Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi mazmunini uzviyligi va uzluksizligini ta`minlashning metodik asoslari - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	160.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi mazmunini uzviyligi va uzluksizligini ta`minlashning metodik asoslari

Купить

Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi mazmunini uzviyligi va uzluksizligini ta`minlashning metodik asoslari

MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………3-7 1 – BOB. TA`LIM TIZIMINI MODERNIZATSIYALASHDA UZLUKSIZLIK VA UZVIYLIK TAMOYILLARINING USTUVORLIGI 1.1. Ta`lim mazmuni va maqsadlari orasidagi uzviylikni ta`minlashning pedagogik va didaktik asoslari ……………………………………………… 8-16 1.2. Ta`lim mazmunini belgilash hamda о`qitish samaradorligini aniqlashning tashkiliy pedagogik meyorlari ……………………………………………… 17-24 2 – BOB. UMUMIY О`RTA VA О`RTA MAXSUS TA`LIM TIZIMI FIZIKA KURSI DASTURLARI UZVIYLIGI VA UZLUKSIZLIGINI TA`MINLASHNING METODIK ASOSLARI. (MEXANIKA BО`LIMI MISOLIDA) 2.1. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi dasturi mazmunining uzluksizligini hozirgi axvoli taxlili …………………………. 25-34 2.2. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi dasturi uzviyligini ta`minlash yо`

Kirish Respublikamizda ta`lim sohasining isloh qilinishi munosabati bilan umumiy о`rta ta`lim, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi tarkibiy tuzilishi va mazmunini hozirgi davr talablariga mos ravishda takomillashtirish modernizatsiyalash, uzviyligini ta`minlab ishlab chiqish zaruriyati vujudga keldi. Prezidentimiz I. A. Karimov bu ustuvor vazifa haqida “Kadrlar tayyorlash tizimining shakllanishi va faoliyat ko`rsatishining asosiy tamoyillari: - Barcha turdagi ta`lim muassasalarida uzluksiz ta`lim, fan va ishlab chiqarish salohiyatidan samarali foydalanish - Ta`lim tizimini tuzilishi, maqsad va mazmun jihatidan isloh qilish. Demakki, zamonaviy ta`lim tizimini isloh qilish, zamon talablariga mos kadrlar tayyorlash ishini yo`lga qo`yish faoliyatimizning bosh yo`nalishi bo`

Ushbu yangilangan fizika ta`limi mazmunining ahamiyati uning fan–texnika taraqqiyotida, ishlab–chiqarish sohalarida va kundalik hayotda tutgan о`rni bilan belgilanadi. Majburiy ta`lim muassasalarining fizika ta`limi uzviylashtirishi umumiy maqsadlarga xizmat qilishi ya`ni, о`quvchilarning ilmiy dunyoqarashini, о`z–о`zini anglash salohiyatini shakllantirish va о`stirish, ularda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalash hamda ijtimoiy hayotlari uchun zarur bо`lgan bilimlarni о`rgatish hamda malaka va kо`nikmalarni shakllantirishi lozim. О`tgan davr ichida respublikamizda bir qator jahon andozalariga mos korxonalarning ishga tushirilishi, masalan, Asakadagi avtomobil, Buxora neftni qayta ishlash, Qо`ng`irot soda zavodlarini hamda SHо`rtan kimyo majmuasini va 800 mvt quvvatga ega bо`lgan

tashkiliy pedagogik meyorlari G. B. Skok, A. YE. Kryukova, B. Y. Farberman, I. Chichel N. S. Saidaxmedov kabi olimlarning tadqiqot ishlarida yoritilgan. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi uzviyligi va uzluksizligini fizikaning mexanika bо`limi misolida kо`rsatib berish, shu asosda о`qitishda о`zaro aloqadorligini ta`minlashning nazariy asoslarini aniqlash hamda fizika ta`limida uzviylik va uzluksizlikning о`quv jarayoniga qо`llashga yо`naltirilgan ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish. Bitiruv malakaviy ishning obe`kti. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimida fizika ta`limiga uzviylik va uzluksizlikni ta`minlashga yо`naltirilgan о`quv jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning predmeti. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizik

yо`naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlar, tadqiqot muammosiga oid ilmiy-metodik pedagogik adabiyotlarga tayanilgan. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. Zamonaviy ta`limni tashkil etishga qо`yiladigan muhim talablardan biri – ta`lim tizimi uzluksizligini ta`minlash. Umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi uzviyligi va uzluksizligini fizikaning mexanika bо`limi misolida kо`rsatib berish, shu asosda о`qitishda о`zaro aloqadorligini ta`minlashning nazariy asoslarini aniqlash hamda fizika ta`limida uzviylik va uzluksizlikning о`quv jarayoniga qо`llashga yо`naltirilgan ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish. Fizika ta`limini uzviylik asosida tashkil etish, shu asosda ta`lim tamoyillari va о`qitish metodlarining о`zaro aloqadorligini ta`minlash dolzarb ped

uzviyligi va uzluksizligini ta`minlash fizikaning mexanika bо`limi misolida kо`rsatib berilgan, umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi mazmunini uzluksizligini hozirgi ahvoli tahlil kilingan, umumiy о`rta va о`rta maxsus ta`lim tizimi fizika kursi uzviyligini ta`minlash yо`llari yoritilgan. 7

I BOB. TA`LIM TIZIMINI MODERNIZATSIYALASHDA UZLUKSIZLIK VA UZVIYLIK TAMOYILLARINING USTUVORLIGI 1.1. Ta`lim mazmuni va maqsadlari orasidagi uzviylikni ta`minlashning pedagogik va didaktik asoslari Respublikamizda ta`lim sohasining isloh qilinishi munosabati bilan umumiy о`rta ta`lim, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi tarkibiy tuzilishi va mazmunini hozirgi davr talablariga mos ravishda takomillashtirish modernizatsiyalash, uzviyligini ta`minlab ishlab chiqish zaruriyati vujudga keldi. Bunda, albatta, yо`nalishlarga mos uzluksiz fizika ta`limi mazmunini, Olamning yagona fizik manzarasini shakllantira oladigan g`oyaga yо`naltirish XX1 asr ta`limi asosini tashkil qilish vazifasi qо`yildi. Bu borada tabiiy-ilmiy fanlar, birinchi navbatda fizika fani yuqori о`rinni egallay

о`rgatish hamda malaka va kо`nikmalarni shakllantirish lozim. О`tgan davr ichida respublikamizda bir qator jahon andozalariga mos korxonalarni ishga tushirilishi, masalan, Asakadagi avtomobil, Buxora neftni qayta ishlash, Qо`ng`irot soda zavodlarini hamda SHо`rtan kimyo majmuasini va 800 mvt quvvatga ega bо`lgan Tallimarjon IES kabi kо`plab korxonalarni ishga tushirilishi hamda ta`lim jarayonida pedagogik va axborot texnalogiyalarni shiddat bilan kirib kelishi fizika fanini yuqori saviyada о`qitish zarurligi, hozirgi davr talablarining eng muhim vazifalaridan biri ekanligi yaqqol namoyon bо`lib qoldi. Metodik adabiyotlarda «ta`lim», «ta`lim mazmuni», «ta`lim maqsadi» tushunchalari turlicha talqin qilinadi. Barcha zamonlarda ham ta`limning maqsadini belgilash davlat siyosatining ustuvor soh

oshirish vositasiga aylanadi. Chunki umumiy о`rta ta`lim jarayonining о`zi ta`lim maqsadini jamiyat tarakkiyoti talablari asosida uzluksiz muvofiklashtirishni taqozo etadi. Ta`lim maqsadi о`quv-biluv jarayoni, uning mohiyati, mazmuni, usul va vositalari, о`qituvchi-о`quvchi munosabatlari, bu tizimning samaradorligi kanday shaxs yoki mutaxassisni shakllantirishini belgilaydi. Ta`lim maqsadi ijtimoiy buyurtma asosida shaxs, davlat, jamiyat, fan-texnika hamda ishlab chikarishning umumiy tarakkiyot darajasi bilan belgilanadi. Butun ta`lim jarayoni — о`quv materialidan boshlab, ta`lim natijasigacha ta`lim maqsadidan kelib chikkan xolda belgilanadi. Didaktikaga oid adabiyotlarda ta`lim maqsadi muammosining ilmiy talqiniga juda kam urin ajratilgan. Buni mutaxassislar ham о`z vaqtida ta`kidlab о`t

ta`limning maqsadi quyidagicha belgilab berilgan: "Tо`qqiz yillik ( І-ІX sinflar) о`qishdan iborat umumiy о`rta ta`lim majburiydir. Ta`limning bu turi boshlang`ich ta`limni (І-І Vsi nflar) kamrab oladi xamda о`quvchilarning fanlar asoslari bо`yicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim, о`zlashtirish extiyojini, asosiy о`quv- ilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma`naviy-axloqiy fazilatlarni, mexnat kо`nikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof-muxitga ongli munosabatda bо`lishni va kasb tanlashni shakllantiradi. Ushbu tizimdan kо`rinib turibdiki, o`quv predmeti yoki muayyan darsning maqsadi ta`limning umumiy maqsadidan kelib chiqadigan didaktik hodisadir. Kuzatishlarimiz shuni kо`rsatdiki, ta`lim maqsadi bir tomondan ijtimoiy-siyosiy, ikkinchi

dasturlari, darslik va о`quv-metodik adabiyotlardir. О`zbek xalqining butun hayoti davomida ta`limda shaxsning odob-axloqini muntazam ryvojlantirib borish ustuvor ahamiyat kasb etadi. Natijada ta`lim jarayonida о`quvchilar muntazam xalqimizning urf-odatlari, madaniyati, tarixi, til boyliklari, odob-axloq meyorlarini о`zlashtirib boradilar. Ayni zamonda bu xolat barcha davrlarda ustuvor axamiyat kasb etib, ta`limning asosiy maqsadi barkamol shaxsni shakllantirishdan iborat ekanligini byolgilab bergan. Bundan tashqari ta`limning azaliy maqsadlaridan biri о`quvchining ona tilida fikrlashi va о`z fikrini ona tilida bayon etish kо`nikmalarini egallashiga erishishdan iboratdir. Dastlab uzok ayerlar davomida amalga oshirilgan ta`lim tarixi xamda ta`lim maqsadining rivojlanish dinamikasi haqida fi

ijtimoiy, moddiy, madaniy taraqqiyotni tamoman yangi bosqichga kо`taradigan, qator о`zgarishlarni vujudga keltira oladigan mustahkam bilim, kо`nikma va malakalarga ega bо`lishi lozim. Bu esa ta`lim maqsadiga mos keladigan ta`lim mazmunini yangi о`quv modellari vositasida ifodalashni talab kiladi. Ta`lim maqsadiga muvofiq keladigan ta`lim mazmuni va uni ifodalovchi о`quv modellari о`quv-biluv jarayonining muxim tashkiliy qismi hisoblanib, uning asosiy maqsadi о`zgarishlarni ta`lim mazmunining DTSda belgilab kuyilgan negiziga mutanosib tarzda kiritishdan iboratdir. Bugungi kunda ta`lim maqsadi asosida uning mazmunini muntazam yangilash, uning shaxsga yunaltirilgan demokratik modelini belgilab berish zaruriyati mavjud. Ta`lim maqsadiga mos ravishda о`quv-biluv jarayoni mamunida bir qator о`zg

Ta`lim maqsadiga mos tarzda turli yо`nalishda interfaol ish turlarini kengaytirishga erishish. О`quvchilarga ta`lim maqsadiga mos tarzda takdim etiladigan о`quv materiallari uzbek xalkining turmush tarzi, urf-odatlari, mentaliteti, ma`naviy-madaniy xayoti, mashgulotlari, yashash xududi bilan chambarchas bog`langan, ularni о`quvchi kо`z о`ngida gavdalantira oladigan bо`lishiga erishish. O`quv-metodik majmualar tarkibida beriladigan о`quv materiallari, ta`limiy topshiriklar, didaktik ishlanmalar, savol va topshirikdar, mustaqil ishlar, uy vazifalari, о`quvchining individual bilim olishi, voqea-xodisalarni taxlil qilishi, egallagan bilimlarini amalda qo`llashi uchun qulay bо`lishini ta`minlash. Ta`lim maqsadidan kelib chikqan xolda о`quvchining mustaqil bilim olishini tashkil etish orkali ta`

T a`lim maqsadi bilan uning mazmuni orasidagi mutanosiblikni ta`minlashda kuyidagilarni e`tiborga olish lozim: 1. Amaliy ahamiyatga ega bо`lgan didaktik ishlanmalarni ta`lim maqsadiga mos tarzda tanlash. 2. Ta`lim mazmuni asosida tanlangan anik о`quv modellarini belgilab berish. Kelajakda ta`lim mazmunini uning maqsadiga muvofik tarzda belgilash uchun kuyidagilarga asoslanish lozim: 1. Muayyan о`quv predmeti bо`yicha ta`lim maqsadiga mos keladigan ta`lim mazmunini belgilash uchun о`quv materiallarini uygunlashtirish yо`lini tanlash. 2. Ta`lim mazmunida fanlararo alokadorlikni ta`minlash. Ta`lim mazmunini uning maqsadiga muvofik tarzda belgilash uchun о`quv fanlari maqsadlarini chukur taxlil kilish talab etiladi. Bunda ta`lim-tarbiyaning birligi maqsadi ustuvor bо`lishi lozim. Ta`lim mazmun

yangilanishi mumkin. Ta`lim mazmuni maktab darsligiyu qо`llanmasi, dasturu yо`riqnomasi, metodik tavsiyalardan boshlab oddiy amaliyotchi о`qituvchining kasbiy kо`nikmalarigacha singib ketgan. Ularni bir farmon yoki karor bilan yangilab bо`lmaydi. Ta`lim mazmunini yangilamasdan turib, uning maqsadiga erishib bо`lmaydi. Ta`lim maqsadi bilan mazmuni о`zaro mutanosib bо`lmog`i lozim. Mana shu mutanosiblikni ta`minlash maqsadida mustakillik yillarida Respublikamizda ta`lim mazmunini yangilash soxasida keng kо`lamli tadkikot ishlari amalga oshirilmokda. Bugungi kunga kelib ta`lim mazmuni muayyan darajada yangilandi. Bu ta`lim sifatini takomillashtirish nuktai nazaridan muxim axamiyatga ega. Umumiy о`rta ta`lim tizimining maqsadi muayyan meyoriy hujjatlarda, mazmuni esa DTSlar, о`quv dasturlari,

1. 2§. Ta`lim mazmunini belgilash hamda о`qitish samaradorligini aniqlashning tashkiliy pedagogik meyorlari Bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyat qaror topayotgan hozirgi tarixiy sharoitda ta`lim-tarbiyaga bо`lgan talablar va shart-sharoitlar tubdan о`zgardi. Kо`pgina nazariy, metodologik, pedagogik-psixologik, tashkiliy-metodik, ijtimoiy- iktisodiy, siyosiy asoslar qaytadan ijodiy ravishda chuqur anglab olishni talab etmoqda. Yaqin yillargacha pedagog va psixologlarning didaktikaga aloqador izlanishlarida asosiy e`tibor «ta`lim oluvchilarni bilim va malakalar bilan qurollantirish»dan iborat ekanligi ta`kidlangan. Ammo shaxsni tarbiyalash, xususan uni rivojlantirishning о`rni va ahamiyati kamaytirildi. Endilikda pedagogik fanlar nazariy yо`nalishlari modernizatsiya qilinmoqda. Shunga kо`

Tayanch о`quv reja asosida mintaqaviy va hatto har bir alohida ta`lim muassasasi о`quv rejasini loyihalashning nazariy-metodologik va tashkiliy- pedagogik qoidalarini ishlab chiqish bilan bog`liq tadqiqotlar qilinishi lozim. Hozirgi kun va yaqin kelajakda «ma`lumot», «о`qitish», «ta`lim», «tarbiya», «savodli», «savodsiz», «о`quv dasturi», «о`quv materiali», «о`quv fani», «ta`lim jarayoni», «о`quv-tarbiya jarayoni», «umumiy ta`lim», «ta`lim oluvchining ma`lumotliligi» kabi kо`pgina tushunchalar, atamalar, kategoriyalarga oid ta`riflarni oydinlashtirish lozim. Uzluksiz ta`lim tizimi barcha bosqichlari (oila va maktabgacha, umumiy о`rta, о`rta maxsus va oliy ta`lim)ning mohiyati, maqsadi hamda vazifalari ifodalangan konsepsiyata`lim tizimiga tadbiq qilinmoqda. Mazkur konsepsiya «Kadrlar tayyo

shaxsni kamol toptirish» ta`lim maqsadining konseptual mohiyatini ifodalaydi hamda ta`lim sifatining davlat meyori (standarti)ni belgilashga asos bо`ladi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» hamda «2004-2009 yillarda maktab ta`limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturi»da belgilangan bosh maqsad alohida о`quv fanlarining konsepsiyalari, dasturlari va kurslari osha har bir dars mashg`ulotiga qadar oydinlashadi. Shu tarzda maqsad, vazifa, vosita va usullar belgilanadi. Ta`limning davlat ta`lim standarti esa ta`lim oluvchi bilimi sifatiga bо`lgan talabning eng quyi (minimum) darajasini ifodalaydi. Demak, ta`lim mazmunini ta`lim maqsadi boshqarsa, uning kо`lamini davlat ta`lim standarti belgilab beradi. Davlat ta`lim standarti talabidagi ta`lim sifati quyidagi tarkibiy kicm (komponent)lar

oluvchi, talaba, jamiyat)ning munosabatlari yashirin tarzda shartli doiradan chiqmas edi. Lekin bilimlar asosiy ishlab chiqarish kuchlaridan biriga aylangan va hatto, kapital bо`la oladigan hozirgi paytda mazkur munosabatlar sifat jixatdan boshqa darajaga kо`tarilishi lozim. Avvalo, ta`limning saviyasi va sifatini oshirishni ta`minlash uchun dastavval, uning sifatini nazorat qilish mexanizmini takomillashtirish zarur. Ta`limning boshkaruv bо`g`inlari ta`limni nazorat etishga oid xilma-xil ishlarni bajarsalarda, ta`lim sifati va saviyasini nazorat qilishda birgina hisobot-statistika bilan kifoyalanmaslik lozim. Chunki, bunday nomukammal, eskirgan mexanizmlar vositasida ta`lim sifatini nazorat qilish bilan haqiqiy ahvolni bilib bо`lmaydi. Ta`lim sifatining haqiqiy holati faqat davlat ta`lim

Nazoratning shakllari sodda, ixcham, tejamli, kо`rsatmali, obyektiv mezonlarga asoslangan bо`lishi kerak  nazoratni qonuniy asosda amalga oshirish;  nazoratning rejaliligi, ta`lim tizimi bо`g`inlarining о`zaro uzviyligi va uzluksizligi;  muntazamlik, maqsadga yо`naltirilganlik;  hamma joyda yalpi amalga oshirilishi;  oshkoralik;  komplekslik, ishlab chiqaruvchi va iste`molchi (ta`lim muassasasi va ta`lim oluvchi)ga tegishli kо`rsatkichlarning qamrab olinishi;  nazorat jarayonida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga yо`nalganlik va boshqalar.. Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini boshqarishning jahon tajribasidan ma`lumki, uning taraqqiyoti istiqbolini bashorat qila olishda fuqarolarning ta`lim darajasi, saviyasi haqida yaxlit axborotga asoslaniladi. Shuning uchun xam mam

eksperimental asoslanishi lozim. Aks holda ta`lim amaliyotidagi erkinlik toptalishi, anglashilmovchilik, rasmiyatchilik va norozilik kuchayishi mumkin.. Umumiy о`rta ta`lim mazmunining kо`lamini belgilash anchagina mavhum va nisbiydir. Bu sohadagi qarashlar, bahslarning hanuz oxiri kо`rinmaydi. Binobarin, ta`limni tashkil etish, uning mazmuni va samaradorligini aniqlash taxminiyligicha qolmoqda. Ana shunday muammolar yechimi taqozosi sifatida davlat ta`lim standarti (DTS) yaratildi. Bu о`quv dasturi va darsliklarning didaktik mazmuni hamda hajmini meyorlashda asosiy vosita hisoblanadi. Ammo DTSning bu jixati uning zimmasidagi vazifalarning biri xolos. Aslida DTS vositasida ta`lim oluvchi bilimini va u orqali о`qituvchi faoliyatini aniq nazorat qilib, xolis baholashni yо`lga qо`yish bilan b

bо`lgan ta`lim oluvchi saviyasi qanday sifatlanishining reytingi ilmiy asoslanib, mezon sifatida qabul qilinishi lozim. Mazkur yо`nalishda muayyan ishlar amalga oshirilgan, ya`ni minimal meyorni tashkil etuvchi bilim, kо`nikma, malakalar monitoringi anik, ammo uning ta`lim oluvchilar tomonidan haqiqiy о`zlashtirilish darajasini sifatlash, aniqlash mezoni va uni qо`llash texnologiyasi bugungi kunda ilmiy izlanish bosqichida. Natijada ta`lim-tarbiya amaliyotida DTS qimmatini har kim о`zi tushunganicha bayon qilmoqdaki, bunda subyektivizm kuchayishi, adolat toptalishi ehtimoldan xoli emas, albatta. Darhaqiqat, ta`lim muassasalarida ta`lim oluvchiga berilayotgan bilim sifati bо`yicha turli-tuman ma`lumotnoma, axborot, hisobotlar talab qilinadi. Shunga hamohang, ta`lim oluvchilar bilimdonligini

Bilim qatori xulk ham baxolanishi va shu baxoga monand tarzda jamoa munosabatining shakllanishini his qilgan ta`lim oluvchi barcha xatti-harakatlariga tanqidiy yondashib, о`z-о`zini tarbiyalab boradi. Xulqni baholash taqozosi bilan oila, maktab, jamoatchilikning bola tarbiyasidagi hamkorligi kuchayadi. 24

2 – BOB. UMUMIY О`RTA VA О`RTA MAXSUS TA`LIM TIZIMI FIZIKA KURSI DASTURLARI UZVIYLIGI VA UZLUKSIZLIGINI TA`MINLASHNING METODIK ASOSLARI. (MEXANIKA BО`LIMI MISOLIDA) 2.1. UMUMIY О`RTA VA О`RTA MAXSUS TA`LIM TIZIMI FIZIKA KURSI DASTURI MAZMUNI UZLUKSIZLIGINI HOZIRGI AXVOLI TAXLILI Yangilangan fizika ta`limi tizimini yaratishdan asosiy maqsad: amaldagi umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limini uzviyligini ta`minlashni nazarda tutadi. Agarda yaqin yillar ichida ushbu ta`lim muassasalarida fizika ta`limi rivojlangan mamlakatlar ta`lim darajasiga olib chiqilmasa 5–10 yil ichida respublikamiz sanoat korxonalari ushbu fanlardan yetarli bilimlarga ega bо`lmagan kadrlarga duch kelib qolishlari ehtimoldan holi emas. Ammo keyingi yillarda olib borilgan i

-dunyoqarashlari tor bо`lib yaxlit bо`lmagan tushunchalardan iborat bо`lib qolayotganligi juda achinarli holdir. Shu tufayli ushbu ta`lim muassasalarida fizika о`qitilish samaradorligini oshirish va takomillashtirish bо`yicha keng qamrovli ishlar amalga oshirilayotgan bо`lsa–da, ta`lim oluvchilarning faolligini oshirgan holda ularning aql zahirasidagi bilimlar doirasini chuqurlashtirish va pedagogik texnologiyalarni joriy qilib, yangi imkoniyatlarga tayanuvchi uzluksiz о`qitish usullarni joriy etish hozirgi davrning muhim talablarini biri bо`lib qolmoqda. Amaldagi dasturda ta`lim oluvchilarni yosh psixologik va fiziologik xususiyatlari e`tiborga olinmagan. Hamma ta`lim oluvchilarni fizikaning о`rganishga bir xilda qiziqmasliklari e`tiborga olinmagan. Rivojlangan va ayrim mustaqil Hamdо`st

ma`lumot, hamda ishlab–chiqarish sohalarida va kundalik hayotda tutgan о`rni bilan belgilanadi. Shu sababli jahonda axborot texnologiyalari jadal sur`atlar bilan rivojlanib, takomillashib borishiga asosiy e`tiborni qaratish zarur. Ushbu ta`lim muassasalarida uzviylashtirilgan fizika ta`limi orqali ta`lim oluvchilar ilmiy dunyoqarashini, mantiqiy fikrlay olish qobiliyatini, о`z–о`zini anglash salohiyatini shakllantirish va о`stirish, ta`lim oluvchilarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni tarkib toptirish hamda ijtimoiy hayotlari va ta`lim olishni davom ettirishlari uchun zarur bо`lgan bilimlar о`rgatilishi zarur. Majburiy ta`lim muassasalari barcha bosqichlarida fizika ta`limi muntazam о`qitilishi lozim. Bunda asosiy e`tiborni umumiy о`rta ta`lim maktablari bosqichi fizika ta`limi mazmuni

Hozirgi kunda turli akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmuni qanday о`qitilishi lozimligini e`tiborga olish lozim. Ammo tabaqalashtirish deganda umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari ta`lim mazmunida umumiylik g`oyasidan voz kechish degani emas. Shuning uchun, fizikaga qiziquvchan va uni chuqur о`rganuvchi ta`lim oluvchilarga, bu kursni chuqurroq tushunishlari uchun zarur imkoniyatlar yaratilib berilishi zarur. Bu esa, о`qitishning о`ziga xos maqsadi va vazifalariga hech qanday о`zgartirish kiritishni talab qilmaydi, ya`ni fizika ta`limini chuqur о`rganuvchi yо`nalishdagi sinflar va guruhlar uchun о`qitishning boshqa prinsipiga asoslangan maqsadi yoki vazifasi tanlanmaydi, balki xuddi odatdagi fizika ta`limini о`rganish darajasida o

oluvchilar qо`shimcha о`qishlari uchun materaillarni berilishi asosida davr talabiga mos pedagogik texnologiyalarni qо`llash hisobiga erishish mumkin. Ayniqsa, ushbu ta`lim muassasalarida fizika fanini о`qitish haqida pedagogika fanlari doktori professor Botir Mirzahmedovning quyidagi fikrlarini e`tiborga olish: ya`ni, ”Akademik litsey va kasb–hunar kollejlarida fizikani qanday о`qitish juda muhimdir. Ta`lim oluvchilarning fizika fanidan о`nta formulani keltirib chiqarishni yoki uning amalda qо`llanilishini bilgani bilan uning haqiqiy ma`nosini fizik mohiyatini bilmasa, unda uning birgina matematik ifodasini yozishni о`zi ahamiyatsiz. Ushbu ta`lim muassasalari fizika ta`limining vazifasi maxsus tajriba berishda emas balki, ta`lim oluvchilarda izchil mantiqan fikrlashni tarbiyalashdan ibora

Ilmiy texnika taraqqiyotini misli kо`rilmagan darajada rivojlanib ketishi, ishlab–chiqarish sohalarida va kundalik hayotdagi ulkan о`zgarishlar odat bо`lib qolgan kasb va mutaxassisliklarni yо`q bо`lishi jarayoniga sabab bо`ladi. Bu esa ushbu ta`lim muassasalarida fizikaning о`rganish darajasini ilmiy salohiyatini oshirish zarurligini taqoza etadi. Ammo fizika asoslarini ilmiy darajada bayon qilishda matematikalashtirish yoki rasmiyatchilikning zaruriyati yо`q. Fizik hodisalar mohiyati ochib berilayotganda matematikaning qо`llanilishiga katta e`tibor beriladi, lekin fizik hodisalarni mohiyatini tushuntirishda ortiqcha matematikalashtirishga berilib ketmaslik zarur. Formulalarni keltirib chiqarish hech qachon ta`lim oluvchining tabiat hodisalari mohiyatini tushunish imkoniyatini bermaydi.

–tanlangan materialni ta`lim oluvchilar uchun tushunarli darajada bayon qilish. Bu keltirilgan dalillar birinchi navbatdadagi mulohazalar bо`lib, bundan boshqa muhim fikr–mulohazalar ham mavjud. Pedagogik maqsadga muvofiqligiga: –о`quv materialining umumiy ta`lim ahamiyati, ya`ni ta`lim oluvchilarning ilmiy dunyoqarashini va mantiqiy fikrlay olish qobiliyatini rivojlantirish; –ta`lim oluvchilarga fizika fani metodlari va fizikaning asosiy tushuncha, kattalik va qonunlarga oid bilimlarni tushuntirish; –ularda milliy umuminsoniy qadriyatlarni hamda о`z–о`zini anglash salohiyatini shakllantirish va о`stirish kabilar kiradi. Amaliy ahamiyatiga, tanlangan о`quv materialining muhimligi va uning hozirgi davr talabiga mos keladigan kasb va mutaxasisliklarni tanlashda zarurligi, politexnik ahamiya

doir mazmunli о`zgartirishlar kiritilishi katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun, ushbu ta`lim muassasalari fizika ta`limida uzviylik va yaxlitlikni ta`minlash uchun fizikani qо`llanish sohalarini oshirish bilan emas balki umumiy politexnik yо`nalishni kо`rsatish muhim ahamiyatga ega. Majburiy ta`lim muassasalari fizika ta`limi mazmunida asosiy e`tiborni fizika о`quv fani sifatida tarbiyaviy natija beradigan imkoniyatlarga qaratish lozim. Fizikada matematikaning ahamiyati hammaga ma`lum. Ammo ushbu ta`lim muassasalarida fizika ta`lim mazmunini о`qitishda о`rganilayotgan hodisaning tо`liq va chuqur mohiyatini ochib bersagina matematikaga murojaat qilish zarur. Umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmunida о`rganiladigan fizik hodisalarni

1 – СЛАЙД ТАЪЛИМ ТИЗИМИДАГИ УЗИЛИШ 2 – СЛАЙД УЗЛУКСИЗ ТАЪЛИМ ТИЗИМИ ДАСТУРЛАРИ УЗВИЙЛИГИ Таъли дастурларининг ўзаро уйғунлашуви - умумтаълим дастурлари - касб-ҳунар таълими дастурлари 33Мактабгача таълим (6-7 ёшгача) Умумий ўрта таълим (1-9синфлар) Ўрта-махсус Олий таълим Олий таълимдан кейинги таълим Малака ошириш ва кадрларни қайта тайёрлаштаълим Малака ошириш ва кадрларни қайта тайёрлашУзилиш Узилиш Мактабгача таълим Таянч таълим (1-9 синфлар) Умумий ўрта таълим (10-11синфлар) Ўрта-махсус касб ҳунар таълими Олий таълим Олий таълимдан кейинги таълимОлий таълим дан кейинги таълим

3 – слайд - УЗЛУКСИЗ ТАЪЛИМНИ УМУМТАЪЛИМ ДАСТУРИ - ФАН ПРЕДМЕТЛАРИ БЎЙИЧА ЧУҚУРЛАШТИРИЛГАН АКАДЕМИК ЛИЦЕЙЛАР ТАЪЛИМ ДАСТУРИ - КАСБ-ҲУНАР ТАЛИМИНИНГ ЙЎНАЛИШЛАР БЎЙИЧА ТАЪЛИМ ДАСТУРИ 1 АКАДЕМИК ЛИЦЕЙ КАСБ-ҲУНАР КОЛЛЕЖИ УМУМ ТАЪЛИМ ДАСТУРИ 2 3 1 2 3 34М Е Ҳ Н А Т Б О З О Р И КАДРЛАР МАЛАКАСИНИ ОШИРИШ ВА ҚАЙТА ТАЙЁРЛАШ КАСБИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИ ОЛИЙ ЎҚУВ ЮРТЛАРИДАН КЕЙИНГИ ТАЪЛИМНИНГ ТАЪЛИМ ДАСТУРЛАРИ ОЛИЙ ТАЪЛИМНИНГ ТАЪЛИМ ДАСТУРЛАРИ

2-§. UMUMIY О`RTA VA О`RTA MAXSUS TA`LIM TIZIMI FIZIKA KURSI DASTURI MAZMUNINING UZVIYLIGINI TA`MINLASH YО`LLARI Yuqorida bildirilgan fikr va mulohazalarni hisobga olgan holda ta`lim muassasalarining: umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmunini uzviyligini ta`minlashning quyidagi tuzilishinitaklif etamiz: 1. 6–sinf . Fizikaga kirish (bunda mexanik, issiqlik, elektr, magnit va yorug`lik hodisalari haqida boshlang`ich umumiy tassavurlar beriladi). Umumiy o`rta ta’lim tizimiUmumiy o`rta ta’lim tizimiTa’lim mazmuni uzviyligini ta’minlovchi fundamental bilimlar Mexanika haqidagi boshlang‘ich tasavvurlar. (kengaytirilgan holda muntazam ravishda о‘rganiladi) Modda tuzilishi va uning xossalari, issiqlik, elektr va magnit hodisalari. (chuqurlash

2. 7 –sinf. Mexanika haqidagi boshlang`ich tasavvurlar kengaytirilgan holda muntazam ravishda о`rganiladi. 3. 8–sinf. Modda tuzilishi va uning xossalari, issiqlik, elektr va magnit hodisalari chuqurlashtirib о`rganiladi. 4. 9–sinf . Elektromagnit tebranishlar va tо`lqinlar. Yorug`lik hodisalari (Geometrik optika). Kvant fizikasi elementlari (atom va yadro fizikasi) haqida boshlang`ich ma`lumotlar beriladi. 5. Akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmunidan fundamental bilimlar quyidagi tartibda uzluksiz о`rganishga qaratilgan bо`lishi maqsadga muvofiq bо`ladi. 36 O ptika interferensiya, difraksiya, dispersiya, nurlanish, spektrlar, fotoeffekt, yorug‘lik dualizmi Molekulyar fizika va termodinamika moddaning mikro va makroskopik parametrlari, termodinamika qonunlari, entr

1.Mexanika –ilgarilanma va aylanma harakat qonunlari, saqlanish qonunlari, tebranish va tо`lqinlar. 2.Molekulyar fizika va termodinamika –moddaning mikro va makroskopik parametrlari, termodinamika qonunlari, entropiya, gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlarning xossalari. 3.Elektrodinamika– elektr maydon, magnit maydon, magnitlar, elektromagnit induksiya, о`zgaruvchan tok, elektromagnit tebranishlar, maydon va tо`lqinlar. 4 . O ptika– interferensiya, difraksiya, dispersiya, nurlanish, spektrlar, fotoeffekt, yorug`lik dualizmi. 5.Atom va yadro fizikasi– atomning Bor modeli, De Broyl tо`lqinlari, kvant mexanikasi asoslari, yadro tuzilishi va yadro reaksiyalari; elementar zarrachalar. 6.Olamning fizik manzarasi– olamning bilishda va jamiyat taraqqiyotida fizikaning ahamiyati, hozirgi zamon fiz

bо`limlarni tanlangan yо`nalishga moslab, izchilikka asoslangan holda о`qitish maqsadga muvofiqdir. Bunda ta`lim oluvchilar asosan quyidagilarni bilishlari zarur: fizik hodisalar, qonunlar, jarayonlar, fizik asboblardan foydalanishni va ularni amalda qо`llay bilishni hamda hodisalarni о`zaro aloqadorligini va boshqalarni. Yuqoridagi ta`lim muassasalarining har bir bosqichi va yо`nalishi bо`yicha tuzilgan dastur va tо`ldirib qayta ishlangan darsliklarda quyidagilar atroflicha chuqur о`z aksini topishi zarur: 38

–fizik hodisalar:– fizik hodisalarning sodir bо`lishini ifodalaydigan belgilar, hodisaning boshqa hodisalar bilan о`zaro aloqadorligi va hodisalardan amalda foydalanish; Ta’lim mazmunini belgilovchi omillarning о‘zaro bir-birini tо‘ldirishi Fizik hodisalarning sodir bо‘lishini ifodalaydigan belgilar, hodisaning boshqa hodisalar bilan о‘zaro aloqadorligi va hodisalardan amalda foydalanish; О‘tkazilgan fizik tajribaning maqsadi, uni amalga oshirish yо‘llari va natijalari; Fizik tushunchalarni ta’rifi, formulalar, fizik kattaliklar, fizik kattaliklarni о‘zaro bog‘liqligi, fizik kattaliklarni birliklari va ularni о‘lchash usullari ; Qonunlarni ta’rifi va ularning matematik ifodasi; tajribalar; qonunlarning tо‘g‘riligini tasdiqlovchi omil va ularning amaliyotga qо‘llanishi; FIZIKAVIY NAZARIYAL

–tajribalar:– о`tkazilgan fizik tajribaning maqsadi, uni amalga oshirish yо`llari va natijalari; –tushunchalar:– fizik tushunchalarni ta`rifi, formulalar, fizik kattaliklar, fizik kattaliklarni о`zaro bog`liqligi, fizik kattaliklarni birliklari va ularni о`lchash usullari; –fizikaviy qonunlar:– qonunlarni ta`rifi va ularning matematik ifodasi; tajribalar; qonunlarning tо`g`riligini tasdiqlovchi omil va ularning amaliyotga qо`llanishi; –fizikaviy nazariyalar:– nazariyani tajribada isbotlanishi asosida qonunlarning kelib chiqishi va ularning qо`llanish chegarasi; –asboblar:– fizik asboblarni tuzilishi, ishlash prinsipi, chizmasi va ularning amaliyotga qо`llanishi. Dars jarayonida ta`lim oluvchilarda shakllanishi zarur bо`lgan eng muhim bilim, kо`nikma va malakalar: fizika ta`limidan о`rgani

1.KIRISH Fizika haqida. Ibn Sinoning fizika haqidagi fikrlari. Fizika nimani о`rganadi. Fizik hodisalar. Jamiyat rivojlanishida fizikaning ahamiyati. О`zbekistonda fizika taraqqiyoti. Fizik kattaliklarni о`lchash va ularni qanday qilib amalga oshirilishi. О`lchash aniqligi. 2. MEXANIKA HAQIDA BOSHLANG`ICH TASAVVURLAR Mexanika haqida. Mexanik harakat. Tekis va notekis harakat. Harakatning nisbiyligi. Sanoq sistemasi. Trayektoriy a . Tezlik. О`rtacha tezlik. Tekis tezlanuvchan harakat. Tezlanish. Tо`g`ri chiziqli harakat. Erkin tushish. Aylanma harakat. Jismlarning о`zaro ta`siri. Inersiy a . Inersiya qonuni. Massa. Kuch. Jismga ta`sir qiladigan kuch bilan uning massasi va tezlanishi orasidagi bog`lanish. О`zaro ta`sir va aks ta`sir kuchlar. Jismlarning gravitatsion о`zaro ta`sirlari. Tabiat

Jismlarning suzishi (suyuqliklarda va gazlarda). Arximed kuchi. Arximed qonuni. AKADEMIK LITSEY VA KASB–XUNAR KOLLEJLARI FIZIKA TA`LIMI MAZMUNI 1. MEXANIKA Kinematika. Fazo, vaqt, harakat. Sanoq sistemasi. Mexanik harakat. Moddiy nuqta. Kinematikaning asosiy vazifasi. Trayektoriya, yо`l va kо`chish. Tо`g`ri chiziqli tekis va notekis harakat. Tezlik. Oniy tezlik. Tezlanish. Tekis tezlanuvchan va tekis harakat. Vektor kattaliklar haqida. Fizik kattaliklarni о`lchash. Aylana bо`ylab tekis harakat. Aylana bо`ylab tekis harakatlanuvchi jismning chiziqli tezligi. Burilish burchagi. Burchak tezlik. Aylana bо`ylab tekis harakatlanuvchi jism tezlanishi. Dinamika. Harakat qonunlari. Kuch va massa haqida. Nyuton qonunlari. Nyuton qonunlarini aylana bо`ylab harakatga tatbiqi. Kuchlarning turli xillar

Gidro va aerodinamika asoslari. Harakatdagi suyuqlik va gazlardagi bosim. Bernulli tenglamasi va uning texnikada qо`llanilishi. Ta`lim oluvchilarning Mexanika bо`limidan tayyorgalik darajasiga qо`yilgan minimal talablar: –quyidagi asosiy fizik tushuncha va kattaliklarni mexanik harakatning nisbiyligi, yо`l, kо`chish, kinetik energiya, potensial energiya, inersiya, tezlik, massa, zichlik, kuch, bosim, atmosfera bosimi, quvvat, foydali ish koeffitsiyenti, tebranish amplitudasi, davri, chastotasi, bо`ylama va kо`ndalang tо`lqinlar, tо`lqin uzunligi ma`nosini bilishlari lozim; –bosib о`tilgan yо`lni, Arximed kuchini, tekis va notekis harakatda jismning tezligini, jism massasini va og`irlik kuchini bog`liqligi, og`irlik kuchi ta`sirida suyuqlik tubiga beriladigan bosim formulalarini hisoblashn

–mexanikadan egallagan bilim, kо`nikma va malakalari asosida bitta, ikkita fizik hodisalarni yoki faktlarni (ta`lim oluvchi о`z xohishiga asoslanib) tushuntirib berishi zarur. Respublikamizda ta`lim tizimini isloh qilishning sо`ngi sifat bosqichda yuqori malakali, raqobatbardosh mutaxasislar tayyorlashga zamin bо`ladigan о`qitiladigan fanlar, ularning takomillashgan dasturlari va о`qitish mazmunlari sifat jihatidan yaxshilanishi taqozo etiladi. Amaldagi takomillashtirilgan dasturlarning bir о`quv yilida sinovdan о`tkazilishi va ikkinchi о`quv yilida esa darsliklarni tajriba– sinovdan о`tkazilishi tushunarsiz holdir. Biz tavsiya etayotgan dastur loyihamiz va qayta ishlangan darsliklarimiz bilan bir vaqtda amaldagi dastur va darsliklarni tajriba–sinovdan о`tkazishga erisha olsak maqsadga muv

3.Tarozilar yordamida jismning massasini о`lchash 4.Bir xil hajmga ega bо`lgan har xil jismlarning hajmlarini va bir xil massali jismlarning massalarini taqqoslash. 5.Moddaning zichligini aniqlash usullari 6.Kuchni dinamometr bilan о`lchash. Laboratoriya ishlari: 1.Richagli tarozida jismning massasini о`lchash. 2.Moddaning zichligini aniqlash. 3*.Qattiq jismning hajmini о`lchash. 4.Prujinani darajalash va dinamometr yordamida kuchni о`lchash. MEXANIKA H A Q IDA BOSHLAN G` ICH TASAVVURLAR K I R I SH (2 soat) Mexanika haqida. Fizik hodisalarni о`rganish usullari: kuzatish va tajriba. Fizik kattaliklarni о`lchash va uni qanday qilib amalga oshirish. MEXANIK HARAKAT VA JISMLARNING О`ZARO TA`SIRI (12soat) Harakat haqida boshlang`ich tasavvurlar. Mexanik harakat va uning turlari. Mexanik haraka

Namoyish tajribalari: 1.Mexanik harakat. 2.Harakatning nisbiyligi. 3.”Sanoq sistemasi” kinolavhasi. 4.”Kuchlarni qо`shish” kinolavhasi. 5.Akselerometr bilan tezlanishni о`lchash. 6.Jismlarni havoda va havosi siyraklashgan fazoda suzishi. 7.Inersiyaning namoyon bо`lishi. 8.Jismlarning massasini taqqoslash. 9.Kuchni о`lchash. 10.О`zaro teng ta`sir etuvchi kuchlarni qо`shish. 11.Vaznsizlik. 12.Elastiklik kuchining prujinaning deformatsiyasiga bog`liqligi. 13.Sirpanish va dumalanish kuchi. Laboratoriya ishlari: 1.Tekis xarakatni о`rganish. 2.Prujinaning bikrligini о`lchash. 3.Sirpanish ishqalanish koeffitsiyentini aniqlash. MEXANIK ISH VA QUVVAT. ENERGIYA ( 10 soat ) Mexanik ish. Quvvat. Oddiy mexanizmlar. Richagning muvozanat shartlari. Mexanizmlardan foydalanishda ishlarning tengligi. Mexani

5.Richagning muvozanat shartlarini tushuntirish. MEXANIK TEBRANISHLAR VA TО`LQINLAR (10 soat) Mexanik tebranishlar. Tebranma harakat. Tebranishlar amplitudasi, davri, chastotasi. Majburiy tebranishlar. Rezonans. Mexanik tо`lqinlar. Kо`ndalang va bо`ylama tо`lqinlar. Tо`lqin uzunligi. Tо`lqin uzunligining tarqalish tezligi va davriga (chastotatasiga) bog`liqligi. Tovush. Tovush tо`lqinlari. Tovush tezligi. Tovush qattiqligi va balandligi. Tovushning qaytishi. Aks–sado. Namoyish tajribalari: 1.Tebranishlar ossilogrammasi. 2.Tebranishlar amplitudasi. 3.Tebranishlar davri va chastotasi. 4.Sо`nuvchi tebranishlar. 5.Majburiy tebranishlar. 6.Rezonans hodisasi. 7.Kо`ndalang va bо`ylama tо`lqinlarni kuzatish. AKADEMIK LITSEYLAR VA KASB–HUNAR KOLLEJLARI UCHUN FIZIKA TA`LIMI DASTURI 1–variant 1–KURS

2.Harakatning nisbiyligi 3.Sanoq sistemasi (vidio lavha) TО`G`RI CHIZIQLI TEKIS VA NOTEKIS HARAKAT Tо`g`ri chiziqli tekis harakat. Tо`g`ri chiziqli tekis harakatda tezlik. Tо`g`ri chiziqli tekis harakatda kо`chish. Kо`chish. Harakatning grafik ravishda tasvirlash. Tо`g`ri chiziqli notekis harakat. Tо`g`ri chiziqli notekis harakatda tezlik. Tо`g`ri chiziqli tekis о`zgaruvchan harakat. Tekis о`zgaruvchan harakatda tezlik. Tekis о`zgaruvchan harakatda tezlanish. Tezlanish. Tо`g`ri chiziqli notekis harakatda jismning bosib о`tgan yо`li. Jismlarning erkin tushishi. Namoyish tajribalari: 1.Tо`g`ri chiziqli tekis harakat 2.Tekis harakatda tezlik 3.Tekis о`zgaruvchan harakatda oniy tezlikni aniqlash 4.Akselerometr yordamida tezlanishni о`lchash 5.Jismlarning havoda va havosi siyraklashgan fazoda

Kuch momenti. Kuchlarni qо`shish. Jismlarning о`zaro ta`siri. Massa. Harakat qonunlari. Nyutonning birinchi qonuni – inersiya qonuni. Nyutonning ikkinchi qonuni. Kuchni о`lchash. Kuchlarning qо`shish va ayirish. Nyutonning uchinchi qonuni. Elastiklik kuchi. Reaksiya kuchi. Nyuton qonunlarining aylana bо`ylab harakatga tatbiqi. Galileyning nisbiylik prinsipi. Namoyish tajribalari: 1.Kuchni о`lchash. 2.Kuchlarni qо`shish. 3.Jism massalarini taqqoslash. 4.Nyuton qonunlari (vidio lavhasi). 5.Deformatsiyalangan sterjenning elastiklik kuchi. 6.Guk qonuni. 7.Galileyning nisbiylik prinsipi (vidio lavhasi). Laboratoriya ishlari: 2.Elastiklik kuchini aniqlash. 3.Prujinaning bikrligini aniqlash. BUTUN OLAM TORTISHISH QONUNI Butun olam tortishish qonuni. Tortishish maydoni. Og`irlik kuchi. Og`irlik.

Jismlarning о`zaro ta`siri. Energiyaning aylanish va saqlanish qonuni. Kuchning bajargan ishi. Ish va energiyaning о`zaro bog`liqligi. Mexanik energiyaning saqlanish va aylanish qonuni. Quvvat. Jismlarning tо`qnashishi. Namoyish tajribalari: 1.Harakatning bir turdan boshqa turga aylanishi 2.Energiyaning bir turdan boshqa turga aylanishi 3.Ish bajarganda jism energiyasining о`zgarishi Laboratoriya ishlari: 5.Turli sistemalarda energiyaning aylanishi va saqlanish qonuni 6.Potensial energiya va muvozanat GIDRO VA AERODINAMIKA ASOSLARI Harakatlanuvchi suyuqlik va gazlarning bosimi. Bernulli tenglamasi. Quvurdan oqayotgan suyuqlikning bosimi bilan tezligi orasidagi bog`lanishdan texnikada foydalanish. Namoyish tajribalari: 1.Kesim yuzasi turli xil bо`lgan quvurlardan suyuqlik bosim bilan tezli

4.Majburiy tebranishlar 5.Rezonans hodisasi 6.Kо`ndalang va bо`ylama tо`lqinlarning hosil bо`lishi va tarqalishi 7.Tо`lqin uzunligining tebranishlar chastotasiga bog`liqligi 8.Tebranuvchi jism tovush manbai sifatida 9.Tovush balandligini tebranishlar chastotasiga bog`liqligi 10.Tovush qattiqligining tebranishlar amplitudasiga bog`liqligi 11.Akustik rezonans 12.Ultratovushdan foydalanish AKADEMIK LITSEY VA KASB–HUNAR KOLLEJLARI UCHUN FIZIKA TA`LIMI DASTURI 2–variant 1–KURS MEXANIKA (45soat) KINEMATIKA ASOSLARI Kinematikaning asosiy tushunchalari va qo idalari. Harakat haqida umumiy ma`lumotlar. Fazo va vaqt. Kinematikaning asosiy tushunchalari: moddiy nuqta, trayektoriya, yо`l va kо`chish, ilgarilanma harakat. Vektor kattaliklar haqida. Fizik kattaliklarni о`lchash. Namoyish tajribalari: 1

Tekis о`zgaruvchan harakatda tezlanish. Tezlanish. Tо`g`ri chiziqli notekis harakatda jismning bosib о`tgan yо`li. Jismlarning erkin tushishi. Namoyish tajribalari: 1.Tо`g`ri chiziqli tekis harakat 2.Tekis harakatda tezlik 3.Tekis о`zgaruvchan harakatda oniy tezlikni aniqlash 4.Akselerometr yordamida tezlanishni о`lchash 5.Jismlarning havoda va havosi siyraklashgan fazoda suzishi 6.Erkin tushish tezlanishi Laboratoriya ishlari: 1.Tekis tezlanuvchan harakatda jismlarning tezlanishini aniqlash AYLANA BО`YLAB TEKIS HARAKAT Aylana bо`ylab tekis harakat. Aylana bо`ylab harakatlanayotgan moddiy nuqtaning tekis harakati. Aylana bо`ylab tekis harakatlanayotgan jismning chiziqli tezligi. Aylana bо`ylab tekis harakatlanayotgan jismning tezlanishi. Namoyish tajribalari: 1.Aylana bо`ylab tekis harakat

2.Kuchlarni qо`shish 3.Jism massalarini taqqoslash 4.Nyuton qonunlari (vidio lavhasi) 5.Deformatsiyalangan sterjenning elastiklik kuchi 6.Guk qonuni 7.Galileyning nisbiylik prinsipi (vidio lavhasi) Laboratoriya ishlari: 2.Elastiklik kuchini aniqlash 3.Prujinaning bikrligini aniqlash BUTUN OLAM TORTISHISH QONUNI Butun olam tortishish qonuni. Tortishish maydoni. Og`irlik kuchi. Og`irlik. Vaznsizlik va ortiqcha yuklanish. Yerning sun`iy yо`ldoshlari. Ishqalanish paytidagi harakat. Suyuqlik va gazlarda harakatlanuvchi jismga ta`sir qiluvchi kuchlar. Ishqalanish turlari. Ishqalanish kuchi. Namoyish tajribalari: 1.Tinch va sirpanma ishqalanish kuchlari 2.Ishqalanish koeffitsiyentini aniqlash Laboratoriya ishlari: 4.Sirpanma ishqalanish koeffitsiyentini aniqlash MEXANIKADA SAQLANISH QONUNLARI Me

5.Turli sistemalarda energiyaning aylanishi va saqlanish qonuni 6.Potensial energiya va muvozanat GIDRO VA AERODINAMIKA ASOSLARI Harakatlanuvchi suyuqlik va gazlarning bosimi. Bernulli tenglamasi. Quvurdan oqayotgan suyuqlikning bosimi bilan tezligi orasidagi bog`lanishdan texnikada foydalanish. Namoyish tajribalari: 1.Kesim yuzasi turli xil bо`lgan quvurlardan suyuqlik bosim bilan tezligi orasidagi bog`lanish 2.Kо`tarish kuchi MEXANIK TEBRANISHLAR VA TО`LQINLAR Tabiatda tebranma harakat. Erkin va majburiy tebranishlar. Amplituda, davr va chastota. Prujinaga osilgan yukning tebranishlari. Tebranma harakatda energiyaning aylanishi. Majburiy tebranishlar. Rezonans. Mexanik tо`lqinlar. Kо`ndalang va bо`ylama tо`lqinlar. Tо`lqin uzunligi. Tо`lqin uzunligining 1.2. Akademik litseylarda nisbiyl

10.Tovush qattiqligining tebranishlar amplitudasiga bog`liqligi 11.Akustik rezonans 12.Ultratovushdan foydalanish UMUMIY XULOSA Respublikamizda ta`lim sohasining isloh qilinishi munosabati bilan umumiy о`rta ta`lim, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi tarkibiy tuzilishi va mazmunini hozirgi davr talablariga mos ravishda takomillashtirish, modernizatsiyalash, uzviyligini ta`minlash zaruriyati vujudga keldi. Bunda, albatta, yо`nalishlarga mos uzluksiz fizika ta`limi mazmunini, Olamning yagona fizik manzarasini shakllantira oladigan g`oyaga yо`naltirish, XX1 asr ta`limi asosini tashkil qilish vazifasi qо`yildi. Bu borada tabiiy-ilmiy fanlar, birinchi navbatda fizika fani yuqori о`rinni egallaydi. Uning ta`lim–tarbiyaviy ahamiyati globallashuv davrida aynan shuni taqozo et

Yuqoridagi vazifalardan kelib chiqib, ta`lim muassasalarida fizika ta`limi mazmunini uzviyligini va yaxlitligini ta`minlash maqsadga muvofiqligi ushbu ta`lim muassasalarida fizika ta`limini о`qitilishi sharoitidan kelib chiqqan holda ayrim muammolarni hal etish lozimligini kо`rsatadi. Majburiy ta`limni barcha bosqichlari uchun yangilangan fizika ta`limi, standarti va ular asosida tuzilgan fizika ta`limi dasturini boshqatdan ishlab chiqish vazifasi qо`yildi. Ushbu yangilangan fizika ta`limi mazmunining ahamiyati uning fan–texnika taraqqiyotida, ishlab–chiqarish sohalarida va kundalik hayotda tutgan о`rni bilan belgilanadi. О`rta maxsus ta`lim muassasalarida fizika ta`limi umumiy maqsadlarga xizmat qilishi ya`ni, о`quvchilarning ilmiy dunyoqarashini, о`z–о`zini anglash salohiyatini shakllant

Ta`lim maqsadi о`quv-biluv jarayoni, uning mohiyati, mazmuni, usul va vositalari, о`qituvchi -о`quvchi munosabatlari, bu tizimning samaradorligi kanday shaxs yoki mutaxassisni shakllantirishini belgilaydi. Ta`lim maqsadi ijtimoiy buyurtma asosida shaxs, davlat, jamiyat, fan-texnika hamda ishlab chikarishning umumiy tarakkiyot darajasi bilan belgilanadi. Butungi ta`lim jarayoni — о`quv materialidan boshlab, ta`lim natijasigacha ta`lim maqsadidan kelib chikkan xolda belgilanadi. Ta`lim maqsadini tо`g`ri belgilash natijasida shaxs, davlat va jamiyat, fan, texnika, texnologiyalar hamda ishlab chiqarishni samarali rivojlantirish uchun ijtimoiy resurs, imkoniyat vujudga keladi. Ma`lumki, ta`lim maqsadi ta`lim mazmuni, о`quv vositalari, usul va metodlarida ifodalanadi. Ta`lim vositalarining asosi

о`quvchilarga taqdim etishga erishish.  Ta`lim maqsadiga mos keladigan ta`lim mazmunini belgilashda о`qitish texnologiyasi va о`quvchi tomonidan bajariladigan ta`limiy topshiriklarni aniq rejalashtirish.  Ta`lim maqsadiga mos tarzda turli yо`nalishda interfaol ish turlarini kengaytirishga erishish. Ta`lim jarayonining ta`lim maqsadiga mos kelishini ta`minlash uchun kuyidagilarga erishish lozim:  Ijtimoiy talab va ta`lim maqsadidan kelib chiqqan holda ta`lim mazmuniga asoslangan yangi о`quv modellarini о`qitish jarayoniga tatbik etish.  Ta`lim maqsadiga mutanosib bо`lgan ta`lim mazmunining shaxsga yо`naltirilganligini ta`minlovchi yо`nalishlarini kengaytirish.  Ta`lim maqsadi va mazmunining о`quvchilarni rivojlantiruvchi axamiyat kasb etishi ularning yoshiga mosligi bilan belgilanishin

Ammo ta`lim muassasalarida fizika о`qitilish samaradorligini oshirish va takomillashtirish bо`yicha keng qamrovli ishlar amalga oshirilayotgan bо`lsa–da, ta`lim oluvchilarning faolligini oshirgan holda ularning aql zahirasidagi bilimlar doirasini chuqurlashtirish va pedagogik texnologiyalarni joriy qilib, yangi imkoniyatlarga tayanuvchi uzluksiz о`qitish usullarni joriy etish hozirgi davrning muhim talablarini biri bо`lib qolmoqda. Majburiy ta`lim muassasalari barcha bosqichlarida fizika ta`limi muntazam о`qitilishi lozim. Bunda asosiy e`tiborni umumiy о`rta ta`lim maktablari fizika ta`limi mazmuni va tarkibiy tuzilishidagi uzviylikga qaratish zarur, busiz ta`limda kutilgan natijalarga erishib bо`lmaydi. Fizika ta`limi umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb– hunar kollejla

2. 7 –sinf. Mexanika haqidagi boshlang`ich tasavvurlar kengaytirilgan holda muntazam ravishda о`rganiladi. 3. 8–sinf. Modda tuzilishi va uning xossalari, issiqlik, elektr va magnit hodisalari chuqurlashtirib о`rganiladi. 4. 9–sinf . Elektromagnit tebranishlar va tо`lqinlar. Yorug`lik hodisalari (Geometrik optika). Kvant fizikasi elementlari (atom va yadro fizikasi) haqida boshlang`ich ma`lumotlar beriladi. 5. Akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmunidan fundamental bilimlar quyidagi tartibda uzluksiz о`rganishga qaratilgan bо`lishi maqsadga muvofiq bо`ladi. 1.Mexanika –ilgarilanma va aylanma harakat qonunlari, saqlanish qonunlari, tebranish va tо`lqinlar. 2.Molekulyar fizika va termodinamika –moddaning mikro va makroskopik parametrlari, termodinamika qonunlari, entro

–texnik ijodkorlik qobiliyatini о`stirish; –nazariy olgan bilimlarining amaliyotga tatbiq etish malaka va kо`nikmalarini shakllantirish; –egallagan bilim natijalarini kundalik hayotlarida qо`llay bilishda hamda ularni ongli ravishda kasb tanlashga yо`llashdan iborat. Yuqoridagi ta`lim muassasalarining har bir bosqichi va yо`nalishi bо`yicha tuzilgan dastur va tо`ldirib qayta ishlangan darsliklarda quyidagilar atroflicha chuqur о`z aksini topishi zarur: –fizik hodisalar:– fizik hodisalarning sodir bо`lishini ifodalaydigan belgilar, hodisaning boshqa hodisalar bilan о`zaro aloqadorligi va hodisalardan amalda foydalanish; –tajribalar:– о`tkazilgan fizik tajribaning maqsadi, uni amalga oshirish yо`llari va natijalari; –tushunchalar:– fizik tushunchalarni ta`rifi, formulalar, fizik kattaliklar

qurilma yig`ishni, о`lchash asboblaridan tо`g`ri foydalana bilish, tajriba va hodisalarni kuzatish, fizik kattaliklarni о`zgarishiga qarab jadval va grafik tuzish, о`tkazilgan tajribalar asosida hisobot yoza olish, ulardan tegishli xulosalar chiqarib ularni amalda tatbiq eta olish. Mazkur tavsiya etilayotgan fizika ta`limi dasturi umumiy о`rta ta`lim maktablari, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari fizika ta`limi mazmuni uzviyligiga va yaxlitligiga asoslangan holda yaratildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО`YXATI 1. О`zbekiston Respublikasining «Ta`lim tо`g`risida»gi qonuni. Toshkent. “Sharq” 2001. 2. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T. «О`zbekiston» 1997. Toshkent. “Sharq” 2001. 3. «О`rta maxsus, kasb-xunar ta`limi tizimi uchun darsliklar va о`quv adabiyotining yangi avlodini yaratish

Moskva: «Shkolnaya pressa», 2004. 10. Yо`ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. – T. , « О`qituvchi », 2004. 11. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – T.: «Moliya», 2003. 12. Baubekova G.D., Xalikova G.T. Obrazovaniye: opit, problemi, perespektivi. – T., 2002. 13. Ziyomuhammedov B., Abdullayeva SH. Ilg`or pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. «Ma`naviyat asoslari» darsi asosida ishlangan uslubiy q о` llanma. – T., 2001. 14. Ziyomu h ammedov B., M. Tojiyev. Pedagogik texnologiya – zamonaviy о` zbek milliy modeli. Toshkent «Lider press» 2009. 15. Tajiyev M, Alimov A. Y., Kuchkarov D. U. Pedagogik texnologiya – ta`lim jarayoniga tatbi g` i. Toshkent «Tafakkur» 2010. 16. Tojiyev M., Salaxutdinov R., Barakayev M., Abdalova S. Ta`lim jarayonida zamonaviy axborot

25. Nuriddinov B. «Kasb ta`limi о`qituvchilari malakasini oshirishda faol о`qitish metodlaridan foydalanishning ilmiy pedagogik asoslari». nomzodlik dissertatsiyasi. – T.,2002. 26. Farberman B. L. Razdatochniye materiali metodicheskogo seminara po peredovim pedagogicheskim texnologiyam. – T.: 2005. 27. Il g` or pedagogik texnologiyalar asosida dars о` tish yullari. О `quv uslubiy ishlanmalar t о` plami. – T.: TDIU. 2005. 28. Axmedov SH.. Uzluksiz ta`lim, fan va ishlab chiqarishning integratsiyalashuvi. – T., 2005. 29. Shamsiyev X. Darslarni zamonaviy tashkil etishning shakl va uslublari. – Toshkent. 2005. 30. O`rta maktabda fizika o`q`itish metodikasi asoslari.- A.V.Perishkin, B.G.Razumovskiy, V.A.Fabrikant tahriri ostida.-T„ O`qituvchi, 1990. 31. Malafeev R.I. Problemnoe obuchenie fiziki.

40. G`ulomov S.S. va boshq`alar. Ta`lim tizimiga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etishdagi strategik va ustuvor yo`nalishlar.-T., 2003. 41. Evenchik E.YE., Shamash S.Y., Orlov V.A. O`rta maktabda fizika o`qitish metodikasi -Toshkent, O`qituvchi, 1989. 42. Glazunov A.T., Nurminskiy I.I., Pinskiy A.A. Metodika prepodavanii fiziki v sredney shkole.-Moskva, 1989. 43. Tarasov L.V. Sovremennaya fizika v sredney shkole.-Moskva,, Prosvesheniye, 1990. 44. G`aniyev A.G., Avliyoqulov A. K., Almardonova G. A. Fizika (2-qism). Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik.– O`qituvchi, 2006. 45. O`rta maxsus kasb-hunar ta`limining umumta`lim fanlari davlat ta`lim standartlari va o`quv dasturlari.-T: Taraqqiyot, 2001. 46. Tursunov Q.SH., Avliyoqulov A.K. Fizikadan laboratori

Купить