Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 100.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda jadidchilikning rivojlanishi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: TURKISTONDA JADIDCHILIKNING RIVOJLANISHI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH...............................................................................................................3 I BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI……….5 1.1. Turkistonning XX asr boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy vaziyat…5 1.2. Jadidchilikning asosiy g‘oyaviy tamoyillari……………………………...12 I bob yuzasidan xulosa………………………………………………………...16 II BOB. JADIDCHILIKNING TURKISTONDA RIVOJLANISHI……..17 2.1. Jadid matbuoti va nashriyot faoliyati……………………………………..17 2.2. Turkistondagi jadid ziyolilar va ularning ilmiy meroslari………………..23 II bob yuzasidan xulosa.....................................................................................27 UMUMIY XULOSA.......................................................................................28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR........................................................29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. XX asr boshlarida Turkiston hududida yuzaga kelgan ijtimoiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar yangi oqimlarning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Shu davrda yuzaga kelgan jadidchilik harakati nafaqat ta’lim tizimini yangilashga, balki xalqning ma’naviy va madaniy rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shdi. Jadidchilikning asosiy maqsadi yosh avlodni zamonaviy ta’lim bilan ta’minlash, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirish orqali milliy uyg‘onishni tezlashtirish edi. Jadidchilik harakati Turkiston tarixida muhim burilish yasagan. Jadidchilik avvaliga madaniyat sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish, turkiy tillarni rivojlantirish, shu tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni o rganish, fan yutuqlaridan foydalanish ʻ hamda ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga chaqirishgan. U davrning ijtimoiy-madaniy muammolariga yechim izlash, ta’lim va adabiyot sohasini yangilash bilan bog‘liq bo‘lgani uchun bugungi kunda ham tarixiy va madaniy jihatdan katta ahamiyatga ega. Mavzuning o‘rganilganligi. Jadidchilik harakati haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud bo‘lib, olimlar uning ta’lim, madaniyat va siyosatdagi roli, yetakchilari va ijodiy merosi haqida ilmiy maqolalar, monografiyalar va dissertatsiyalarda batafsil yoritilgan. Shu bilan birga, ayrim jihatlari mahalliy hududlarda rivojlanishi va turli sohalarga ta’siri hali ham keng o‘rganishni talab qiladi. Kurs ishining obyekti. Ushbu ishning obyekti XX asr boshlarida Turkistonda shakllangan jadidchilik harakati va uning ijtimoiy-madaniy rivojlanishidagi roli. Kurs ishining predmeti. Predmeti jadidchilikning Turkistonda rivojlanish jarayoni, asosiy yo‘nalishlari, yetakchilari va ularning ilmiy-badiiy merosi. Kurs ishiningning maqsadi. Turkistonda jadidchilik harakatining shakllanishi, rivojlanishi va ijtimoiy-madaniy hayotga ta’sirini tahlil qilish. Kurs ishining vazifalari: 1.Jadidchilik harakatining kelib chiqishi va rivojlanish tarixini o‘rganish. 2.Harakatning asosiy yo‘nalishlari va metodlarini tahlil qilish. 3.Turkistondagi jadid yetakchilari va ularning ilmiy-badiiy merosini o‘rganish. 3 4.Jadidchilik harakatining mahalliy jamiyatga ta’sirini aniqlash. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, II bob, 4 fasl, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 30 betni tashkil qiladi. 4 I BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI 1.1. Turkistonning XX asr boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy vaziyat Xalqning, jonajon o‘lkaning, davlatimiz hududining holis va haqqoniy tarixini tiklash, milliy o‘zlikni anglash jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan tarixni o‘rganish va bilish zarur. Tarixsiz kelajak yo‘q. Zero bu maqolada XX asrda Turkistonning ijtimoiy-siyosiy va albatta manaviy hayoti haqida so‘z yuritishga harakat qildik. Turkiston bu davrda qanday ahvolda edi va mintaqada qanday siyosiyijtimoiy o‘zgarishlar, jamoatchilik ishlari olib borilmoqda edi. Tarix–bu bizning kelajagimiz. Tarixni bilmasdan turib kelajakka yuz tutib bo‘lmaydi. Chunki, kelajak bugundan, bugun esa tarixdan boshlanadi. Bulardan tashqari o‘sha davr ma’rifatparvarlari qanday g‘oyalar ostida birlashishni ilgari surishgan va o‘lkani yangilash siyosati qay tarzda amalga oshirilganligi haqida ham so‘z yuritishga harakat qildik. Turkiston xalqining kelajagi eng avvalo xalqning o‘ziga, ma’naviy qudratiga va milliy ongining ijodiy kuchiga bo‘g‘liq edi. Bu davrda Turkistonda millatning ma’naviy va aqliy o‘sish salohiyatining oshirilishiga kuchli e’tibor qaratilgan edi. Chunki, ma’naviylik va ma’rifiylik Turkiston xalqining ko‘p asrlik tarixi davomida doimo uning eng kuchli va o‘ziga xos bir xususiyati hisoblanardi. Tadqiqot jarayonida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, Ta’lim to‘g‘risida qonun, mavzuga doir adabiyotlar hamda internet manbalaridan foydalanildi. Maqolani yozish davomida nazariy-deduktiv xulosa chiqarish, analiz va sintez, tarixiylik va mantiqiylik, germenevlik tahlil, vorislik, umuminsoniy va milliylining o‘zaro birligi, qiyosiy tahlil tamoyillari qo‘llanildi 1 . XX asrning boshlanishi Turkiston o‘lkasi tarixida eng jiddiy burilish yuz bеrgan davrlardan biriga to‘g‘ri kеldi. O‘tgan o‘n yilliklar mobaynida o‘lka bag‘rida yеtilgan jarayonlar ijtimoiy hayot yuzasiga qalqib chiqib, uning nеgizini qamrab olgan chuqur tanglikni ochib tashladi. Tashqi va ichki omillar tufayli vujudga kеlgan bu jarayonlar o‘z tabiatiga ko‘ra bir xil emas, 1 Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. – 143-B. 5 lеkin o‘zining yеmiruvchilik ta'siri jihatidan yaxlit edi. Turkiston 1917-yilda muhim siyosiy o‘zgarish arafasida turar edi. Mintaqa xalqlari Rossiyaning 50 yillik mustamlakachilik zulmiga qarshi tinimsiz ravishda milliy ozodlik kurashini olib bordilar. Dastlab ma’rifatparvarlik harakati siyosatida vujudga kelgan Jadidchilik Turkiston taqdiri hal qilinoyatgan paytda o‘zbek xalqini g‘oyaviy jihatdan birlashtiruvchi kuch sifatida maydonga chiqdi. Turkiston birligi g‘oyasi unda istiqomat qilib kelgan xalqlarning azaliy orzusi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ham bu g‘oya barcha xalqlarimiz uchun mushtarakdir. XX asr boshlarida hozirgi O‘zbеkiston hududi tarkibiga uch davlat birlashmasi: Rossiya O‘rta Osiyoni zabt etganidan kеyin tuzilgan va uning tarkibiga mustamlaka sifatida qo‘shib olingan Turkiston gеnеral-gubеrnatorligi, shuningdеk, yuzaki ravishda mustaqil bo‘lgan, ammo Rossiyaga qaram hisoblangan Buxoro amirligi va Xiva xonligi kirar edi. O‘sha vaqtda hududining kattaligi va aholisining ko‘pligi jihatidan Turkiston o‘lkasi yoki Turkiston dеb atalgan Turkiston gеnеralgubеrnatorligi eng yirik sanalardi. Uning tarkibiga Samarqand, Sirdaryo, Farg‘ona, Zakaspiy va Еttisuv viloyatlari kirar edi. O‘lkadagi bеsh milliondan ko‘proq aholining asosiy, ko‘pchilik qismini o‘zbеklar, tojiklar, qirg‘izlar, qozoqlar, turkmanlar va boshqa yеrli xalqlar tashkil etardi. Ularning hammasi Islom diniga e'tiqod qiluvchi musulmonlar edi. Biroq o‘sha vaqtda “musulmon”, “musulmon aholi” tushunchalari diniy mazmungagina emas, balki etnik mazmunga ham ega bo‘lib, undan mahalliy aholini Rossiyadan ko‘chirib kеltirilgan rusiyzabon aholidan ajratish uchun foydalanilar, ko‘chirib kеltirilganlar soni o‘lkadagi butun aholining o‘ndan bir qismidan ham kam edi 2 . Milliy ozodlik harakatlari muammolarini o‘rtanish ko‘zgusida 1917 yil fеvralda chor tuzumi ag‘darilgandan so‘ng yuzaga kеlgan, Turkiston taraqqiyotining tub burilishi bosqichida barcha ijtimoiy va siyosiy kuchlar, xalq ommasining haqiqiy fojеasiga to‘liq, jonli tarixini o‘zida aks ettiruvchi muxtoriyat, Turkiston birligi uchun, mohiyatiga ko‘ra esa mustaqillik uchun kurash tarixi bizning kunlarda muhim va xatto, bеlgilovchi ahamiyatga ega. O‘sha paytlarda chorizim esa mahalliy 2 Ражабов.Қ., Хайдаров. М. Туркистон тарихи. –Т.:Университет. 2002. 6 burjuaziyasining paydo bo‘lishini also istamas edi. Shuning uchun rus chorizimi va burjuaziyasi o‘sib kelayotgan o‘zbek milliy burjuaziyasining iqtisodiy- siyosiy huquqlarini cheklab, uning rivojiga to‘siq qo‘ygan edi. Milliy burjuaziya bu kamsitishdan norozi bo‘lgan. Islom dini arboblari o‘rtasida xalqning ma’rifatli bo‘lishini astoyidil istovchi guruh mavjud bo‘lib, bu taraqqiyparvar ziyolilar chorizim va johil ruxoniylarga qarshi edilar. Millat taraqqiyotini o‘ylovchi ushbu taraqqiyparvar kuchlar o‘zbek xalqining hunarmandlari, dehqonlari, savdogarlari, yirik mulkdorlari, islom ulamolari xalqning deyarli barcha tabaqalari orasida mavjud edi. Ziyolilar chorizimga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg‘otish va ma’rifiy jabhadan boshlashga qaror qilgan edilar. Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o‘ziga qulay zamon topdi. Oradan 20 yil o‘tgach, 1917-yilga kelib jadidlar Turkistondagi siyosiy jarayonlarning qoq markazida turishdi. Jadidchilik 1917-yili ma’rifatchilik harakatidan siyosiy harakat darajasiga allaqachon ko‘tarilgan edi, o‘sha 1917- yilning o‘zida to‘rt marta butun Turkiston quriltoyi o‘tkazildi. 1917-yil 16-23 aprelda Toshkentda bo‘lgan 1-quriltoyda demokratik Rossiya tarkibida Turkiston muxtoriyatida tashkil etish g‘oyasi olg‘a surildi. Bu g‘oya Turkiston xalqlarining o‘z milliy demokratik davlatchiligini tiklash yo‘lidagi dastlabki qadami edi. 1917-yil 10-sentabrda Toshkentda butun Turkiston musulmonlarining 2-quriltoyi ochildi. Jadidlarning boy tarixiy merosida milliy g‘oya va milliy mafkura alohida o‘rin tutadi. Jadidchilik faqat madaniy hodisa bo‘libgina qolmasdan u avvalo siyosiy hodisa ham edi. Jadidlar o‘z faoliyatida davlat va uning qurilishidan tortib, jamiyat va uning manaviy hayotigacha bo‘lgan barcha masalalarni qamrab olgan edi. Tukiston ijtimoiy-siyosiy hayotida o‘lka muxtoriyati masalasi asosiy masala bo‘lib qoldi. Bu paytda yuzaga kelgan jadidlarning milliy g‘oyasida quyidagi ikki masala asosiy maqsad qilib qo‘yilgandi: xalqimizni dunyoning ma’rifatli millatlari darajaga ko‘tarish; - Turkistonning o‘z mustaqilligiga erishuvi. 7 Jadidlarning davlat va jamiyat haqidagi qarashlarida bu ikki masala bir biri bilan uzviy bog‘lanib ketgan. Chunki millat ma’rifatli bo‘lishi uchun mustaqil bo‘lmog‘i lozim. Mustaqil bo‘lishi uchun esa xalqimiz eng avvalo ilm-ma’rifatni puxta egallashi kerak edi. Jadidlar bir tamondan Turkiston mustaqilligi uchun kurash olib bordilar. Ikkinchi tamondan, ular Turkistonda demakratik huquqiy davlat qurish uchun intildilar. Demak bu kurash jadidchilik mafkurasining asosini tashkil qildi. Jadidlar orasida yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va Vatanni mustaqil ko‘rishni orzu qilar edilar va shu yo‘lda fidoyilarcha kurashadilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi kurash dasturida asosan to‘rt yo‘nalish mavjud edi: yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet ellarga o‘qishga yuborish; Ana shu dastur amalga oshirilgan taqdirda jadid ziyolilarining kuchli partiyasini tashkil qilish mumkin edi. Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta asirlarga hos qaloqlik va diniy xurofatdan ozod etish, shariatni isloh qilish, halqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash, Buxora va Xiva davlatlarida konstitutsion monarxiya va parlament, keyinchalik demakratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozd va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Undan tashqari Buxoro, Xiva, Tashkent, Farg‘ona va Samarqandda hur fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy maorif jamiyatlari shaklidagi uyushmalardan jadidchilik harakati shakillangan edi. 1917 yilda o‘lka muxtoriyati masalasi Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida asosiy masala bo‘lib qoldi 3 . Turkistonga muxtoriyat maqomini berish g‘oyasi nafaqat dеmokratik ziyolilar orasida, hatto oddiy odamlar orasida ham ancha ommalashgan edi. Ijtimoiy tafovutlarga qaramay, butun Turkiston 3 Ziyayeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, Toshkent, 2000-yil. 8 jamiyatida o‘lkaning mustamlaka maqomini tugatishga intilish kayfiyati ustivor edi. Milliy ozodlik uchun boshlangan harakat bu yеrda yangi hokimiyatning rus muassasalari bilan bir qatorda “Sho‘roi islomiya”, “Sho‘roi ulamo”, “Mirvaj ulislom”, “Miftah ul-maorif”, “Ravnaq ul-islom”, “Ittifoq ul-muslimin”, “Turon” va boshqa turli musulmon tashkilotlari paydo bo‘lishiga olib kеldi. O‘lka mahalliy aholisi orasida milliy Demokratik tashkilot va jamiyatlar yuzaga kelishi va shakllanishiga milliy ziyolilarning ijtimoiy-siyosiy qarashlari ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatdi. Ulardan ko‘pi faol ishlari bilan Turkistonda dеmokratik mlliy davlatchilikni yaratish mafkurasini ishlab chiqishga ulkan hissa qo‘shdilar. Ular orasida Turkistonda yashovchi millatlarning vakillari bo‘lmish Munavvar Qori Abdurashidxon o‘g‘li, Mahmudxo‘ja Bеhbudiy, Ubaydulla Xo‘jaеv, Mustafo Cho‘qaev, Toshpo‘lat Norbo‘tabеkov, Abdulla Avloniy, Ahmad Zakiy Validiy To‘g‘on, Turor Risqulov, Abdurauf Fitrat, Sultonbеk Xo‘janov, Miryokub Davlatov va boshqa milliy harakatga boshchilik qilgan taniqli ma'rifatparvar, jamoat va siyosiy arboblar bor edi. Ular jamiyatning iqtisodiy va siyosiy tizimini isloh qilish, ta'lim va fanni rivojlantirish orqali dunyoviy, dеmokratik jamiyat barpo etishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar. Bu musulmon xalqlarni dunyo sivilizatsiyasi, xususan Yevropa madaniyatiga oshno etishning o‘ziga xos yo‘li edi. Bu yo‘l shubhasiz, milliy va ma'naviy qadriyatlardan voz kеchmay, hеch qanday zo‘rliksiz, sеkin-asta olib boriladigan o‘zgarishlar, bundan kеyinga taraqqiyotga xalaqit bеruvchi eskirgan aqida va xurofotlardan tozalanishlar yo‘li edi. Ko‘pchilik aholi turmush darajasining pasayishi va uning qashoqlashuvi bilan uyg‘unlashib kеtgan davomli turg‘unlikka olib kelgan omillarning birinchi qatorida Turkiston jamiyatini g‘arb usulida zo‘rlik bilan yangilas h (zamonaviylashtish) mustamlakachilik usullari bilan tashqaridan amalga oshirilgan bu yangilash jarayoni doimo qaloqlikda saqlash omiliga aylanib ketdi. Birinchidan, iqtisodiy ekspansiya (bosqinchilik) yillari mobaynida vujudga kеltirilgan Turkiston xalq xo‘jaligining yangi o‘choqlari zo‘r bеrib rivojlanayotgan paxtachilik, paxta tozalash, paxta yog‘i ishlab chiqarish, qazilma xom ashyolarni qazib olish 9 (konchilik), tеmir yo‘l transporti tarmoqlari va boshqa sohalar o‘lka milliy xo‘jalik majmuasining tarkibiy qismi emas edi. Bu tarmoqlar Rossiya markaziy sanoat rayonlarining talab-ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lib, bular mahsulotining Turkiston doirasidan chеtga chiqarilishi uni olinadigan foydadan butunlay mahrum etar, bu esa ishlab chiqarishni kеngaytirish imkonini barbod qilardi. Ikkinchidan, kapitalistik ishlab chiqarish o‘choqlarining barpo etilishi o‘lka iqtisodiyotini izdan chiqardi, ko‘p ukladli ijtimoiy tuzilmani vujudga kеltirdi. Bunda asosan hunarmandchilik va kosibchilik ishlab chiqarishi mеtropoliya sanoat tovarlarining raqobati sababli tobora ko‘proq tushkunlikka uchrab yеmrila bordi. Va nihoyat, Rossiya iqtisodiyoti uchun ishlagan o‘lka xo‘jaligining dеhqonchilik xom ashyo yеtishtirish yo‘nalishida bo‘lishi, donli ekin maydonlarining qisqartirilishi, hunarmandchilik-kosibchilik ishlab chiqarishining tushkunlikka uchraganligi o‘lkaning iqtisodiy jihatdan tobеligini yanada kuchaytirdi. Ana shu tobеlik halokatli oqibatlarining butun og‘irligini Birinchi jahon urushi (1914-1917) yillarida xalq ommasi o‘zgarganida sinab ko‘rdi: muntazam harakatda bo‘lgan tеmir yo‘llar ishidagi uzilish va barbod bo‘lish hollarining tеz-tеz sodir bo‘lib turganligi sababli oziq-ovqat tangligi va ocharchilik surunkali tus oldi. Chorizm o‘rnatgan va bosqinchi armiyaning nayzalariga tayanib o‘lkani idora qilgan ma'muriy mustamlakachilik dеvonining chеklanmagan hukmronligi sharoitida kеlgindi aholining barcha tabaqalari imtiyozli yashagani holda, iqtisodiy qoloqlik o‘lkadagi mahalliy xalqning siyosiy huquqsizligi sababli ko‘proq kuchayib bordi. Madaniyat sohasida tashqaridan tiqishtirilgan zamonaviylashtirish jarayoni milliy madaniy mеrosni barbod etish, xalqning yashovchan an'anaviy qadriyatlarini yo‘q qilish xavfini tug‘dirdi. Mustamlakachilik Turkiston xo‘jaligining an'anaviy tarkibiga putur yеtkazish bilan bir qatorda milliy asosda burjua yo‘nalishida o‘z ahvolini mustaqil ravishda o‘zgartirish imkoniyatidan uni mahrum etdi, turg‘unlikka, inqirozga, qoloqlikka mahkum qildi, ishsizlik o‘sishiga, xalq turmush darajasi pasayib kеtishiga ko‘maklashdi. 10 Bularning hammasi ijtimoiy hayotda nizo va mojarolarni ko‘paytirdi. siyosiy bеqarorlikni, kuchlar qarama-qarshiligini kuchaytirdi. Shu tariqa turkistonliklar birdamligiga muhim qadam qo'yildi: tarixda ilk bor umumturkiston miqyosida musulmonlar s'еzdi chaqirildi, unda xalqlarning muxtoriyatga qatiy intilishi, o‘z urf-odatlari, turmush tarzini himoya qilishi aytildi; Bu manfaatlar ifodachisi - Turkiston musulmonlari markaziy Sho‘rosi tashkil etildi. U Turkiston jamoatchiligi, ayniqsa uning ilg‘or qismi tomoilidan Milliy markaz sifatida tushunildi. Taraqqiyparvarlar (jadidlar o‘zlarini shunday dеb atardilar) chorizmning qarshiligini bartaraf etib, jismoniy jihatdan yo‘q qilib yuborish taxdidiga ham qaramasdan, o‘z ma'rifatparvarlik faoliyatidan qaytmadilar, tabiiy fanlar asoslari o‘qitiladigan yangi usul maktablari tarmoqlarini ochib, gazеta va jurnallar nashr etdilar, chop qilingan mahsulotlarni tarqatib, o‘zlarining badiiy asarlari asosida xalq ommasi bilan aloqani yo‘lga qo‘yib, ana shu aloqa vositalarini mustahkamladilar, xalqda taraqqiyot, ilm sari intilishni uyg‘otdilar, bularni butun insoniyat hayoti bilan bog‘ladilar. Turkistonning ijtimoiy hayot maydoniga madaniy-ma'rifiy harakat sifatida kеlgan va o‘z oldiga eski maktab ta'limini isloh qilishni maqsad etib qo‘ygan jadidchilik XX asrning boshlarida kеng ijtimoiy harakat tarzida shakllandi. Jadidchilik turli tabaqalardan chiqqan fuqarolarni vujudga kеlayotgan yosh milliy ziyolilar namoyandalarini, musulmon ruhoniylari ilg‘or unsurlarini, savdogarlarni, diniy maktablar muallimlari va talabalarini, mayda amaldorlarni, ilg‘or noshirlar, yozuvchilar, jurnalistlar va boshqalarni o‘z saflarida birlashtirdi. Mahmudxo‘ja Bеhbudiy, Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Burhonov, Fayzulla Xo‘jaеv, Abdulla Qodiriy, Ubaydulla Xo‘jaеv, Munavvar Qori, Polvonniyoz Xoji Yusupov, Tavallo jadidlarning eng taniqli namoyandalari edi. Jadidlarning "Turon" gazеtasida xotin-qizlar maktabini ochish va ularni ijtimoiy hayotga jalb etish zaruriyati haqida so‘z borgan maqolani tanqid qilib, jurnal uning muallifiini xudo yo‘lidan toyganlikda ayblaydi. Jurnal ayol kishi ayolligicha qolishi kеrak va uni erkakka tеnglashtirish aqlsizlikdir dеb yozadi. 11 Xulosa o‘rnida shuni aytishim mumkinki, Turkiston xalqi bu davrlar mobaynida judayam bir murakkab tarixiy voqealarga boy bo‘lgan davrni o‘z boshidan kechirgan. Turkiston chor Rossiyasi tuzumining zulmi ostida qolgan bir paytda o‘lkada Taraqqiyparvar guruhlar paydo bo‘la boshlagan edi. Va bu holatni yuzaga chiqishini, paydo bo‘lishini chor Rossiyasi xohlamas va bu yo‘nalishning taraqqiyparvarlarini jazolar edi. Lekin Taraqqiyparvarlar xalqning g‘oyaviy jihatdan birlashishi va Turkiston xalqining azaliy orzusini amalga oshirish g‘oyalari ostida nazarga tusha olgan edi. Xulosa o‘rnida yana shuni aytishimiz zarurki, Turkiston tuprog‘ini, Turkiston o‘lkasini, zaminini Yaratganning o‘zi ham alohida mehr va ihlos ila bino qilgan, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki, bu muqaddas zaminda kamol topgan yuzlab buyuk zotlar dahosi butun dunyo ma’naviyati va madaniyatini charog‘on etib turgani bejiz emas, albatta 4 . 1.2. Jadidchilikning asosiy g‘oyaviy tamoyillari Jadidchilik yoki jadidizm XIX asr oxiri XX asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy- ma’rifiy, siyosiy harakat hisoblanadi. XIX asrning 90-yillaridan O rta Osiyoda tarqalgan. Jadidchilik ilk bor Qrimdaʻ 1980yillarda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida paydo bo lgan. Jadidchilik ʻ harakati vakillari ko‘pincha o‘zlarini ilg‘or, keyinchalik jadidchilar deb atagan. O‘sha davrning ilg‘or kuchlari ayniqsa, ziyolilar mahalliy aholining dunyodan ortda qolayotganini sezib, jamiyatni isloh qilish zarurligini anglab yetdi. Jadidchilik mohiyatan siyosiy harakat edi 5 . Turkistonda jadid ziyolilarining butun bir avlodi, o‘lka ma’naviy-ma’rifiy soha taraqqiyotig a, milliy madaniyatni ng rivojlanishi ga katta hissa qo‘shgan 4 Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. – 150-B. 5 Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 38-B. 12 namoyandalari vujudga keldi. Bular Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Said ahmad Siddiqiy Ajziy, Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Buxoroda Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo‘jayev, Farg‘ona vodiysida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Obidjon Mahmudov, Abdulhamid Cho‘lpon, Is’hoqxon Ibrat, Xivada Bobooxun Salimov, Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar edi. Ular vatanparvar, ma’rifatparvar, Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakatining asoschilari va rahnamolari hisoblanadi. Jadidchilikning asosiy g‘oyalari va maqsadlari Turkistonni o‘rta asrlar qoloqligi va diniy xurofotdan ozod qilish, shariatni isloh qilish, xalqni ma’rifatli qilish, Turkistonda muxtoriyat hokimiyatini o‘rnatish uchun kurashish, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani muomalaga kiritish, milliy armiya qurish edi. Keyinchalik Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada erkin fikrli, ilg‘or fikrli kishilarning ma’lum guruhlar tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. Jadidlar dunyoning ilg‘or davlatlaridan ko‘p jihatdan ortda qolgan Turkiston xalqlarini bo‘lajak fojialardan ogoh etish, jamiyat hayotini inqilobiy – zo‘rlik yo‘li bilan emas, balki tadrijiy-ma’rifiy yo‘l bilan ijobiy tomonga o‘zgartirish jadidchilik harakatining asosiy maqsadi, kurash usuli edi. Millat istiqbolini o‘ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari – hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg‘otish – siyosiy-ma’rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish uchun o‘ziga qulay zamin topdi. Jadid merosining yana bir muhim jihati ularning ta’lim sohasida sekulyarizm – dunyoviylikni targ‘ib etishidir. Ular jamiyatda, eng avvalo, yoshlar orasida turli diniy e’tiqodlarni hurmat qiladigan, bag‘rikenglik muhitini yaratish muhimligiga 13 urg‘u berishgan. Munavvarqori Abdurashidxo nov “Taraqqiy” jurnalidagi maqolasida bag‘rikenglik va inklyuzivlikni targ‘ib qiluvchi ta’lim tizimi zarurligini ta’kidlab: “Ta’lim diniy aqidalar va xurofotlardan holi bo‘lishi, o‘quvchilarning o‘z bilimlarini oshirishi va dunyoqarashini shakillantirishi mumkin bo‘lgan makonni ta’minlashi kerak”, degan edi. Jadidlarning eng e’tiborga olgan masalalaridan yana biri shuki, Turkistonda xotinqizlarning savodxonlik darajasi juda ham past ekanligi, ular faqatgina otinoyilar o‘z uylarida ochgan uy maktablarida o‘qib, o‘qish davomida 3-4 tagina diniy suralarni yodlab,so‘ng ular uy ishlari bilan shug‘ullanishi, nari borsa tikish- bichishni o‘rganishi, keyin esa jamiyatda qattiy qonun-qoidaga aylangan erta oila qurish majburiyatini olib, shu bilan bir umr to‘rt devor ichida yashashlarini qattiq tanqid qilib, erkak va ayollar teng haq-huquqga ega ekanliklari,bola tarbiyasi bilan asosan onalar tarbiyalaganliklari bois, millat taqdiri uchun ularning bilim saviyasini ko‘tarish va yangi maktablar tashkil etishni yoqlab chiqdilar. Muxtasar aytganda, jahon taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga olib kelish istagida va yosh avlodni ma’rifatli qilish, ulardan Vatan uchun xizmat qiladigan yetuk olimlar, sanoat va qishloq xo‘jaligi sohalarining zamonaviy bilimdon, mutaxasislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, ular yurtini obod, farovon etishlariga ishonganlar. Jadidlar faoliyatida madaniyatga, ma’rifatparvarlikka, yangilikka, taraqqiyotga intilish, yoshlarni, butun xalq ommasini shunga da’vat etish g‘oyalari ularning umrlari oxirigacha yetakchi fikr bo‘lib qoldi. Har qanday og‘ir sharoitda ular o‘z qarashlarini o‘zgartirmadilar. Jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, madaniyma’naviy faoliyatlarini tahlil qilib va ularning asr boshidagi g‘oyaviy qarashlarini kelib chiqqan holda shuni aytishimiz o‘rinliki, ular Turkiston xalqlarini savodsizlik, qullik, qashshoqlikda n chor hukumati mustamlakac hiligidan qutqarishga bel bog‘laganlar va shu yo‘lda yoshlar asosiy kuch bo‘lganini tushunib, ularning saviyasini oshirish uchun ko‘p sa’y harakatlar qilganlar. Jadidchilik harakati namoyandalari ko pincha o zlarini taraqqiyparvarlar,ʻ ʻ keyinchalik jadidlar deb atashgan. O sha davrning ilg or taraqqiyparvar kuchlari, ʻ ʻ birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada 14 qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik mohiyat e tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish vaʼ mag lubiyatga uchrash davrlari bo lib, ularni shartli ravishda to rtga bo lish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. Turkiston va hududida bu davrlar 1895– 1905; 1906–1916; 1917–1920; 1921–1929-yillarni o z ichiga oladi. ʻ Birinchi davrda Turkistonda podsho Rossiyasinin mustahkam o rnashib olishi ʻ kuzatiladi. U o z siyosiy agentlari (vakillari) yordamida mahalliy xon va amir ʻ vakolatlarini cheklabgina qolmay, ularni qo g irchoqqa aylantirib, rus va g arb ʻ ʻ ʻ sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli manfaatini ko zlaydi. Ayni chog da mahalliy aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay ʻ ʻ qo yildibilan hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, ilmiy saviyasi ʻ yuqori bo lgan qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi, ijtimoiysiyosiy ʻ adolatsizlik avj oldi va aoliyatini cheklash, mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish, hatto mahkama jarayonida qozilar bo yniga xoch taqtirishgacha ʻ borildi. O sha davr ahvolin Dukchi eshon) xalqqa qarata o z ʻ ʻ „Xitobnoma“si(1898)da yaxshi bayon qilgan. Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari quyidagilar edi: ʻ Turkistonni o rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish ʻ sloh qilish xalqqa ma rifat tarqatish ʼ Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash va konstitutsiyaviy monarxiya va parlament keyinchalik demokratik respublika tuzumini o rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish barqaror milliy ʻ valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish. va hur fikrli va taraqqiyparvar ʻ kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma rifiy yo nalishdagi ʼ ʻ jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. 15 Millat istiqbolini o ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha ʻ tabaqalarihunar mand,dehqon,sa mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg otish – siyosiy- ʻ ma rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik harakati ana shunday ʼ tarixiy bir rivojlanish uchun o ziga qulay zamin topdi. Jadidlar orasidan yetuk ʻ olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z vatanlarini mustaqil ʻ ko rishni orzu qildilar va shu yo lda kurashdilar. Jadidlarning Turkiston ʻ ʻ mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo nalishlar ustuvor edi:yangi usul ʻ maktablarikengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga o qishga yuborish; turli ʻ ma rifiy jamiyatlar va va chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish ʼ bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish 6 . I bob yuzasidan xulosa Turkistonda jadidchilik harakatining shakllanishi va uning dastlabki rivojlanish bosqichlari o‘rganildi. Ushbu bobda jadidchilikning kelib chiqishi, uning ijtimoiy-madaniy, ma’rifiy va siyosiy jihatlari, shuningdek, ta’lim tizimidagi yangiliklarga qo‘shgan hissasi tahlil qilindi. Shuningdek, bobda jadidchilik harakatining asosiy g‘oyaviy yo‘nalishlari va yetakchilari, ularning Turkiston jamiyatiga ta’siri ko‘rsatildi. I bob orqali jadidchilik harakatining Turkiston hududida nafaqat ta’lim sohasida, balki madaniy-ma’naviy hayotda ham muhim burilish yasagani, yosh avlodning zamonaviy bilim bilan ta’minlanishi va milliy uyg‘onish jarayonini tezlashtirishga katta hissa qo‘shgan. 6 Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 41-B. 16 II BOB. JADIDCHILIKNING TURKISTONDA RIVOJLANISHI 2.1. Jadid matbuoti va nashriyot faoliyati Jadidchilik, matbuot, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, jurnalistika, O‘zbekiston, jadid gazetasi, zamonaviy media. Jadidchilik harakati Turkiston va butun O‘rta Osiyoning madaniy va ma’rifiy rivojlanishida muhim o‘rin tutgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllangan bu harakatning asosiy maqsadi xalqni savodsizlikdan xalos etish, ta’lim va ilmfanni rivojlantirish, milliy ongni shakllantirish edi. Jadidlar yangi maktablar ochish, ilg‘or ta’lim metodlarini joriy qilish, san’at va madaniyat orqali xalqni yangicha tafakkur sari yetaklashga intildilar 7 . Jadidchilikning eng muhim vositalaridan biri matbuot bo‘ldi. Gazeta va jurnallar orqali milliy uyg‘onish, taraqqiyot va ma’rifat g‘oyalari targ‘ib qilindi. Ismoiyl Gasprinskiy tomonidan nashr etilgan “Tarjimon” gazetasi butun musulmon dunyosiga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek jadidlari tomonidan “Taraqqiy” (Munavvarqori), “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona”, “Hurriyat” kabi nashrlar chop etildi. Ushbu gazetalar orqali xalq savodxonligini oshirish, siyosiy va ijtimoiy masalalarni yoritish, jamiyatni yangicha fikrlash sari yo‘naltirish maqsad qilingan. Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda jadidchilik merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. 2024-yilda chop etila boshlangan “Jadid” gazetasi aynan shu harakat g‘oyalarini keng targ‘ib qilishga qaratilgan nashr bo‘ldi. Ushbu gazeta milliy matbuot an’analarini davom ettirib, millatning o‘zligini anglash va taraqqiyot sari intilishida muhim rol o‘ynamoqda 8 . Jadidlar harakati o‘zining turli jabhalarda olib borgan islohotlar bilan tanilgan. Jadidchilik faqat ta’lim sohasida emas, balki siyosiy va iqtisodiy sohalarda ham katta o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ularning eng asosiy maqsadlaridan biri – o‘zgarishlarni amalga oshirishda xalqni tarbiyalash va zamonaviy dunyoqarashni shakllantirish edi. 7 O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. 8 Aytmuratova G., Tog`ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uningbugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. – 19-B. 17 Jadidlar ta’lim tizimini yangilashga alohida e’tibor qaratishgan. Ular eski madrasalardagi ta’lim uslubini tanqid qilgan, chunki bu uslub zamon talablariga javob bermas edi. Jadidchilar zamonaviy pedagogik metodlarni joriy qilishni, ilm- fan va matematika kabi fanlarni o‘rgatishni maqsad qilishgan. Jadidlar o‘zlari tashkil qilgan maktablar va madrasalarda yangi o‘quv dasturlari asosida ta’lim berishga harakat qilishgan. Jadidchilik harakati, shuningdek, o‘zining siyosiy va ijtimoiy xususiyatlari bilan ham ajralib turardi. Ular, musulmonlarning huquqlarini himoya qilish va mustamlakachilikka qarshi kurashish uchun ijtimoiy faollikka kirishgan. Jadidlar uchun erkinlik, tenglik va adolat masalalari muhim edi. Ular o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun siyosiy himoya topishga harakat qilishgan. Jadidchilik faqat ta’lim bilan cheklanmagan, balki ijtimoiy va siyosiy islohotlarni amalga oshirishga ham qaratilgan edi. Jadidchilik harakatining iqtisodiy jihatdan ta’siri ham katta bo‘ldi. Jadidchilar, o‘z davrida iqtisodiy taraqqiyot va sanoatni rivojlantirishga katta e’tibor qaratishgan. Ular, musulmonlar orasida to‘lov tizimini yaxshilash, savdosotiqni rivojlantirish, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish kabi masalalarda islohotlar qilishga harakat qilishgan. Jadidchilikning bu sohadagi faolligi, o‘ziga xos iqtisodiy boshqaruvni rivojlantirishga olib keldi. Bundan tashqari, jadidlar ayollar huquqlarini himoya qilishga ham katta e’tibor berganlar. Ular, ayollarni ta’lim olishga undagan, ularning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga intilgan. Jadidchilik harakati ayollarni ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotda faollashishlariga ko‘maklashgan. Jadidchilik harakati, albatta, o‘z davrida ko‘plab qarshiliklarga duch keldi. Ammo, ularning g‘oyalari va islohotlarga bo‘lgan intilishi, keyinchalik turli siyosiy va ijtimoiy harakatlarga asos bo‘ldi. Jadidchilikning ta’siri nafaqat Turkistonda, balki boshqa musulmon mamlakatlarida ham sezildi. Jadidlarning ilmi va g‘oyalari bugungi kunda ham ko‘plab ijtimoiy va siyosiy jarayonlarda o‘z aksini topmoqda. Jadidchilik harakati – milliy uyg‘onish, ma’rifat va taraqqiyot yo‘lidagi muhim intellektual jarayonlardan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni ilmfan, ta’lim va 18 madaniyat orqali yuksaltirish edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidlar Turkiston o‘lkasida yangi usuldagi maktablar ochib, eski madrasachilik tizimini isloh qilishga harakat qildilar. Ular faqat ta’lim sohasigagina emas, balki matbuot, adabiyot, teatr va siyosiy faollik orqali ham milliy ongni uyg‘otishga harakat qildilar. Jadidlar xalqni ogohlikka chaqirish, dunyo voqealaridan xabardor qilish, mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashish maqsadida matbuotga katta ahamiyat berishdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Cho‘lpon, Fitrat, Qodiriy kabi jadidlar gazeta va jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini ilgari surdilar. Jadidlar faoliyatida quyidagi gazeta va jurnallar muhim rol o‘ynadi: 1.“Tarjimon” (Ismoiyl Gasprinskiy) 2.“Taraqqiy” (Munavvarqori) 3.“Sadoyi Turkiston” 4.“Sadoyi Farg‘ona” 5.“Hurriyat” 6.“Al-Isloh” Bu nashrlar orqali milliy o‘zlik, istiqlol, taraqqiyot va erkin fikrlash g‘oyalari targ‘ib qilindi. Mustaqillikdan so‘ng jadidchilik harakati qayta o‘rganila boshlandi. 2024yilda “Jadid” gazetasi nashr etilishi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘ldi. Ushbu gazeta jadidlar g‘oyalarini davom ettirgan holda, milliy o‘zlik va ma’rifatparvarlikni keng targ‘ib etmoqda. Bugungi O‘zbekiston jurnalistikasi jadid matbuoti an’analarini zamonaviy formatlarda davom ettirmoqda. Elektron nashrlar, longrid maqolalar, multimedia formatidagi materiallar orqali jadidchilik harakati haqida kengroq va chuqurroq ma’lumot berilmoqda. Oyna.uz saytida chop etilgan “Haqliq Mushtum”i haqida” maqolasi bunga misol bo‘la oladi. Ushbu maqola hujjatli longrid formatida tayyorlanib, unda matn, foto, video va animatsiyalar ishlatilgan. Bu kabi zamonaviy yondashuvlar jadidchilik merosini yangi avlodga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. 19 Jadidchilik harakatining jurnalistikaga aloqasi katta bo‘lib, ularning ta’lim va ijtimoiy islohotlarga qaratilgan faoliyati jurnalistika sohasida ham o‘z ifodasini topdi. Jadidlar, yangi g‘oyalar va zamonaviy dunyoqarashni tarqatishda matbuotning ahamiyatini yaxshi tushunishgan. Ular o‘z vaqtida yangiliklarni keng ommaga yetkazish uchun gazetalar, jurnallar va broshyuralarni faol ravishda ishlatishgan. Jadidchilik harakati jurnalistikani faqat axborot tarqatish vositasi sifatida emas, balki ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga oshirish va xalqni o‘rgatishning kuchli vositasi sifatida ko‘rgan. Jadidlar o‘z gazetalari va jurnallarini, masalan, “Turkiston viloyati” (Toshkent), “Shura” (Samarqand), “Fayz” kabi nashrlar orqali, zamonaviy bilimlarni va islohotlarni targ‘ib qilishgan. Bu gazetalar va jurnallar faqat ijtimoiy va siyosiy muammolarni yoritibgina qolmasdan, ayni paytda xalqni madaniy yangiliklar va ilm-fan sohasidagi o‘zgarishlarga ham qiziqtirishga harakat qilishgan. Jadid jurnalistlari, ayniqsa, ta’lim va ilm-fan borasidagi yangiliklarni keng jamoatchilikka yetkazish, zamonaviy pedagogika va metodikalardan xabardor qilishni o‘z vazifasi deb bilishgan 9 . Jurnalistikaning boshqa muhim jihati – jadidchilik harakatining islohotchi g‘oyalarini ommaga etkazishdagi rolidir. Jadidlar matbuotni ijtimoiy adolat, tenglik, siyosiy islohotlar va ayollar huquqlarini himoya qilish kabi muhim masalalarni targ‘ib qilishda foydalanishgan. Ular, shu tarzda, gazeta va jurnal orqali turli siyosiy va ijtimoiy islohotlar yuzasidan xalqni xabardor qilishgan, shuningdek, ko‘plab ijtimoiy kurashlarga ruhiy va ma’naviy yordam ko‘rsatishgan. Jadidchilik harakatining jurnalistikaga ta’siri bugungi kunda ham davom etmoqda. Ularning matbuotga nisbatan yondoshuvi va g‘oyalari, jurnalistikaning ijtimoiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlovchi kuchga aylanishini ko‘rsatadi. Jurnalistikaning o‘zgaruvchan va rivojlanayotgan jamiyatda muhim rol o‘ynashini anglagan jadidlar, matbuotni ma’rifatparvarlik va islohotlarni amalga oshirish vositasi sifatida ishlatishgan. 9 Ziyoyev H., Turkistonda mustaqillik uchun kurashlar tarixi, Toshkent, 2001-yil. 20 Jadidlar o‘z faoliyatlarini yangi g‘oyalar va islohotlarni jamoatchilikka yetkazish bilan bog‘lashgan. Ular matbuot vositasida, eng avvalo, jamiyatni ilmfan va ta’lim sohasidagi yangiliklar bilan tanishtirishni maqsad qilishgan. Jadidchilik harakati davomida nashr etilgan gazetalar va jurnallar zamonaviy pedagogika, ilmiy metodlar, yevropacha ta’lim tizimi haqida muhim ma’lumotlarni o‘zida jamlagan. Jadid jurnalistlari matbuotni ishlatib, eski va ortiqcha qadriyatlarni tanqid qilgan va yangi, taraqqiyparvar g‘oyalarni ilgari surganlar. Jurnalistlar bu borada faqat nazariy yangiliklar bilan cheklanmagan, balki amaliy islohotlar va misollarni ham o‘quvchilarga taqdim etganlar. Bu esa, o‘z navbatida, xalqni yangi o‘quv metodikalariga, yangi ilm-fan sohalariga qiziqtirishga yordam berdi. Jadid matbuoti, masalan, tarix, geometriya, matematika, fizika kabi fanlarni o‘rgatish va ularni mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Jadidlarning matbuotdagi ta’siri nafaqat ilm-fan va ta’lim bilan cheklanmagan, balki siyosiy faollikni targ‘ib qilishda ham o‘z aksini topgan. Ular ijtimoiy tenglik va mustamlakachilikka qarshi kurashish, musulmonlar huquqlarini himoya qilish va siyosiy erkinlikni kengaytirish borasida faoliyat ko‘rsatganlar. Jadid matbuoti, ayniqsa, zamonaviy siyosiy g‘oyalarni, ijtimoiy adolatni, erkinlikni va tenglikni targ‘ib qilishga qaratilgan. Jurnalistlar, o‘z maqolalarida, bugungi kunda hukumat va jamoat rahbarlarining siyosatini tanqid qilishgan, shuningdek, musulmonlarni siyosiy qatnashuvga undashganlar. Ularning gazetalari siyosiy faollikni rivojlantirishda, jamiyatni o‘zgarishlarga tayyorlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Jadidchilik harakati, ayollarning ta’lim olishi va jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Jadid jurnalistlari, o‘z maqolalarida ayollarni o‘qitish, ularni ijtimoiy hayotda faol qatnashishga chaqirishgan. Ular, ayollarning ta’lim olishining jamiyat taraqqiyoti uchun zarur ekanligini targ‘ib qilganlar. Jadidchilikning jurnalistikaga qo‘shgan hissalaridan biri, ayollarning huquqlarini himoya qilish va ularning faolligini oshirishga qaratilgan targ‘ibot edi. Bunday yondashuv nafaqat ayollar ta’limi bilan cheklanmagan, balki ular ijtimoiy va siyosiy faoliyatda ham teng huquqlarga ega bo‘lishlari kerakligi haqida 21 jamoatchilikni ogoh qilgan. Jadid matbuoti orqali bu fikrlar tarqatildi, va bu, o‘z navbatida, ayollarni ijtimoiy faollikka undadi. Jadid jurnalistlari o‘z vaqtida juda katta qiyinchiliklarga duch kelishgan. Ular hukumat yoki diniy xodimlar tomonidan ta’qib qilinib, ayrim hollarda hibsga olinganlar. Shunday bo‘lsa-da, ular o‘z maqsadlaridan chekinmaganlar va o‘z g‘oyalarini amalga oshirishda davom etganlar. Jadid matbuoti zamonaviy fikrlarni ilgari surish va ijtimoiy islohotlarni qo‘llab-quvvatlash uchun qurbonlikka tayyor bo‘lgan jurnalistlarning jasoratini ham o‘zida aks ettirgan. Ularning jasorati, bugungi jurnalistlarga ham o‘z ishini halol va samimiy qilishda ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Jadidchilik harakatining jurnalistikaga bo‘lgan ta’siri, faqat o‘z davriga xos bo‘lib qolmay, balki keyingi avlodlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ularning matbuotga bo‘lgan yondoshuvi va g‘oyalari, bugungi kunda ham jurnalistikada, axborot tarqatish va ijtimoiy o‘zgarishlar haqida muhim qarashlarni shakllantirdi. Jadidchilik harakati O‘zbekiston tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni ilm-fan, ta’lim va milliy o‘zlik sari yetaklash edi. Matbuot bu harakatning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, jadidlar gazeta va jurnallar orqali xalq ongini uyg‘otishga intildilar. Bugungi kunda jadidlar merosi chuqur o‘rganilmoqda va zamonaviy matbuotda qayta jonlantirilmoqda. 2024-yilda nashr etilgan “Jadid” gazetasi bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘lib, millatning ziyolilarini birlashtirish va yosh avlodni ma’rifat sari yetaklashga xizmat qilmoqda. Shunday ekan, jadidchilik nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi kun uchun ham dolzarb g‘oyalarga asoslangan harakatdir. Uni o‘rganish va targ‘ib qilish jamiyatimizning intellektual rivojiga katta hissa qo‘shadi. Shu sababli, jurnalistlar 22 va olimlar jadid matbuoti an’analarini chuqur o‘rganib, uni yangi formatlarda ommaga yetkazishlari lozim 10 . 2.2. Turkistondagi jadid ziyolilar va ularning ilmiy meroslari XIX asrning ikkinchi yarmida Osiyo, shu jumladan, Turkiston ilm-fan va texnika taraqqiyoti bo‘yicha yevropadan ancha orqada qolib ketgan davri edi. Qoloqlik va jaholat, o‘lka aholisining ayanchli ahvoli Turkistonning Yevropa va jahon sivilizatsiyasidan orqada qolib ketishi va bunday fojiali hayotdan qutulish, erk va ozodlikka erishish haqida o‘z zamonasining ilg‘or ziyoli qatlamlarida fikrmulohazalar paydo bo‘la boshlagan davri bo‘lgan. XX asr boshlarida Rossiyadagi musulmon maktablarining buyuk islohotchisi va “Tarjimon” jurnali tashkilotchisi Ismoil G‘aspiralining nomi butun Sharqqa mashhur bo‘lib ketgan. U Bog‘chasaroyda eski maktablarning murakkab o‘qish usuliga nisbatan yengil qiroat usuliga asoslangan yangi maktab ochib, unda o‘zi dars bergan, darsliklar yozgan, chorizmning Sharqdagi siyosatini fosh qiluvchi asarlari bilan Turkistondagi ilg‘or ziyolilarning dunyoqarashiga katta ta’sir ko‘rsatib borgan edi. Qisqacha qilib aytganda u yangi usul maktablarning vujudga kelishida namuna bo‘lgan. Jadidlar chorizmning mustamlaka siyosati strategiyasiga jiddiy zaiflantiruvchi o‘zgarishlar qilishga majbur etuvchi vatanparvar siyosiy kuch sifatida 19-asr oxiri – 20-asr boshlaridan tarix sahnasiga chiqa boshlaganlar. Jadidlar Turkistonda 19-asr oxirida paydo bo‘lgan ilg‘or usullarni yoqlagan ma’rifatparvarlargina bo‘lib qolmay, ayni damda turkiy-islomiy huquqiy merosning millat ichida keng yoyilishi, xurfikrlilik, taraqqiyot va milliy istiqlol uchun ham kurashni maqsad qilib qo‘ygan edi. 10 Aytmuratova G., Tog`ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uning bugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. – 24-B. 23 Chor mustamlakachilari O‘rta Osiyoda ochilgan yangi usul maktablariga qarshi kurash boshlaydi, bu maktablarni «islomiyatga qarshi», «g‘ayridin maktablari» deb tashviqot yurgizadilar, josuslik idoralarini ishga soladilar, hatto Buxoro amiriga va Xiva xoniga ham kuchli tazyiq o‘tkazganlar. Ahvol shu darajaga borib yetganki, bu masala bilan bog‘liq ko‘plab qurbonlar yuz beradi. Chor ma’murlari islom diniga ham qarshi kurashni kuchaytirib yuboradilar. Hattoki, 1903-yili podsho Turkiston aholisi uchun muborak Haj qilishni ham farmon bilan man etib qo‘yadi. Bu mahalliy musulmon aholisida kuchli norozilik uyg‘otgan. 1905-yilgi to‘ntarish harakatidan keyin Rossiya hududidagi turkiy xalqlar va ularning Turkiya bilan qardoshlik aloqasi kuchaydi. O‘z davrida Turk dunyosi markazlaridan biri bo‘lgan Qrim, Qozon, Istanbulda chop etilgan jadidchilik ruhidagi adabiyotlar Turkistonga ham keng yoyila boshlandi 11 . Jadidchilik harakati muhitida jadidchilik adabiyoti ham yuzaga keldi va mukammal bir shaklga kirdi. Ham nasrda, ham nazmda yangilanish, qoloqlik va jaholatdan qutilish, rus istilosiga qarshi kurash, ma’rifat va hurriyatga erishish, istiqlolni qo‘lga kiritish g‘oyalari bilan to‘lib-toshgan yangi bir adabiyot shakllanib bordi. Abay bunday adabiyotning ilk namoyandalaridan biri bo‘lgan. Shundan so‘ng Shayx Ahmad Mahdum maydonga chiqqan edi. O‘rta asrlarda shunday ulug‘ zotlarni yetishtirgan Turkiston kabi buyuk bir tabarruk zaminning so‘nggi asrlarda jaholat va hurofot azobida inqirozga yuz tutishi, bu yerda kuchli bo‘lgan o‘rta asrchilik va mustamlakachilik zulmlari, o‘lkadagi yangi uyg‘onish, yangi ma’rifat va adabiyot uchun borayotgan kurash musulmon xotin-qizlar huquqini himoya qilish haqida Ismoil Gaspirali o‘tkir publitsistik maqolalari bilan faol qatnasha boshlagan. «Buxoro va Bog‘chasaroy », «Bog‘chasaro ydan Toshkentga» (1893), «Turkistonning yangi tarixi» (1905), «Buxoroda nimalarni ko‘rdim?» (1908), «Turkistondan xat» va boshqalar shu jumlasiga kiradi. Uning ta’siri bilan Turkistonda ham yangi usul maktablari uchun o‘quv qo‘llanmalari, matbuot va 11 Quryazov I. Turkistonda jadidchilik harakati va ularning faoliyati. // “Экономика и социум” №1(116) 2024. – 424- B. 24 adabiyot namunalari maydonga kela boshladi. Turkistonda jadidchilik harakatining yirik vakillaridan Mahmudxo‘ja Behbudiy (1871-1919) dir. U “Turkiston jadidlarining otasi” sifatida tarixda nom qoldirgan. Fayzulla Xo‘jayev Behbudiy haqida: “Siyosiy, ijtimoiy faoliyati, bilimining kengligi jihatidan o‘sha zamon Turkistonidagi jadidlar orasida unga teng kela oladigani bo‘lmasa kerak” degan fikrni bildirgan. Behbudiy Gapirinskiy yo‘lga qo‘ygan “usuli jadid” maktablarini Turkistonda qaror toptirishda, ularni darslik va qo‘llanmalar bilan ta’minlashda jonbozlik ko‘rsatdi. Yangi tipdagi maktablarning milliy-madaniy taraqqiyotimizda muhim omil bo‘la olishi mumkinligi haqida o‘nlab maqolalar yozgan. “Qisqa umumiy geografiya”, “Bolalar maktubi”, “Islomning qisqacha tarixi”, “Amaliyoti islom”, “Aholi geografiyasiga kirish”, “Rusiyaning qisqacha geografiyasi” kabi darsliklar yaratdi. Nashriyot tashkil qilib, darsliklar va qo‘llanmalar, xaritalar bosib chiqargani bizgacha ma’lum bo‘ldi. Bular ilk o‘zbek maktablari uchun tuzilgan darslik va qo‘llanmalar sifatida emas, balki til-yozuv madaniyatimiz taraqqiyoti nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga egadir. Behbudiy 1913-yilda «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini chiqardi. Gazeta dastlab 2, so‘ng 4 betlik bo‘lib haftada 2 marta chiqqani va moddiy tanglik tufayli 45 sonidan keyin to‘xtagani ma’lum qilingan. «Oyina» o‘lkadagi o‘zbek tilida chiqqan birinchi jurnal edi. U xalq orasida ancha mashhur bo‘lgan. Boshida haftada bir, 1914-yildan esa har o‘n besh kunda chiqqandir. Munavvar Qori Abdurashidxonov milliy matbuotning asoschilaridan biridir. Abdulla Avloniy o‘zi ochgan maktab uchun to‘rt qismdan iborat “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab gulistoni”, “Turkiy guliston yohud ahloq” kabi darsliklar va o‘qish kitobini yaratdi. Maktab-maorif ishlariga ko‘mak ko‘rsatuvchi “Jamiyati hayriya” tashkil etdi. “Nashriyot” shirkati tuzib, Xadrada “Maktab kutubxonasi” kitob do‘konini ochgan. U 1913-yilda tashkil etilgan professional “Turon” nomli teatr to‘garagining tashkilotchilaridandir. Abdurauf Fitrat (1886- 1938) jadidchilik harakatining yirik namoyondalaridan biridir. U Buxoro jadidchilarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma’rifat va 25 madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kirishadi. Fitrat adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib keldi. U “Munozara” nomli drama yaratgan. Shuningdek, “Sayxa”, “Sayyohi hindi”, “Rahbari najot”, “Tarixi islom” kabi asarlarini 1908-1913 yillarda yaratgan. Fitrat o‘z ona diyorini ozod va hur ko‘rishni orzu qilgan edi. Turkistonning milliy shoiri, Andijonda jadidchilikka asos solgan Cho‘lpon (1898-1938) shaharda «Turon kutubxonasi» va uning yonida katta bir qiroatxonani tashkil qilgan. Xulosa qilib aytganda, rus mustamlakachilari Turkiston zamini uzra o‘z hukmronliklarini o‘tkazgan kezlarda yurtning jonkuyar, millatsevar, erksevar farzandalari jadidlar harakati ta’sirida milliy istiqlol uchun, mustaqil Turkiston uchun, ekspluatatsiya, zo‘rlik va zo‘ravonlikka qarshi xalqni otlantirdilar. Faqat o‘lkada so‘nggi asrlar davomida ishlab chiqarish kuchlari va taraqqiyotning orqada qolganligi oqibatida, xalq ommasining ijtimoiy-siyosiy, g‘oyaviy-nazariy saviyasi ham yetarli darajada davr talabiga monand bo‘lmaganligidan bu kurash birlashgan katta kuch sifatida muvaffaqiyat qozonilgan. Siyosiy-ijtimoiy tarqoqlik, «o‘zingni bil, o‘zgani qo‘y» kayfiyati milliy kayfiyatga, milliy birlikka putur yetkazdi. Jadidchilik harakatini o‘lka xalqlari ommaviy sur’atda qo‘llab quvvatlamadilar. Bu harakat faqat xalq orasiga ma’rifat va madaniyat g‘oyalarini tarqatishdan nariga o‘tmadi, o‘zining tor doirasida o‘ralib qoldi, siyosiy kurash partiyasi darajasiga ko‘tarila olmadi hamda ommani zulm va istibdodga qarshi dasturiy kurashga torta olmadi. Jadidlar harakatining nazariy va siyosiy barkamollik darajasiga o‘sib yetmaganlikdan rus bolsheviklari ustalik bilan foydalandilar va ularni ikkiga bo‘lib yubordilar. Jadidlarning bir guruhi bolsheviklarning yolg‘on va quruq va’dalariga ishonib, ular tomoniga o‘tdilar, «Yosh buxoroliklar» va «Yosh xivaliklar» guruhiga uyushdilar. Natijada milliy-ozodlik va istiqlol uchun kurash olib borayotgan kuchlar kuchsizlandi va parokandalikka uchragan. Uzoq tarixga ega bo‘lgan o‘zbek xalqi ijtimoiy- siyosiy to‘siqlarga qaramay Markaziy Osiyodagi boshqa xalqlar kabi, ilg‘or fikr egalarini, buyuk olimlarni yetkazdi, insoniyatga ilm-fan ma’naviyat sohasida o‘lmas durdona asarlar, fikrlar qoldirdi. 26 1924-yil amalga oshirilgan milliy davlat chegaralanishi natijasida mintaqa xaritasi qaytadan tuziladi. Sovet hokimiyati yillarida kommunistik partiya rahbarligida respublikada adolatsiz milliy siyosat amalga oshirildi. Bu paytda maktablarda o‘quv tarbiya ishlari mazmuni tuzumning maqsadi asosida o‘zgardi. Adabiyot darslariga esa ko‘proq rus yozuvchilarining asarlari bilan tanishtirishga katta ahamiyat berildi va rus pedagoglari darsliklaridan foydalanilib kelingan. Natijada o‘zbek pedagogikasi markscha-lenincha nazariya doirasida shakllangan soxta fanga aylanib ketdi 12 . II bob yuzasidan xulosa II bobda Turkistonda jadidchilik harakatining rivoji hamda uning ijtimoiy, madaniy va ma’naviy hayotga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilindi. Ushbu bobda jadidlarning ta’lim, matbuot, adabiyot va jamoatchilik fikrini shakllantirishdagi faoliyati asosiy e’tibor markazida bo‘ldi. Xususan, yangi usul maktablarining keng yoyilishi, milliy matbuotning rivoji va badiiy-adabiy ijod orqali taraqqiyot g‘oyalarining targ‘ib etilishi jadidchilik harakatining muhim jihatlari sifatida yoritildi. Bob yakunida jadidchilik harakati Turkiston jamiyatida ijtimoiy ongning uyg‘onishiga, milliy o‘zlikni anglashning kuchayishiga hamda zamonaviy fikrlashning qaror topishiga xizmat qilgan. Jadidlarning faoliyati xalqni jaholatdan chiqarish, ilm-ma’rifatga chorlash va jamiyatni yangilashga qaratilgan izchil va maqsadli harakat bo‘lgan. 12 Quryazov I. Turkistonda jadidchilik harakati va ularning faoliyati. // “Экономика и социум” №1(116) 2024. – 427-B. 27 UMUMIY XULOSA Turkistonda jadidchilik harakati tarixiy zarurat sifatida yuzaga kelib, jamiyat taraqqiyotining yangi yo‘nalishini belgilab berdi. Ushbu harakat faqat ma’rifiy islohotlar bilan cheklanmay, balki xalq tafakkurini yangilash, zamon bilan hamnafas fikrlash madaniyatini shakllantirdi. Jadidchilik orqali jamiyatda ilmga, taraqqiyotga va milliy o‘zlikni anglashga bo‘lgan ehtiyoj kuchaydi. Jadidlar faoliyati natijasida Turkistonda ijtimoiy fikrda yangicha qarashlar paydo bo‘lib, inson, jamiyat va taraqqiyot tushunchala riga zamonaviy yondashuv qaror topdi. Ularning tashabbuslari xalqning savodini oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va ma’naviy qadriyatlarni zamonaviy ruhda talqin etishga imkon yaratdi. Bu jarayon milliy uyg‘onishning mustahkam poydevorini shakllantirdi. Jadidchilik harakati Turkiston xalqlarining keyingi tarixiy taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Jadidlar tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar mustaqillik, erkinlik va milliy taraqqiyot kabi tushunchalarning shakllanishiga zamin yaratdi. Ularning ma’rifatparvarlik faoliyati jamiyatning ichki imkoniyatlarini safarbar etib, kelajak avlod uchun ilm- fan va madaniyatga tayangan rivojlanish yo‘lini belgilab berdi. Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati Turkiston tarixida chuqur iz qoldirgan, milliy tafakkur va ijtimoiy ong taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib, uning g‘oyaviy- ma’naviy merosi xalqimiz uchun juda ham qadrlidir. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy manbalar. 1.Aytmuratova G., Tog`ayeva G. Jadid matbuoti: ma’rifatparvarlik harakati va uning bugungi ahamiyati. // Academic research in modern science international scientific-online conference. 2.Choriyev 3., Turkiston mardikorlari: safarbarlik va uning oqibatlari (1916— 1917), Toshkent, 1999-yil. 3.Eshpo‘latova N. XX asr boshida turkistonning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahvoli, tarixiy shart-sharoitlar. // International scientific journal of biruni. 4.Haydarov X., Jizzax viloyati tarixi, Toshkent, 1996-yil. 5.Kochetov E. Development strategy: geo-economic model // Security of Eurasia. - 2000. - N 1 (January - June). - pp.107-146. 6.Quryazov I. Turkistonda jadidchilik harakati va ularning faoliyati. // “Экономика и социум” №1(116) 2024. 7.Shaymurzayev J. Jadidchilik harakati namoyondalari va ularning faoliyati. // yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. 8.Азамхўжаев.С, Туркистон бирлиги учун. –Ўзбекистон.: “Фан” .1995. – 15.б. 9.Жўраев.М., Нуриллин.Р., Камолов. Ўзбекистон мустамлалачилиги даврида. –Т.:”Шарқ”, -2000. 10.Зоҳидов.А, 1913-1914 йилларда Тўғоннинг Марказий Осиёга илмий сафари. T.: “Фан”. 1995. –76.б. 11.Ражабов.Қ., Хайдаров. М. Туркистон тарихи. –Т.:Университет. 2002. II. Qo‘shimcha manbalar 12.O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. 13.O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000. 14.O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999. 29 15.Ziyayeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, Toshkent, 2000-yil. 16.Ziyoyev H., Turkistonda mustaqillik uchun kurashlar tarixi, Toshkent, 2001- yil. 17.Булдаков В., Леонтьева Т. Война, породившая революцию: Россия, 1914 — 1917 гг.. — Москва, 2015. The Revolt of 1916 in Russian Central Asia, Edward Dennis Sokol, 1954, 2016. 18.Ганин А. В. Последняя полуденная экспедиция Императорской России: Русская армия на подавлении туркестанского мятежа 1916—1917 гг. // Русский сборник. Исследования по истории России. Ред.-сост. О. Р. Айрапетов, Мирослав Йованович, М. А. Колеров, Брюс Меннинг. М., 2008. С. 152—214. III. Elektron manbalar 19. 20. 21. 22. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADIDCHILIK HARAKATINING VUJUDGA KELISHI

1.1. Turkistonning XX asr boshlarida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy vaziyat

1.2. Jadidchilikning asosiy g‘oyaviy tamoyillari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. JADIDCHILIKNING TURKISTONDA RIVOJLANISHI

2.1. Jadid matbuoti va nashriyot faoliyati

2.2. Turkistondagi jadid ziyolilar va ularning ilmiy meroslari

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить