Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 544.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turkistonda muzeylar shakllanishi tarixi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY ТA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG`BEK NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXIY O’LKASHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Turkistonda muzeylar shakllanishi tarixi Toshkent 2024 Mavzu: Turkistonda muzeylar shakllanishi tarixi. Reja: Kirish I bob Turkiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamyati 1.1 Muzey turlari. Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar 1.2. O’zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati II bob Turkistoda tashkil etilgan muzeylar faolyati 2.1. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar 2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylar faolyati III.Xulosa IV.Foydalanilgan adabiyotlar 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil O’zbekistonda milliy qadriyatlami asrab- avaylashga alohida e’tibor berilmoqda. Bugungi kunda muzeylammg jamiyat va insonlar hayotidagi o’mi beqiyosdir. O’tmishni, tarix tajribasini o'rganishda ajdodlar yaratgan betakror moddiy va ma’naviy merosni asrashda hamda targ’ib etishda muzeylar faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. O’lkashunoslik manbalari orasida ilmiy va madaniy-ma’rifiy muassasaga aylanib qolgan muzeylaming o’rni va ahamiyati kattadir. U moddiy va ma’naviy yodgorliklaming asl nusxalarini (arxeologiya, etnografiya, toponimikaga oid materiallarni) to’playdi, saqlaydi va ilmiy asosda o’rganib tahlil qiladi hamda ulami ekspozitsiya sifatida ommalashtiradi. Bugungi kunda viloyat, shahar, tuman markazlarida, 1200 dan ortiq muzeylar bo’lib, ulaming eng yiriklari poytaxtimizda joylashgan. Shu bilan birga, o’nlab yozuvchilar, shoirlar, rassomlar, olimlar va mashhur san’at arboblarining uy muzeylari mavjud. Ushbu muzeylarda xalqimizning uzoq tarixidan hikoya qiluvchi, milliy mafkura va tafakkuri rivojlantiruvchi, yoshlarda milliy g’urur va iftixorni yuksaltirishga xizmat qiluvchi ekspozitsiyalar qo’yilgan. «Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyati uning tarixi, o'ziga xos urf-odat va an’analar, hayotiy qadriyatlaridan ayrim holda tasavvur etib bo’lmaydi» 1 . O’zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy me’moriy yodgorliklar milliy g’oyani targ’ib etish, xalq ongida milliy g'urur va qadriyatlari kuchaytishda muhim rol o’ynaydi. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so’ng Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag’on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz arxeologik muzeyi va boshqa qator yangi muzeylar tashkil etildi. 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz. T. -Т.: Ozbekiston. 2017. 126-bet. 3 Mavzuning o’rganilish darajasi. Turkistonda tashkil etilgan ilk muzeylar faoliyati va vatanimiz tarixini o’rganishda arxeolog va tarixchi olimlar Rahmonov. R., 2 Bobojonov.B. 3 ,Mo’minov.I. 4 ,ning xizmati kata.Mazkur olimlarning asarlari orqali Turkistonda muzeylar shakllanishi tarixi va rivojlanishi haqida batafsil ma’lumotlarga ega bo’lish mumkin. Kurs ishining maqsadi va vazifalari .Turkistonda tashkil etilgan ilk muzeylar faoliyati va vatanimiz tarixini o’rganishda muzeylar haqida umumiy tushunchaga ega bo’lish. Mavzuning davriy chegarasi .Mavzuning xronologik doirasiXIX asr oxiri XX asr 90-yillarigacha O’rta osiyo hududlari Chor Rossiyasi mustamlaka hududiga aylantirilishi ,o’lkada Turkiston general gubernotorligi tashkil qilinishi,Sovet hukumati hamda Mustaqillikka erishilgandan keyingi davrini o’z ichiga oladi. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi .Kurs ishi materiallari tarixiylik,ilmiy xolislik va obektivlik prinsplari asosida tahlil qilindi Mavzuga oid tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va ularni taqqoslash usuli qo’llanildi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi kirish qismi,ikki bob,to’rt paragrf,xulosa,va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. _______________________________________________ 2.Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015. 3.Bobojonov B. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018. 4.Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020. 4 I bob Turkistonda tashkil etilgan ilk muzeylar faoliyati . 1.1 Muzey turlari. Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar. Bugungi kunda O’zbekistonda tarix, o’lkashunoslik, badiiy, memorial, adabiyot, aniq fanlar muzeylari faoliyat ko’rsatmoqda. Ularda o’zbek va jahon xalqlari tarixi va madaniyatiga doir jami 1602280 dan ortiq turli eksponatlar saqlanadi. O’zbekistonda muzeylar faoliyati 1991-yilga qadar mustaqillik davri g’oyalariga zid holda o’rganilgan, mavjud adabiyotlar va uslubiy qo’llanmalardagi ma’lumotlar esa tarqoq holda bo’lib, muzeylar haqidagi ma’lumotlar yetarlicha emas edi. Shuningdek, muzeylarning faoliyati keng ommaga atroflicha yetkazib berilmagan. Foydalanilayotgan darsliklar va o’quv qo’llanmalar mazmun jihatdan eskirgan, ko’pchiligi zamon talablariga javob bermasdi. Mustaqillik yillarida qadimiy shaharlar: Xiva, Buxoro, Shahrisabz, Termiz shaharlarining 2500, 2700 yillik yubileylarining o’tkazilishi, Amir Temur tavalludining 660 yilligi, Imom al-Buxoriy, Ahmad alFarg’oniy, Jaloliddin Manguberdi, Kamoliddin Behzod, Ogahiy kabi «Barhayot siymolar» yubileylaring o’tkazilishi, «Alpomish» dostoni yaratilganining 1000 yilligi tantanalarining nishonlanishi yoshlaning ma’naviy-ma'rifiy tarbiyasida muhim o’rin egallashi shubhasiz. 5 Sobiq sovet davrida faqat «qizil imperiya» mafkurasiga xizmat qilgan muzeylar endilikda milliy o’zlikni anglashga xizmat qilishi muhim hisoblanadi. Mustaqillik davrida muzeylar ishlariga alohida e’tibor qaratilmoqda. 1998-yil 12- yanvarda «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to’g’risida»gi Prezident Farmoni e’lon qilindi. 6 Farmonda asosan O’zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar faoliyatini takomillashtirish, muzey fondlarida saqlanib kelayotgan xalqimizning boy tarixini va mustaqilligimiz odimlarini o'zida aks ettiruvchi noyob eksponatlarni avaylab-asrash, muzeylar fondini boyitib __________________ 5 Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020.12 bet 6 O’zb Res prizidenti Farmoni 12.01.1998 PF-1913-son 5 borish, muzeylami dunyoga olib chiqish va targ’ib qilish, muzeylami zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash,moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligi tajribalarini qo’llash kabi vazifalar qo'yilgan. 7 Muzeylar inson madaniyatiga ikki yarim ming yil ilgari ya’ni antik davrda kirib keldi. Lekin uning ma’nosi hozirgi muzey tushunchasidan ancha boshqacharoq bo’lgan. Qadimgi Yunonistonda «museion» deb ma’budalar sha’niga e’zozlanadigan maskanlarni aytganlar. Bu maskanlar tabiatning go'zal joylarida, tog’ etaklarida, daryo va ko’l bo’ylarida, bog’-u rog'larda joylashgan. Muzeylar o'zlarining ilk paydo bo’lgan kunidan boshlab o'z zamonasini aks ettirgan va talab-ehtiyojlarni ifoda qilgan, qisqacha qilib aytganda, zamon ko’zgusi bo’lgan. Hozirgi kunda ochiq osmon ostidagi muzeylar ham paydo bo’ldi, ularning asosini me’moriy va arxeologik yodgorliklar tashkil etdi. O’lkada muzey ochish masalasi 1871-yilda tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo’limi majlisida ko'tarildi. Shundan so’ng Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori general N. Golovachyov 1876- yilning 9-yanvarida muzey ochish bo’yicha yig'ilish о’tkazadi Majlisga N.Mayev, V.Oshanin, A.Vilkins, D.Yujakov va I.Krauzelar taklif etiladi. Shu tariqa Toshkentda muzey ochishga qaror qilinadi. 1876-yil 16-mart kuni«Туркестанские ведомости» gazetasi muharriri N. Mayev Toshkentda muzey ochish haqidagi bayonnomasini general-gubernator idorasiga jo‘natadi. Rossiya istilosining dastlabki o’n yili o’tganidan so’ng Turkistonda muzey tashkil etilishi masalasi olimlar tomonidan qo’llab-quvvatlandi. 7 . O’rta Osiyoning istilo qilinishi davomida tartibli va uyushgan holda kolleksiyalar to’plashga asos solingan.Bu jarayon rasmiy tarzda amalga oshirilgan. __________________ 6 Karimov I. А. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishkonsepsiyasi//www.gov.uz. 7 Булатова В . А ., Шишкина Г . В . Самарканд . Музей под открытым небом . - Т ., 1986. c 87 6 Bundan tashqari, O’rta Osiyo xalqlari madaniyatiga oid osori atiqalarni arzon garovga sotib olib, xususiy boylik orttirish payida bo’lgan kishilar ham kam emas edi.Ular qatorida Zarafshon okrugi boshlig’i general A. Abramov, Sirdaryo viloyati harbiy gubematori general N. Golovachyov, Amudaryo bo’limi boshlig’iA. Galkin va boshqalami ko’rsatish mumkin. Rus olimlarining turli kolleksiyalar to'plash faoliyati bir tomondan Peterburg, Moskva muzeylari, kutubxonalari, ko’rgazma zallar zaxiralarini O’rta Osiyo buyumlari va qo’lyozmalari bilan to’ldirishga qaratilgan bo’lsa-da, ikkinchi tomondan ma'lum vaqt o’tib, mahalliy muzeylar tashkil etish hamda ilmiy jamiyatlaming rivojlanishiga turtki bo’ldi. O’z ishlarining fidoyilari bo’lgan olim, o’lkashunos va shifokorlar qo’lyozmalar kolleksiyalarini yig’ib, ommaviy kutubxonalami tashkil etish ishlarini boshladilar. 1870-yili Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi tashkil etildi. Xususiy kolleksiva to’plovchilari xizmati tufayli qator qimmatbaho qo’lyozmalar asrab qolindi. Kutubxonasida saqlanayotgan arab, fors va turkiy qo’lyozmalar tavsifi 1883-yiIda E.Kal tomonidan nashr etilib, ilmiy jamoatchilikka taqdim etildi. Rossiya istilosidan so’ng ilmiy tadqiqot ishlarining aksariyati Turkistonning moddiy boyliklarini o’rganish, ulardan foydalanishga qaratadi. A. Fedchenko, V.Dokuchayev, I.Mushketov va boshqalaming tuproqshunoslikka oid tadqiqotlari O’rta Osiyoda zamonaviy ilmiy fanlarga asos soldi. O’lkamizda muzeylami tashkil etish tashabbuskorlari sifatida A. Fedchenko, I.Mushketov, V. Oshanin, V. Bartold va boshqalarni keltirib o’tishimiz mumkin. 8 Ularning asarlarida geologiya, geografiya, botanika, zoologiya, mineralogiya, numizmatika, tarix, etnografiya va qadimiy yodgorliklarai o’rganishga oid tadqiqotlar ham mavjud edi.Ular ilmiy jamiyatlar a’zosi sifatida to'plangan ma’lumotlarni muzeylarga joylashtirib, ulaming rivojlanishiga zamin yaratdi A. Fedchenkoning Turkiston general- gubenatoriga yozgan axborotida: «Turkistonni muvaffaqiyatli rivojlantinsh uchun _____________________ 8. BobojonovB. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018 34bet 7 uning tarixi, madaniyati va tabiati bilan tanishib chiqish lozim, muzey esa buning uchun ulaming eng yaxshi vositadir», 9 - deb yozadi. 1876-yilda O'rta Osiyoda birinchi muzey tashkil etildi. Lekin davlat tomonidan bino berilmaganligi uchun, N.Mayev o’zining ipakchilik maktabidan muzey uchun ikki xona ajratdi. Ko’p o'tmay, muzey Statistika bo’limi ixtiyoriga o’tkaziladi. Muzey ta’minoti uchun yiliga 300 so’m ajratiladigan bo’ldi. Bundan tashqari, ba’zi shaxslaming moddiy yordamlari ham kelib tushgan. N.Mayevning yozishicha, muzey faoliyati uchun yiliga 1600 so’mnlik mablag’ talab etilgan. 1877- yiining yanvariga kelib, muzey etnografiya, ishlab chiqarish texnologiyasi, qishloq xo'jaligi, tabiat tarixi va aixeologiya bo'yicha 1500 dan ortiq ashyolarga, 800 ga yaqin qadimiy tangalarga ega bo’ldi. __________________________ 9 . BobojonovB. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018 14bet 8 1.2 O’zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati . 1876-1880-yillar muzey faoliyatining muhim bosqichi boldi. Shu yillarda numizmatika, etnografiya bo’limlari boy kolleksiyalar bilan to’ldirildi. Turkiston general-gubenatori M.G. Cherniyayev (1882-1884) farmoniga binoan 1883-yili muzey xalq kutubxonasiga qo’shib yuborildi. Asosiy mablag’ kutubxonaga ajratiladi. General-gubematorlik mahkamasi ixtiyoriga o’tgan muzeyga yangi tayinlangan rahbarlarning aksariyati yetarli malakaga ega bo’lmasligi, muzey ishining nozik jihatlarini tushunmasligi unga in’om etilgan osori atiqalaming yo’qolib ketishiga olib keladi. Turkiston muzeylarini boyitish, o’lkadagi yodgorliklarni saqlashda havaskorlaming xizmati katta edi. Rus olimlari Turkiston o'lkasini o’rganishda, O’rta Osiyo xalqlari hayoti bilan tanishish davomida mahalliy ziyolilar, turli xalq vakillari bilan bevosita muloqotda bo’ldilar. N. Veselovskiy, V. Bartold, E. Kal, A. Samoylovichlar o’z ilmiy tadqiqotlarida mahalliy aholi orasidan yetishib chiqqan havaskorlar tomonidan berilgan ma’lumotlarga ko’proq tayandilar.Ulaming ilmiy axborotlari, xabar va maktublarida mahalliy o’lkashunoslar faoliyati keng tasvirlangan. Turkistonda N. Veselovskiy rahbarligida o’tkazilgan ilmiy tadqiqotlarda qatnashgan toshkentlik savdogar Akrom Asqarov yirik kolleksionerga aylandi. 1887-yili Rus imperatori arxeologiya jamiyati a’zosi Akram Asqarovni «Arxeologiyada erishilgan yutuqlari uchun» kichik kumush medali bilan taqdirlaydi. Uni Parijdagi ilmiy arxeologiya jamiyatiga ham a’zolikka saylaydi. A.Asqarov arab, rus tillarini puxta bilgan o’z zamonasining yetuk ziyolisi bo’lgan.A.Asqarov o’z vasiyatnomasida to’plagan kolleksiyalarini hukumatga topshirilishini iltimos qilgan. Ammo uning o’limidan keyin to’plagan osori atiqalari alohida-alohida sotilib, turli odamlar qo’liga o’tib ketadi. A.Asqarov kolleksiyasining katta qismi - 14 mingta tanga va 200 ta buyum Turkiston general- gubernatori A.Vrevskiy farmoyishi bilan Peterburgga, Imperator arxeologiya komissiyasi ixtiyoriga jo’natiladi. Mahalliy havaskor Mirza Abdulla N.I. Veselovskiy bilan ham aloqada boigan. Veselovskiy uning kolleksiyasini ko’rib chiqib, undan 1202 buyum, shu jumladan 11 ta tilla, 77 ta 9 kumush tanga, 951 dona chaqa, 18 muhr, odamlar, hayvonlar va boshqa narsalar tasviri tushirilgan 6 ta tosh sotib olgan. Asosiy muzeylar qatorida Toshkentda 1914-yili S.Zaverinning Turkiston savdo mollari muzeyi ish boshladi. Lekin bu muzey ba’zi bir sabablarga ko’ra tez orada yopiladi. Muzey faoliyatining ijobiy tomonlarini ham alohida ta’kidlash mumkin 10 .Muzeyda saqlangan eksponatlar nafaqat olimlarga, balki keng jamoatchilik ommasiga o’lkani har tomonlama o’rganishga imkoniyat yaratdi. Muzeydagi eksponatlar tartibsiz tarzda va rejasiz yig’ilgan bo’lsa-da, fanning ma’lum bir sohasi bo’yicha foydalanish mumkin bo'lgan har xil kolleksiyalar to’plangan edi.Ushbu davrda respublikada yigirmadan ortiq tarix va o’lkashunoslik muzeylari faoliyat ko'rsatgan. Shuningdek. O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi muzeylar soni ko’paydi. XX asrning 60-80-yillarida o’lkashunoslik muzeylari markaziy muzeylar fondlaridan olingan ashyo, buyum va hujjatlar hisobiga boyib bordi. Bu davrda muzey tarmoqlarini qayta tashkil etish va kengaytinsh ishlari davom etdi va ma’lum strukturaviy o’zgarishlar sodir boridi. Asosiy o’rinni tarixiy va memorial muzeylar egalladi. Mavjud tarixiy va o’lkashunoslik muzeylarining barchasida yangi tuzum yutuqlarini namoyish etib, uning g’oyalarini keng ommaga singdiruvchi ekspozitsiyalar paydo boidi. O’kashunoslik muzeylarining tipologik tizimi ishlab chiqildi.Asosiy etibor tomoshabinlarning siyosiy va ma’naviy ongini oshirishga qaratildi. Namangan viloyati o’lkashunoslik muzeyi 1920-yili Namanganda o’lkashunoslik muzeyi ochildi. Muzey ochilishida Namangan shahridagi 1-rus o’rta maktabining fizika o’qituvchisi Vladimir Ivanovning xizmati katta boidi. U 1919- yilda Xalq ta’limi nozirligiga yozgan xatida o’quvchilarga puxta bilim berish maqsadida Namangan shahar maktablaridagi barcha fizika o’quv asboblarini bir joyga yig’ishni va yagona fizika kabineti, tashkil qilishni taklif etdi. Bu taklifxalq ta’limi nozirligi tomonidan qabul qilindi. Shuning negizida o’lkashunoslik muzeyi ochildi. Namangan o’lkashunoslik muzeyi fondlari eksponatlar sotib olish hisobiga boyidi. Namangan o’lkashunoslik muzeyidan ____________________ 10 Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары. -М., 1976. с 57 10 Moskvadagi Tretyakov galereyasi va Sankt-Peterburgdagi Ermitaj muzeylariga bir necha asarlar yuborilgan. Shuningdek, fondlarni boyitish uchun muzey xodimlari Farg’ona vodiysini qamrab oluvchi tematik ekspeditsiyalar uyishtiradilar. Shu zaylda muzey fondlari etnografik, tabiatshunoslik, arxeologik eksponatlar bilan boyidi. Urush yillarida O’zbekistonda muzey tarmoqlari vaqtinchalik qisqardi. Bu jarayon Namangan o’lkashunoslik muzeyiga ham ta’sir qildi. Eksponatlar vaqtinchalik viloyat o’rta maktablariga taqsimlandi. Natijada ko’pgina muzey eksponatlari yo'qolib ketdi. 1961-yili O'zbekiston rassomlari uyushmasi qoshidagi O’zbekiston Badiiy ko’rgazmalar direksiyasi Namangan viloyati o’lkashunoslik muzeyiga 50 ta tasviriy san’at asarlanni sovg'a qildi. О’zbekiston davlat san ’at muzeyi. Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1918-yil 19-apreldagi dekreti bilan knyaz N. Romanovning Toshkentdagi majmualari davlat mulki deb e’lon qilindi. Uyi esa muzeyga aylantirildi. Knyaz to’plagan tasviriy va amaliy san’at namunalari asosida Markaziy badiiy muzey tashkil etildi. 1941-yildan bu muzey O’zbekiston xalqlari tarixi muzeyiga qo’shib yuborildi. 1945-yili alohida muzey sifatida O’zbekiston davlat san’at muzeyi nomi bilan atalib, faoliyat ko'rsata boshlaydi. Mazkur muzey juda boy eksponatlar to’plamiga ega bo’ldi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davridan to zamonaviy davrgacha boigan tasviriy va amaliy san’atning noyob namunalari, muzey ekspozitsiyasidan joy oldi. 11 Buxoro viloyati o’lkashunoslik muzeyi, Buxoro muzeyi ilk bor 1922-yilda tashkil etilib, ba’zi sabablarga ko’ra yopiladi. Buxoroda qayta muzey ochish taklifi Zarafshon viloyati prezidiumi va eski Buxoro shahar qo’mitasi yigilishida ilgari suriladi. Mazkur yigilish mazmuni 1926-vil 7- _________________ 11 BobojonovB. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018 52 bet 11 dekabrda 37-sonli bayonnomasida o’z aksini topgan. Muzeyning dastlabki ekspozitsiyasi arxeologiya, etnalogiya va zoologiya bo’limlaridan iborat bo’lib, ularda mingdan ziyod buyumlar bo’lgan. Ekspozitsiyaning birinchi bo’limida, Buxoro okrugi qadimiy obidalarning fotosuratlari, Sayfiddin Boxarziy (XIV asr) qabriga qo’yilgan yog’och sag’ana, Bahovuddindagi amirlar sag’anasidan olib kelinib, badiiy ishlov berilgan ikkita qabrtosh, Buxoro va Samarqand me’moriy obidalarining sirli koshinlaridan lavhalar bo’lgan.Afrosiyobdan topilgan ossuariy bo’laklari va sirli idish parchalari namoyish etilgan edi. Etnografiya bo’limida qadimgi mehnat qurollari, cholg’u asboblari, yozuv anjomlari, ot-ulov aslahalari, kiyim-boshlar, Kitob, Hisor, Qarshi, Buxoro, Nurota choponlari, zargarlik va kashtachilik buyumlari va hokazolar yig’ilgan. Shuningdek, numizmatika bo’limida qadimgi tangalardan tortib sovet davrigacha bo’lgan qog’oz pullar namoyish qilingan. Zoologiya bo’limi eksponatlarining soni kamroq bo’lib, to’qsonga yaqin mahalliy fauna vakillarining nusxalari bo’lgan. Muzey xodimlari qanchalik o’g’ir sharoitda ishlamasin, ilmiy safarlar tashkil etib turganlar. Ular ilmiy muassasalar bilan aloqa bog’lab, muzey uchun eksponat to’plashgan. Masalan. 1934-yilning birinchi yarmida muzeyning ilmiy xodimi Goncharova Moskva va Leningradga ikki oyga yuborilgan. Muzey xodimi u yerda markaziy muzeylar faoliyati bilan tanishgan, fondlami hisobga olish, saqlash, ekspozitsiya tuzish ishlarini o’rgangan. Muzeyda o’lkashunoslik ixtisosligi 1945- yili shaharning qadimiy me’moriy obidasi Arkka ko’chirilganidan so’ng to’la shakllanadi.Bu bino 300 yil davomida Buxoro hukmdorlarining qarorgohi vazifasini o’tagan. 1948-yili Sitorayi Mohi Xosa filialida tarixiy maishiy bo’lim amaliy san’at bo’limiga aylantiriladi. Toshkent tabiat muzeyi. Toshkent tabiat muzeyi Toshkentning eski shahrida 1926-yiIning 1-yanvarida ochildi.Mazkur muzey 1921-yilning 1-mayidan boshlab Toshkentning eski shahar qismidagi xo’jalig yo’nalishida bo’lib, respublikada birinchi tarmoq muzey hisoblanar edi. 1930-yili muzeyning geologiya, geografiya, botanika, zoologiya, 12 antropologiya bo’limlari O’rta Osiyo tabiati va ishlab chiqarish kuchlari muzeyiga aylantirtladi. 1935-yildan esa umumiy tabiat ixtisosligidagi O’zbekiston Davlat tabiat muzeyi sifatida qayta tashkil etiladi. 1945-yili muzey 0 ‘zbekiston Fanlar akademiyasi muassasalari tizimiga kritiladi va « O’zbekiston Fanlar akademiyasming tabiat muzeyi» deb ataladi. 1963-yili Madaniyat vazirligi tasarrufiga o’tkazildi. 12 Qo’qon shahar o’lkashunoslik muzeyi. Qo’qon shahar o’kashunoslik muzeyi 1924-yili qishloq xo’jaligi ko’rgazmasi asosida tashkil etiladi.Muzey binosi uchun sobiq Qo’qon xoni Xudoyorxonning saroyi ajratiladi. Mazkur bino 1871-yili qurilgan bo’lib, noyob tarixiy me’moriy obida hamda muzey vazifasini o’taydi. Barcha o’lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylar singari, Qo'qon o’lkashunoslik muzeyi ekspozitsiyasi ham qadimgi Qo’qon tarixini yoritib beruvchi ekspozitsion materiallardan iborat edi. Inqilobdan keyingi davr siyosatiga oid eksponatlar, qishloq xo’jaligt faoliyatini, sanoatdagi rivojlanish va o’lka tarixini, flora-faunasining turli jabhalarini o'zida aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey ekspozitsiyasidan joy olgan edi. Tasviriy san’at asarlari uchun ham bir bo’lim ajratilgan. Qo’qon shahar o’lkashunoslik muzeyini «muzey ichidagi muzey» deb bejiz aytishmagan. Chunki yuqorida aytib o’tilganidek, muzey binosi sobiq xon saroyi bo’lgan. Qoraqalpog ‘iston Respublikasi о ‘Ikashunoslik muzeyi. Qoraqalpog iston Respublikasida ham boshqa qo’shni viloyatlardagi kabi rus olimlari va mahalliy aholi o'lka tarixini har tomonlama o'rganishgan. Mana shu tadqiqotlar negizida 1927-yili To’rtko’l shahrida birinchi o’lkashunoslik muzeyi tashkil etiladi. Ammo ba’zi bir sabablarga ko’ra uning ishi to’xtatiladi va 1929-yili muzey o’z faoliyatini davom ettiradi. Muzey ilk tashkil etilganida uning ekspozitsiyasida tabiat, inqilobgacha bo’lgan o'tmish va zamonaviy davr bo’limlari ___________________ 12 BobojonovB. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018 57 bet 13 hamda suratlar galereyasidan iborat boigan. Keyinchalik ekspozitsiya kengaytirilib, uchta bo’limga ajratiladi. Birinchisi, o’lkaning umumiy fizik- geografik xarakteristikasini ochib beradi. Ikkinchi bo’lim o’lkaning qadimgi va inqilobdan oldingi davrini o’zida aks ettiradi.Uchinchi bo’limda qizil imperiyaning tashkil etilishiga oid ekzpozitsiya namoyish etilgan. Andijon viloyati o ‘Ikashunoslik muzeyi Andijon shahrida 1934-yili qishloq xo’jaligi yutuqlari ko’rgazmasi uyushtirildi. Ushbu ko’rgazma asosida viloyat о’lkashunoslik muzeyi tashkil etildi. Eksponatlar orasida ibtidoiy jamoa tuzumi davrining mehnat qurollari, rang-tasvir, grafika, haykaltaroshlik asarlari, foto hujjatlar va hokazolar mavjud edi. Andijon viloyat o’lkashunoslik muzeyida 1935-1941-yillardan viloyat hududida o’tkazilgan ilmiy safar va ekspeditsiyalar jarayonida arxeologiya, etnografiya hamda o’lka tabiiy boyliklari bo’yicha kolleksiyalar umumlashtirildi. 13 Muzey eksponatlari Andijon viloyatining ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishi, Farg’ona vodiysi xalqlarining etnografik o’ziga xosliklarini, dehqonchilik, chorvachilikning rivojlanishini, o’lkaning manbalarini har tomonlama o'rganishga imkoniyat yaratadi. Surxondaryo viloyat o’Ikashunoslik muzeyi. Surxondaryodagi muzey ham qishloq xo’jaligi ko'gazmasi asosida 1933-yili tashkil etilgan. Dastlab u Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi deb atalgan. 1935-yilda viloyat muzeyi, 1964-yildan boshlab esa o’lkashunoslik muzeyi deb atala boshlangan. 1933-yilda respublika viloyatlari muzeylarini yiriklashtirish maqsadida ulaming ishini qayta ko’rib chiqish boshlangan. 14 Xususan, Surxondaryo okrug ijroya komiteti qarori bilan Termizdagi Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi okrugi va shahar ahamiyatiga ega bo’lgan muzeyga aylantirildi. Sherobod tumani o’lkashunoslik muzeyi esa uning filiali bo’lib qoldi. __________________ 13.Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020 12 bet 14 .Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020 22 bet 14 Shu yili muzeyda jonli tabiat burchagi tashkil etilib, keyinchalik u Termiz hayvonot bog’i sifatida muzeydan ajralib chiqdi. Surxondaryo okrug muzeyi ekspozitsiyasi tabiat, inqilobgacha bo’lgan o'tmishi va zamonaviy davr tarixi bo’limlariga bo’lingan. Birinchi bo’limda viloyatning hayvonot va nabotot dunyosi o'rin oldi. Madaniy voha zonasida ingichka tolali paxtaning turli navlari hamda shakarqamish namoyish qilindi. Ikkinchi bo’limda Teshiktosh va Machay g’orlaridagi arxeologik topilmalar, Zarautsoy va Bitik Chashma devoriy naqshlari, ro’zg’or buyumlari, haykalchalar, saroy devorlaridagi naqsh parchalari, Xonaqatepa va Xayrobodtepa haykaltaroshligi va qadimgi Ayritom frizi foto nusxalari joylashgan edi. Uchinchi bo’limda hujjatlar, suratlar orqali zamonaviy davr tarixi namoyish qilingan. O’zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi. O’zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi 1937-yilda hunarmandlar ishlagan buyumlar ko’rgazmasi asosida vujudga keldi. 1938-yili muzey uchun podsho amaldori Polovsevning XIX asr oxirida qurilgan sobiq qarorgohi binosi ajratildi. Bu bino juda kо'rkam bo’lib, me’moriy yodgorlik sifatida ham qarash mumkin. Muzey eksponatlari ko’p marotaba Polsha, Hindiston, Fransiya, AQSH, Daniya, Shvetsiya, Belgiya va boshqa davlatlarda bo’lib o’tgan ko’rgazmalarda namoyish etilgan.1937-yili Parijda o’tkazilgan xalqaro ко rgazmalarda xonatlas va beqasam yaratuvchi ustalari oltin medalga sazovor bo’lganlar. 15 _________________________ 15 . Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015 II bob. Turkistonda tashkil etilgan muzeylar faolyati 2.1 Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar . 15 O’zbekiston mustaqilikka erishgandan so’ng muzey va muzeyshunoslik ishiga davlat siyosati darajasida e’tibor berila boshlandi. Prezident Farmoni, Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlari, « O’zbekmuzey» tashkilotining ta’sis etilishi, «Muzeylar to’g’risida»gi Qonunning qabul qilinishini alohida e’tirof etish kerak. Jahon muzeyshunosligi tajribalarini qoilashga zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvardagi Farmoni qabul qilindi. Ushbu hujjat O’zbekistondagi muzeylar faoliyatida burilish nuqtasi bo’lib, ularning tarixida yangi davr boshlanganini anglatadi. Mustaqillik davrida muzeyshunoslik va muzey ishiga oid dastlabki maxsus hujjat O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 1994-yil 23-dekabrda qabul qilindi. 16 Albatta, bu hujjat o’z davri uchim muhim ahamiyat kasb etdi. Unda respublika muzeylarining vazifalari, istiqbollari belgilab berildi. Hujjatda O’zbekiston muzey boyliklari fondi to’g’risidagi Nizomni, muzeylarda saqlanayotgan tarixiy-madaniy boyliklami ro’yxatga olish, jamlash va saqlash tartibi to’g’risida yo'riqnoma ishlab chiqish va tasdiqlatish ko’zda tutildi, O’zbekiston Respubiikasidagi muzeylar ishining yagona tizimini vujudga keltirish, ular faoliyatini muvofiqlashtirish va uslubiy yordam ko’rsatish uchun O’zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligining markaziy apparati taikibida uchta xodimdan iborat Muzey ishlari bosh boshqarmasini tuzish ko’zda tutildi. Hozirgi kunda tarixiy durdonalami asrab- avaylash, o'tmish osori atiqalarini, nodir qo’lyozmalarni ilmiy jihatdan o’rganish har taraflama tadqiq etilishiga jiddiy e’tibor berilmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvarda qabul qilingan «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtmsh to'g’risida»gi Farmoni muzeylar maqomini yuksaltirishga qaratilgani bilan qimmatlidir. Ushbu Farmonda O’zbekiston hududida qadimdan shakllangan muzeylar tizimini yanada __________________ 16.Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015 6 bet takomillashtirish, ularni xalqning ma’naviy axloqiy kamolotida tutgan o’rnini yuksaltirish, muzey fondlarida saqlanib kelinayotgan xalqimizning boy tarixini, mustaqilligimiz odimlarini aks ettiruvchi noyob, nodir eksponatlami avavlab- 16 asrash lozimligi ta'kidlandi. Ularni o’rganish, boyitib borish, dunyoga olib chiqish va targ'ib etish, xalqimiz ongida milliy g’urur va iftixor, istiqlol va Vatanga sadoqat tuyg'ulanni kuchaytirish yo’lida keng foydalanish lozimligi ko'rsatildi. Muzeylarni zamon talablariga mos yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, moddiy-texnika bazasini mustahkamlab, jahon muzeyshunosligining eng ilg’or tajribalarini qo’llash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish lozimligi ta’kidlandi. Farmonning birinchi bandida O’zbekiston Respubhkasi Madaniyat vazirligi va tegishli idoralarga mavjud barcha turdagi muzeylar faoliyatini muvofiqlashtirish, zarur ilmiy-uslubiy yordam ko’rsatishni ta’minlash maqsadida « O’zbekmuzev» jamg’armasi tashkil etilishi ko’zda tutildi. «Muzeylar to’g ‘risida»gi Qonun. 2008- yil 12-sentabrda O’zbekiston Respublikasining «Muzeylar to’g’risida»gi Qonuni qabul qilindi. Ushbu Qonunning maqsadi muzeylaming tashkil etilishi va faoliyati sohasidagi munosabatlami tartibga solishdan iborat. Qonun 8 bob, 36 moddadan iborat bo’lib, 1-bobda umumiy qoidalar, ya’ni Qonunning maqsadi, muzeylar to’g’risidagi qonun hujjatlari, asosiy tushunchalar o’z ifodasini topgan. Bugungi kunda muzeylar sonining o’sishi umumjahon jarayoni boiib, har besh yilda ular 10 foizga ko’payib bormoqda. Faqat mustaqillik yillarida O’zbekistonda o’ndan ziyod muzeylaming, xususan, Temunylar tarixi davlat muzeyi, Qatag’on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz arxeologik muzeyi, Olimpiya shon-shuhrati va boshqa muzeylaming tashkil etilishi ham yuqoridagi fikmi tasdiqlaydi. 17 Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi doirasida 90 ta muzey mavjud bo’lib, shulardan 43 tasi tarix va o’lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir.O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tasarufida to’rtta muzey bo’lib, O'zbekiston tarixi davlat muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeylari __________________ 17.Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015 7-bet shular jumlasidandir. Bulardan tashqari, muammo, mavzu, inshoot yokijarayonni ifoda etuvchi muzeylar soni ham tobora ko’payib bormoqda. 1990- yillaming 17 boshida O'zbekistonda jamoatchilik muzeylari keskin kamaydi.Ammo bugunga kelib, bu muzeylaming ba’zilari qayta tiklanib, konsepsiyasi tubdan o’zgartirildi. Ularda faoliyat olib borayotgan xodimlar o’zlarining kasbiy mahoratlarini oshirish uchun davlat muzeylari xodimlari qatorida malakalarini oshirish bilan shug’ullanishmoqda. Ayrim jamoatchilik muzeylari avvalgidek o’z faoliyatini kengaytirib, davlat muzeyi maqomini olmoqda. Yana bir o’ziga xos xususiyat ayrim jamoatchilik muzeylarining «davlat muassasasiga aylanishi» emas, balki o'zining maqomini saqlab, kuchli va e’tiborli muzeyga aylanish harakatidir. Masalan, qadimiy Samarqand shahrida MDH va Boltiqbo’vi davlatlari orasida yagona hisoblangan muzey joylashgan. Bu Xalqaro tinchlik va birdamlik muzeyi bo’lib, jamoat tashkiloti hisoblanadi. 18 . U mustaqillik davrida Samarqand shahridagi«Esperanto» millatlararo do’stlik klubi a’zolari tomonidan tashkil etilgan. «Xalq diplomatiyasi»ning turli xil nodir koigazmalari orasida «Jahon dastxati» loyihasi alohida o'rin tutadi. UNESCO qarori bilan Xiva, Buxoro va Termizning 2500 yilligi, Shahrisabz, Qarshining 2700 yilligini nishonlash, ushbu shaharlardagi tarixiy obidalami tiklash, restavratsiya qilish qatorida, u yerlardagi muzey ishining tubdan yaxshilanishiga, kolleksiyalarining yangi arxeologik tadqiqotlar orqali to’ldirilishiga imkon berdi.Ulardan biri Termiz arxeologik muzeyi 2001-yilning 24-oktabrida tashkil etilib, o’z faoliyatini 2002-yil 2-apreldan boshlagan. Termiz arxeologiya muzeyi O’rta Osiyodagi yagona arxeologiya muzeyi hisoblanadi. Ushbu zamonaviy inshoot sharqona me’morchilik uslubida qurilgan boiib, kirish zali, 9 ta asosiy zal va ustunlar bilan bezatilgan galereyadan iborat. Mustaqillik sharofati bilan O’zbekistonda yana bir tarixiy muzey Qatag’on qurbonlari xotirasi muzeyi ochildi. Ushbu muzey mustabid sovet tuzumi davrida qatag’on etilgan fidoyi vatandoshlarimizning xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan. Mazkur muzey 2002-yil 8-noyabrda tashkil etilgan. __________________ 18.Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015 16 bet 2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylar faolyati 18 O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Respublika «Ma’navivat va ma'rifat» Kengashi, «Shahidlar xotirasi» xayriya jamg’armasi Fanlar akademiyasi tarkibiga kiritildi. Qatag’on qurbonlari xotirasi muzeyining asosiy vazifasi quyidagilardan iborat: qatag’onchilik siyosatining paydo bo’lish sabablari va oqibatlarini tadqiq etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish; qatag'on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularni yod etish bilan bog’liq ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni amalga oshirish va targ’ib etish, muzey zaxiralari va ekspozitsiyalarini mamlakat hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqa eksponatlar bilan muntazam ravishda boyitib borish kabilar shular jumlasidandir. So'nggi yillarda tashkil etilgan muzeylardan biri Tasavvuf tarixi muzeyi bo’lib, u tasavvuf ilmining O’rta Osiyodagi yirik namoyandasi va xo’jagon tariqati asoschilaridan Abduxoliq G ‘ijduvoniyning 900 yilligi va Bahouddin Naqshbandiy tavalludining 685 yillik yubileylari munosabati bilan ochildi. Undagi ekspozitsiyalar VII asrdan to XXI asr boshlariga qadar bo’lgan davni qamrab olgan. Tasavvuf ta’limotining mohiyatini ochib bergan buyuk ilohiyotchi, faylasuf Abu Homid G'azzoliyning «Ayuha-l-valad» va «Ihyo ulum addin» asarlari fotonusxasi muzey eksponatlarida namoyish etilmoqda. Abu Homid G ‘azzoliy islom aqidaparastlari bilan hurfikrli tasavvuf ahli o ‘rtasida vujudga kelgan jarlikni bartaraf etishga harakat qilib, islom aqidalarini so’fiyona g’oyalar bilan uvg’unlashtirishga muvaffaq bo’lgan buyuk mutafakkirdir. So’fiyona g’oyalami o’zining «Devoni hikmat» asarida nazmiy bayon etib bergan Ahmad Yassaviy faoliyatini aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey zallaridan munosib o’rin olgan. Xojagon tariqati asoschisi Abduxoliq G’ijduvoniy va uning ustozi Yusuf Hamadoniy ma’naviy faoliyatiga doir qo’lyozmalar, turli maishiy-xo’jalik buyumlari alohida vitrinada joylashgan. Bugungi kunda mazkur muzeyning O’zbekistondagi tasavvuf tarixini o’rganish va targ’ib etishda ahamivati kattadir. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Amir Temur va temuriylar davrida ilm-fan, maorif va madaniyatning yuksak darajadagi targ’ib qilish, chuqur insonparvarlik bilan sug’orilgan tarixiy yutuqlarimiz va an’analarimiz asosida yosh avlodni 19 vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 14-martdagi 99-sonli qaroriga binoan juda qisqa muddatda Toshkent shahrida barpo etildi. Muzey xalqimiz va xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan mehmonlar ishtirokida 1996- yilning 18- oktabrida tantanali ravishda ochildi. 19 O’zbekiston Tasviriy san’at galereyasi. O’zbekiston Tasviriy san’at galereyasi 2004-yili Toshkent shahrida ochildi. Galereya binosi qisqa muddat ichida qurib bitkazilgan boisa-da, xalqaro standartlarga javob beruvchi eng zamonaviy texnika vositalari bilan jihozlangan. U yerda o'matilgan eng zamonaviy jihozlar eksponatlarni namoyish etish va asrash uchun zarur bo’lgan eng qat’iy harorat, namlik tartiblarini ta’minlash va qo’riqlash shartlariga rioya etish imkomni beradi.San’at galereyasida ma'ruzalar va kinozallar, kutubxona, mohir usta studiyasi, ustaxonalar o’rin olgan. Shubhasiz, bu ko’rgazmalar yangi majmuani xalqaro darajadagi san’atshunoslik markaziga aylantiradi. Uning ekspozitsiya-ko’rgazma maydoni 3500 kvadrat metrga teng. Shuningdek, galereya zarur texnikaviy uskunalar bilan jihozlangan majlislar zaliga ega bo’lib, bu yerda ko’rgazmalar, taqdimot marosimlari, seminarlar, amaliy uchrashuvlar, filmlar namoyishlari va boshqa tadbirlar o’tkaziladi. Tasviriy san’at galereyasi zallarida XX asr boshidan hozirgi kungacha yaratilgan O’zbekiston tasviriy san’ati asarlarining boy to’plami, shuningdek O’rta Osiyoda zarb etilgan noyob tangalar kolleksiyasi namoyish etilmoqda. 20 Muzeydagi Temuriylar tarixiga oid noyob eksponatlar O’zbekiston viloyatlaridagi yirik muzeylardan keltirilgan, shuningdek, 1996-yilda Parijda Amir Temur tavalludining 660 yilligiga bagishlab o’tkazilgan ko’rgazmadagi ___________________ 19 O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 14-martdagi 99-sonli qarori 20 O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-sentyabrdagi 425-sonli qarori eksponatlar ham muzeyga o'tkazilgan. Muzeyda arxeologiya, etaografiya, numizmatika yodgorliklari, qo’lyozmalar, tasviriy san’at namunalari bor. Muzey 20 xazinasida O’zbekiston tarixini aks ettiruvchi 3 mingdan ortiq ashyolar saqlanadi. Shundan «Asosiy fond»ga 1971 ta, «Yordamchi fond»ga 1090 ta ashyo kiritilgan. Hozirgi kunda muzey ekspozitsiyasidan 1700 dan ortiq eksponat joy olgan. Bular - Amir Temur va temuriylar davri tarixiga oid qoiyozmalar, yozishmalar, kumush va mis tangalar, Go’ri Amir maqbarasidan olingan ashyolar, sopol va mis buyumlar, me’moriy qoplamalar, XIX-XX asrlarga oid kitoblar, tangalar va etnografiyaga oid buyumlar va h.k. Muzey xazinasida O’zbekiston aholisi hamda chet davlatlarning sovg’alari ham mavjud. Muzeyning keng ko’lamli ishlarini 2017-yilgi hisobotni tahlil qilish orqali ham kuzatishimiz mumkin. 21 ___________________________ 21 . Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020 26 bet Xulosa 21 Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi o`zgarishlarni amalga oshirish jarayonida, jamiyat a`zolarini, demokratik tafakkur va milliy g’oya ruhida tarbiyalash vazifalarini bajarishda biz yuqorida ko`rib chiqdik, muzeylarning ahamiyati ortib bormoqda. Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma`naviyatini uning tarixi o`ziga xos urf-odat va an`analari, hayotiy qadriyatlardan ayri holda tasavvur etib bo`lmaydi. O`zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy me`moriy yodgorliklar millatning madaniy uyg’onishi, milliy g’oyani targ’ib etish, xalq ongida milliy g’urur va qadriyatlarni kuchaytirishda, mustaqillik g’oyalariga sodiqlik hissiyotini, demokratiya va taraqqiyotga ishonchni mustahkamlashda muxim rol o`ynaydi. Bu borada prezident Islom Karimovning “Tarixiy xotirasiz barkamol kishi bo`lmaganidek, o`z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo`lmaydi”, “Tarix-xalq ma`naviyatining asosidir”, “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, “O`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi”, “Inson uchun tarixdan judo bo`lish-hayotdan judo bo`lish demakdir” 22 degan ahamiyatga molik so`zlari muzeylar va muzey xodimlari uchun dasturamal bo`lib xizmat qilmoqda.Ajdodlarimizdan meros qolgan nodir-noyob eksponatlarni asrab – avaylashimiz, asrlar osha salobat to`kib bizgacha etib kelgan me`moriy obidalarimizni, arxeologik yodgorliklarimizni himoya qilishimiz, shuningdek, ikkinchi jahon urushi davri, azob-uqubatlari, xalqlarimizni matonatli jasoratlari bosib o`tgan hayot yo`llarini atroflicha o`rganishimiz hamda kelajak avlodlarga etkazishdek muqaddas ishlarni amalga oshirishimiz zarur. Mustaqilligimiz sharofati tufayli mamlakatimizda insonni e`zozlash, milliy va ma`naviy qadriyatlarimizni tiklanishiga katta e`tibor qaratilmoqda. Shu jumladan Namangan viloyat hokimligining bevosita rahbarligi ostida viloyatning “Ikkinchi jahon urushi”ga, “Qatog’on qurbonlarini yod etish”ga oid yo`nalishlarni o`rganish, urush ishtirokchilarining hayot yo`lini jangovor ishlarini umumlashtirish, tiklash ______________ 22.Karimov I. А. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.. –Toshkent: O zbekiston, 1998. – 31b ʼ ʼ bo`yicha keng ko`lamli, xayrli ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. Bunda ayniqsa viloyat “Xotira va qadrlash uyi” ilmiy xodimlari O`zbekiston Respublikasi yoshlar 22 ishlari ishlari agentligida olib borayotgan ishlari diqqatga sazovordir. Vatan tarixi, xotirasi aynan muzeylarda aks etadi. Respublikamizda faoliyat olib borayotgan 80 dan ortiq davlat muzeylari turli toifalarda va turli yo`nalishlarda bo`lib, bugungi kunda xalqimiz va turli mamlakatlardan tashrif buyurgan ziyoratchilarning ham ma`naviy, ham ma`rifiy jihatdan ongini, ruhiyatini boyitishda muhim amaliyot kasb etmoqda.2008 yil “Muzeylar to`g’risida”gi Qonun qabul qilindi. Bu esa muzey xodimlari faoliyatini yanada jonlantirish bilan birga mas`uliyatini ham oshirdi. Muzey xodimlari faoliyati, muzeylarga oid bukletlar, kitoblar, suratlar ko`rgazmasi tashkil etib borilmoqda. 23 Umuman axolini, o`quvchi yoshlarni tarbiyalashda muzeylarning roli beqiyosdir. Chunki barcha eksponatlarda tarixiy jarayon, ajdodlar nafasi bor. Ular qoldirgan ma`naviyat, boy merosni avaylab-asrash, avlodlarga etkazish esa muqaddas burchimizdir. Ushbu bitiruv ma`naviy ish mavzusining tahlili, shunday xulosalarga kelishimizni va shu yuzasidan quyidagi taklif va istaklarni keltirib chiqardi: - Mustabid- sovet davrida muzeylarining ijobiy jihatlaridan tashqari salbiy tomonlari ham kuzatildi. Muzeylarning rivojidagi etakchi o`rin mutaxasislar emas, kompartiya va uning rahbarlari egalladi. Muzeylarning asosiy yo`nalishlari xalqni kommunistik ruhda tarbiyalashdan iborat bo`ldi. Ma`muriy yodgorliklar (masjid va madrasalar) ombor, yotoqxonalar va boshqa narsalarga aylantirildi va hakazo. - O`zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, muzey ishiga davlat siyosati darajasida e`tibor qaratildi. - Muzeylarni ixtisoslik bo`yicha malakali kadrlar bilan ta`minlash zarur; ______________ _ 23 Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T-2020 7 bet Foydalanilgan adabiyotlar: 23 I.Rahbariyadabiyotlar. 1. O’zbekiston Respublikasi Qonuni, Muzeylar to’g’risida 12.09.2008 yildagi O’RQ-177 son Toshkent sh. 2. O’zbekiston Respublikasi prizidenti Farmoni 12.01.1998 PF-1913-son 3. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Temuriylar tarixi davlat muzeyi”ni tashkil etish to’g’risidagi 1996-yil 14-martdagi 99-sonli qarori 4. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ O’zbekiston Tasviriy san’at galereyasi”ni tashkil etish to’g’risidagi 2004-yil 10-sentyabrdagi 425-sonli qarori 5. Karimov I. А. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.. –Toshkent: O zbekiston, 1998. ʼ ʼ 6. Karimov I. А. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishkonsepsiyasi//www.gov.uz. 7. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz.Т-2017 O’zbekiston. II.Ilmiy adabiyotlar. 1. Rahmonov R. O’zbekiston muzeyshunoslik tarixi. T-2015. 2. Bobojonov B. Tarixiy muzeylarning rivojlanishi. T-2018. 3. Mo’minov I. O’zbekistondagi madaniy merosning muzeylardagi aks ettirilishi. T- 2020. III . Xorijiy adadiyotlar . 4 . Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары. -М., 1976. 5. Булатова В.А., Шишкина Г.В. Самарканд. Музей под открытым небом. - Т., 1986. IV . Internet ma ’ lumotlari . 1. Wikipediya . uz 2. Google . akademiya . uz 3. arxiv . uz 24 MUNDARIJA : Kirish…………………………………………………………………………....3-4 I bob Turkiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamyati……………….....5-15 1.1 Muzey turlari. Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar………….5-8 1.2. O’zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati…..9-15 II bob Turkistoda tashkil etilgan muzeylar faolyati…………………………...16-21 2.1. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar…..16-18 2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylar faolyati……………… 19-21 III.Xulosa…………………………………………………………………...…22-23 IV.Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………….24 25

MUNDARIJA

Kirish

I bob Turkiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamyati

1.1 Muzey turlari. Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar

1.2. O’zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati

II bob Turkistoda tashkil etilgan muzeylar faolyati

2.1. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar

2.2. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan muzeylar faolyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить