………………………..5 1.2. Jadidchilik g‘oyalarining vujudga kelishi va asosiy maqsadlari…………….9 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..16 II BOB. JADIDCHILIKNING IJTIMOIY, MA’RIFIY VA MADANIY SOHADAGI FAOLIYATI……………………………………………………..18 2.1. Jadidlarning ta’lim tizimidagi islohotlari va yangi usul maktablari………...18 2.2. Jadid matbuoti va adabiyotining rivojlanishi………………………………..26 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..33 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………34 FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………35 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida vujudga kelgan jadidchilik harakati jamiyatning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutgan tarixiy hodisalardan biridir. Mustamlakachilik siyosati hukmron bo‘lgan bu davrda xalqning savodxonlik darajasi pastligi, ta’lim tizimining eskirganligi fikrlashning sustligi jamiyat taraqqiyotiga jiddiy to‘siq bo‘lib kelayotgan edi. Jadidchilik ana shu muammolarga javob sifatida paydo bo‘lib, xalqni ilm-ma’rifat orqali uyg‘otish, zamonaviy tafakkurni shakllantirish hamda milliy o‘zlikni anglashga undovchi harakat sifatida rivojlandi. Jadidlar ilgari surgan ta’lim islohoti, ma’rifatparvarlik va taraqqiyot g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Yangi O‘zbekiston sharoitida tarixiy merosga xolisona baho berish, jadidchilik harakatining millat taraqqiyotidagi o‘rnini chuqur o‘rganish yosh avlodni vatanparvarlik va ma’naviy yetuklik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois Turkistonda jadidchilikning rivojlanish jarayonini ilmiy jihatdan tadqiq etish kerak. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi ga to‘xtaladigan bo‘lsak, jadidchilik harakati masalasi mustaqillik yillarida tarixchilar, adabiyotshu noslar va madaniyatshunos olimlar tomonidan keng tadqiq etilgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon kabi jadid namoyandalarining hayoti va faoliyati bo‘yicha ilmiy ishlar yaratilgan. Shunga qaramay, jadidchilik harakatining Turkiston miqyosidagi umumiy rivojlanish bosqichlari, uning ijtimoiy-madaniy hayotga ta’siri masalalari yana chuqurroq tahlil etishni talab etadi. Mazkur ishning obyekti XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida kechgan jadidchilik harakati bilan bog‘liq tarixiy jarayonlar hisoblanadi. Ishning predmeti esa jadidchilik harakatining vujudga kelishi, rivojlanish bosqichlari, ma’rifiy, ijtimoiy va madaniy faoliyati hamda ularning jamiyat taraqqiyotiga ta’siridir. 3 Ishning maqsadi Turkistonda jadidchilik harakatining shakllanishi va rivojlanish jarayonini, uning asosiy g‘oyalari hamda tarixiy ahamiyatini ilmiy asosda yoritishdan iborat. Quyidagi vazifalar: 1.jadidchilik harakatining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy omillarni tahlil qilish; 2.Turkistonda jadidchilikning shakllanish va rivojlanish bosqichlarini yoritish; 3.jadidlarning ta’lim, matbuot va madaniyat sohalaridagi faoliyatini o‘rganish; 4.jadidchilik harakatining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlash. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. Jami: 36 bet. 4 I BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING PAYDO BO‘LISHI VA SHAKLLANISHI 1.1. Jadidchilik harakatining tarixiy-siyosiy sharoiti XIX asrning 90-yillaridan O rta Osiyoda tarqalgan. Jadidchilik ilk bor Qrimda ʻ 1980yillarda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida paydo bo lgan. Jadidchilik ʻ harakati vakillari ko‘pincha o‘zlarini ilg‘or, keyinchalik jadidchilar deb atagan. O‘sha davrning ilg‘or kuchlari ayniqsa, ziyolilar mahalliy aholining dunyodan ortda qolayotganini sezib, jamiyatni isloh qilish zarurligini anglab yetdi. Jadidchilik mohiyatan siyosiy harakat edi 1 . Turkistonda jadid ziyolilarining butun bir avlodi, o‘lka ma’naviy-ma’rifiy soha taraqqiyotig a, milliy madaniyatni ng rivojlanishi ga katta hissa qo‘shgan namoyandalari vujudga keldi. Bular Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Said ahmad Siddiqiy Ajziy, Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Buxoroda Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo‘jayev, Farg‘ona vodiysida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Obidjon Mahmudov, Abdulhamid Cho‘lpon, Is’hoqxon Ibrat, Xivada Bobooxun Salimov, Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar edi. Ular vatanparvar, ma’rifatparvar, Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakatining asoschilari va rahnamolari hisoblanadi. Jadidchilikning asosiy g‘oyalari va maqsadlari Turkistonni o‘rta asrlar qoloqligi va diniy xurofotdan ozod qilish, shariatni isloh qilish, xalqni ma’rifatli qilish, Turkistonda muxtoriyat hokimiyatini o‘rnatish uchun kurashish, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani muomalaga kiritish, milliy armiya qurish edi. Keyinchalik Toshkent, Farg‘ona, 1 Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 38-B. 5 Buxoro, Samarqand va Xivada erkin fikrli, ilg‘or fikrli kishilarning ma’lum guruhlar tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. Jadidlar dunyoning ilg‘or davlatlaridan ko‘p jihatdan ortda qolgan Turkiston xalqlarini bo‘lajak fojialardan ogoh etish, jamiyat hayotini inqilobiy – zo‘rlik yo‘li bilan emas, balki tadrijiy-ma’rifiy yo‘l bilan ijobiy tomonga o‘zgartirish jadidchilik harakatining asosiy maqsadi, kurash usuli edi. Millat istiqbolini o‘ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari – hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg‘otish – siyosiy-ma’rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o‘ziga qulay zamin topdi. Jadid merosining yana bir muhim jihati ularning ta’lim sohasida sekulyarizm – dunyoviylikni targ‘ib etishidir. Ular jamiyatda, eng avvalo, yoshlar orasida turli diniy e’tiqodlarni hurmat qiladigan, bag‘rikenglik muhitini yaratish muhimligiga urg‘u berishgan. Munavvarqori Abdurashidxo nov “Taraqqiy” jurnalidagi maqolasida bag‘rikenglik va inklyuzivlikni targ‘ib qiluvchi ta’lim tizimi zarurligini ta’kidlab: “Ta’lim diniy aqidalar va xurofotlardan holi bo‘lishi, o‘quvchilarning o‘z bilimlarini oshirishi va dunyoqarashini shakillantirishi mumkin bo‘lgan makonni ta’minlashi kerak”, degan edi. Jadidlarning eng e’tiborga olgan masalalaridan yana biri shuki, Turkistonda xotinqizlarning savodxonlik darajasi juda ham past ekanligi, ular faqatgina otinoyilar o‘z uylarida ochgan uy maktablarida o‘qib, o‘qish davomida 3-4 tagina diniy suralarni yodlab,so‘ng ular uy ishlari bilan shug‘ullanishi, nari borsa tikish- bichishni o‘rganishi, keyin esa jamiyatda qattiy qonun-qoidaga aylangan erta oila qurish majburiyatini olib, shu bilan bir umr to‘rt devor ichida yashashlarini qattiq tanqid qilib, erkak va ayollar teng haq-huquqga ega ekanliklari,bola tarbiyasi bilan 6 asosan onalar tarbiyalaganliklari bois, millat taqdiri uchun ularning bilim saviyasini ko‘tarish va yangi maktablar tashkil etishni yoqlab chiqdilar. Muxtasar aytganda, jahon taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga olib kelish istagida va yosh avlodni ma’rifatli qilish, ulardan Vatan uchun xizmat qiladigan yetuk olimlar, sanoat va qishloq xo‘jaligi sohalarining zamonaviy bilimdon, mutaxasislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, ular yurtini obod, farovon etishlariga ishonganlar. Jadidlar faoliyatida madaniyatga, ma’rifatparvarlikka, yangilikka, taraqqiyotga intilish, yoshlarni, butun xalq ommasini shunga da’vat etish g‘oyalari ularning umrlari oxirigacha yetakchi fikr bo‘lib qoldi. Har qanday og‘ir sharoitda ular o‘z qarashlarini o‘zgartirmadilar. Jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, madaniyma’naviy faoliyatlarini tahlil qilib va ularning asr boshidagi g‘oyaviy qarashlarini kelib chiqqan holda shuni aytishimiz o‘rinliki, ular Turkiston xalqlarini savodsizlik, qullik, qashshoqlikda n chor hukumati mustamlakac hiligidan qutqarishga bel bog‘laganlar va shu yo‘lda yoshlar asosiy kuch bo‘lganini tushunib, ularning saviyasini oshirish uchun ko‘p sa’y harakatlar qilganlar. Jadidchilik harakati namoyandalari ko pincha o zlarini taraqqiyparvarlar,ʻ ʻ keyinchalik jadidlar deb atashgan. O sha davrning ilg or taraqqiyparvar kuchlari, ʻ ʻ birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik mohiyat e tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va ʼ mag lubiyatga uchrash davrlari bo lib, ularni shartli ravishda to rtga bo lish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. Turkiston va hududida bu davrlar 1895– 1905; 1906–1916; 1917–1920; 1921–1929-yillarni o z ichiga oladi. ʻ Birinchi davrda Turkistonda podsho Rossiyasinin mustahkam o rnashib olishi ʻ kuzatiladi. U o z siyosiy agentlari (vakillari) yordamida mahalliy xon va amir ʻ vakolatlarini cheklabgina qolmay, ularni qo g irchoqqa aylantirib, rus va g arb ʻ ʻ ʻ sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli manfaatini ko zlaydi. Ayni chog da mahalliy aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay ʻ ʻ qo yildi, bilan ʻ 7 hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, ilmiy saviyasi yuqori bo lgan qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi, ijtimoiysiyosiy adolatsizlik avjʻ oldi va aoliyatini cheklash, mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish, hatto mahkama jarayonida qozilar bo yniga xoch taqtirishgacha ʻ borildi. O sha davr ahvolin Dukchi eshon) xalqqa qarata o z ʻ ʻ „Xitobnoma“si(1898)da yaxshi bayon qilgan. Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari quyidagilar edi: ʻ Turkistonni o rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish ʻ sloh qilish xalqqa ma rifat tarqatish ʼ Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash va konstitutsiyaviy monarxiya va parlament keyinchalik demokratik respublika tuzumini o rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish barqaror milliy ʻ valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish. va hur fikrli va taraqqiyparvar ʻ kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma rifiy yo nalishdagi ʼ ʻ jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. Millat istiqbolini o ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha ʻ tabaqalarihunar mand,dehqon,sa mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg otish – siyosiy-ma rifiy ʻ ʼ jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir rivojlanish uchun o ziga qulay zamin topdi. Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat ʻ va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z vatanlarini mustaqil ko rishni orzu qildilar va shu ʻ ʻ yo lda kurashdilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan ʻ quyidagi yo nalishlar ustuvor edi:yangi usul maktablarikengaytirish; qobiliyatli ʻ yoshlarni chet elga o qishga yuborish; turli ma rifiy jamiyatlar va va ʻ ʼ 8 chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish 2 . 1.2. Jadidchilik g‘oyalarining vujudga kelishi va asosiy maqsadlari Turkiston xalqining kelajagi eng avvalo xalqning o‘ziga, ma’naviy qudratiga va milliy ongining ijodiy kuchiga bo‘g‘liq edi. Bu davrda Turkistonda millatning ma’naviy va aqliy o‘sish salohiyatining oshirilishiga kuchli e’tibor qaratilgan edi. Chunki, ma’naviylik va ma’rifiylik Turkiston xalqining ko‘p asrlik tarixi davomida doimo uning eng kuchli va o‘ziga xos bir xususiyati hisoblanardi. Tadqiqot jarayonida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, Ta’lim to‘g‘risida qonun, mavzuga doir adabiyotlar hamda internet manbalaridan foydalanildi. Maqolani yozish davomida nazariy-deduktiv xulosa chiqarish, analiz va sintez, tarixiylik va mantiqiylik, germenevlik tahlil, vorislik, umuminsoniy va milliylining o‘zaro birligi, qiyosiy tahlil tamoyillari qo‘llanildi 3 . XX asrning boshlanishi Turkiston o‘lkasi tarixida eng jiddiy burilish yuz bеrgan davrlardan biriga to‘g‘ri kеldi. O‘tgan o‘n yilliklar mobaynida o‘lka bag‘rida yеtilgan jarayonlar ijtimoiy hayot yuzasiga qalqib chiqib, uning nеgizini qamrab olgan chuqur tanglikni ochib tashladi. Tashqi va ichki omillar tufayli vujudga kеlgan bu jarayonlar o‘z tabiatiga ko‘ra bir xil emas, lеkin o‘zining yеmiruvchilik ta'siri jihatidan yaxlit edi. Turkiston 1917-yilda muhim siyosiy o‘zgarish arafasida turar edi. Mintaqa xalqlari Rossiyaning 50 yillik mustamlakachilik zulmiga qarshi tinimsiz ravishda milliy ozodlik kurashini olib bordilar. Dastlab ma’rifatparvarlik harakati siyosatida vujudga kelgan Jadidchilik Turkiston taqdiri hal qilinoyatgan paytda o‘zbek xalqini g‘oyaviy jihatdan birlashtiruvchi kuch sifatida maydonga chiqdi. Turkiston birligi g‘oyasi unda 2 Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 41-B. 3 Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. – 143-B. 9 istiqomat qilib kelgan xalqlarning azaliy orzusi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ham bu g‘oya barcha xalqlarimiz uchun mushtarakdir. XX asr boshlarida hozirgi O‘zbеkiston hududi tarkibiga uch davlat birlashmasi: Rossiya O‘rta Osiyoni zabt etganidan kеyin tuzilgan va uning tarkibiga mustamlaka sifatida qo‘shib olingan Turkiston gеnеral-gubеrnatorligi, shuningdеk, yuzaki ravishda mustaqil bo‘lgan, ammo Rossiyaga qaram hisoblangan Buxoro amirligi va Xiva xonligi kirar edi. O‘sha vaqtda hududining kattaligi va aholisining ko‘pligi jihatidan Turkiston o‘lkasi yoki Turkiston dеb atalgan Turkiston gеnеralgubеrnatorligi eng yirik sanalardi. Uning tarkibiga Samarqand, Sirdaryo, Farg‘ona, Zakaspiy va Еttisuv viloyatlari kirar edi. O‘lkadagi bеsh milliondan ko‘proq aholining asosiy, ko‘pchilik qismini o‘zbеklar, tojiklar, qirg‘izlar, qozoqlar, turkmanlar va boshqa yеrli xalqlar tashkil etardi. Ularning hammasi Islom diniga e'tiqod qiluvchi musulmonlar edi. Biroq o‘sha vaqtda “musulmon”, “musulmon aholi” tushunchalari diniy mazmungagina emas, balki etnik mazmunga ham ega bo‘lib, undan mahalliy aholini Rossiyadan ko‘chirib kеltirilgan rusiyzabon aholidan ajratish uchun foydalanilar, ko‘chirib kеltirilganlar soni o‘lkadagi butun aholining o‘ndan bir qismidan ham kam edi 4 . Milliy ozodlik harakatlari muammolarini o‘rtanish ko‘zgusida 1917 yil fеvralda chor tuzumi ag‘darilgandan so‘ng yuzaga kеlgan, Turkiston taraqqiyotining tub burilishi bosqichida barcha ijtimoiy va siyosiy kuchlar, xalq ommasining haqiqiy fojеasiga to‘liq, jonli tarixini o‘zida aks ettiruvchi muxtoriyat, Turkiston birligi uchun, mohiyatiga ko‘ra esa mustaqillik uchun kurash tarixi bizning kunlarda muhim va xatto, bеlgilovchi ahamiyatga ega. O‘sha paytlarda chorizim esa mahalliy burjuaziyasining paydo bo‘lishini also istamas edi. Shuning uchun rus chorizimi va burjuaziyasi o‘sib kelayotgan o‘zbek milliy burjuaziyasining iqtisodiy- siyosiy huquqlarini cheklab, uning rivojiga to‘siq qo‘ygan edi. Milliy burjuaziya bu kamsitishdan norozi bo‘lgan. Islom dini arboblari o‘rtasida xalqning ma’rifatli 4 Ражабов.Қ., Хайдаров. М. Туркистон тарихи. –Т.:Университет. 2002. 10 bo‘lishini astoyidil istovchi guruh mavjud bo‘lib, bu taraqqiyparvar ziyolilar chorizim va johil ruxoniylarga qarshi edilar. Millat taraqqiyotini o‘ylovchi ushbu taraqqiyparvar kuchlar o‘zbek xalqining hunarmandlari, dehqonlari, savdogarlari, yirik mulkdorlari, islom ulamolari xalqning deyarli barcha tabaqalari orasida mavjud edi. Ziyolilar chorizimga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg‘otish va ma’rifiy jabhadan boshlashga qaror qilgan edilar. Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o‘ziga qulay zamon topdi. Oradan 20 yil o‘tgach, 1917-yilga kelib jadidlar Turkistondagi siyosiy jarayonlarning qoq markazida turishdi. Jadidchilik 1917-yili ma’rifatchilik harakatidan siyosiy harakat darajasiga allaqachon ko‘tarilgan edi, o‘sha 1917- yilning o‘zida to‘rt marta butun Turkiston quriltoyi o‘tkazildi. 1917-yil 16-23 aprelda Toshkentda bo‘lgan 1-quriltoyda demokratik Rossiya tarkibida Turkiston muxtoriyatida tashkil etish g‘oyasi olg‘a surildi. Bu g‘oya Turkiston xalqlarining o‘z milliy demokratik davlatchiligini tiklash yo‘lidagi dastlabki qadami edi. 1917-yil 10-sentabrda Toshkentda butun Turkiston musulmonlarining 2-quriltoyi ochildi. Jadidlarning boy tarixiy merosida milliy g‘oya va milliy mafkura alohida o‘rin tutadi. Jadidchilik faqat madaniy hodisa bo‘libgina qolmasdan u avvalo siyosiy hodisa ham edi. Jadidlar o‘z faoliyatida davlat va uning qurilishidan tortib, jamiyat va uning manaviy hayotigacha bo‘lgan barcha masalalarni qamrab olgan edi. Tukiston ijtimoiy-siyosiy hayotida o‘lka muxtoriyati masalasi asosiy masala bo‘lib qoldi. Bu paytda yuzaga kelgan jadidlarning milliy g‘oyasida quyidagi ikki masala asosiy maqsad qilib qo‘yilgandi: xalqimizni dunyoning ma’rifatli millatlari darajaga ko‘tarish; - Turkistonning o‘z mustaqilligiga erishuvi. Jadidlarning davlat va jamiyat haqidagi qarashlarida bu ikki masala bir biri bilan uzviy bog‘lanib ketgan. Chunki millat ma’rifatli bo‘lishi uchun mustaqil bo‘lmog‘i lozim. Mustaqil bo‘lishi uchun esa xalqimiz eng avvalo ilm-ma’rifatni puxta egallashi kerak edi. Jadidlar bir tamondan Turkiston mustaqilligi uchun 11 kurash olib bordilar. Ikkinchi tamondan, ular Turkistonda demakratik huquqiy davlat qurish uchun intildilar. Demak bu kurash jadidchilik mafkurasining asosini tashkil qildi. Jadidlar orasida yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va Vatanni mustaqil ko‘rishni orzu qilar edilar va shu yo‘lda fidoyilarcha kurashadilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi kurash dasturida asosan to‘rt yo‘nalish mavjud edi: yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet ellarga o‘qishga yuborish; Ana shu dastur amalga oshirilgan taqdirda jadid ziyolilarining kuchli partiyasini tashkil qilish mumkin edi. Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta asirlarga hos qaloqlik va diniy xurofatdan ozod etish, shariatni isloh qilish, halqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash, Buxora va Xiva davlatlarida konstitutsion monarxiya va parlament, keyinchalik demakratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozd va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Undan tashqari Buxoro, Xiva, Tashkent, Farg‘ona va Samarqandda hur fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy maorif jamiyatlari shaklidagi uyushmalardan jadidchilik harakati shakillangan edi. 1917 yilda o‘lka muxtoriyati masalasi Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida asosiy masala bo‘lib qoldi 5 . Turkistonga muxtoriyat maqomini berish g‘oyasi nafaqat dеmokratik ziyolilar orasida, hatto oddiy odamlar orasida ham ancha ommalashgan edi. Ijtimoiy tafovutlarga qaramay, butun Turkiston jamiyatida o‘lkaning mustamlaka maqomini tugatishga intilish kayfiyati ustivor edi. Milliy ozodlik uchun boshlangan harakat bu yеrda yangi hokimiyatning rus muassasalari bilan bir qatorda “Sho‘roi islomiya”, “Sho‘roi ulamo”, “Mirvaj 5 Ziyayeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, Toshkent, 2000-yil. 12 ulislom”, “Miftah ul-maorif”, “Ravnaq ul-islom”, “Ittifoq ul-muslimin”, “Turon” va boshqa turli musulmon tashkilotlari paydo bo‘lishiga olib kеldi. O‘lka mahalliy aholisi orasida milliy Demokratik tashkilot va jamiyatlar yuzaga kelishi va shakllanishiga milliy ziyolilarning ijtimoiy-siyosiy qarashlari ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatdi. Ulardan ko‘pi faol ishlari bilan Turkistonda dеmokratik mlliy davlatchilikni yaratish mafkurasini ishlab chiqishga ulkan hissa qo‘shdilar. Ular orasida Turkistonda yashovchi millatlarning vakillari bo‘lmish Munavvar Qori Abdurashidxon o‘g‘li, Mahmudxo‘ja Bеhbudiy, Ubaydulla Xo‘jaеv, Mustafo Cho‘qaev, Toshpo‘lat Norbo‘tabеkov, Abdulla Avloniy, Ahmad Zakiy Validiy To‘g‘on, Turor Risqulov, Abdurauf Fitrat, Sultonbеk Xo‘janov, Miryokub Davlatov va boshqa milliy harakatga boshchilik qilgan taniqli ma'rifatparvar, jamoat va siyosiy arboblar bor edi. Ular jamiyatning iqtisodiy va siyosiy tizimini isloh qilish, ta'lim va fanni rivojlantirish orqali dunyoviy, dеmokratik jamiyat barpo etishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar. Bu musulmon xalqlarni dunyo sivilizatsiyasi, xususan Yevropa madaniyatiga oshno etishning o‘ziga xos yo‘li edi. Bu yo‘l shubhasiz, milliy va ma'naviy qadriyatlardan voz kеchmay, hеch qanday zo‘rliksiz, sеkin-asta olib boriladigan o‘zgarishlar, bundan kеyinga taraqqiyotga xalaqit bеruvchi eskirgan aqida va xurofotlardan tozalanishlar yo‘li edi. Ko‘pchilik aholi turmush darajasining pasayishi va uning qashoqlashuvi bilan uyg‘unlashib kеtgan davomli turg‘unlikka olib kelgan omillarning birinchi qatorida Turkiston jamiyatini g‘arb usulida zo‘rlik bilan yangilas h (zamonaviylashtish) mustamlakachilik usullari bilan tashqaridan amalga oshirilgan bu yangilash jarayoni doimo qaloqlikda saqlash omiliga aylanib ketdi. Birinchidan, iqtisodiy ekspansiya (bosqinchilik) yillari mobaynida vujudga kеltirilgan Turkiston xalq xo‘jaligining yangi o‘choqlari zo‘r bеrib rivojlanayotgan paxtachilik, paxta tozalash, paxta yog‘i ishlab chiqarish, qazilma xom ashyolarni qazib olish (konchilik), tеmir yo‘l transporti tarmoqlari va boshqa sohalar o‘lka milliy xo‘jalik majmuasining tarkibiy qismi emas edi. Bu tarmoqlar Rossiya markaziy sanoat rayonlarining talab-ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lib, bular mahsulotining Turkiston 13 doirasidan chеtga chiqarilishi uni olinadigan foydadan butunlay mahrum etar, bu esa ishlab chiqarishni kеngaytirish imkonini barbod qilardi. Ikkinchidan, kapitalistik ishlab chiqarish o‘choqlarining barpo etilishi o‘lka iqtisodiyotini izdan chiqardi, ko‘p ukladli ijtimoiy tuzilmani vujudga kеltirdi. Bunda asosan hunarmandchilik va kosibchilik ishlab chiqarishi mеtropoliya sanoat tovarlarining raqobati sababli tobora ko‘proq tushkunlikka uchrab yеmrila bordi. Va nihoyat, Rossiya iqtisodiyoti uchun ishlagan o‘lka xo‘jaligining dеhqonchilik xom ashyo yеtishtirish yo‘nalishida bo‘lishi, donli ekin maydonlarining qisqartirilishi, hunarmandchilik-kosibchilik ishlab chiqarishining tushkunlikka uchraganligi o‘lkaning iqtisodiy jihatdan tobеligini yanada kuchaytirdi. Ana shu tobеlik halokatli oqibatlarining butun og‘irligini Birinchi jahon urushi (1914-1917) yillarida xalq ommasi o‘zgarganida sinab ko‘rdi: muntazam harakatda bo‘lgan tеmir yo‘llar ishidagi uzilish va barbod bo‘lish hollarining tеz-tеz sodir bo‘lib turganligi sababli oziq-ovqat tangligi va ocharchilik surunkali tus oldi. Chorizm o‘rnatgan va bosqinchi armiyaning nayzalariga tayanib o‘lkani idora qilgan ma'muriy mustamlakachilik dеvonining chеklanmagan hukmronligi sharoitida kеlgindi aholining barcha tabaqalari imtiyozli yashagani holda, iqtisodiy qoloqlik o‘lkadagi mahalliy xalqning siyosiy huquqsizligi sababli ko‘proq kuchayib bordi. Madaniyat sohasida tashqaridan tiqishtirilgan zamonaviylashtirish jarayoni milliy madaniy mеrosni barbod etish, xalqning yashovchan an'anaviy qadriyatlarini yo‘q qilish xavfini tug‘dirdi. Mustamlakachilik Turkiston xo‘jaligining an'anaviy tarkibiga putur yеtkazish bilan bir qatorda milliy asosda burjua yo‘nalishida o‘z ahvolini mustaqil ravishda o‘zgartirish imkoniyatidan uni mahrum etdi, turg‘unlikka, inqirozga, qoloqlikka mahkum qildi, ishsizlik o‘sishiga, xalq turmush darajasi pasayib kеtishiga ko‘maklashdi. Bularning hammasi ijtimoiy hayotda nizo va mojarolarni ko‘paytirdi. siyosiy bеqarorlikni, kuchlar qarama-qarshiligini kuchaytirdi. 14 Shu tariqa turkistonliklar birdamligiga muhim qadam qo‘yildi: tarixda ilk bor umumturkiston miqyosida musulmonlar s'еzdi chaqirildi, unda xalqlarning muxtoriyatga qatiy intilishi, o‘z urf-odatlari, turmush tarzini himoya qilishi aytildi; Bu manfaatlar ifodachisi - Turkiston musulmonlari markaziy Sho‘rosi tashkil etildi. U Turkiston jamoatchiligi, ayniqsa uning ilg‘or qismi tomoilidan Milliy markaz sifatida tushunildi. Taraqqiyparvarlar (jadidlar o‘zlarini shunday dеb atardilar) chorizmning qarshiligini bartaraf etib, jismoniy jihatdan yo‘q qilib yuborish taxdidiga ham qaramasdan, o‘z ma'rifatparvarlik faoliyatidan qaytmadilar, tabiiy fanlar asoslari o‘qitiladigan yangi usul maktablari tarmoqlarini ochib, gazеta va jurnallar nashr etdilar, chop qilingan mahsulotlarni tarqatib, o‘zlarining badiiy asarlari asosida xalq ommasi bilan aloqani yo‘lga qo‘yib, ana shu aloqa vositalarini mustahkamladilar, xalqda taraqqiyot, ilm sari intilishni uyg‘otdilar, bularni butun insoniyat hayoti bilan bog‘ladilar. Turkistonning ijtimoiy hayot maydoniga madaniy-ma'rifiy harakat sifatida kеlgan va o‘z oldiga eski maktab ta'limini isloh qilishni maqsad etib qo‘ygan jadidchilik XX asrning boshlarida kеng ijtimoiy harakat tarzida shakllandi. Jadidchilik turli tabaqalardan chiqqan fuqarolarni vujudga kеlayotgan yosh milliy ziyolilar namoyandalarini, musulmon ruhoniylari ilg‘or unsurlarini, savdogarlarni, diniy maktablar muallimlari va talabalarini, mayda amaldorlarni, ilg‘or noshirlar, yozuvchilar, jurnalistlar va boshqalarni o‘z saflarida birlashtirdi. Mahmudxo‘ja Bеhbudiy, Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Burhonov, Fayzulla Xo‘jaеv, Abdulla Qodiriy, Ubaydulla Xo‘jaеv, Munavvar Qori, Polvonniyoz Xoji Yusupov, Tavallo jadidlarning eng taniqli namoyandalari edi. Jadidlarning "Turon" gazеtasida xotin-qizlar maktabini ochish va ularni ijtimoiy hayotga jalb etish zaruriyati haqida so‘z borgan maqolani tanqid qilib, jurnal uning muallifiini xudo yo‘lidan toyganlikda ayblaydi. Jurnal ayol kishi ayolligicha qolishi kеrak va uni erkakka tеnglashtirish aqlsizlikdir dеb yozadi. Xulosa o‘rnida shuni aytishim mumkinki, Turkiston xalqi bu davrlar mobaynida 15 judayam bir murakkab tarixiy voqealarga boy bo‘lgan davrni o‘z boshidan kechirgan. Turkiston chor Rossiyasi tuzumining zulmi ostida qolgan bir paytda o‘lkada Taraqqiyparvar guruhlar paydo bo‘la boshlagan edi. Va bu holatni yuzaga chiqishini, paydo bo‘lishini chor Rossiyasi xohlamas va bu yo‘nalishning taraqqiyparvarlarini jazolar edi. Lekin Taraqqiyparvarlar xalqning g‘oyaviy jihatdan birlashishi va Turkiston xalqining azaliy orzusini amalga oshirish g‘oyalari ostida nazarga tusha olgan edi. Xulosa o‘rnida yana shuni aytishimiz zarurki, Turkiston tuprog‘ini, Turkiston o‘lkasini, zaminini Yaratganning o‘zi ham alohida mehr va ihlos ila bino qilgan, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki, bu muqaddas zaminda kamol topgan yuzlab buyuk zotlar dahosi butun dunyo ma’naviyati va madaniyatini charog‘on etib turgani bejiz emas, albatta 6 . Bob bo‘yicha xulosa XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakatining vujudga kelishi va shakllanishi murakkab ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy sharoitlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosati natijasida mahalliy aholi iqtisodiy va ma’naviy jihatdan qoloq ahvolga tushib qolgan, an’anaviy ta’lim tizimi esa davr talablariga javob bera olmay qolgan edi. Ana shunday sharoitda jadidchilik harakati jamiyatni yangilashga qaratilgan ilg‘or ma’rifiy oqim sifatida maydonga chiqdi. I bobda jadidchilik g‘oyalarining paydo bo‘lishiga ta’sir etgan asosiy omillar mustamlakachilik siyosati, ijtimoiy tengsizlik, savodsizlik hamda zamonaviy ilm-fan va taraqqiyotga bo‘lgan ehtiyoj. Jadidlarning “usuli jadid” asosida yangi ta’lim tizimini joriy etish borasidagi sa’y-harakatlari xalqni uyg‘otishda muhim rol o‘ynagani aniqlandi. Yangi usul maktablari orqali bolalarga dunyoviy fanlar, ona tili va xorijiy tillarni o‘rgatish masalasi jadidchilik 6 Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. – 150-B. 16 harakatining asosiy tayanch nuqtasiga aylandi. Turkistonda jadidchilik harakatining dastlabki namoyandalari va ularning faoliyati yoritildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxo nov, Abdulla Avloniy singari ma’rifatparv ar ziyolilarning ta’lim va tarbiya borasidagi qarashlari jadidchilikning nazariy va amaliy asoslarini shakllantirganligi ko‘rsatib berildi. Ularning faoliyati orqali jadidchilik harakati nafaqat ta’lim sohasida, balki ijtimoiy fikr va milliy ongning yuksalishida ham muhim ahamiyat kasb etgani asoslab berildi. Jadidchilik harakatining Turkistonda paydo bo‘lishi va shakllanishi tarixiy zarurat natijasi ekanligi, ushbu harakat keyingi davrlarda jamiyat taraqqiyoti va milliy uyg‘onish jarayonlari uchun mustahkam poydevor yaratgan. 17 II BOB. JADIDCHILIKNING IJTIMOIY, MA’RIFIY VA MADANIY SOHADAGI FAOLIYATI 2.1. Jadidlarning ta’lim tizimidagi islohotlari va yangi usul maktablari XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakati milliy o‘zlikni anglash va ma’rifatparvarlik yo‘nalishida muhim rol o‘ynagan. Ushbu davrda ta’lim tizimining rivojlanishi jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyotida katta ahamiyat kasb etgan bo‘lib, qadimgi ta’lim usullari yangi pedagogik yondashuvlar bilan almashtirila boshlandi. Shunday zamon o‘zgarishlarida jadidlar ta’lim sohasida keng ko‘lamli islohotlar o‘tkazish zaruratini ilgari surdilar. Ularning asosiy maqsadi ilm-fanning rivojlanishi, savodxonlikning kengayishi va jamiyatning madaniy o‘sishini ta’minlash edi. “Usuli Jadid” maktablari aynan mana shu maqsadlarga erishish uchun yaratilgan bo‘lib, ular eski maktablardan tamoman farq qiluvchi, zamonaviy o‘qitish usullariga asoslangan edi. Ushbu maktablarda tabiatshunoslik, geografiya, tarix, matematika kabi dunyoviy fanlar bilan bir qatorda yangi yondashuv asosida diniy ta’lim ham berilgan. Yangi metodikalar orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlash, zamonaviy dunyoqarashni shakllantirish va hayotiy ko‘nikmalarni o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Biroq, “Usuli Jadid” maktablarini tashkil etish jarayoni mahalliy va mustamlakachi kuchlar tomonidan ko‘plab qarshiliklarga duch kelgan. Maqolaning kirish qismi “Usuli Jadid” maktablarining tashkil etilishi va ularning Turkiston maorif tizimidagi o‘rni, jamiyatga ko‘rsatgan ta’siri va bu yo‘nalishda uchragan qiyinchiliklarni yoritish uchun ilmiy asos yaratishga xizmat qiladi 7 . Turkistonda jadidchilik harakati va “Usuli Jadid” maktablari haqida ko‘plab ilmiy ishlar va adabiyotlar yaratilgan bo‘lib, ularning har biri bu maktablarning ijtimoiy va madaniy ta’sirini yoritishda alohida yondashuvlarni taklif etadi. Ko‘plab7 Ismailov T. Turkistonda “usuli jadid” maktablarini tashkil etish masalalari. // Ilmiy-nazariy va metodik jurnal. – 150-B. 18 tadqiqotchilar jadidchilik harakatini milliy uyg‘onish davrining muhim bosqichi sifatida baholaganlar va uning Turkiston xalqlarining ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatib o‘tganlar. Xususan, fitratshunos olimlarning asarlari jadid maktablarining muhim xususiyatlari, ularning ta’lim tizimiga kiritgan yangiliklari va eski maktablardan farqi haqida batafsil ma’lumot beradi. Ularning fikricha, jadidlarning asosiy yutug‘i o‘quvchilarda dunyoviy bilimlarni rivojlantirishga intilishlari bo‘lgan. Ayni paytda, adabiyotlarda jadidlarning o‘z zamonasida mahalliy mustamlaka hokimiyatlari va an’anaviy ruhoniy doiralar tomonidan qanday qarshiliklarga uchraganligi ham keng yoritilgan. Zamonaviy tadqiqotlar esa “Usuli Jadid” maktablarining o‘quv dasturlarini chuqur tahlil qilib, ularning ta’lim jarayonida qo‘llangan yangi usullar – ya’ni fonetika asosida o‘qitish, vizual ko‘rgazmalilik, va amaliy mashg‘ulotlar – bilan an’anaviy maktablar ta’lim metodikasidagi farqlarini o‘rganadi. Shuningdek, ushbu maktablarnin g jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlarga , milliy madaniyatni ng rivojlanishiga va yangi intellektual avlodni tarbiyalashga qo‘shgan hissasi ko‘plab manbalarda qayd etilgan. Adabiyotlarda yana shuni ta’kidlash kerakki, “Usuli Jadid” maktablari faqatgina ta’lim tizimidagi islohotlar emas, balki kengroq ma’noda ijtimoiy modernizatsiyaning muhim vositasi sifatida baholangan. Bu maktablarning faoliyatini tahlil qilgan mualliflar jadidlarning ma’rifiy g‘oyalari va ularning amalga oshirish mexanizmlarini ta’riflashda turli metodologik yondashuvlarni qo‘llaydilar. Shu bois, adabiyotlarni tahlil qilish ushbu maktablarning tashkil etilishidagi siyosiy va madaniy o‘zgarishlarni yanada aniqroq tasvirlash imkonini beradi. Jadidchilik harakatining muhim jihatlaridan biri ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan bog‘liq bo‘lib, bu g‘oyalar o‘qitish va o‘qish usullarini isloh qilish, yangi usul maktablarini tashkil etish, o‘quvchilarga zamonaviy bilimlar berish va Sharq hamda G‘arb tillarini o‘rgatishga qaratilgan. Jadidchilar, yangi tashkil etilgan maorif tizimi orqali shakllanayotgan yoshlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatishni maqsad qilib qo‘yganlar. 19 Yangi usul maktablari Turkistonda jadid ma’rifatchiligining ilk qadami sifatida xizmat qilgan va bu harakat siyosiy tus olguncha o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. XIX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyo xalqlari ta’lim tizimi o‘rta asrlardagi shakl va faoliyat xususiyatlarini saqlab qolgan, bu maktablar, madrasalar, qorixonalar, daloilxonalar va qizlar maktablaridan iborat edi. Maktablarda o‘quvchilar avval alifboni va o‘qishni o‘rganib, keyin fors tilida Qur’onning yettidan bir qismini ma'nosini anglatadigan “Haftiyak”ni o‘qishga kirishar edi. So‘ng, Qur’on suralari “Allamnashroh” ni yodlash orqali o‘quvchilar savodli hisoblangan. O‘qish va yozishni o‘rganganlardan so‘ng, o‘quvchilar “Dahrul najot”, “Nasoyihul-atfol”, shariat asoslarini bayon etuvchi “Chor Kitob” kabi o‘quv qo‘llanmalari bilan bir qatorda Navoiy, Fuzuliy, She’roziy, Attor, Bedil, Mashrab kabi mashhur shoirlar va yozuvchilarning asarlarini o‘rganishgan. XIX asrning 80-yillarida Turkiston, ayniqsa Sirdaryo, Farg‘ona va Samarqand viloyatlarida 5 mingdan ortiq musulmon maktablari faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, ularda taxminan 46 ming o‘quvchi ta'lim olgan. 1907 yilda ular soni 7000, o‘quvchilar soni 70000 deb keltiriladi[8, 63]. 1916 yilda musulmon maktablarining soni 7650 ga yetib, o‘quvchilar soni esa 110000 nafarni tashkil etdi. Ogahiy va Bayoniyning ma’lumotlariga ko‘ra, XIX asr o‘rtalarida Xivada 22 ta madrasa mavjud bo‘lgan. Asr oxiriga kelib esa ularning soni 130 tadan oshib, ularda 9000 dan ortiq talabalar ta'lim olgan. Shuningdek, masjidlar va xonaqohlar yonida 1500 dan ortiq boshlang‘ich maktab faoliyat yuritgan bo‘lib, u yerda 45000 dan ziyod o‘quvchi ta'lim olgan. Akademik A. Middendorf musulmon aholisi o‘rtasida savodxonlikni yuqori baholagan. Biroq boshqa mustamlaka davri rus mualliflari A. Middendorf fikrlariga qarshi ma'lumotlar yozgan. Tadqiqotchi P. G. Kim bu boradagi dalillarni asossiz deb hisoblab, aholi savodxonligini 19-24 % atrofida deb belgilaydi[5]. Qizlar uchun maktablar odatda otinbibilar uyida joylashgan bo‘lib, o‘quvchilar soni o‘g‘il bolalar maktablariga nisbatan kamroq edi. Ushbu maktablarda din peshvolari, katta va o‘rtahol savdogarlarning qizlari ko‘pchilikni 20 tashkil etgan. Otinbibi maktablarida asosan fors-tojik va turkiy tillaridagi asarlar asosida “Ta’limi banot”, “Muosharat odobi”, “Tarbiyali xotun” kabi sharq axloqiy madaniyatini o‘z ichiga oluvchi fanlar o‘qitilgan . O‘rta Osiyodagi madrasalar ta’minoti asosan vaqf mulklari hisobidan amalga oshirilgan. Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgandan so‘ng, madrasalar imperiya ma’muriyati nazorati va boshqaruviga o‘tgan. O‘quv fanlarining asosini islom huquqshunosligi va arab tili grammatikasi tashkil etgan. Shu bilan birga, falsafa, geometriya, matematika, geografiya, tibbiyot, kimyo kabi fanlar ham o‘qitilgan. Madrasada o‘qitilayotgan fanlar uch bosqichga: adno (quyi), avsat (o‘rta), a’lo (yuqori) ga ajratilgan. O‘quv adabiyotlari islom olamining ko‘p asrlik madaniyatini o‘zida aks ettirgan. XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda 400 ga yaqin madrasa mavjud edi. Jumladan, 1902 yilda Kaspiyorti viloyatida 13 ta madrasa faoliyat yuritgan. 1911 yilda esa Sirdaryo, Farg‘ona va Samarqand viloyatlarida bu maktablarning soni 328 taga yetgan. Qorixonada maktabni tamomlagan 10 yoshdan katta o‘g‘il bolalar o‘qishga qabul qilingan, va ularda Qur’on suralari yodlatilgan[3, 110]. 1892 yilda Farg‘ona viloyatida qorixonalar soni 252 ta, 1897 yilda 341 ta, 1899 yilda Samarqand, Farg‘ona va Sirdaryo viloyatlarida 333 ta bo‘lgan. Daloilxonada yoshi katta o‘quvchilar domla rahbarligida, arab tilida yozilgan “Daloililhayrot” – payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) haqidagi rivoyatlar va diniy qasidalarni yod olganlar. “Daloilil-hayrot” XV asrda tuzilgan bo‘lib, uning matnlari hafta kunlariga mos keladigan tarzda yod olish uchun mo‘ljallangan. XX asr boshlarida o‘lkada jami 10 ga yaqin daloilxona faoliyat yuritgan va u yerda 100 ga yaqin o‘quvchi ta'lim olgan. Eski usul ta'lim tizimi bilan birga, Turkiston ziyolilari, ya'ni jadidlar yangi usul jadid maktablarini ochib, ta'lim sohasida keng miqyosda faoliyat yuritganlar. Dastlabki qadamni Ismoil Gaspirali qo‘ygan. U 1893 yilda Toshkent, Samarqand va Buxoroda bo‘lib, Buxoroda amir Abdulaxadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi. 21 Bu maktab “Muzaffariya” nomi bilan ataladi. 1898 yilda To‘qmada (Qirg‘iziston) ham shunday maktab ochilgan. 1899 yilda Andijonda Shamsuddin domla, 1901 yilda Qo‘qonda Saloxiddin domla, Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov va Samarqandda Abduqodir Shakuriylar birinchi jadid maktablarini tashkil qilganlar. Jadidchilik harakatining yirik namoyandalari jadid maktablari uchun darsliklar ham yaratganlar, jumladan, Saidrasul Aziziyining “Ustozi avval” (1903), Munavvarqorining “Adibi avval” (1907), va Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim” (1912) darsliklari alohida e'tiborga molikdir. Jadidlarning xalq ma'rifati uchun kurashi uch asosiy yo‘nalishga qaratilgan: 1.Yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish. 2.Umidli, iqtidorli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish. 3.Turli ma'rifiy jamiyatlar tuzish va ziyolilarning kuchli firqasini tashkil etishga qaratilgan gazetalarni chop etish. Shu dasturni amalga oshirish borasida Maxmudxo‘ja Bexbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Abdulla Avloniy, Abdulxamid Cho‘lpon, Polvonniyozhoji Yusupov, Bobooxun Salimov, Xudoybergan Devonov[4, 13] va boshqa ziyolilar jonbozlik ko‘rsatishdi. Yangicha o‘qitish usuli musulmon bolalariga qisqa vaqt ichida dunyoviy va diniy ta’lim berish dasturi asosida amalga oshirildi. Ushbu dasturga ko‘ra, maktablarda ta’lim ikki bosqichga bo‘lingan. Birinchi bosqich ibtidoiy qism deb ataladi va uning davomiyligi 4 yilni tashkil etadi. Ushbu bosqichni tugatgan shogirdlar eski maktabda 10 yil o‘qiganlardan yaxshiroq savodga ega bo‘lishgan. Ikkinchi bosqichni muvaffaqiyatli tamomlagan shogirdlar arabcha, forscha va turkiy tilda erkin so‘zlashib, rus tilida ham gaplasha olishgan. Jadidlarning xalqaro aloqalari keng qamrovli bo‘lib, ular Rossiya, Turkiya, Misr va boshqa mamlakatlardagi jadidchilik oqimlari dasturlari haqida xabardor edilar va tajriba almashish uchun o‘zaro safarlar va muloqotlar o‘tkazganlar. 1905- 1906 yillarda Rossiyadagi inqilobiy harakatlar Turkistonga ham ta’sir ko‘rsatdi. Faol kuchlar birlashish va jadidlar ma’rifatchilik faoliyatini faollashtirishga 22 kirishdilar. Bu jarayon maktablarda, shuningdek, jonli matbuot faoliyatida, jumladan, ko‘plab ro‘znomalar paydo bo‘lishida ko‘rinib, namoyon bo‘ldi. Jadid taraqqiyparvarlari tomonidan tashkil etilgan yangi usul maktablari eski maktablardan keskin farq qilar edi, chunki ularning darsxonalarida parta, doska, stol va stullar mavjud bo‘lgan. Mazkur maktablar o‘qitish uslublari bilan farqlanib, “usuli savtiya” ya’ni tovush usulidan foydalanishgan va o‘qish va yozish birga o‘rgatilgan. Shuningdek, yangi maktablarda arifmetika, tabiatshunoslik, geografiya, grammatika kabi fanlar arab va fors tillarida yangi darsliklar asosida o‘qitila boshlagan. Jadid matbuoti sahifalarida “usuli jadid” maktablari haqida berilgan ma’lumotlar XX asr Turkiston jamiyati uchun yangilik bo‘lgan. Ushbu maktablarning jamiyat tomonidan qabul qilinishi murakkab vaziyatda kechgan, chunki an’anaviy maktab va madrasalarda tahsil olgan kishilar zamon ruhini jadid taraqqiyparvarlari kabi anglab yetmagan. Shuning uchun gazeta sahifalarida Rahmatullo Rahim “Buzuq maktab bolasi usuli jadida” maqolasida “usuli jadid” maktabini buzuq maktab deb haqorat qilgan. U bu maktabning asoschilari Behbudiy va Shakuriylarni nodonlikda ayblagan. 1908 yil 30 yanvarda “Turkiston viloyatining gazeti”da “Usuli jadid” degan tushunchaning manbasi va ma’nosi haqida yozilgan. Muallif ota-bobolarimiz qadim usulda o‘qib mullo bo‘lganini ta’kidlab, “usuli jadid”ning yangi bir bid’at ekanini bildiradi. Jadid taraqqiyparvarlari esa, o‘z navbatida, bu maktablarning ahamiyatini anglatishga harakat qildilar. Behbudiy “Turkiston viloyatining gazeti” sahifalarida chop etilgan fikrlarga javob berar ekan, usuli jadid maktablari haqida bahs yuritish va uni kuzatishni taklif etdi. Ushbu gazetaning 1908 yil 20 may sonida Imomali Bo‘ronov redaksiyaga xat yozib, ba’zi kishilar usuli jadid maktablarining mohiyatini tushunmasdan, ularni yopish tarafdori ekanligini bildirdi. U “Usuli jadid nadur?” savoliga javob berishga harakat qildi va yangi usulning e’tiqod va ibodatda yangilik emas, balki mavjud maktab va madrasalarni isloh qilish maqsadida amalga oshirilayotganini ta’kidladi. 23 Shuningdek, muallif “usuli savtiya” haqida ma’lumot berib, bu o‘qitish usulining qulayligini ta’kidladi. Ammo, yangi usul maktab tarafdorlari “ jadidlar ” bilan eskilik tarafdorlari “ qadimchilar ” o‘rtasidagi kurash davom etaverdi. 1907 yilda Ibrat Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li taklifiga binoan Toshkentga kelgan va shu yili Mulla Husanxo‘ja domla maktabining faoliyati bilan yaqindan tanishgan. U 1907 yilda o‘z maktabini yuzaki ravishda isloh qilib, jadid maktabi deb e’lon qilgan, lekin o‘qitish eski usulda davom etgan va kitoblar zamon talablariga javob bermagan. “Qadimchilar” yangi usul maktablarida fors va turkiy tillarda o‘qitiladigan kitoblarni qoralab, bunday materiallarni jadidlarning o‘quv dasturiga kiritganini tanqid qilgan. Bu fikrlarga javoban, Behbudiy yangi maktablarda forsiy va turkiy tillarda kitob o‘qitilishini jadidlar emas, balki qadimdan bu hududda yashovchi xalqlar amalga oshirganini ta’kidlagan. Masalan, Fuzuliy, Navoiy, Sa’diy, Hofiz, Bedil kabi mashhur shoirlar fors va turkiy tillarda ijod qilishgan. Bu davrda matbuotda yangi maktablarning faoliyatidagi kamchiliklar haqida ham tanqidiy fikrlar bayon etilgan. 1909 yil 10 sentyabrda chop etilgan “Samarqanddan maktub” maqolasida muallif bir shaharda uchta yangi maktabning barchasining alohida uslubda, bir xil dastur asosida ishlamayotganini ta’kidlagan. U, agar Turkistondagi taxminan 50 ta yangi maktab alohida dasturlar bo‘yicha dars berishsa, bu eski maktablardan ham zararli bo‘lishini aytgan. Behbudiy yangi usul maktablarining o‘quv dasturi yetarli darajada rivojlanmaganidan juda xavotirda bo‘lgan. 1907 yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy Andijon, Marg‘ilon, Qo‘qon va Xo‘jandda usuli jadid maktablarining ahvoli bilan tanishib, ularning o‘quv dasturida geografiya va tarix fanlari mavjud emasligini afsus bilan qayd etgan. Qo‘qondagi maktabda Mulla Salohiddin geografiya, hisob, geometrik, va rus tilidan xabardor bo‘lsa-da, faqat tajvid darsini o‘qitayotganini ma’lum qilgan. Shunga qaramay, Behbudiy jadid maktablari “ilm diniy va olami zamoniy”ni birlashtirishga intilayotganini yozgan. 1913 yildan boshlab Farg‘ona 24 viloyatidagi yangi usul maktablarida tabiatshunoslik va geografiya fanlari ham kiritilgan. Yuqorida aytib o‘tilganidek, jadid taraqqiyparvarlari yangi usul maktablarini tashkil etishda mahalliy mutasiqib kuchlar bilan bir qatorda hukumatdan ham jiddiy qarshilikka duch kelishgan. Rossiya imperiyasi hukumati o‘lka xalqida yangi usul maktablarining obro‘si oshib borayotgani sababli xavotirda edi. 1909 yilda Farg‘ona viloyati o‘quv yurtlari inspektori O. Yegorov Turkistondagi rus-tuzem maktablarining holati haqida o‘tkazilgan maxsus kengashda shunday degan edi: “ Yaqin kelajakda yangi usuldagi maktablarning kengayishi va ularga nisbatan mahalliy aholi e’tiborining oshishi rus-tuzem maktablarining holatini jiddiy yomonlashtiradi ”[7, 165]. Usuli savtiya maktablarining ochilishi Rossiya imperiyasi hukumati tomonidan qat'iy nazorat ostiga olinadi. 1909 yilda Turkiston o‘quv okrugi qoshida tuzilgan maxsus komissiya tomonidan ishlab chiqilgan “ Farmoyish ”ga asosan, bunday maktablarni ochish uchun maxsus ruxsatnoma olish zarur edi. Maktab ochish va unda dars berish faqat siyosiy jihatdan ishonchli shaxslarga berilishi belgilangan edi va har bir maktab qaysi millat bolalari uchun tashkil etilgan bo‘lsa, muallimlar ham o‘sha millatga mansub bo‘lishi kerak edi. Bundan tashqari, mazkur maktablarda faqat Rossiyada senzura ruxsati bilan chop etilgan kitoblar asosida o‘qitish ruxsat etilgan, bu esa Turkiyada nashr etilgan darsliklardan foydalanishni taqiqlagan. Shuningdek, bu maktablar ro‘yxatga olinishi talab etilgan va ro‘yxatdan o‘tmagan maktablarning faoliyat ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yilmagan. Farmoyishda o‘quvchilar qaysi millatga mansub bo‘lsa, muallim ham o‘sha millatdan bo‘lishi kerakligi ta'kidlangan. Bu, asosan, tatarlar tomonidan ochilgan maktablarni yopish maqsadini ko‘zlagan. Natijada, yangi maktablar soni sezilarli darajada kamayib ketdi. 1915 yil 5 va 8 noyabrda Chor hukumatining bosh gazetasi “ Turkiston viloyati ” gazetasida rus-tuzem maktablari va yangi usul maktablarining o‘quv dasturlari taqqoslanib berilgan. Bu bilan gazeta “ ushbu ikki xil maktablarning ta’limi xususida musulmon bolalarning otalari to‘g‘ri va ravshanroq bilmaydur va ham o‘zlarining 25 bolalarni qaysi tariqada maktabga ta’lim chun bermoq kerak deb yaxshi bilmaydurlar ”, deb ota -onalarga “ to‘g‘ri ” ko‘rsatma berishni maqsad qilgan va rus- tuzem maktablarining ustunligini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan. Ikkala maktabda o‘qish muddati 6 yilni tashkil etadi, shundan 4 yili ibtidoiy sinflarda, 2 yili esa rashidiya sinflarida ta'lim berishga alohida e'tibor qaratilgan. Gazeta, o‘z navbatida, "sartiya xalqining bolalariga rus-tuzem maktabi ko‘proq ma'qul bo‘ladi, chunki unda ta'lim toza sartiya tilida beriladi va turli fanlar bo‘yicha Rusiya tilini o‘rganish va bilish imkoniyati mavjud" deb, mahalliy aholini bolalarini rus-tuzem maktablariga berishni "tavsiya" qiladi. Shuningdek, unda rus-tuzem maktablarida o‘qiyotgan bolalarga diniy bilimlar ham yetarlicha berilishini ta'kidlaydi. Agar diniy bilimlarni ko‘proq bilishni xohlasa, unda o‘zi mustaqil ravishda kitoblardan o‘qib olishi mumkin, aksincha rus tilini bilmasa, dunyoviy ilmlarni ko‘paytirishga qodir bo‘lmaydi[13], ya’ni go‘yoki o‘zlarini xalq g‘amxo‘ri va jonkuyari qilib ko‘rsatishadi. “Usuli Jadid” maktablarini tashkil etish masalalari o‘sha davrning ijtimoiy va madaniy kontekstida o‘ziga xos o‘zgarishlarni keltirib chiqargan. Jadidlarning yangi maktablar orqali amalga oshirgan ta’lim islohotlari Turkiston jamiyatida milliy va madaniy uyg‘onish jarayoniga zamin yaratdi. Muhokama qismi ushbu ta’lim inqilobining ijobiy va salbiy jihatlarini ko‘rib chiqish, jadid maktablarining muvaffaqiyatlari va qiyinchiliklarini tahlil qilish orqali umumiy xulosalar chiqarish uchun xizmat qiladi 8 . 2.2. Jadid matbuoti va adabiyotining rivojlanishi Jadidchilik harakati Turkiston va butun O‘rta Osiyoning madaniy va ma’rifiy rivojlanishida muhim o‘rin tutgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan bu harakatning asosiy maqsadi xalqni savodsizlikdan xalos etish, ta’lim va ilmfanni 8 Ismailov T. Turkistonda “usuli jadid” maktablarini tashkil etish masalalari. // Ilmiy-nazariy va metodik jurnal. – 159-B. 26 rivojlantirish, milliy ongni shakllantirish edi. Jadidlar yangi maktablar ochish, ilg‘or ta’lim metodlarini joriy qilish, san’at va madaniyat orqali xalqni yangicha tafakkur sari yetaklashga intildilar 9 . Jadidchilikning eng muhim vositalaridan biri matbuot bo‘ldi. Gazeta va jurnallar orqali milliy uyg‘onish, taraqqiyot va ma’rifat g‘oyalari targ‘ib qilindi. Ismoiyl Gasprinskiy tomonidan nashr etilgan “Tarjimon” gazetasi butun musulmon dunyosiga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek jadidlari tomonidan “Taraqqiy” (Munavvarqori), “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona”, “Hurriyat” kabi nashrlar chop etildi. Ushbu gazetalar orqali xalq savodxonligini oshirish, siyosiy va ijtimoiy masalalarni yoritish, jamiyatni yangicha fikrlash sari yo‘naltirish maqsad qilingan. Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda jadidchilik merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. 2024-yilda chop etila boshlangan “Jadid” gazetasi aynan shu harakat g‘oyalarini keng targ‘ib qilishga qaratilgan nashr bo‘ldi. Ushbu gazeta milliy matbuot an’analarini davom ettirib, millatning o‘zligini anglash va taraqqiyot sari intilishida muhim rol o‘ynamoqda 10 . Jadidlar harakati o‘zining turli jabhalarda olib borgan islohotlar bilan tanilgan. Jadidchilik faqat ta’lim sohasida emas, balki siyosiy va iqtisodiy sohalarda ham katta o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ularning eng asosiy maqsadlaridan biri – o‘zgarishlarni amalga oshirishda xalqni tarbiyalash va zamonaviy dunyoqarashni shakllantirish edi. Jadidlar ta’lim tizimini yangilashga alohida e’tibor qaratishgan. Ular eski madrasalardagi ta’lim uslubini tanqid qilgan, chunki bu uslub zamon talablariga javob bermas edi. Jadidchilar zamonaviy pedagogik metodlarni joriy qilishni, ilm-fan va matematika kabi fanlarni o‘rgatishni maqsad qilishgan. Jadidlar o‘zlari tashkil qilgan maktablar va madrasalarda yangi o‘quv dasturlari asosida ta’lim berishga harakat qilishgan. 9 O`zbekiston tarixi (1-qism), T. “Universitet”, 1997. 10 Aytmuratova G., Tog`ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uning bugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. – 19-B. 27 Jadidchilik harakati, shuningdek, o‘zining siyosiy va ijtimoiy xususiyatlari bilan ham ajralib turardi. Ular, musulmonlarning huquqlarini himoya qilish va mustamlakachilikka qarshi kurashish uchun ijtimoiy faollikka kirishgan. Jadidlar uchun erkinlik, tenglik va adolat masalalari muhim edi. Ular o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun siyosiy himoya topishga harakat qilishgan. Jadidchilik faqat ta’lim bilan cheklanmagan, balki ijtimoiy va siyosiy islohotlarni amalga oshirishga ham qaratilgan edi. Jadidchilik harakatining iqtisodiy jihatdan ta’siri ham katta bo‘ldi. Jadidchilar, o‘z davrida iqtisodiy taraqqiyot va sanoatni rivojlantirishga katta e’tibor qaratishgan. Ular, musulmonlar orasida to‘lov tizimini yaxshilash, savdosotiqni rivojlantirish, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish kabi masalalarda islohotlar qilishga harakat qilishgan. Jadidchilikning bu sohadagi faolligi, o‘ziga xos iqtisodiy boshqaruvni rivojlantirishga olib keldi. Bundan tashqari, jadidlar ayollar huquqlarini himoya qilishga ham katta e’tibor berganlar. Ular, ayollarni ta’lim olishga undagan, ularning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga intilgan. Jadidchilik harakati ayollarni ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotda faollashishlariga ko‘maklashgan. Jadidchilik harakati, albatta, o‘z davrida ko‘plab qarshiliklarga duch keldi. Ammo, ularning g‘oyalari va islohotlarga bo‘lgan intilishi, keyinchalik turli siyosiy va ijtimoiy harakatlarga asos bo‘ldi. Jadidchilikning ta’siri nafaqat Turkistonda, balki boshqa musulmon mamlakatlarida ham sezildi. Jadidlarning ilmi va g‘oyalari bugungi kunda ham ko‘plab ijtimoiy va siyosiy jarayonlarda o‘z aksini topmoqda. Jadidchilik harakati – milliy uyg‘onish, ma’rifat va taraqqiyot yo‘lidagi muhim intellektual jarayonlardan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni ilmfan, ta’lim va madaniyat orqali yuksaltirish edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidlar Turkiston o‘lkasida yangi usuldagi maktablar ochib, eski madrasachilik tizimini isloh qilishga harakat qildilar. Ular faqat ta’lim sohasigagina emas, balki matbuot, adabiyot, teatr va siyosiy faollik orqali ham milliy ongni uyg‘otishga harakat qildilar. 28 Jadidlar xalqni ogohlikka chaqirish, dunyo voqealaridan xabardor qilish, mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashish maqsadida matbuotga katta ahamiyat berishdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy kabi jadidlar gazeta va jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini ilgari surdilar. Jadidlar faoliyatida quyidagi gazeta va jurnallar muhim rol o‘ynadi: 1.“Tarjimon” (Ismoiyl Gasprinskiy) 2.“Taraqqiy” (Munavvarqori) 3.“Sadoyi Turkiston” 4.“Sadoyi Farg‘ona” 5.“Hurriyat” 6.“Al-Isloh” Bu nashrlar orqali milliy o‘zlik, istiqlol, taraqqiyot va erkin fikrlash g‘oyalari targ‘ib qilindi. Mustaqillikdan so‘ng jadidchilik harakati qayta o‘rganila boshlandi. 2024yilda “Jadid” gazetasi nashr etilishi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘ldi. Ushbu gazeta jadidlar g‘oyalarini davom ettirgan holda, milliy o‘zlik va ma’rifatparvarlikni keng targ‘ib etmoqda. Bugungi O‘zbekiston jurnalistikasi jadid matbuoti an’analarini zamonaviy formatlarda davom ettirmoqda. Elektron nashrlar, longrid maqolalar, multimedia formatidagi materiallar orqali jadidchilik harakati haqida kengroq va chuqurroq ma’lumot berilmoqda. Oyna.uz saytida chop etilgan “Haqliq Mushtum”i haqida” maqolasi bunga misol bo‘la oladi. Ushbu maqola hujjatli longrid formatida tayyorlanib, unda matn, foto, video va animatsiyalar ishlatilgan. Bu kabi zamonaviy yondashuvlar jadidchilik merosini yangi avlodga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Jadidchilik harakatining jurnalistikaga aloqasi katta bo‘lib, ularning ta’lim va ijtimoiy islohotlarga qaratilgan faoliyati jurnalistika sohasida ham o‘z ifodasini topdi. Jadidlar, yangi g‘oyalar va zamonaviy dunyoqarashni tarqatishda matbuotning 29 ahamiyatini yaxshi tushunishgan. Ular o‘z vaqtida yangiliklarni keng ommaga yetkazish uchun gazetalar, jurnallar va broshyuralarni faol ravishda ishlatishgan. Jadidchilik harakati jurnalistikani faqat axborot tarqatish vositasi sifatida emas, balki ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga oshirish va xalqni o‘rgatishning kuchli vositasi sifatida ko‘rgan. Jadidlar o‘z gazetalari va jurnallarini, masalan, “Turkiston viloyati” (Toshkent), “Shura” (Samarqand), “Fayz” kabi nashrlar orqali, zamonaviy bilimlarni va islohotlarni targ‘ib qilishgan. Bu gazetalar va jurnallar faqat ijtimoiy va siyosiy muammolarni yoritibgina qolmasdan, ayni paytda xalqni madaniy yangiliklar va ilm-fan sohasidagi o‘zgarishlarga ham qiziqtirishga harakat qilishgan. Jadid jurnalistlari, ayniqsa, ta’lim va ilm-fan borasidagi yangiliklarni keng jamoatchilikka yetkazish, zamonaviy pedagogika va metodikalardan xabardor qilishni o‘z vazifasi deb bilishgan 11 . Jurnalistikaning boshqa muhim jihati – jadidchilik harakatining islohotchi g‘oyalarini ommaga etkazishdagi rolidir. Jadidlar matbuotni ijtimoiy adolat, tenglik, siyosiy islohotlar va ayollar huquqlarini himoya qilish kabi muhim masalalarni targ‘ib qilishda foydalanishgan. Ular, shu tarzda, gazeta va jurnal orqali turli siyosiy va ijtimoiy islohotlar yuzasidan xalqni xabardor qilishgan, shuningdek, ko‘plab ijtimoiy kurashlarga ruhiy va ma’naviy yordam ko‘rsatishgan. Jadidchilik harakatining jurnalistikaga ta’siri bugungi kunda ham davom etmoqda. Ularning matbuotga nisbatan yondoshuvi va g‘oyalari, jurnalistikaning ijtimoiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlovchi kuchga aylanishini ko‘rsatadi. Jurnalistikaning o‘zgaruvchan va rivojlanayotgan jamiyatda muhim rol o‘ynashini anglagan jadidlar, matbuotni ma’rifatparvarlik va islohotlarni amalga oshirish vositasi sifatida ishlatishgan. Jadidlar o‘z faoliyatlarini yangi g‘oyalar va islohotlarni jamoatchilikka yetkazish bilan bog‘lashgan. Ular matbuot vositasida, eng avvalo, jamiyatni ilmfan 11 Ziyoyev H., Turkistonda mustaqillik uchun kurashlar tarixi, Toshkent, 2001-yil. 30 va ta’lim sohasidagi yangiliklar bilan tanishtirishni maqsad qilishgan. Jadidchilik harakati davomida nashr etilgan gazetalar va jurnallar zamonaviy pedagogika, ilmiy metodlar, yevropacha ta’lim tizimi haqida muhim ma’lumotlarni o‘zida jamlagan. Jadid jurnalistlari matbuotni ishlatib, eski va ortiqcha qadriyatlarni tanqid qilgan va yangi, taraqqiyparvar g‘oyalarni ilgari surganlar. Jurnalistlar bu borada faqat nazariy yangiliklar bilan cheklanmagan, balki amaliy islohotlar va misollarni ham o‘quvchilarga taqdim etganlar. Bu esa, o‘z navbatida, xalqni yangi o‘quv metodikalariga, yangi ilm-fan sohalariga qiziqtirishga yordam berdi. Jadid matbuoti, masalan, tarix, geometriya, matematika, fizika kabi fanlarni o‘rgatish va ularni mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Jadidlarning matbuotdagi ta’siri nafaqat ilm-fan va ta’lim bilan cheklanmagan, balki siyosiy faollikni targ‘ib qilishda ham o‘z aksini topgan. Ular ijtimoiy tenglik va mustamlakachilikka qarshi kurashish, musulmonlar huquqlarini himoya qilish va siyosiy erkinlikni kengaytirish borasida faoliyat ko‘rsatganlar. Jadid matbuoti, ayniqsa, zamonaviy siyosiy g‘oyalarni, ijtimoiy adolatni, erkinlikni va tenglikni targ‘ib qilishga qaratilgan. Jurnalistlar, o‘z maqolalarida, bugungi kunda hukumat va jamoat rahbarlarining siyosatini tanqid qilishgan, shuningdek, musulmonlarni siyosiy qatnashuvga undashganlar. Ularning gazetalari siyosiy faollikni rivojlantirishda, jamiyatni o‘zgarishlarga tayyorlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Jadidchilik harakati, ayollarning ta’lim olishi va jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Jadid jurnalistlari, o‘z maqolalarida ayollarni o‘qitish, ularni ijtimoiy hayotda faol qatnashishga chaqirishgan. Ular, ayollarning ta’lim olishining jamiyat taraqqiyoti uchun zarur ekanligini targ‘ib qilganlar. Jadidchilikning jurnalistikaga qo‘shgan hissalaridan biri, ayollarning huquqlarini himoya qilish va ularning faolligini oshirishga qaratilgan targ‘ibot edi. Bunday yondashuv nafaqat ayollar ta’limi bilan cheklanmagan, balki ular ijtimoiy va siyosiy faoliyatda ham teng huquqlarga ega bo‘lishlari kerakligi haqida 31 jamoatchilikni ogoh qilgan. Jadid matbuoti orqali bu fikrlar tarqatildi, va bu, o‘z navbatida, ayollarni ijtimoiy faollikka undadi. Jadid jurnalistlari o‘z vaqtida juda katta qiyinchiliklarga duch kelishgan. Ular hukumat yoki diniy xodimlar tomonidan ta’qib qilinib, ayrim hollarda hibsga olinganlar. Shunday bo‘lsa-da, ular o‘z maqsadlaridan chekinmaganlar va o‘z g‘oyalarini amalga oshirishda davom etganlar. Jadid matbuoti zamonaviy fikrlarni ilgari surish va ijtimoiy islohotlarni qo‘llab-quvvatlash uchun qurbonlikka tayyor bo‘lgan jurnalistlarning jasoratini ham o‘zida aks ettirgan. Ularning jasorati, bugungi jurnalistlarga ham o‘z ishini halol va samimiy qilishda ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Jadidchilik harakatining jurnalistikaga bo‘lgan ta’siri, faqat o‘z davriga xos bo‘lib qolmay, balki keyingi avlodlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ularning matbuotga bo‘lgan yondoshuvi va g‘oyalari, bugungi kunda ham jurnalistikada, axborot tarqatish va ijtimoiy o‘zgarishlar haqida muhim qarashlarni shakllantirdi. Jadidchilik harakati O‘zbekiston tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni ilm-fan, ta’lim va milliy o‘zlik sari yetaklash edi. Matbuot bu harakatning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, jadidlar gazeta va jurnallar orqali xalq ongini uyg‘otishga intildilar. Bugungi kunda jadidlar merosi chuqur o‘rganilmoqda va zamonaviy matbuotda qayta jonlantirilmoqda. 2024-yilda nashr etilgan “Jadid” gazetasi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘lib, millatning ziyolilarini birlashtirish va yosh avlodni ma’rifat sari yetaklashga xizmat qilmoqda. Shunday ekan, jadidchilik nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi kun uchun ham dolzarb g‘oyalarga asoslangan harakatdir. Uni o‘rganish va targ‘ib qilish jamiyatimizning intellektual rivojiga katta hissa qo‘shadi. Shu sababli, jurnalistlar 32 va olimlar jadid matbuoti an’analarini chuqur o‘rganib, uni yangi formatlarda ommaga yetkazishlari lozim 12 . Bob bo‘yicha xulosa Turkistonda “usuli jadid” maktablarini tashkil etish jarayoni, uning ijtimoiy- ma’rifiy asoslari hamda amaliy jihatlari keng yoritildi. Jadid maktablarining vujudga kelishi mavjud an’anaviy ta’lim tizimidagi kamchiliklarni bartaraf etish, xalqning savodxonligini oshirish va zamonaviy bilimlarni joriy etishga bo‘lgan ehtiyoj bilan chambarchas bog‘liq ekanligi asoslab berildi. Bu maktablarda ta’limning yangi usullari, fanlarning tizimli o‘qitilishi, dars jarayonida ko‘rgazmali vositalardan foydalanish kabi yangiliklar joriy etilgani ularning samaradorligini oshirgan. Bobda jadid maktablarining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, tafakkurni shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilindi. Ushbu maktablar nafaqat ta’lim muassasasi, balki ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish va ijtimoiy faollik markaziga aylangani ko‘rsatib berildi. Xulosa qilib aytganda, “usuli jadid” maktablarini tashkil etish Turkiston ta’lim tarixida muhim burilish bo‘lib, u zamonaviy ta’lim tizimining shakllanishiga mustahkam zamin yaratgan. 12 Aytmuratova G., Tog`ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uning bugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. – 24-B. 33 UMUMIY XULOSA Turkiston o‘lkasida vujudga kelgan jadidchilik harakati millat tarixida chuqur iz qoldirgan muhim ijtimoiy- ma’rifiy va madaniy hodisa hisoblana di. Mustamlakachilik siyosati hukm surgan murakkab sharoitda shakllangan ushbu harakat xalqni jaholatdan chiqarish, zamonaviy bilimlar asosida tarbiyalash va milliy ongni uyg‘otishga qaratilgan keng qamrovli islohotchi oqim sifatida namoyon bo‘ldi. Jadidchilik harakatining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillar tahlil qilindi. Jamiyatda savodsizlikning keng tarqalganligi, ta’lim tizimining eskirganligi hamda mustamlakachilik siyosatining salbiy oqibatlari jadidlarning maydonga chiqishiga asos bo‘lgani aniqlandi. Jadidlar “usuli jadid” asosidagi yangi ta’lim tizimi orqali xalqni ilm-fan, taraqqiyot va erkin tafakkur ruhida tarbiyalashni o‘z oldilariga muhim vazifa qilib qo‘ydilar. Jadidchilik harakatining Turkiston ijtimoiy-madaniy hayotidagi o‘rni yoritildi. Jadidlarning ta’lim sohasidagi islohotlari, matbuot, adabiyot, teatr va jamoatchilik fikrini rivojlantirishdagi faoliyati milliy madaniyat va ma’naviyat taraqqiyotiga kuchli turtki berdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon singari jadid namoyandalari o‘z ijodiy va amaliy faoliyati orqali milliy uyg‘onish jarayonining yetakchi kuchiga aylandilar. Jadidchilik harakati faqat ma’rifiy oqim bo‘lib qolmay, balki istiqlol g‘oyalarining shakllanishida muhim o‘rin tutgan siyosiy-ijtimoiy harakat darajasiga ko‘tarilgan. Jadidlarning faoliyati keyingi davrlarda milliy davlatchilik va mustaqillik g‘oyalarining rivojlanishiga mustahkam asos bo‘lib xizmat qildi. Ularning ko‘pchiligi qatag‘on siyosati qurboni bo‘lgan bo‘lsa-da, qoldirgan boy ma’naviy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Turkistonda jadidchilikn ing rivojlanishi ni o‘rganish milliy tarixni chuqur anglash, ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod ongiga singdirish hamda zamonaviy jamiyat taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan ilm-ma’rifatga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Jadidchilik merosi bugungi kun ta’lim, madaniyat va ijtimoiy fikr rivojida ham dolzarb manba bo‘lib qolmoqda. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1.Aytmuratova G., Tog‘ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uning bugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. 2.Choriyev 3., Turkiston mardikorlari: safarbarlik va uning oqibatlari (1916— 1917), Toshkent, 1999-yil. 3.Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. 4.Haydarov X., Jizzax viloyati tarixi, Toshkent, 1996-yil. 5.Ismailov T. Turkistonda “usuli jadid” maktablarini tashkil etish masalalari. // Ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 6.Kochetov E. Development strategy: geo-economic model // Security of Eurasia. - 2000. - N 1 (January - June). - pp.107-146. 7.O‘zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. 8.O‘zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000. 9.O‘zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999. 10.Quryazov I. Turkistonda jadidchilik harakati va ularning faoliyati. // “Экономика и социум” №1(116) 2024. 11.Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. 12.Ziyayeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, Toshkent, 2000-yil. 13.Ziyoyev H., Turkistonda mustaqillik uchun kurashlar tarixi, Toshkent, 2001- yil. 14.Азамхўжаев.С, Туркистон бирлиги учун. –Ўзбекистон.: “Фан” .1995. – 15.б. 35 15.Бhдаков В., Леонтьева Т. Война, породившая революцию: Россия, 1914 — 1917 гг.. — Москва, 2015. The Revolt of 1916 in Russian Central Asia, Edward Dennis Sokol, 1954, 2016. 16.Ганин А. В. Последняя полуденная экспедиция Императорской России: Русская армия на подавлении туркестанского мятежа 1916—1917 гг. // Русский сборник. Исследования по истории России. Ред.-сост. О. Р. Айрапетов, Мирослав Йованович, М. А. Колеров, Брюс Меннинг. М., 2008. С. 152—214. 17.Жўраев.М., Нуриллин.Р., Камолов. Ўзбекистон мустамлалачилиги даврида. –Т.:”Шарқ”, -2000. 18.Зоҳидов.А, 1913-1914 йилларда Тўғоннинг Марказий Осиёга илмий сафари. T.: “Фан”. 1995. –76.б. II. Elektron adabiyotlar 19.www.wikipedia.org 20. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTONDA JADIDCHILIK HARAKATINING PAYDO BO‘LISHI VA SHAKLLANISHI

1.1. Jadidchilik harakatining tarixiy-siyosiy sharoiti

1.2. Jadidchilik g‘oyalarining vujudga kelishi va asosiy maqsadlari

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. JADIDCHILIKNING IJTIMOIY, MA’RIFIY VA MADANIY SOHADAGI FAOLIYATI

2.1. Jadidlarning ta’lim tizimidagi islohotlari va yangi usul maktablari

2.2. Jadid matbuoti va adabiyotining rivojlanishi

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR

Купить