Uslub va mahorat (Saida Zunnunova ijodi misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	316.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Uslub va mahorat (Saida Zunnunova ijodi misolida)

Купить

U s lub va mahorat (Saida Zunnunova ijodi
misolida)
M U N D A R I J A
K I R I Sh..........................................................................................................
I. bob Saida Zunnunovaning nasriy asarlaridagi o ziga xos uslub..........‘
I. 1 Hikoya janrida ijodkorning g oyaviy konsepsiyasi............................
‘
I. 2 Adibaning qissa yaratish mahorati.......................................................
II. bob Saida Zunnunova she riyatida shoira lirik men i.....................
’ “ ”
II. 1 Shoiraning poetik obraz yaratish individualligi.............................
II. 2 Shoira dostonlarida ijodkor shaxsiyati.............................................
X U L O S A.........................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Bahor oftobining iliq haroratidan tog‘
cho qqilaridagi qorlar qatlami erib, jilg alar hosil bo ladi. Jilg alar
‘ ‘ ‘ ‘
shalolalarga, shalolalar esa daryolarga aylanadi. Daryo o tgan joyda hayot
‘
gurkiraydi. Tabiatning so lim obidalari daryolar yoqasida qad ko taradi.
‘ ‘
Ushbu misralar bugungi kunda vafo va sadoqat ramzi bo lmish nafis
‘
kechinmalar kuychisi, kuchli sabr, matonat, iroda sohibasi bo lmish o zbek
‘ ‘
adibasi va shoirasi Saida Zunnunovaga bag ishlanadi.
‘
Shoirlar ham daryo yanglig jilg alardan hosil bo ladilar. Ba zi bir
‘ ‘ ‘ ’
jilg alar qaqroq dashtlarga yetmay,yo q bo lib ketadi. Boshqalari esa qancha
‘ ‘ ‘
olis yo l bossa, shuncha qudrat va ko lam kasb etib, ulkan daryoga aylanadi.
‘ ‘
Daryolar tutashgan joyda esa dengiz tug iladi. Dengiz butun bir o lkaga suv va
‘ ‘
nur beradi, unga husn va latofat bag ishlaydi. Saida Zunnunova ham o zbek
‘ ‘
adabiyotining ulkan daryolaridan biri edi..
Shu o rinda yana ta kidlash joizki, adabiyotning insonshunoslik deb,
‘ ’
shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari deb ta riflanishi bejiz
’
emas.
Xalqimiz orasida mana shu g oyat mashaqqatli sohaga butun hayotini va
‘
noyob iste dodini bag ishlab, adabiyotimiz xazinasidan munosib o rin
’ ‘ ‘
egallagan, o lmas asarlar yaratgan buyuk so z san atkorlari yetishib chiqqani
‘ ‘ ’
bilan barchamiz haqli ravishda faxrlanamiz.
Adabiyot so z san ati azaldan xalq qalbining ifodachisi, haqiqat va adolat
‘ ’
jarchisi bo lib keladi. Bunda xalqimiz uchun xizmat qilgan shoir va
‘
yozuvchilarning o rni beqiyosdir. Zamonamizning serqirra ijodkorlaridan biri,
‘
nasrda va nazmda tanho adibamiz Saida Zunnunova ana shunday zabardast qalam
sohiblaridan biridir.
Iste dodli shoira, jozibali nasriy asarlar muallifi Saida Zunnunovaning
’
yoshlik sururi, Vatan shukuhi va mehnat nashidasini tarannum etuvchi Qizingiz
“
yozdi , Yangi she rlar , Gullar vodiysi , Qizlarjon , Bir yil o ylari
” “ ’ ” “ ” “ ” “ ‘ ”

kabi she riy to plamlari kitobxonlar tomonidan katta quvonch bilan qabul’ ‘
qilingan.
U nasrda ham sermahsul ijod etgan. Xususan, Gulbahor , Go dak hidi
“ ” “ ‘ ”
singari hikoyalar to plamida
‘ oila va muhabbat mavzulari o ziga xos badiiy ‘
bo yoqlarda ifodalangan.
‘
Ona Vatanga sadoqat, baxt va muhabbat tuyg ularini kuylagan shoiraning lirik
‘
she rlari, jozibador qo shiqlari, nasriy asarlari adabiyotimiz xazinasidan joy
’ ‘
olgan.
Nasr va nazmda barakali ijod qilgan Saida Zunnunova ijodining o ziga xos
‘
poetik xususiyatlarini o rganish va baholash, nasriy asarlarini tadqiq etish,
‘
lirikasining g oyaviy badiiy mundarijasi kabi masalalarni uslub va mahorat
‘ –
muommosi bilan uzviy holda tahlil qilish mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqotning obyekt va predmeti . Saida Zunnunovaning Gulbahor ,
“ ”
Gulxan , Olov , Buylaringdan o rgilay , Direktor kabi nasriy
“ ” “ ” “ ‘ ” “ ”
asarlari hamda, Qizingiz yozdi , Gullar vodiysi , Gulbahor , Gulxan ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
Qizlarjon , SHe rlar , Ko chalar charog on , kabi she riy
“ ” “ ’ ” “ ‘ ‘ ” ’
to plamlari, bitiruv malakaviy ishning obyekti qilib olindi
‘
Tadqiqotning maqsad va vazifalari . Mazkur ishda Saida Zunnunovning
uslub va mahoratini nasriy hamda nazmiy asarlarining tahlil qilish asnosida
o rganishni maqsad qilib oldik. Bu maqsadga erishishi uchun tadqiqot ishida
‘
quyidagi vazifalar amalga oshirildi:
- Saida Zunnunova nasriy asarlaridagi o ziga xos uslubni o rganish
‘ ‘
- Hikoya yaratishda ijodkorning g oyaviy konsepsiyasini aniqlash va tahlil
‘
qilish
- Adibaning qissa yaratish mahoratini tadqiq etish
- Saida Zunnunova she riyatidagi shoira men ini aniqlash
’ “ ”
- Shoiraning poetik obraz yaratish individualligini o rganish
‘
- Shoira dostrnlaridagi ijodkor shaxsiyatini aniqlash
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
‘ Saida Zunnunova ijodini monografik
planda tekshirgan H.Hasanovaning tadqiqotida shoira hayoti va ijodi umumiy

tarzda o rganilan. N.Rahimjonov, Sh.Hasanovning shoiraning she riyati va "Ruh‘ ’
bilan suhbat" dostoni va boshqa dostonlari haqidagi ilmiy maqolalari shuningdek,
shoira ijodini o rganishda munaqqid I.G afurovning bir qator maqola, so zboshi
‘ ‘ ‘
va takrizlari, U.Normatov, S.Mamajonov, N.Rahimjonov va boshqa
adabiyotshunoslar tomonidan turli yillarda e lon qilingan maqolalardagi fikrlar
’
qimmatlidir.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. O zbek adabiyotshunosligida yozuvchi va
‘
shoira Saida Zunnunovaning hayoti va ijodi keng o rganilgan. Bu haqda yuqorida
‘
ishning o rganilganlik darajasida to xtaldik. Ammo adiba va shoiraning ijodi
‘ ‘
misolida uning uslub va mahorati yetarlicha tadqiq etilmagan. Biz mazkur
muommo atrofida nimadir deyishga o rindik. Mana shuning o zi ishning o ziga
‘ ‘ ‘
xosligini tashkil etadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ushbu bitiruv
malakaviy ishning ilmiy xulosalarini tahlil qilib qo yidagicha amaliy
‘
ahamiyatlarini tavsiya etamiz:
- Maktab, letsey va kollejlarda Saida Zunnunovaning hayoti va ijodini
o rganishda foydalanish mumkin.
‘
- Saida Zunnunovaning adiblik va shoirlik faoliyatlari mavzuidagi
kurs ishi, referat va ma ruzalar yozishda ham mazkur bitiruv malakaviy ishdan
’
bemalol foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi . Tadqiqot kirish, har biri ikki
faslni o z ichiga olgan ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
‘
ro yxatidan iborat .
‘

I. bob Saida Zunnunovaning nasriy asarlaridagi o ziga xos uslub.‘
I. 1 Hikoya janrida ijodkorning g oyaviy konsepsiyasi
‘ .
Saida Zunnunova lirikada yetuk asarlar yaratishdan tashqari nasrda ham
barakali ijod qildi. Uning hikoyalarida ishchilar hayoti, oila, turmush va
jamiyatdagi turli masalalar yoritilgan. Sevgi, muhabbat, vafo, sadoqat, e tiqod
’
kabilar asosiy masalalar sifatida bo y ko rsatib turadi. Aksariyat hikoyalarining
‘ ‘
bosh qahramonlari ayollar bo lib, ularning jamiyatdagi faolligi va oiladagi
‘
o rnining mutanosibligi masalasi qalamga olinadi.
‘
Ma lumki, o zbek adabiyoti hikoyachiligining taraqqiyotida ajoyib hikoya
’ ‘
ustalari A.Qodiriy, A.Qahhor, G .G ulom, Oydin, Said Ahmad va boshqa
‘ ‘
yozuvchilarning xizmatlari katta. Hikoya janri o zbek adabiyotida jamiyat
‘
taraqqiyoti bilan hayot, turmush voqealarining o sishi bilan rivojlana bordi.
‘
O tgan asrda adabiyotimizda hikoyachilik janrida qalam tebratuvchi
‘
yozuvchilar soni kun sayin oshib bordi. Keyinchalik safga qo shilgan
‘
S.Anorboev, Mirmuxsin, Shuhrat, Rahmon Fayziy, Hakim Nazir, Saida
Zunnunovalar yangi yangi hikoyalar yaratdilar. Ular asosan zamonaviy mavzuga
–
murojaat qildilar. Yozuvchilarimiz badiiy shaklga jiddiy e tibor berib,
’
mahoratlarini oshira bordilar. Bu davrda yaratilgan hikoyalarda hayotdan yangicha
xislatlarni, ahloq normalarini targ ib etish, oliyjanoblik, ma naviy ulug lik,
‘ ’ ‘
yuksak insonparvarlik g oyalarini ifodalashga, yangi insonning shakllanishi, uni
‘
tarbiyalash masalasiga e tibor kuchaydi.
’
Hikoya janri taraqqiyotiga Saida Zunnunova ham o ziga xos hissa
‘
qo shdi. So zlarga hassoslik, siqiqlik, tabiiylik, yasama sun iy obrazlardan
‘ ‘ – ’
qochish Saida Zunnunova hikoyalarining husnidir. Uning hikoyalarida ma naviy
’
poklik tabassum qilib turadi. Uning qahramonlari ma naviy poklikdan olamga
’
yashnagan bir chehra bilan boqadilar, poklik ularning hayotiga fayz, farog at,
‘

dillarga osuda, o zgarmas, xiralanmaydigan bir ravshanlik bag ishlaydi.‘ ‘
Adibaning Gulbahor (1956), Do stlik (1960), Qanoat (1961),
“ ” “ ‘ ” “ ”
Olov , Ko chalar charog on (1965), Bo ylaringdan o rgilay (1972),
“ ” “ ‘ ‘ ” “ ‘ ‘ ”
Chakak (1973) to plamlaridagi hikoyalar fikrimizning dalilidir.
“ ” ‘
Ma lumki, badiiy asar yozuvchining voqelikka g oyaviy-estetik
’ ‘
munosabatidir. Har qanday asar jonli odamlari bilan tirik. Yozuvchi o z fikr-
‘
o yi, orzu-istagi, harakat-holati va qiyofasiga ega bo lgan, did va kayfiyatlari
‘ ‘
o zgarib turadigan inson obrazi orqali hayot haqida hukm chiqaradi. Adabiyot
‘ “
insonshunoslikdir , deyilishi bejiz emas. Har bir yozuvchining mahorat darajasi
– ”
u yaratgan xarakterlarga bog liq.
‘
Yolg izlik hikoyasida ayol kishining baxti o z oilasida, yaqinlari,
“ ‘ ” “ ‘
farzandlarining kamolida degan xulosa ustuvorligi seziladi. Hikoyaga
”
yolg izlik deb nom qo yilishining o ziyoq inson baxti o z hayotini
“ ‘ ” ‘ ‘ ‘
xudbinlik asosiga qurishida emas, balki atrofdagilarning baxti bilan bog liqligiga
‘
ishora qiladi. 1
Hikoya qahramoni Iqbolxon oliy ma lumotli, fan doktori, o g li To lqin
’ ‘ ‘ ‘
bor. Biroq, hayotda qilgan xatolari ko p, yoshi o tgandagina o g li bilan
‘ ‘ ‘ ‘
ziddiyatga borgach, ko zi ochiladi. Bu to qnashuv Iqbolxonning safarga ketish
‘ ‘
oldidan ro y beradi. U o g liga kelin olish orzusini aytganda, To lqin
‘ ‘ ‘ ‘
onasining fe l-atvorini yuziga soladi. Iqbolxon o g liga o rtoqlarini uyga olib
’ ‘ ‘ ‘
kelishiga ruxsat bermas, eshik orqasida tuflini yechib, keyin uyga kirishni talab
qilar, qo ldan to kilgan non ushog iga ham bezovta qaraydi. Iqbolxonga
‘ ‘ ‘
o g lining Bizning uyga odam sig adimi? degan ta nasi botib ketadi. U
‘ ‘ “ ‘ ” ’
safarda yurarkan, To lqinning Bolangizning o yinchog ini
‘ “ ‘ ‘
yig ishtirmasangiz, eringizning ivirsig ini tozalamasangiz... degan gaplari uni
‘ ‘ ”
tark etmaydi.
Yozuvchi Iqbolxonning o tmishini tasvirlaydi.
‘ Iqbolxon aspirant ekanligida
Yo ldoshaliga turmushga chiqqan edi. Yo ldoshali dissertatsiyasini yoqlagan,
‘ ‘
Iqbolxon esa o g lini katta qilish bilan band edi. Shu bois uning ilmiy ishi chala
‘ ‘
1
Zunnunova S. Yolg izlik/ Tanlangan asarlar. T
’ – . , 2001. B. – 271

qolib ketadi. Bu narsa Iqbolxonga bora-bora ta sir qilib, eriga ta na, malomatlar’ ’
yog diradi. Er-u xotinning iliq munosabatlari shu yerda uziladi. Iqbolxon:
‘
Boshqa xotin oling. Uyda o tiradigan, ha, uyda o tiradiganini oling. Ana
“ ‘ ‘
shunda har kim o z o rnida turadi. ...Ter hidi bijg igan ko ylagingizni
‘ ‘ ‘ ‘
yuvmasam yuvmabman , deydi. Ular Iqbolxonning xudbinligi sababli ajralishadi.
”
Hikoyadagi eng asosiy fikrlar tasdig i deb quyidagi o rinlarni keltirish
‘ ‘
mumkin: Hozir u o sha papiros ezg ilanib yotgan kuldonni ham, joniga tekkan
“ ‘ ‘
vaqtini olgan ro zg or tashvishlarini ham juda-juda qo msardi. Uning
‘ ‘ ‘
yuragidagi bu ehtiyoj ko z yoshlariga aylanib, yuzidan oqdi.
‘ Bu irodali ayolning
umrida birinchi o kinib yig lashi edi. Ana shu ehtiyoj bekalik mashaqqati,
‘ ‘ –
bekalik baxti qiz bo lib tug ilganida u bilan birga tug ilganligini endi yaxshi
‘ ‘ ‘
bilardi. U bir tomonlama baxt topdi. Mukammal baxt uchun esa oila va bir-birining
tashvishi bo lishi kerak edi _.
‘ ”
Hikoya kundalik turmushda uchrab turadigan jonli hayotiy voqeaga
bag ishlanganligi, asardagi voqealar kechishining shiddatliligi, keskinligi hamda
‘
ayrim badiiy usullarning qo llanilishi jihatidan e tiborga loyiq.
‘ ’
"Obraz-voqelikni badiiy aks ettirish shakli, xarakter esa obraz mazmuniga
mansub kategoriyadir", deb yozadi rus adabiyotshunosi N. Dragomiretskaya.
Uning ta kidlashicha, xarakter yaratishda yozuvchilar turli uslublardan
’
foydalanadilar: a) bir toifa yozuvchilar badiiy xarakter xususiyatlarini personaj
nutqi orqali aks ettiradilar; b) boshqa yozuvchilarda badiiy obrazning ma lum
’
predmetga munosabati xarakter yaratish usuli yetakchilik qiladi; v) uchinchi bir
toifa yozuvchilar badiiy obrazlarni tabiat qo ynida tasvirlash orqali xarakter
‘
yaratishga omil bo ladilar.
‘
Ba zan epik asar muallifi rivoyani u yoki bu yo l bilan badiiy asoslashga
’ ‘
harakat qiladi va bunda turli usullardan foydalanadi. Rivoyaning asoslanishi
(motivatsiya) o quvchida "asar voqealari o ylab chiqilgan emas, haqiqatda yuz
‘ ‘
bergan" degan tasavvurni uyg otadi. Masalan, A.Qodiriy har ikki romanida ham
‘
rivoyani asoslash uchun ularni go yo bobosidan eshitgandek, endi esa ularni
‘
o quvchiga qayta so zlab berayotgandek bo ladi. Shunga o xshash, epik
‘ ‘ ‘ ‘

asarlarda voqealar ba zan tasodifan yozuvchi qo liga tushib qolgan birovning’ ‘
xati, kundalik daftari yoki qo lyozmasi, tasodifan uchrashib qolgan kishi
‘
hikoyasi yoki o zi tasodifan shohidi bo lib qolgan voqea va h. tarzida berilishi
‘ ‘
mumkin. Biroq mazkur usullar epik asarda qo llanilishi zarur yoki rivoya albatta
‘
asoslanishi lozim degan fikrga bormaslik kerak. Aksincha, bu xil usullar
zamonaviy nasrchilikda nisbatan qo llanadi, aksariyat epik asarlarda "obyektiv
‘
tasvir" yo lidan boriladi, ya ni, yozuvchi xolis kuzatuvchi mavqeida turadi va
‘ ’
o zining bosh vazifasi deb o z-o zicha sodir bo layotgan voqealarni tasvirlab
‘ ‘ ‘ ‘
berishni tushunadi.
Yozuvchining O kinch hikoyasida ham oilaning muqaddas qo rg on
“ ‘ ” ‘ ‘
ekanligi, uni eru xotin barobar asrashi zarurligi, agar u darz ketsa jabr
chekadiganlar begunoh bolalar ekanligi, ularning javdiragan nigohlari esa
atrofdagilarning yuraklarini larzaga keltirishiga urg u beriladi. Asarning bosh
‘
qahramoni Malik o zi sevgan ayol Muyassarga uylangan bo lsa-da, o z
‘ ‘ ‘
obro si va martabasi tufayli
‘ kekkayib, dimog dor bo lib ketadi. Malik ilmiy ish ‘ ‘
himoya qiladi, olim unvonini oladi, oliygohda dars beradi. Muyassar esa
kombinatda oddiy to quvchi edi. Malikning shu darajaga yetishiga Muyassar
‘
sabab, turtki bo lgan bo lsa-da, u buni tushunib yetmaydi. Bora-bora eru xotin
‘ ‘
o rtasiga sovuqchilik tushib, Muyassar o g lini olib o z uyiga ketib qoladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Malik Hamidaga uylanadi. Hamida molparast, barcha narsani ota-onasi va aka-
ukalariga tashiydigan o tkir xotin edi. Malik uni Muyassar bilan solishtirib yuragi
‘
siqiladi, xatolarini anglaydi. O g li Maqsudni olib kelganda xotini Hamida janjal
‘ ‘
qiladi.
Ushbu xayollar bilan hovlida aylanar ekan, buvisi bilan yotgan Maqsudni
Malik o z uyiga olib kirib ketadi.
‘
Ko chalar charog on hikoyasidagi Gulnora esa shunday insoniy
“ ‘ ‘ ”
poklikni og ir sinovlar ichidan olib o tgan, uni muqaddas tutgan, gard
‘ ‘
yuqtirmagan va shuning uning uchun ham oqibatda chinakam nash ali hayotga
’
erishgan.
Buvi hikoyasi zamonaviy mavzudagi asarlardan biri bo lib, unda
“ ” ‘

o zbekona urf-odatlar, qadriyatlar, til, milliy an analar, millat tarixining‘ ’
qadrlanishi masalasi ko tarilgan. Umriniso buvi va uning nabiralari Nargis,
‘
To lqinlar katta avlod va kichik avlod vakillaridir. Ularning qarashlari,
‘
qiziqishlari va intilishlari, orzu-xayollari o rtasida tafovut bor. Nargisning o z
‘ ‘
otasi yozgan qo lyozma varag iga bepisandligini ko rgan buvi jahli chiqadi.
‘ ‘ ‘
Darhaqiqat, buvining quyidagi ta nalari o rinli: Dadangning topib kelgan
’ ‘ “
nonini yeysan, olib kelgan ko ylagini kiyasan. Lekin qanday qilib bu pullarni
‘
topdi, nimalarni yozdi, uning senga qizig i yo q. Shundaymi? Dadangning
‘ ‘
yozgan narsasini hatto tushunmaysan, ammo puli yaxshi. Uyalmaysanmi, bolam?
_
” 2
Hikoyada o z ona tilini bilish masalasiga ham e tibor berilgan. Aytish
‘ ’
kerakki, totalitar tuzumning sovetlashtirish siyosati urchigan davrda, 1970 yilda
ushbu fikrlarni aytishga yozuvchi jur at topa olgan. Asarda buvi tomonidan
’
aytilgan O nta tilni bilsang ham mayli, bilaver. Lekin seni boqayotgan tilni
“ ‘
bilmasang, odammisan sen? Agar qaynanang mening ko nglimdagidek xotin
‘
bo lsa, boring, bolam, avval onangizning tilini o rganib keling, deydi _, kabi
‘ ‘ ”
tanbehlar hamma zamonlar uchun ham tegishlidir.
Asar so nggida Umriniso buvining o g linikidan, ya ni ko p qavatli
‘ ‘ ‘ ’ ‘
dom dan o z uyiga haftada bir kun borib turishi ma lum bo ladi: Ertaga
“ ” ‘ ’ ‘ “
hech qanday kuch uni bu yerda olib qololmasligini ham biladi. Umrini, mehri,
mehnatini bolalariga ulashib yurgan bu kampir, nuragan, jimjit uyi bilan bir
kungina sirlashib, o chgan xotiralarga chiroq yoqib kelishni kanda qilgan emas.
‘
Uni charchashga qo ymagan e tiqod ham, balki shudir .
‘ ’ ”
Yozuvchi hikoyalarining har biri alohida-alohida mustaqil asarlar bo lsa-
‘
da, ulardagi ijtimoiy va badiiy g oyalarning tadriji, ularni bir tizimga birlashtiradi.
‘
Jumladan, Umriniso buvi obrazi Shu uyning bekasi hikoyasining ham bosh
“ ”
qahramoni bo lib, o z uyidan xabar olgani, ya ni haftaning payshanba kunida
‘ ‘ ’
kelib, chiroq yoqib, o tgan yaqinlariga Qur on tilovat qilishi hikoya qilinadi.
‘ ’
Odatda hikoyada kontrast usulini qo llash yozuvchining aytmoqchi
‘
2
Zunnunova S. Buvi / Tanlangan asarlar. T
– . , 2001. -B. 277

bo lgan fikrlariga urg u berish, ikki narsaning mohiyatini taqqoslash, birining‘ ‘
xususiyatlarini ikkinchisidan bo rttirib ko rsatish uchun qo llanadi. Ushbu
‘ ‘ ‘
hikoya bahor faslining tasviri bilan boshlanadi: Bahor boshlanyapti. Oppoq
“
uvada bulutlarni shamol haydaydi. Osmonning ko ngillarga yorug lik
‘ ‘
to ldiradigan shaffof rangi ko rinadi. Quyoshning issig i nam tuproqdan, ivigan
‘ ‘ ‘
bo g otlardan hovur ko taradi. Daraxtlarning badaniga ham yashillik yugurib
‘ ‘ ‘
qolgan. Qishdan zerikkan odamlar hovli tozalashga shoshiladilar. Bu fasl
yoshlarning ko ngliga muhabbat olib kelsa, keksalarning dilidagi xotiralarni
‘
tiriltiradi, g ayratlarini qo zg ab, ruhlarini yengillatganday bo ladi _
‘ ‘ ‘ ‘ ” 3
.
Tabiat manzarasi tasviri berilgan ushbu ekspozitsiyada qish va bahor yoshlar
va keksalarni ifodalab kelgan. Umriniso buvi hayotini farzandlar kamoli, oila
baxti, o zidan katta avlodlarning e tiqodi uchun sarflagan ayol. Uning
‘ ’
farzandlari uyli, joyli bo lib o zlaridan tinchib ketishgan. Shunday bo lsa-da,
‘ ‘ ‘
onaning yordami, maslahati ularga zarur. Shu bois hali u farzandinikida, hali
boshqa birinikida turib keladi. Lekin payshanba kunlikda albatta, o z uyiga kelib
‘
chiroq yoqadi, osh damlaydi. Uyida talaba bolalar ijarada turishadi. Umriniso buvi
yigitlar chala tashlagan ro zg or ishlarini tugatadi, hovlini yig ishtirib tozalaydi.
‘ ‘ ‘
Yigitlar bergan go shtu yog ni olmaydi. O zi tayyorlagan oshdan katta tovoqda
‘ ‘ ‘
ularga, kichik tovoqda o ziga soladi. Buvining mehnatkashligi va sahovatliligida
‘
o zbek ayollarining asl siymosi o z tajassumini topgan.
‘ ‘
Saida Zunnunovaning Qarz , Kechikish kabi hikoyalarida
“ ” “ ”
farzandlarning ota-ona oldidagi burchi masalasi ko tarilgan. Adiba keksa
‘
avlodning umri g animat ekani, ularning xohish irodasini bajarish burch ekanini
‘
ta kidlaydi. Yana bir o rinda insonning tarixiy xotirasi masalasi keng yoritiladi.
’ ‘
Qarz hikoyasining bosh qahramoni Abdurahmon bo lib, u qishloqdan
“ ” ‘
shaharga borib qolgan. O sha yerda uylanib, farzandlari ulg aygan. O zining
‘ ‘ ‘
yoshi ancha keksayib qolganda o z ona uyi, qadrdon tuprog i, bolaligi o tgan
‘ ‘ ‘
qishloqni qo msaydi. Onasi tandirda yopgan oshqovoq somsalarni hadeb
‘
maqtayvergani uchun Abdurahmonning qizi unga iddao qiladi.
3
Zunnunova S. Ko rsatilgan asar
’ .-B.277

Yozuvchi ta kidlamoqchi bo lgan jihat shundaki, inson o zligini vataniga’ ‘ ‘
bo lgan muhabbatda deb biladi. Quyidagi jumlalarda bosh qahramonning ichki
‘
kechinmalari berilganki, ularni yozuvchining ham dunyoqarashini aks ettiradi,
deyish mumkin: Obod shaharda, shinam, qulay uylarda yashab turib, tomiga
“
oshqovoq chirmashgan pastak ayvonini, pashshasini qo rigan sigir, qo ylarni,
‘ ‘
ajriq ustidan tushgan ingichka so qmoq yo llar, yakkacho p ko priklarni
‘ ‘ ‘ ‘
hadeb gapiraverish, balki chindan ham noshukurlikdir. Lekin o sha yo llarda
‘ ‘
uning bolaligi, qaynayotgan sutdek toshqin, beg ubor, osuda damlari o tgan
‘ ‘
bo lsa-chi! Yoshlik bilan aloqador hamma narsaning borgan sayin sehri ortib,
‘
jozibasi ko payib boraverar ekan. Oraga yillar suqilgan sayin yurakdagi intilish,
‘
sog inish ortaverar ekan _.
‘ ” 4
Abdurahmon o z qishlog idan o ttiz yo qirq yillar ilgari chiqib
‘ ‘ ‘
ketganicha kelmagan, poezddan tushganida esa ko nglida kim ham tanirdi?
‘ “ ”
degan savol aylanardi. U qishloqqa kelib choyxonada to xtaganda, choyxonachi
‘
va so rida o tirgan chollar uni yaxshi kutib olishadi. Yozuvchi ana shu o rinda
‘ ‘ ‘
qishloq odamlarining mehmonnavozligi, o zbekona sahovat va oqibatni
‘
o zlarida saqlaganlarini tasvirlaydi. Choyxonachi Abdurahmonga ichkaridan
‘
to shak olib chiqib soladi, chollar bilan o tirganda ularning oldiga patnisda
‘ ‘
pechak, oq qand, ikkita non, piyola, choynakni olib kelib qo yadi. Qovun va
‘
uzum bilan siylaydi. Abdurahmonning mehmon ekanligini bilib u bilan suhbat
quradilar.
Ma lum bo ladiki, Abdurahmonning uylari yo lga tushib buzilib ketgan,
’ ‘ ‘
uning boradigan joyi ham yo q. Uning Soliyaxon ismli bir devor qo shnisi
‘ ‘
bo lib, qizning onasi Abdurahmon yetim qolganida boqqan edi. Ana shu ayol
‘
qishloqda rais edi. Uning tanish-bilishlari uylariga taklif qilishadi, biroq
Abdurahmon yolg iz qolmoqchi. Chunki bolaligi o tgan, ota-onasining qadami
‘ “ ‘
tekkan shu ko chalarda yolg iz yurmoqchi, yuragini ag dar-to ntar qilib
‘ ‘ ‘ ‘
yuborgan mehr-oqibat haqida, unga intizor bo lib yashagan mana shu odamlar
‘
haqida yolg iz, tanho o y surmoqchi edi. U qarzga botgan odamdek qochishga
‘ ‘
4
Zunnunova S. S h u uyning bekasi / Tanlangan asarlar. T
– . , 2001. -B.287

joy topolmasdi _. ”
U onasining qabrini izlaganda, hech kim xabar olmasa, turarmidi deb
“ ”
o ylaydi. Lekin o z onasi va o zining ismi yozilgan qabrtoshni ko rib hayron
‘ ‘ ‘ ‘
qoladi. Bu ishni o sha bolalikdagi o rtog i Soliyaxon qildirgan edi. Qabr oldida
‘ ‘ ‘
Abdurahmon o kinch bilan onasidan kechirim so raydi.
‘ ‘
Mazkur hikoya farzandning ota-ona oldidagi muqaddas burchi borligi, uni
bajarish insoniylik vazifasi ekanligi haqida bong uradi.
Ana shunday umuminsoniy qadriyatlarning ardoqlanishi haqidagi fikrlar
Kechikish hikoyasida ham qalamga olinadi. Unda Xurshidbekning onasi
“ ”
o tganiga bir oylar chamasi bo lgani, dastlab keldi-ketdilar bilan bo lib, u qadar
‘ ‘ ‘
bilinmaganligi, endi onasining yo qligi tobora bilinib borayotganligi haqida
‘
bayon qilinadi. Xurshidbekni onasi hayotligidagi xotiralar vijdon azobiga soladi.
Gap shundaki, uning otasi razvedkachi bo lgan, ikkinchi jahon urushida bedarak
‘
yo qolgan edi. Otasining qabri Belorussiyada borligi, unga aholi tomonidan
‘
yodgorlik toshi o rnatilgani haqidagi gapni o rtog i aytib beradi.
‘ ‘ ‘
Xurshidbekning onasi o g lidan hayotida biror narsani so ramagan, faqat ana
‘ ‘ ‘
shu xabardan keyin dadang musofir yotgandir, deb o ylayman, bolam. Avval
“ ‘
bilmas edim, choram yo q edi. Endi kuch-quvvatdan qolganimda xabarini
‘
eshitdim , deydi. O g il esa unga kelasi yil yozda olib borishini va da qiladi.
” ‘ ‘ ’
O zi esa xotinini olib Issiqko lga dam olishga ketadi.
‘ ‘
Ona vafot etgach, o g il pushaymon qiladi. Uning iztiroblarini quyidagi
‘ ‘
o rinlarda kuzatish mumkin: U sog ligidan shikoyat qilmadi-yu, birdaniga
‘ “ ‘
yotib qoldi. Hammani armonda qoldirib to satdan bir kechada olamdan o tdi-
‘ ‘
qo ydi. Xurshidbek bunday bo lishini sira o ylamagan edi. Bo lmasa, hamma
‘ ‘ ‘ ‘
narsadan kechib, har qanday sharoitda bo lsa ham onasini otasining qabriga olib
‘
bormasmidi. Ona bechora yuragida yig ilib yotgan hasratlarini o sha tuproqqa
‘ ‘
unsizgina to kib kelsa, balki yengil tortarmidi. Uning bittagina so rovini,
‘ ‘
bittagina istagini rad qildi-ya! Qanday ona edi, qanaqa ona edi-ya! O lib ham
‘
unga og irini solmadi. Hamma narsani tayyorlab, taxt qilib qo ygan ekan. Hech
‘ ‘
narsasi yo q bo lsa-yu, Xurshidbek qarzga botib ko mganda ham sal armondan
‘ ‘ ‘

chiqarmidi. Bu gal ham o g lini ayadi ona, unga og irini solmadi‘ ‘ ‘ ” 5
_.
Asarda tabiat manzarasi va bosh qahramon kayfiyati o rtasida uyg unlik
‘ ‘
seziladi. Dekabr yaqinlashib qolayotgan bo lsa ham havo issiq, hali hech
“ ‘
qanday yog ingarchilik yo q edi. Yerga oxirgi xazonlar to kilar, quyosh ham
‘ ‘ ‘
bota boshlagan, osmon tiniq, havo mo tadil bo lsa-da, tabiatning o zida ham
‘ ‘ ‘
qandaydir dilni xayolga moyil qiladigan bir kayfiyat bor edi. Xurshidbek yana
onasining uyiga qaradi . Bu parcha asarning boshida kelgan bo lib,
” ‘
Xurshidbekning g amginlik holati bilan mutanosib keladi.
‘
Hikoyaning so nggida ham joy tasviri, tabiat tasviri beriladi: Xurshidbek
‘ “
shundagina kun botib g ira-shira bo lib qolganini syezdi. Uning nigohi yana bir
‘ ‘
chetdagi uyga tushdi. Xona ichi qorong i, jimjit, g alati bir sukut bilan xuddi
‘ ‘
dardini ichiga yutib turgan jonli vujudday tuyuldi unga. Asta borib, uy eshigini
ochdi-yu, chirog ini yoqdi . Mazkur xotima ham avvalgi hikoya singari
‘ ”
insoniylik mohiyati, qadriyatlar falsafasi, onaga muhabbat va farzandlik burchi
to g risida ogohnomadek jaranglaydi.
‘ ‘
Oila tinchligi va xotirjamligi, ota-onalarning farzand oldidagi burchi va
mas uliyati, farzand taqdiri uchun har ikkisining javobgarligi, farzand baxti va
’
kamolining butun bo lishining shartlari kabi jiddiy masalalar yozuvchining Ikki
‘ “
o t orasida hikoyasida qalamga olingan. Yigirma yoshli qizning baxt ostonasida
‘ ”
turgani, biroq dilini kemirayotgan azoblar girdobining tubsizligi, buning sababi ota
va onaning ajrashib, boshqa boshqa turmush qurganliklarida. Vazira o z onasi va
‘
o gay otasi, ukalari bilan yashaydi. Uning g amginlik holatlari hikoyadagi
‘ ‘
boshlanmada kuz tasviri bilan ifodalangan deyish mumkin: Ertalabki salqin havo
“
badanini junjuktirdi. Kuz boshlanyapti. Daraxtlarning bargi xira tortib qolgan.
Osmon biram tiniq, bag riga singib ketging keladi. Vazira asta xo rsinib qo liga
‘ ‘ ‘
supurgi oldi. Xazonlar tusha boshlabdi .
” 6
Vazira to yiga o z dadasining kelishini istaydi, biroq onasi bunga qarshi.
‘ ‘
5
Zunnunova S. Qarz / Tanlangan asarlar. T
– . , 2001. -B. 324
Zunnunova S. Ko rsatilgan asar.-B.
’ 329
6
Zunnunova S. Qarz / Tanlangan asarlar. T
– . , 2001. -B. 336

Dadasining oldiga borsa, o gay uka uning qo lidan shokoladni olmaydi, o gay‘ ‘ ‘
ona unga piching qiladi, uning oldida dadasini jerkiydi. Dadasi qiziga o g rincha
‘ ‘
pul berib, baxt tilaydi. Vaziraning to yi kuni ham chehrasi ochilmadi. Kimdir
‘
qadah ko tarib Kelin kuyovlarning baxti uchun! deganda Vaziraning dilidan
‘ “ ”
Bag ri butunligi uchun, denglar odamlar! Farzandga ota-ona bag ridek keng,
“ ‘ ‘
tinch joy bo lmaydi. Agar uni kemtik qilib qo ysanglar, ostonasini tillo qilib
‘ ‘
bersanglar ham tatimaydi. Bu kemtikni to ldirolmaysizlar. Bolalaringizga bag ri
‘ ‘
butunlikni tilanglar, odamlar! degan xitob o tadi.
” ‘
Yo l boshida hikoyasi zamonaviy mavzuda yaratilgan bo lib, unda
“ ‘ ” ‘
katta avlod va kichik avlodning xohish va istaklari o rtasidagi ziddiyatlar ochib
‘
beriladi. Santalat o g li Farhodning yo qolib qolganidan iztirob chekadi.
‘ ‘ ‘
Holbuki, o g li va onasining xohishlari bir-biriga zid keladi. Farhod yoshligidan
‘ ‘
temir-tersak, yog och, mix va boshqa narsalarga qiziqadi. Onasi esa uning
‘
musiqadan ta lim olishini xohlab, uyiga hatto musiqa o qituvchisini yollaydi.
’ ‘
Farhod kemasozlikka, dengizga, matros bo lishga qiziqar edi. Ona esa bu gapni
‘
eshitishni ham xohlamas edi. Natijada u uyidan ketib, poezdda Moskvaga
ketayotganida militsiya tomonidan ushlanadi.
O shanda ham kuz edi hikoyasida yozuvchi go dak ko nglini vayron
“ ‘ ” ‘ ‘
qilgan hissiz odamlar qoldirgan qalbdagi jarohatlar batamom bitib ketmasligini
ta kidlamoqchi bo ladi. Nizom ismli bosh qahramon institutdan kelsa, onasi
’ ‘
uyda mehmon borligini aytadi. Bu mehmon Lutfixon bo lib, ularning avvalgi
‘
qo shnisi edi. Nizom uning nomini eshitib rangi oqarib ketadi. Lutfi xolani
‘
uylarida ko rgach, ko chaga otilib chiqib ketadi. Ana shunda uning yodiga
‘ ‘
bolalik xotiralari tushadi. 7
Nizomning onasi Bahri xola o g liga mehribon, g amxo r edi. U
‘ ‘ ‘ ‘
oltinchi sinfda ekanligida otasi vafot etadi. Nizomlarning qo shnisi Lutfi xolaning
‘
o g li Sodiq bo lib, Nizom u bilan o rtoq edi. Kunlardan bir kun Sodiq
‘ ‘ ‘ ‘
ko chada bir bola bilan mushtlashadi, Nizom unga qo shilib bolani uradi. Uyga
‘ ‘
kirganda Nizomni onasi so kadi. Nizom Sodiqlarnikiga kirganda Lutfixon unga
‘
7
Zununnova S. Ikki o t orasida / Tanlangan asarlar. T
’ – . , 2001. -B. 303

Sening onang chaqaloqligingda o lib ketgan. Bu onang o gay. Agar seni“ ‘ ‘
turtkilasa, indamay biznikiga chiqib kelaver , deydi. Nizom ancha vaqtgacha
”
Sodiqlarnikida yuradi. Lutfi xola Nizomni maktabdan olib qolib bozorda savdo
qilishga olib chiqadi. Bahri xola o g liga uning haqiqiy onasi haqida sal katta
‘ ‘
bo lgach aytib bermoqchi bo lganini so zlab beradi. Nizomning onasi u
‘ ‘ ‘
chaqaloqligida vafot etgan edi.
Ana shu xayollar bilan u ko chada uzoq qolib ketdi. Onasi uni voyaga
‘ –
yetkazgan chin onasi Bahri xolaning qidirayotganini Nizom eshitgach, uyiga
shoshiladi. Hikoyada umumbashariy masalalardan biri ona va bola munosabati,
onaga muhabbat masalasi bir oila fonida yoritib berilgan.
Xotiralar uyg onganda hikoyasi erishilmagan orzular, tutashmagan
“ ‘ ”
taqdirlar, inson qismati haqidagi asardir. Asar qahramoni Vahobjon shahardagi
ukasi to y qilayotgani uchun borib kelishi kerak. U yo lda borar ekan,
‘ ‘
o spirinlik yillari o tgan joylarni ko rib xayollarga beriladi. Vahobjon
‘ ‘ ‘
bolaligida uchuvchi bo lishni orzu qilardi. Qo shnisi Zulayhoga ko nglida iliq
‘ ‘ ‘
tuyg ular uyg onganda, qiz yigit ustidan hazil-huzul qilib yuradi. Zulayho unga
‘ ‘
sen ham otangga o xshab bevafo bo lmasang deydi. Bu gapning ma nosini
“ ‘ ‘ ” ’
u dadasi o g irlik mol ustida qo lga tushganda, qamoqqa boshqa bir ayol
‘ ‘ ‘
otasiga narsa olib borganda tushunib yetadi. Darhaqiqat, dadasi uyga bir necha
kunlab kelmas, onasi esa mahzun tortar, otaning yo qligiga biror bahona to qirdi.
‘ ‘
Vahobjon hali kurtak ochib ulgurmagan ilk sevgi hislaridan ham, ikki xotinlikni
istagan va buning kasriga qamalib qolgan otasidan ham, bevafolik jabr sitamiga
indamaygina ko ngan onasidan ham qochib qishloqqa ketib qoladi. U yerda
‘
yashab bola-chaqali bo lib ketadi.
‘
Shaharga ukasining to yi bahonasida kelgan Vahobjon kichkinagina
‘
qizchani ko rib qoladi. U qo shnisi Zulayhoning qizchasi edi. Vahobjon
‘ ‘
shahardan qishloqqa qaytganida qizi unga peshvoz chiqadi, uning qo lida bir
‘
do ppi yalpiz bor edi.
‘
Xullas, hikoyada milliy xarakterning hayo, vafodorlik, oilaga sodiqlik,
poklik kabi qirralari ayolning ichki dunyosi tahlili misolida ochilgan. Muallif

estetik ideali har qanday buzuq muhitda bo lmasin, haqiqiy o zbek o zligini‘ ‘ ‘
yo qotmaydi, degan haqiqatni ifodalaydi. Ayollarimizni poklikka undovchi
‘
yuksak tarbiyaviy, ma naviy g oyani ilgari suradi.
’ ‘
Qozoqboy Yo ldoshevning mana bu ta kidi ham shu joyda juda
‘ ’
o rinlidir: Bozor sharoitida ma naviy-axloqiy qadriyatlar ham sezilar-sezilmas
‘ “ ’
o zgarib borayotir. Ilgari axloqsizlik, vijdonsizlik, o g irlik hisoblangan hatti-
‘ ‘ ‘
harakatlar bugun boshqacha baholanyapti _
” 8
.
Baxt deb atalgan hikoyadagi keksa muallima Oysha xoladan kishilarga
“ ”
yaxshilik meros bo lib o tgan va shu meros qolgan yaxshilik uning hayotini toza
‘ ‘
bir shu la bilan to ldirib turadi.
’ ‘
Saida Zunnunova hikoyalarining mavzusi boy va rang barang. Uning
–
hikoyalarida zamondoshlarimiz mehnatini tasvirlashga alohida e tibor beriladi,
’
mehnat kishisi timsoli yaratiladi, insoniylik ulug lanadi. Insonga ishonch bilan
‘
qarash, eskilik sarqitlariga qarshi kurash va yangilikning g alabasini tasvirlash,
‘
sevgi va oila, urush va uning oqibatlari, tinchlik madhi, dunyoda eng ulug ona va
‘
uning qalbini kuylash adibaning sevgan mavzularidandir.
Saida Zunnunova mehnat mavzuiga bag ishlab bir qancha hikoyalar yozdi.
‘
U zamondoshlarimiz hayoti va xarakaterini mehnat, ishlab chiqarish jarayonida
ko rsatishga alohida e tibor berdi. Insonning mehnatdagi go zalligini mehnat
‘ ’ ‘
tufayli baxtga erishganini tasvirlashda adibaning Baxt , Qo llar ,
“ ” “ ‘ ”
Ko ngil , Qaldirg och , Qaytish , Rashk , kabi hikoyalari o z
“ ‘ ” “ ‘ ” “ ” “ ” ‘
mazmuni, badiiy tasviri, esda qoladigan obrazlari bilan diqqatga sazovardir.
Qo llar hikoyasida adiba urush kishilar boshiga naqadar ko p falokat
“ ‘ ” ‘
keltirganini tasvirlaydi. Shu bilan birga, asarda qahramonning mehnat tufayli
baxtga erishgani aks ettiriladi.
Hikoyadagi to y qilib kelin tushirib olgan Malika xola onaning psixologik
‘
holatlari, ko rgan bilganlari, eng yaqin kishisini sog inib qo msash paytidagi
‘ ‘ ‘
ruhiy holati o g li va keliniga yurakdan aytgan so zlari hayojonli chiqqan.
‘ ‘ ‘
Urush yillarida Malika xola zavodda ishladi, eridan qora xat kelganida ham ishchi
8
?
Yo ldoshev Q. O zbek nasri ufqlari / Yoniq so’z. –T
’ ’ . ,2006.- B . 46-47

dugonalari, opa-singillari unga hamdard bo lishdi. U hamma vaqt erining‘
xotirasini hurmat qilib yashaydi, yoshligini, butun umrini uning xotirasiga
bag ishlaydi. Ona o z o g lini ana shu mehnatkash qo llari bilan yediradi,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kiydiradi, voyaga yetkazadi va nihoyat to y-tomosha qilib kelin tushiradi.
‘
Asardagi bosh qahramon Malika xola o zining mehnatsevarligi, oilasiga
‘
sadoqati, farzandiga mehr muhabbati bilan o zbek ayollarining tipik timsollari
– ‘
darajasiga ko tariladi.Malika xola kelinining qo liga uzuk taqar ekan, . . .
‘ ‘ “
ziynat uchun emas, hurmat uchun taqing, qo llaringiz mening qo llarimdek
‘ ‘
mehnatkash, halol bo lsin deydi. Bu so zlar asar g oyasini ochishda katta
‘ ” – ‘ ‘
ahamiyatga ega.
Asarni o qigan kitobxon inson baxti uchun qayg uradi, mehnat baxt
‘ ‘
keltirishini, uning ulug ligini yana bir bor his etadi, urushga qirg inliklarga
‘ ‘
la nat o qiydi, tinchlik uchun kurashayotgan millionlar safiga qo shiladi. Adiba
’ ‘ ‘
hikoyalaridagi qahramonlar uchun ijtimoiy mehnat zaruriy ehtiyojga aylanadi.
Mehnat ular uchun quvonch, tinch-totuv yashash, o z baxtini topish manbaidir.
‘
Hozirgi davrda insonning ma naviy boyligini, uning qalbini, vatanga
’
muhabbati, sevgiga sadoqat bilan qarashini, yoshlar harakatining shakllanishi
yo llarini tasvirlash katta extiyoj tarbiyaviy ahamiyatga ega. Buni chuqur
‘ –
anglagan adiba Saida Zunnunova bu mavzuda ko pgina hikoyalar yozdi.
‘
Uning Qanoat , Ko ngil , Bahor kunlarida , Mehr , Ikkinchi
“ ” “ ‘ ” “ ” “ ” “
xotin , Uzilgan muhabbat ipi , Chinnigul va boshqa hikoyalari sevgi,
” “ ” ”
muhabbat va mehr oqibat mavzusiga bag ishlangan.
– ‘
Qanoat hikoyasida muallif urushda Stalingrad janglarida bir oyog idan
“ ” ‘
ajralgan Arslonning gospitaldagi ichki kechinmalari mohirlik bilan tasvirlangan.
Arslon uzzukun hayol suradi-yu, o yining oxiriga yetolmasdi, xotini uning
‘
nomiga, yarashgan jismiga, keng yelkalariga zimdan muhabbat bilan termuladi.
Buni Arslon yaxshi bilardi, Endi-chi! Rang-ro yi ketgan, bu ham yetmagandek,
‘
qo ltiqtayog ini do qqillatib kirib borsa, u qandoq ahvolga tushadi. Yana bu
‘ ‘ ‘
oyoq iligidan, yo tizzasidan qirqilgan bo lsa ham mayli edi, yo q, butunlay
‘ ‘
yo q. Endi nima qiladi? Ish-chi? U usta edi-ku?
‘

Hikoyada xarakter yaratish badiiy asarning eng asosiy shartlaridandir.
Yozuvchi qahramonning ichki kechinmasi, tasvirlayotgan voqeadan olgan
taassurotini ustalik bilan ifodalaydi. Hikoyada gospitalda yarador yotgan
Arslonning holati real tasvirlanadi. Juftlashib qolgan kipriklari zo rbazo r“ ‘ ‘
ajraladi-yu, xira parda orasidan unga termulib o tirgan xotinining mehribon
‘
chehrasi ko rinadi. Bu chehra uning butun es-hushini o ziga qaytaradi. Tili
‘ ‘
gapga kelmadi, majolsizlik bilan yana ko zlarini yumdi. Xayol haligi xira pardani
‘
ko tarib tashladi-da, xotinini unga yaqinroq olib keldi .
‘ ”
Vafo hikoyasida hayotimizda hozirda ham kam uchraydigan, insonlarda
“ ”
o ziga nisbatan hurmat uyg otadigan inson haqida tasvirlangan, ko zlari chuqur
‘ ‘ ‘
qayg uga to lgan, muhabbatidan ayrilgan qo lida yolg iz farzandi bilan qolgan
‘ ‘ ‘ ‘
ota haqida so z ketadi. Yolg iz erkak ota o z ayoliga hamisha hurmatda, o z
‘ ‘ – ‘ ‘
sevgilisiga sadoqatda bu dunyodan o tadi.
‘
Bo ylaringdan o rgilay hikoyasidagi Tojixon esa chinakam vafo egasi
“ ‘ ‘ ”
Jo ra akasiga va da bermagan bo lsada, uni yurak-yurakdan kutib yashaydi.
‘ ’ ‘
O zi yolg iz qolishini his qilsada, vaqtinchalik hoyu-havvasga berilmaydi, balki
‘ ‘
sadoqat bilan sevgilisini kutadi.
Saida Zunnunova o z badiiy mahoratini tabora oshirib bordi. Bu sohada
‘
mohir navelist A.P.Chexovning, badiiy so z ustasi Abdulla Qahhor asarlarini
‘
qunt bilan o rgandi, kichik hikoyalar yozish sirlarini o rgandi. Va bu albatta
‘ ‘
o z samarasini berdi. Adiba ilk hikoyalarida oilaviy munosabat,
‘
kelishmovchiliklarni tasvirlash orqali yangiliklarning eskilik ustidan ustun
kelishini ko rsatgan bo lsa, keyingi yillardagi hikoyalarida mehnat va baxt,
‘ ‘
sevgi va burch, muhabbat va oila, ona va oila guli farzand, insoniy go zallik,
‘
millatlar do stligini asosiy mavzu qilib oldi. Bu Saida Zunnunovaning bir
‘
hikoyasidan ikkinchisiga zanjir bo lib o tadi. Go dak isi , Ona bag ri ,
‘ ‘ “ ‘ ” “ ‘ ”
Qizposhsha hikoyalarida dunyoda eng mo tabar zot-onalarimizning ajoyib
” ” ‘
qalbi, issiq mehri, ichki kechinmalari zo r mahorat bilan tasvirlangan.
‘
Saida Zunnunova o z hikoyalarida o zbek ayollari qalbining nozik
‘ ‘
tomonlarini ochib beradigan Sanobar ( Qanot ), Oysha xola ( Baxt ), Munis
“ ” “ ”

xola ( Ona bag ri ), Marziya xola ( Qizposhsha ), Qanoat buvi ( Umr“ ‘ ” “ ” “
hisobi ), Tojixon ( Bo ylaringdan o rgilay ), Kimsan buvi ( Qaynona )
” “ ‘ ‘ ” “ ”
singari to laqonli timsollarni olib kirdi.
‘
Umr hisobi hikoyasini o qigan kitobxonda yozuvchi chizgan
“ ” ‘
Qanoatbuvi obraziga achinish hissi uyg onadi. Boylik, vaqtincha topilgan pullar
‘
bari sarobligi, ulardan ko ra halol mehnat, insoniy qadriyatlar muhim ekanligini
‘
yaqqol ko rsatib beradi.
‘
Saida Zunnunova o z hikoyalarida oila hayotining g oyatda nozik
‘ ‘
tomonlarini olib tasvirlaydi. Ularda zamondoshlarining va ayniqsa, yoshlar
hayotining, ma naviy dunyosining har jihatdan ibrat bo luvchi masalalarini
’ ‘
ko taradi. Bu jihatdan adibaning hikoyalari o zbek adabiyotida alohida mavqeda
‘ ‘
turadi, alohida badiiy va g oyaviy ahamiyat kasb etadi.
‘
Qaynona hikoyasida kelin va qaynonalarga iliq munosabatda bo ladi.
“ ” ‘
Gulchehra timsolida yangi kelinlar ko nglidan o tadigan, qaynonalarga nisbatan
‘ ‘
cho chib boqish, qaynonaning har bir harakatiga hadiksirash bilan qarash
‘
tasvirlansa, uning qaynonasi Kimsanbuvi obrazi esa oq ko ngil, mehribon, ziyrak,
‘
dilkash, barcha kelinlariga birday sevimli bo lgan qaynona timsolini yaratadi.
‘
Yozuvchining Qaldirg och , Qon-qarindoshlar deb atalgan
“ ‘ ” “ ”
hikoyalari ham yaxshilikning abadiy o chmas izlari haqida yozilgandir. Yozuvchi
‘
hayotda yaxshilik izsiz yo qolmaydi, u o zi bilan izma-iz ertami-kechmi yangi
‘ ‘
bir yaxshiliklarni boshalab keladi, yaxshilik esa insonda axloqiy yetuklikdan
tug iladi, degan qarashga amal qiladi.
‘
Insonlik sha nini baland tutish, odam qadrini yerga urmaslik yozuvchining
’
Olov qiz , Gulbahor , Birinchi qadam , Uzilgan ip hikoyalarida
“ ” “ ” “ ” “ ”
o ziga xos soda, lekin hayotiy, jonli voqealar orqali ko rsatib beriladi.
‘ ‘
Uzilgan ip hikoyasida Marg uba Foziljonni halol mehnat qilib
“ ” ‘
yashashga undaydi, qing ir ish qirq yildan keyin bo lsa ham ochilmay iloji
‘ ‘
yo qligini aytib shunday deydi: - Agar moyanangizga, mehnatingizga, shunaqa
‘
soat olib borsangiz bo yningizga osilib rahmat aytardim, jon-jon deb taqardim.
‘
Foziljon o z yo lidan qaytmasligiga qa tiy ishongan Marg uba bu uyni tashlab
‘ ‘ ’ ‘

chiqib ketadi. Biroq Marg uba o z fikrlarini Foziljonga tushuntirish uchun, uni‘ ‘
yo ldan qaytarish uchun izchil kurashishi lozim edi, oiladagi bir
‘
to qnashuvdayoq uning erinikidan ketib qolishi Marg ubaning oilaga yengil-elpi
‘ ‘
qarashidek tuyuladi.
Saida Zunnunova o z hikoyalarida inson qismati, axloqi, jamiyatdagi turli
‘
masalalar, muammolarga alohida urg u beradi.
‘
I. 2 Adibaning qissa yaratish mahorati
Badiiy adabiyot inson ruhiyatining turli olamlarini tasvir etuvchi oynadir.
Badiiy asar orqali kitobxon o z qalbi, shuuri, his-tuyg ulari, hayoti, quvonch va
‘ ‘
iztiroblariga, muammolariga javob oladi. Shuning uchun badiiy asarning
yashovchanligini ta minlovchi omil uning hayotiyligi, insonparvarligi, real
’
hodisalarni (realistik adabiyotda) tasvirlashidadir.
Shuni aytish kerakki, sho ro davrida adabiyotimiz, adabiyotshunosligimiz
‘
benihoya darajada ijtimoiylashdi. SHo ro davrida qizil mafkura Insonning qalbi,
‘
shaxs, ruhoniyat, ruhiy olam singari tushunchalarni adabiyotdan nari surdi. Shu
bois ham mustaqillik yillarida inson ma naviyati, ichki olami, his-tuyg ulari va
’ ‘
kechinmalariga e tibor qilish, o zlikni anglash, insonning ichki olamiga murojaat
’ ‘
etish kuchaydi. Bu xuddi ko p yillar otilib chiqishga tayyor turgan buloq suvining
‘
shiddati singari o zbek nasri, she riyati, umuman barcha sohalarida ro y berdi.
‘ ’ ‘
O zbek nasrida ham falsafiy asosi jihatidan xilma-xil yo nalishga mansub asarlar
‘ ‘
paydo bo la boshladi.
‘
Lirik qahramon garchi individual ijod sohibining zahmati natijasi sifatida
qaralsa-da, unda nafaqat yolg iz shaxsning, balki unga yaqin bo lgan kishilar
‘ ‘
ruhi, o sha ijodkor yashagan davrga xos xususiyatlar ham o z ta sirini
‘ ‘ ’
ko rsatadi. Ijod namunalarida lirik Men gina emas, u yashagan davrning
‘ “ ”
Biz i yoki ular i, boringki, davrning asosiy voqealaridan tortib, katta-kichik
“ ” “ ”

muammolarigacha eks etishi mumkin. Shu jihatdan Saida Zunnunova ijodiga ramz
solganda, davr dramasining aksini uning biografiyasida ham, badiiy asarlari,
xotira va maqolalarida ham ko ramiz. Demak, bu o rinda shoiraning‘ ‘
she rlarigagina emas, ularga ohangdosh va mavzudosh bo lgan ayrim nasriy
’ ‘
asarlariga ham murojaat etish ehtiyoji tug iladi.
‘
Hikoya janrida qalamini qayrab olgan Saida Zunnunova yirik janrlarda
ham asarlar yarata boshladi. Natijada Yangi direktor , Gulxan ,
“ ” “ ”
So qmoqlar , Olov , Odamlar orasida singari qissalar maydonga
“ ‘ ” “ ” “ ”
keldi. Saida Zunnunova ham boshqa yozuvchilarimiz kabi o z asarlarida davr
‘
muammolarini, zamondoshlarining qahramonligini, orzu-istaklarini,
tuyg ularini, Vatan, xalq manfaati yo lida xormay- tolmay ishlaganini, yuksak
‘ ‘
g oyalar egasi ekanligini, muhim hayotiy materiallar asosida badiiy
‘
tasvirlashga harakat qilgan.
Qissa o rta epik turga mansub janr bo lib, u o zining taraqqiyot tadrijiga
‘ ‘ ‘
egadir. Ma lumki, inson fe 1-atvori ko p qirrali bo lib, odamlarning tashqi
’ ’ ‘ ‘
qiyofalari o xshamaganligi singari ularning xarakterlari ham turlicha bo ladi.
‘ ‘
Har qanday inson tafakkurida yaxshilik ham, yomonlik ham qorishiq holda birdek
mavjud. Faqat bu ikki xususiyatning qaysi biri hayot davomida qay yo sinda
‘
ko proq rivojlanishi ijtimoiy muhitga bevosita bog liq hodisadir.
‘ ‘
Yangi direktor qissasida Saodatxon adibaning to laqonli ijobiy
“ ” ‘
timsol yaratishdagi katta yutug idir. Asarda shahardan qishloq maktabiga
‘
ishga kelgan Saodatxonning faoliyati tasvirlanadi. Qishloq maktabining yangi
direktori Saodatxon hukumat bergan haq-huquqini tushunadigan ayol. U eskilik
qoldiqlariga, tushunchalarga qarshi keskin kurashuvchi, mustaqil fikrlovchi,
qat iyatli, rostgo y, oilada mehribon rafiqa va ona, faol jamoatchidir. Asarda
’ ‘
erkin yashayotgan erkaklar bilan teng huquqqa ega bo lgan o zbek
‘ ‘
ayollarining jamiyatda tutgan o rni, ayrim kishilar ongida saqlanib qolgan
‘
eskilik sarqitlariga qarshi kurash, yangilikning g alabasi asosiy mavzu qilib
‘
olingan.
Asarda muallif Saodatxonning maktabdagi faoliyati, eski urf-odatlarga

qarshi kurashini tasvirlar ekan, erkin turmush orqali voyaga yetgan ajoyib ayol
timsoli ko z oldimizda gavdalanadi.‘
Asarda yangi zamonning kuch-qudrati, kishilar ongida eskilik sarqitlariga
qarshi kurash Saodatxon, Nodira, Salimova, Mahbubaxon va boshqa timsollarda
ko rinadi.
‘
Yangi direktor qissasida Obidov, Ahmedov va Ro zvon timsollari ham
“ ” ‘
o quvchi xotirasida saqlanadigan darajada tasvirlangan. Ro zvon ma naviy
‘ ‘ ’
qashshoq, uning xatti- harakatlari, gaplari tushunchasiga mos.
Saodatxon esa o zining ishchanligi, oliyjanobligi, mehribonligi, oiladagi
‘
burchiga sadoqatli, jamoaga oqilona rahbarlik qilishi bilan ko pgina yaxshi qiz-
‘
juvonlarimizning umumlashmasi bo la olgan. Maktab Saodatxon uchun o z
‘ ‘
oilasidek, o quvchilar farzandlaridek sevimli. Uni har bir o quvchining taqdiri
‘ ‘
qiziqtiradi. Maktab direktori har bir ota-ona, har bir o quvchi, har bir
‘
o qituvchi bilan gaplashganda ularning qalbiga yo l topa oladi.
‘ ‘
Saida Zunnunovaning «Gulxan» qissasida o zbek xoti-qizlarining 20-
‘
yillardagi hayoti, xotin-qizlar ozodligi harakati, ularning ochilishi, o sishi, yangi
‘
hayot uchun yot unsurlarga qarshi kurashlari tasvirlanadi. Yozuvchi Gulxan
“ ”
qissasida o zbek adabiyotining asoschisi H.H.Niyoziy an analarini davom
‘ ’
ettiradi. H.H.Niyoziy ijodi Saida Zunnunova kamolotiga ijobiy ta sir
’
ko rsatgan.
‘
Asarni varaqlar ekanmiz, bugungi ozod hayot osonlikcha bunyodga
kelmaganligini, erkin hayotga erishish yo lida olib borilgan kurash lavhalari
‘
ko z o ngimizdan o tadi.
‘ ‘ ‘
Qissada paranji yopinib yuruvchi, oq-qoraning farqiga uncha yetmaydigan
sodda Adolatning hech qo rqmaydigan jamoatchi, o ziga o xshash
‘ ‘ ‘
minglarcha ayollar taqdiri uchun, ozodlik uchun kurashadigan jasur qiz darajasiga
ko tarilishi ishonarli tasvirlangan.
‘
Adiba voqealarni tasvirlar ekan, inson ruhiyatini, uning ichki dunyosini,
hatti-harakatlarini va bu holatlarning shakllanishida ijtimoiy muhit muhim rol
o ynashini nazarda tutadi. Abu Nasr Forobiy ta kidlaganidek, insonning
‘ ’

insonligini ifoda etuvchi yagona mezon aql idrok, ong va tafakkur darajasi bo lsa,‘
ularning mohiyatini ochib beruvchi, miqyos va ko lamiga baho beruvchi bosh
‘
mezon hatti-harakat, hayotga va atrof-muhitga munosabatdir. Inson o zining
‘
insonligini muhit ta sirida namoyon etadi. Darhaqiqat, badiiy adabiyotda muhit
’
inson xarakterini ochib berishda muhim rol o ynaydi. Chunki har qanday holat va
‘
harakat inson tafakkuriga shunchaki ta sir etib qolmay, uning voqea hodisaga
’
qanday munosabatda ekanligining ifodasi hamdir.
Saida Zunnunovaning Olov qissasi o quvchilar diqqatini o ziga
“ ” ‘ ‘
tortadi. Qissada tasvirlangan voqea ikkinchi jahon urushi yillarida bo lib
‘
o tadi. Adiba frontga ketgan erkaklarning o rinlarini bosib, sabot-matonat
‘ ‘
bilan ishlayotgan jonkuyar xotin-qizlar timsolini yaratishni bu qissada asosiy
maqsad qilib qo yadi.
‘
Adiba qissada urushning eng og ir vaqtlarida ham o zbek xotin-
‘ ‘
qizlarining ruhan umidsizlanmaganliklarini, dadil turib front uchun xizmat
qilganliklarini, ularning ichki kechinmalarini quvonch, zavq va samimiyat bilan
tarannum etadi.
Qissadagi Shirmonxon timsoli front orqasini mustahkamlash uchun sidqidildan
mehnat qilgan, ko pchilikka bosh bo lgan, ajoyib ayollarimizning tipik vakilidir.
‘ ‘
Hakimjon frontga ketganidan keyin kolxozchilar Shirmonxonni erining o rniga
‘
rais qilib saylashadi. Ungacha Shirmonxon brigadir bo lib ishlab el hurmatini
‘
qozongan edi. Ularning oilasiga qishloqdagilar havas qilishardi.
Muallif Shirmonxonni katta xo jalikning jonkuyar rahbari, oqila va vafodor
‘
ayol, mehribon ona sifatida kitobxon ko z o ngida gavdalantiradi.
‘ ‘
Shirmonxondagi avvalgi quvnoqlik o rnini endi qandaydir jiddiylik egallaydi. U
‘
avval xotinlarga quvnoq yashashni o rgatgan bo lsa, endi sabr-toqati bilan
‘ ‘
ularga ham o rnak, ham hamdard edi.
‘
Barcha ayollar qatori Shirmonxon ham erini, o g li Farhodni frontga
‘ ‘
kuzatadi. O g li Farhodning frontda halok bo lganligi to g risida qora
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
xatni olganida ham, farzand dog ini ko rsa ham o zini yo qotib qo ymadi,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ruhan tushmaydi.

Shirmonxonning Vatanga muhabbati, dushmanga nafrati uning barcha ruhiy
qiyinchiliklarini, og ir musibatlarini yengadi. Mana shunday tashvishli kunlarda‘
katta xo jalikka rahbarlik qilishi, kolxozda kuch bo lmagan, yigitlarning
‘ ‘
qaymog i frontga ketgan damlarda ham ikkilanmasdan orol misol Sayhontepaga
‘
suv chiqarib, u yerdan qo shimcha hosil olgan Shirmonxon jonkuyar rahbar,
‘
tadbirkor va oqila ayol sifatida ko z oldimizda gavdalanadi.
‘
Shirmonxonning vafodor ayol sifatidagi obrazi esa yo lidan adashgan
‘
Ashurxonga qilgan nasihatlarida aks etgan:
Ashurxon,-dedi birdaniga sensirab,-o zingning qanaqa yo lga tushib
– ‘ ‘
qolganingni bilyapsanmi, bundan keyin nima bo laman deb hech o ylab
‘ ‘
ko rdingmi? Jang maydonida dushman bilan olishayotgan ering kelar, oilangga,
‘
uyingga qanday qaytishni o ylayapsanmi? Jonini jabborga berib ishlayotgan,
‘
butun mashaqqatga chidayotgan xotinlar sha niga dog tushirishga qanday
’ ‘
ko ngling bo ladi? Bizni, seni qo riqlayman deb urushga ketgan eringning sof
‘ ‘ ‘
muhabbatini toptashga qanday hadding sig di?
‘
Adiba asarning bosh qahramoni Shirmonxon timsolini voqealar rivojida
takomillashtiradi.
Odamlar orasida qissasida Saida Zunnunova ikki xil toifadagi ikki xil
“ ”
dunyoqarashga ega bo lgan kishilar xarakterini tasvirlaydi. Voqea tog
‘ ‘
bag rida joylashgan bir qishloqda bo lib o tadi.
‘ ‘ ‘
Meditsina institutini tamomlagan Vasiliy Matveyevich va Vera Ivanovna olis
qishloqda yashovchi mehnatkashlarga tibbiy xizmat ko rsatish uchun kelishadi.
‘
Ularning birgina qizi bor. Vasiliy Matveyevich va xotini Vera Ivanovna o z
‘
qarmoqlariga olgan Seryojani ham tarbiyalab voyaga yetkazadilar. U o rta
‘
maktabni tamomlab, haydovchilik kasbini egallaydi.
Seryoja Vasila ismli qizga ko ngil qo yadi. Biroq qiz bilan yigit ota-
‘ ‘
onalarining dunyoqarashlari ikki xil, Seryojaning otasi vrach, Vasilaning otasi
Asqar dindor edi. Ular bir-birlariga oshkor dushman edilar.
Tibbiyotdan naf ko rgan qishloq ahli bora-bora Asqar mulla dargohiga
‘
tobora kam boradigan bo ladi. Daromadi kamaygan mullaning yildan-yilga
‘

alami orta boradi. U sakkizinchi sinfni tamomlagan, balog atga yetmagan qizi‘
Vasilani erga bermoqchi bo ladi.
‘
Qissada vrach Vasiliy Matveyevich Asqar mullaga qarama-qarshi qo yilib,
‘
oliyjanob kishilarga g amxo rlik, davlat va xalq manfaatini o z shaxsiy
‘ ‘ ‘
manfaatlaridan ustun qo yadigan ajoyib shaxs sifatida tasvirlanadi.
‘
Saida Zunnunovaning nasriy asarlari turmushimizdagi muhim masalalarni
qamrab olishi, yodda qoladigan timsollari bilan ajralib turadi.
Saida Zunnunova she riyatiga sig magan tashnalik va haqiqatparastlik uning
’ ‘
nasriy asarlarida ham namoyon bo ladi. Adibaning rostgo y shaxsiyati u
‘ ‘
yaratgan hikoya va qissalarning personajlari tabiatiga ko chdi. Ayniqsa,
‘
So qmoqlar qissasi o z davri hayoti muammolarini ro y-rost yoritib bergan
“ ‘ ” ‘ ‘
asardir. Qissa adibaning davr voqeligiga, ijtimoiy-siyosiy hayotga faol munosabati,
undagi ziddiyatlarni teran idrok eta olganligi mahsuli. Asarda muallif e tiborni
’
asosan ikki masalaga qaratadi: birinchisi, mavjud ijtimoiy tuzumning majburiy
ravishda tatbiq etayotgan siyosati va uning ayanchli oqibatlarini o zbek ayollari
‘
hayoti misolida yoritish bo lsa; ikkinchisi ildiz otgan ko zbo yamachilik,
‘ ‘ ‘
poraxo rlik, loqaydlik, o z vazifasini suiste mol qilish kabi illatlarni keskin
‘ ‘ ’
qoralash, har qadamda uchrab turuvchi bu illatlarni fosh etishdan iborat edi. Adiba
qahramonlarini keskin kurashlar asosida ko rsatmoqchi bo lib, jamiyatning asl
‘ ‘
basharasini ochib tashlaydi.
Qissada Sharq xalqlariga xos bo lgan ayollik sha ni, qadr-qimmati
‘ ’
toptalayotgani, uning oqibatlari sifatida hayotda ro y berayotgan fojealar
‘
ta sirchan bo yoqlarda berilgan. Yagona sho ro xalqini yaratish siyosati qat iy
’ ‘ ‘ ’
yurgizilayotgan davrda millatning qadriyatlari, urf-odatlari, ming yillar davomida
shakllangan axloqiy mezonlari yo qolib borayotganidan xavotirini yashirmay
‘
dadil yozish Saida Zunnunovaning ijodiy jasoratidan darak beradi.
Asarning So qmoqlar deb nomlanishida ham ramziy ma no bor.
“ ‘ ” ’
So qmoqlar-hayotdagi adashishlar, bilib-bilmay xatolarga yo l qo yishlar.
‘ ‘ ‘
Lekin ana shu so qmoqlardan o tmasdan katta yo lga chiqib bo lmaydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Insonga so qmoqlardan o tishga ko maklashish esa uning katta yo lga tezroq
‘ ‘ ‘ ‘

tushib olishiga yordam beradi.
O z davrida qissa haqida bildirilgan tanqidiy fikrlarni tahlil qilib, asarning‘
keskin tanqidga uchrashiga badiiylik talablariga javob bera olmagan emas, balki
unda o sha davrda aytish va yozish mumkin bo lmagan hayotiy haqiqatlarning
‘ ‘
ochiq-oydin yoritilgani sabab bo lgan.
‘
Qissada bir necha kishilarning taqdirlari, hayot tashvishlari o zanidagi o zaro
‘ ‘
ziddiyatlari, yoshlarning axloqi, insonning o z kasbiga bo lgan hurmati, paxta
‘ ‘
kompaniyasi, maishiy buzuqlik va to g rilik, ko zbo yamachilik, tibbiy
‘ ‘ ‘ ‘
yordam, haqiqatga sadoqat, ayollar sha ni, millat g ururi kabi juda ko plab
’ ‘ ‘
dolzarb masalalar yoritiladi.
Yozuvchi asarni o z an anaviy uslubiga ko ra kuz tasviridan boshlagan:
‘ ’ ‘
Kuz. Odatda, shahar ichida bahorning ham, kuzning ham tabiiy go zalligi u
“ ‘
qadar sezilmaydi. Chunki bu yerda hamma narsalar daraxtlar ham, gullar ham,
–
ariqlar ham pardozlangan, tartibga keltirilgan. Bu yerda xohlagan tomonga
o rmalagan jilg alarni, juda nozik va latifligiga qaramasdan toshlar ichidan
‘ ‘
o ziga yo l topib chiqqan yovvoyi gullarni ko rmaganingizdek, kuzning ham
‘ ‘ ‘
atlas jamolini borligicha tomosha qilib bo lmaydi. Ayniqsa, ko p umrini
‘ ‘
qishloqda o tkazgan odamga bu narsa juda bilinadi _
‘ ” 9
.
Asarning ushbu ekspozitsiyasidan kitobxon voqealar shaharda bo lib o tishini
‘ ‘
anglaydi. Bundan tashqari qishloq va shaharning o zaro taqqoslanishida ham
‘
qandaydir tagma no borki, yozuvchining qishloqdagi hayotning ayrim qirralarini
’
ma qullashi seziladi. Tabiat tasviridan keyin berilgan o rinda bosh qahramon
’ ‘
Egamovning ruhiy holatidan ham uning ilgari qishloqda yashaganligini tushunish
mumkin. Yoxud Egamovning tabiatni bor holicha ko rish istagi uning qalbi
‘
samimiy va sajiyasida tabiiylik borligini anglash mumkin.
Qissaning bosh qahramonlaridan Egamov jurnalist bo lib, u ko pincha
‘ ‘
komandirovkalarda yuradi. Uning rafiqasi Aziza shifokor-ginekolog. Ikkalasi ham
uyda kam bo lishadi. Ularning boqib olgan qizlari Ra no va uch yoshli
‘ ’
qizchalari Nargis bor.
9
Zunnunova S. So’qmoqlar. Qissa. / Tanlangan asarlar. –T. , 2001. -B.342

Yozuvchi Ra no misolida yoshlarning tarbiyasi, axloqi masalasi jiddiy’
ekanligiga urg u bergan. Ra no institut talabasi, ayni balog atga yetgan vaqt.
‘ ’ ‘
Unga oilada mehr-muhabbat, e tibor berilgan bo lsa-da, yoshlikning orzu-havas
’ ‘
ko chasiga kirib adashib yuradi. Tolib ismli yigit uning ko nglini ola boshlaydi.
‘ ‘
Tolib uylanmagan, lekin bir artist ayol bilan aylanishgan yigit bo lib, Ra noning
‘ ’
ortidan yura boshlaydi.
Qissada maishiy buzuqlik ko chasiga kirgan yigitning achinarli taqdiri,
‘
jamiyatdagi yoshlar axloqi masalasi ko tarilgan. Tolibning yomon axloqidan o z
‘ ‘
onasi, oila a zolari ruhan, ma nan jabr ko radilar. Tolibning noto g ri qadam
’ ’ ‘ ‘ ‘
bosishi nafaqat o z taqdiriga, balki oila a zolari va Ra nolarning oilasiga ham
‘ ’ ’
salbiy ta sir qiladi.
’
Axloqsizlik illatining oilalarga ta siri, oilalarni parokanda qilishi, otani
’
onadan, onani farzanddan ayirishi kabilarni yozuvchi ko rsatib beradi.
‘
Egamovning chin, halol inson ekanligi uning Ra noning tarbiyasiga e tibor
’ ’
berishida ko rinadi. U paxta terimiga ketgan Ra noning oldiga borganda qizning
‘ ’
guruhdan ajralib, ikki o rtog i bilan alohida joyda turganini va Tolibning ulardan
‘ ‘
xabar olayotganini ko rib jahli chiqadi. Ra noning tezda qolganlar turgan joyga
‘ ’
ko chib o tishini talab qiladi.
‘ ‘
Egamov bilan birga ishlaydigan hamkasbi Nurmatovning g alamisliklariga
‘
ham u murosasiz qaraydi. Ayniqsa, ta magirlikni kasb qilib olgan muxbir
’
Obidovning barcha kirdikorlarini kuzatib yuradi va uni fosh etadi.
Turmushda meshchanlik kayfiyatiga berilgan oilalar masalasi ham qissada
yoritilgan. Ra noning Tolibga bo lgan ko r-ko rona sevgisiga ota-onasi qarshi
’ ‘ ‘ ‘
bo lgach, u o rtog i Iqbollarnikida yashaydi. Bu uyda Egamovlarning uyidagi
‘ ‘ ‘
muhitning tamoman aksi. Iqbolning otasi ilmli kishi, biroq oila bilan umuman ishi
yo q. Kabinetida ishlagani ishlagan. Iqbolning onasi Kimyoxon ertadan
‘
kechgacha bekorchi, erining pullarini ziyofatlarga, kiyim-kechaklarga sarflaydi. Bu
oilada hamma narsa mo l-ko l, biroq hamjihatlik, ahillik, totuvlik yo q.
‘ ‘ ‘
Ra noning bu uyda yuragi siqiladi. Tolib ham u bilan uchrashuvga kelmay
’
qo yadi.
‘

Aziza tug ruqxonada ishlarkan, u ayollarning tug ruq vaqtida erkak‘ ‘
ginekologlar, amaliyotchi talabalarning ishtirokiga qarshi bo ladi. Butun
‘
tug ruqxonada Aziza haqida gap-so zlar yuradi, unga qarshiliklar bo ladi, hatto
‘ ‘ ‘
xayfsan ham beriladi. Lekin Aziza bularga parvo qilmaydi, balki ayolning sha ni,
’
qadr-qimmati, inon-ixtiyoriga e tibor qiladi. Majlislarda qo rqmay ayollar
’ ‘
sha nini himoya qiladi. Ana shunday majlisdan navbatdagisida tug ruqxonada
’ ‘
tug ishga Aziza tomonidan majbur olib kelingan ayol erkaklardan qochaman deb
‘
o zini derazadan tashlab o ladi.
‘ ‘
So qmoqlar qissasida bugungi kunimizda ham muhim bo lgan ijtimoiy,
“ ‘ ” ‘
maishiy, axloqiy masalalar ko tarilganki, asarning tarbiyaviy ahamiyati kattadir.
‘
Xulosa qilib aytganda, Saida Zunnunova qissalari o z davri uchun dolzarb
‘
bo lgan mavzularda bitilgan. Ularning tarixiy va adabiy ahamiyati zarracha
‘
kamaygan emas. Qissalarda xalq turmushi, muammolari ro y-rost tasvirlangan.
‘
II. bob Saida Zunnunova she riyatida shoira lirik men i.
’ “ ”
II. 1 Shoiraning poetik obraz yaratish individualligi .

Ma lumki, lirika adabiyotning eng ta sirchan janri. Zamondoshlarimizda
’ ’
oliyjanob insoniy fazilatlarni tarbiyalash ma naviy dunyoni boyitishda lirikaning
’
ahamiyati katta.
SHe rda fikr bo lsa yu, u chuqur hissiyot orqali berilmasa, yurak qo ri
’ ‘ – ‘
ko rinmasa o quvchiga chuqur ta sir etmaydi.
‘ ‘ ’
Lirikada inson sezgisi kechinmasi ustun turadi. Vatanga muhabbat, haqiqiy
insoniylik, shodlik va qayg u, yor vasli, sevgi va hijron, oila, ona va farzand,
‘
rashk va ishonch, mehnat va oliyjanoblik, insoniylik, porloq istiqbol, quvonch va
boshqalar lirikamizning doimiy mavzularidir. Buni Saida Zunnunova lirikasi ham
tasdiqlaydi. Shoira o zining lirik she rlarida ona yurtini va fasllar kelinchagi
‘ ’
bahorni, tabiat manzarasini, baxt va mehnatni, sevgi va sadoqatni, hijron va
bardoshni, tinchlikni ulug laydi.
‘
Uning she rlaridagi lirik qahramon turli holatlarda ko rinadi. Shoira
’ ‘

lirikasida hayot va muhabbatni, baxt va mehnatni ulug lovchi, katta qalbli, teran‘
fikrli, yuksak orzu umidli zamondoshlarimiz timsoli ishonarli beriladi. Saida
–
Zunnunova qahramonlari qaynoq hayotda yashaydi, shunda o sadi, ulg ayadi.
‘ ‘
San atkor qahramon timsolini yaratar ekan, uning takrorlanmas xususiyatlariga
’
e tibor beradi. Bu Saidaning takrorlanmas o ziga xos xususiyatlaridan biridir.
’ ‘
Shoira o z davri kishisi ruhini, ichki dunyosini chuqur o rganish orqali
‘ ‘
umumlashma lirik timsol yaratadi, uning men ida butun bir tarixiy davrning
“ ”
xarakterli xususiyatlari va tendensiyasi o z inshosini topadi.
‘
Shoira Ba zan horib tolib yumush tashvishdan . . . misrasi bilan
“ ’ – – ”
boshlanadigan she rida lirik qahramonning ruhiy holatini aniq qilib chizadi.
’
SHe rdagi lirik qahramon charchab, bir oz dam olgisi keladi. Uning ko nliga
’ ‘
shu payt na o yin kulgi va na suhbat yoqadi. Bir oz tinch o tirgach, uni g aflat
‘ ‘ ‘
bosadi, qo llari go yo ortiqchadek, o yi ma nosizdek tuyuladi, u dahshatdan
‘ ‘ ‘ ’
sapchib o rnidan turadi. Qiynalsam ham mayli, men faqat mehnat bilan bo lay,
‘ ‘
deb xitob qiladi
O mehnat, hayotu, shodlik doyasi,
Badbaxt etma hargiz sen mendan qochib,
Mayli, changalingda piypalasan ham,
Tovonim, qabartsa toshlaring tilib,
Hislar girdobida chipirak qilib.
SHe r ishqida dilim qiymalasan ham mayliga.
’
Saida Zunnunovaning Hayotdan nolisa birov, so ylayman she ridagi lirik
“ ‘ ” ’
qaharmon, ayniqsa, oyoq-qo li sog bo la turib, hayotdan noligan odamni
‘ ‘ ‘
yoqtirmaydi. Hayotning goh alami, goh dohi bo lsada, u insonlarni quvonch, baxt
‘
bilan siylaydi ku! Lirik qahramon umrini sermazmun bo lishini istaydi, hasdek
– ‘
ojiz aytilishiga toqat qilolmaydi, kurashsiz, mehnatsiz shodlik va kulgini
o g irlik mol deb hazar qiladi, mehnatni ulug laydi.
‘ ‘ ‘
Ona va farzand, ona qalbi va mehri adabiyotning asosiy mavzularidandir.
Shoira Saida Zunnunova ham o z ijodida ona va farzand, onalik baxti va
‘
ayolni sharaflash mavzusiga qayta qayta murojaat qiladi. Shoiraning Ona
– “ ”

(1949), Doya , Qizimga (1960, Alla (1960), Muncha yaxshisan“ ” “ ” “ ” “
qizim (1961), Qizim haqida (1961), Qizimga (1963), Chumolining
” “ ” “ ”
uyasini buzgan bolaga , Dadam xotirasi (1964) kabi ko pgina me rlari,
” “ ” ‘ ’
qasidalari ona va farzand, onalik qalbi va mehri mavzuiga bag ishlangan.
‘
Shoira lirikasining, umuman ijodning bosh mavzusi-ayol va uning taqdiri
haqida qayg urish. Saida Zunnunovaning she rlari qaysi mavzuda ekanidan
‘ ’
qat iy nazar voqea-hodisalar ayol qalbi orqali idrok etiladi, ayollarga xos
’
hassoslik bilan mushohada yuritiladi. U ayol ruhiy olamini butun nozikligi va
murakkabligi, his-hayajonlari, qalb tebranishlari, tovlanishlari bilan berishga
urinadi, shunga loyiq so zlar qo llaydi, obrazlar tanlaydi. Shoira ayol baxtining
‘ ‘
eng avvalo muhabbatda, farzand tarbiyasi va oilada deb bilganini xotiralaridagi
ma lumotlar tasdiqlaydi. Bunday shaxsiy qarash ijodkorning hayotiy falsafasi
’
darajasiga ko tarilib, u yaratgan qahramonlar tabiatiga ham ko chib o tdi.
‘ ‘ ‘
Shoira yaratgan qahramonlar ham baxtini xuddi uning o zidek tushinadilar va
‘
shunday baxt uchun hamma narsaga tayyor turadilar. Shunga asoslanib o zbek
‘
adabiyotida hali hech bir shoira oilaviy baxt haqida Saida Zunnunovachalik tabiiy
va hayotiy yoza olmadi, deya olamiz. Chunki bunday mavzudagi she rlarning
’
lirik qahramoni oilaviy baxtga muyassar bo lgan ayol-shoiraning o zi.
‘ ‘
Kuzatishlarimiz asosida shoiralar ijodida muhabbat mavzusiga
yondoshish bevosita ularning shaxsiy hayoti bilan bog liq bo ladi, degan
‘ ‘
xulosaga keldik. Nikolay Gumilevning fojeaviy taqdiri Anna Ahmatova
she riyatida baxtsiz muhabbat motivining yetakchilik qilishiga va bu mavzu
’ “ ”
ko proq lirik qahramon xotiralari orqali yoritilish, voqea-hodisalar, kechinmalar
‘
tasavvurda jonlantirilishiga sabab bo lsa, Hamid Olimjon fojeasi Zulfiya
‘
she riyatiga mangu hijron mavzusini olib kirdi. Kechir qoldim g aflatda ,
’ “ ‘ ”
Deydilarki , Ne baloga etding mubtalo , Ko rganmiding ko zlarimda
“ ” “ ” “ ‘ ‘
yosh , O rik gullaganda kabi qator yetuk she rlar ayriliq azoblaridan
” “ ‘ ” ’
yaralgan. Shoiraning o zi ta kidlaganidek, Baxtiyor sevgini kuylarda sozim,
‘ ’ “
O lim xanjariga tegdi-yu sindi Saida Zunnunova lirikasida chin sevgi, yor
‘ ”
muhabbatiga munosib bo lish, u haqida qayg urish, og ir damlarda dardini
‘ ‘ ‘

bo lishish, vafodorlik kabi motivlar ko proq uchraydi. Shoiralar ijodidagi‘ ‘
o ziga xoslik ular she riyatidagi fazilatiga aylanadi. Chunki qalamga olganlar
‘ ’
o z dardlari, o z baxtlari, boshdan kechirganlari. Zulfiya va Saida Zunnunova
‘ ‘
ijodidagi hayoti va o lim, insonning turfa tuyg ulari, ruhiy dunyosi,
‘ ‘
kechinmalari, onalik baxti va farzand mehri, tabiat haqidagi she rlarning hamma-
’
hammasida avtobiografik fakt ruhiy tarix - tayanch nuqta, uchish maydoni
“ ”
bo lib xizmat qiladi. Sababi har ikki ijodkor o zgalar dardu hayajonini xuddi
‘ ‘
o zlarinikidek qabul qiladi. Aytmoqchi bo lgan gaplarini o sha dardlarga,
‘ ‘ ‘
hayajonlarga esh qilib yuboradi. Buni dunyoni, voqelikni qabul etishda ayol
ijodkorlarda aqliy mushohadaga nisbatan hissiyotning kuchliligi va ular tabiatiga
xos bo lgan tasirchanlik bilan izohlash to g riroq bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Uning ijodida sevgi va sadoqat tarannumi ham o ziga xos bo lib, asosan ikki
‘ ‘
qahramon men -lirik qahramon va sen ya ni yor obrazi ishtirok etadi.
“ ” “ ” ’
Shoira odatda bu obrazlar bilan yonma-yon keladigan raqib obrazi
“ ”
ishtirokidagi murakkab kolliziyalarni yaratishga ehtiyoj sezmaydi. Chunki uning
lirik qahramoni o z ishqining pokligiga, yorining ko ngli ham o zinikidek
‘ ‘ ‘
pokligiga shubha qilmaydi. Lirik qahramon ichki olami, ruhiy holati,
kechinmalarining tabiat hodisalari, manzaralari bilan uyg un holda berilishi
‘
shoira she rlarining jozibasini, ta sir kuchini yanada oshiradi.
’ ’
Yana yillar o tar, bahorlar balqir,
‘
Yana ko zlarimda ranglanar gullar
‘
Qalbimni bitta o y kemirar, yulqir,
‘
Yo q endi visolga eltuvchi yo llar
‘ ‘
Nahotki, siz yo qsiz endi, onajon
‘ –
deb yozadi Saida Zunnunova Onajon nomli she rida. Qayta qayta bahor
“ ” ’ –
kelishi yoki ko zlarida gullarning ranglanishi lirik qahramonni quvontirmaydi.
‘
Negaki, visolga eltuvchi yo l yo q, ona yo q. Bu mahzunlik she rni o qigan
‘ ‘ ‘ ’ ‘
o quvchi ko ngliga ham kirib boradi. Ona timsolida o zbek ayolining
‘ ‘ ‘
xarakterini ochib beradi. Ona obrazi o zbek ayollarining umumlashma tipi
‘
hisoblanadi. Bu ijodkor ijodidagi ona obrazida onaning o zigagina xos betakror
‘

xarakter xususiyatlari bilan birga, u yashagan davr onalari uchun umumiylik kasb
etgan xususiyatlar ham mavjud.
Saida Zunnunova she rlaridagi ona obrazining hayotda ikkita prototipi bor:’
biri onasi bo lsa, biri shoiraning o zidir. Saida Zunnunova Ona she rida
‘ ‘ “ ” ’
dunyoda eng ulug zot onaning tipik timsolini yaratib, unga ajoyib hislatlarini
‘ –
qalbidan kuylaydi. SHe rda shoira qahramonining onasi haqida fikr yuritadi. Ona
’
o z o g lini sevib, ardoqlab o stiradi. Ulg aygan o g il Vatan himoyasiga
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ketadi va jangda qahramonona xalok bo ladi. Ona o g lini vafot etganiga
‘ ‘ ‘
ishongisi kelmaydi, uni hamon kutadi. Har oqshom, har sahar yo liga qaraydi.
‘
Lirik qahramon onaga murojaat qilib deydi:
Shu aziz tuproqda ona, o g lining
‘ ‘
Yigit nafasin bor harorati,
Shuning- chun bu tuproq muqaddas ulug
‘
Shuning-chun bu tuproq jonning rohati
Shu aziz tuproqda, uning jasadi
Bosh egib o tmaydi undan yo lovchi . . .
‘ ‘
SHe rda shu bugungi kun chiroyli ona sevgisidan, agar toshga shu mehr
’
bilan ona boqsa u ham eriydi, uning muhabbati otash oldida osmondan quyosh
ham uzilib tushishi mumkin, degan g oya berilgan.
‘
Shoiraning Qizimga she rida onaning farzandga bo lgan qaynoq muhabbati,
“ ” ’ ‘
tunlari kechirgan holati, farzandini o z xalqi, Vataniga muhabbat ruhida, aqlli,
‘
sog lom qilib o stirish, haqiqiy insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashdan iboratdir.
‘ ‘
Shoira poetik timsol yaratishda detallardan unumli foydalanadi. Detalning
zamiri hayotdir. Shoira o z she rlarida ishlatilgan detalning asar g oyasini
– ‘ ’ ‘
ochish uchun zarur bo lgan vositaga aylantira olgan.
‘
Bu holni Chumoli uyasini buzgan bolaga she rida ochiq ko rish mumkin.
“ ” ’ ‘
Unda shoira bolalarning o yinidan bir onni gavdalantirgan, bekordan bekorga
‘ –
chumolini uyasi buzayotgan bolaga qizchaning o gitini tasvirlagan:
‘
O ldirma ayasi yig laydi, axir,
‘ ‘
Ayasi yig laydi, qo y, tegma, bor ket!
‘ ‘

Shoira she rida kichik detal vositasida katta xulosa chiqargan. SHe rdagi lirik’ ’
qahramon farzandining onaning o ylashidan quvonadi. Saida Zunnunova bu
‘
she rida farzandlar qalbiga onani o ylash, unga shavqatli bo lishi hissini
’ ‘ ‘
tarbiyalaydi.
Saida Zunnunovaning ona va farzand mavzuida yozgan she rlari orasida Sharq
’ “
yulduzi jurnalining 1972 yil 8-sonida e lon qilingan Alla qasidasi alohida
” ’ “ ”
o rin egallaydi.
‘ 10
Shoira bu qasidani onasiga bag ishlaydi: ‘
Qaydan so z boshlayman, dunyo umrining
‘
Qaysi bir jildini varaqlamayin
Yotgancha xotiram, mehrim, shuurim
Onalar nomini ardoqlagumdir._
Asar yetti bo limdan iboratdir. Ularning har birida onalar xarakteridagi asosiy
‘
xislatlardan biri madh etiladi:
Yo q uning yig isini eshitmayin hech
‘ ‘
Inson bu qiynoqqa bo lmasin duchor
‘
Unga sig innurman ham erta, ham kech
‘
Uning duosisiz ko karmoq dushvor
‘
Odamlar, odamlar, bo linglar xushyor!
‘
Shoira ona allasining sehri haqida fikr yuritadi:
Tengsiz bu san atni qo zg atgan ovoz,
’ ‘ ‘
Mainu va mudroq ona allasi.
Subh sabih hamisha uning bilan soz,
–
Uning bilan go zal sahar pallasi.
‘
Saida Zunnunova ona allasini ulug larkan, onasi poyiga dunyo gullarining eng
‘
asllarini sochishini, ko ldan nilufar keltirishini, so ngra uning quchoqlariga bir
‘ ‘
damgina singishni va alla tinglashni istaydi:
Bor bo lsin onalar, bor bo lsin farzand,
‘ ‘
Yashasin hamisha olamda Alla.
Ayolning baxti muhabbat bilangina mukammal bo la olmaydi. U o zini
‘ ‘
10
Sharq yulduzi.-1972.-№8.-B.10

baxtli sanashi uchun Alloh uni farzand atalmish bebaho ne mat bilan ham’
siylashi kerak. Onalik baxti haqida hatto sevish yoki sevilish u qadar qimmatga
ega bo lmasligi mumkin. Shoira ayolning jamiyatdagi faolligini o z kasbini
‘ ‘
sevishi va sadoqatini yoqlagan holda Bezovta hayolga asirman ba zan, qolgisi
“ ’
kelmasa ishdan kelinchak. Bu yaxshi xislatu va lekin yomon Bir chetda bosib yotsa
belanchak , deya ayol uchun farzand mehrining nechog li zarurligini
” ‘
ta kidlaydi.
’
Lirik qahramon ilgari dunyoni faqat ayol ko zi bilan ko rgan, idrok etgan
‘ ‘
bo lsa, farzand ko rgach, ona qalbi orqali his eta boshlaydi. Uning endi tabiat va
‘ ‘
jamiyatdagi barcha narsa farzandi taqdiriga aloqador bo lib tuyuladi, ularning
‘
pokligi uchun o zini ma sul sezadi. Ijodkorga onalik muhabbati cheksiz ilhom
‘ ’
beradi, she rlari yangi-yangi jilo, ming xil ohang, joziba baxsh etadi:
’
Meni katta shoir qildi qizginamning kulgusi,
Muhabbati she rlarimni birdan qildi istilo.
’
Uning bilan jozibada jilva qildi kelgusi
Har jilvada ming xil ohang, ming xil bo yoq, ming jilo
‘
Shoir Qizginam she rida
“ ” ’ 11
farzandiga bo lgan mehr-muhabbatni ‘
ifodalaydi, qiziga o zining eng ezgu tilaklarini tilaydi. Har bir ona farzandini
‘
sevib ardoqlarkan, uning kamolini ko rishni, unga hatto yellar ham ozor
‘
bermasligini istaydi. Doim farzandi atrofida parvona bo ladi. Jajjiginasining har
‘
bir hatti-harakatidan dildan quvonadi:
Qizginam, ishlaring, tashvishlaring ko p,
‘
Mening baxtim bo lgan janjal, so roqlar,
‘ ‘
Mening baxtim bo lgan erkaliklaring,
‘
Mening baxtim bo lgan xushbo y dudoqlar.
‘ ‘
Shoira bisotida bunday farzandiga atalgan, ayol qalbi navolarini ifodalagan
she rlar juda ko p. Bu jihatdan shoiraning qiziga atalgan allasi ayniqsa, diqqatga
’ ‘
sazovordir. Allada onaning farzandiga bo lgan bor mehr-muhabbati, eng sara
‘
so zlar bilan erkalashi va farzandiga atalgan eng ezgu va samimiy tilaklari
‘
11
Zunnunova S. Tanlangan asarlar.-T., 2001.-B.29

ifodalangan:
Oyning shu lasi suvda,’
Hamma narsa uyquda.
Mehrim tovlanib ketib,
Kuylagim kelar juda.
Uxla qunduzim, alla.
Ha, ona uchun dunyoda farzandidan ham azizroq inson yo q. Ona farzandi
‘
uchun har narsaga tayyor. Uning har bir buyrug i onalar uchun qonun. Farzandi
‘
nima qilmasin, onaga bular noto g ri bo lib tuyulmaydi.
‘ ‘ ‘
Aksincha, farzandining bilib-bilmay qilgan hatti-harakati onalarga bir olam
shodlik baxsh etadi. Boisi farzandining beg uborligi, pokligi onaga kuch-quvvat
‘
bag ishlaydi. Saida Zunnunova Yana qizimga she rida quyidagilarni yozadi:
‘ “ ” ’
12
Yolg ondan bo lsa ham yo q, yo q, yig lama,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Bir tomchi yosh ko rmay ko zingda, qizim.
‘ ‘
Umringga yuz bahor zamondosh bo lsin,
‘
Kelaqol, ko taray baxtim, azizim. ._
‘
Saida Zunnunova nasriy asarlarining qahramonlari turli xarakterdagi xotin-
qizlar bo lsa, she riyatidagi lirik qahramon barcha illatlardan holi barkamol ayol
‘ ’
sifatida gavdalanadi. Bu holat shoiraning Sen ham shundaymiding ,
“ ”
Uchrashuv onini kutib , Qadrlasang insonligingni , Ne istaysan deysan ,
“ ” “ ” “ ”
Sira chidolmayman , Ko zlariga singib ketar vujudim , Seni menga
“ ” “ ‘ ” “
yomon desa kim , Yor keladi , Uyqum qochib ketdi kabi she rlarida
” “ ” “ ” ’
yaqqol ko zga tashlanadi. Chunonchi, shoira Uyqum qochib ketdi she rida
‘ “ ” ’
baxtni shunday tasvirlaydi:
Sen tufayli men ishq,
Sen tufayli men baxt.
Yo llarim ham tugab qolurdi sensiz.
‘
Sen tufayli oqshom qo yni to la nur,
‘ ‘
12
Zunnunova S. Tanlangan asarlar.-T., 2001.-B.35

Sensiz orzularim, aqlim ham karaxt,
O ylarim qanoti tolurdi sensiz,‘
Dilda borligingning o zi bir huzur.
‘
Seni menga yomon desa kim she rining lirik qahramoni o z sevgan
“ ” ’ ‘
kishisini dilda ardoqlaydi, hurmat qiladi. Bir umr u bilan birga yashashni, baxt
zavqini totishni istaydi. Shu bilan birga o z juftini balo-qazolardan, yomon
‘
ko zlardan asrashga tayyor ayol obrazi. Shuning uchun ham lirik qahramon o z
‘ ‘
sevgan kishisi haqida yomon fikr bildirishlarini istamaydi. Sevgan insonning
nomus-ori, sha ni uchun kurashishini o z burchi deb biladi:
’ ‘
Seni menga yomon desa kim,
Kechirmayman bir umr uni!
Meni senga yomon desa kim,
Qaro bo lsin ro zg ori, kuni.
‘ ‘ ‘
Dilim andakkina g ashlanib,
‘
Chimirilib olganim uchun,
Diling angdakkina g ashlanib.
‘
Shoira Saida Zunnunova o z ijodida ona va farzand, ona qalbi va mehri
‘
mavzulariga qayta qayta murojaat qiladi, bu mavzuni biror xodisa voqeani
– –
tasvirlash yoki biror konkret timsolini yaratish orqali yoritadi. Shoiraning bu
mavzuda yozgan har bir she ri o ziga xos orginal bo lishi bilan birga,
’ ‘ ‘
tasvirlayotgan voqea, biri ikkinchisining davomi sifatida maydonga keladi.
Xulosa qilib aytganda, Saida Zunnunova lirik qahramon turli holatlarda
ko rinadi. Shoira lirikasida hayot va muhabbatni, baxt va mehnatni ulug lovchi
‘ ‘
sifatlarni o zida mujassamlashtirgan, katta qalbli teran fikrli, yuksak orzu
‘ –
umidli zamondoshlarimiz obrazi gavdalanadi. Shoira lirikasi she riyatimiz jiddiy
’
yutug idir. Uning lirik she rlarining tarbiyaviy estetik ahamiyati katta.
‘ ’ –
I.1 SHOIRANING POETIK OBRAZ YARATISH TALQINI
Poetik obraz borliqning san atkor ko zi bilan ko rilgan va ideal asosida
’ ‘ ‘

ijodiy qayta ishlangan aksidir. Albatta, bu aksda borliqning ko plab tanish izlari‘
bor, biroq endi u biz bilgan borliqning ayni o zi emas, balki undan shartlilik
‘
asosida ajralgan yangi mavjudlik badiiy borliqdir. Ijodlor poetik obrazlar
–
vositasida fikrlaydi, yuragidagi quvonchni ham, qayg uni ham ana shu obrazlar
‘
yordamida yuzaga chiqaradi. Ijodkor olamni qalbidagi kechinmalar orqali qayta
idrok etadi. Buning natijasi o laroq badiiy obraz, badiiy asar yaratiladi. Ijod
‘
jarayoni murakkab hodisa bo lib, u. Lirik Lirik asarda. Shunday
‘
ijodkorlar bo ladiki, ular yaratgan asarlarning qahramoni timsolida shoir qiyofasi,
‘
ruhiy holati, qalb kechinmalarini anglash mumkin. Ba zi shoirlar asarlari uchun
’
falsafiylik xos bo lsa, ayrimlarida ramziylik, boshqa birlarida hissiyotning
‘
jo shqinligi yoki samimiyatning ustuvorligi seziladi. Bu xususiyatlar shoirning
‘
o z uslubi, mahorati bilan bog liq bo lsa-da, shaxs sifatidagi qiyofasidan ham
‘ ‘ ‘
dalolat berishi tabiiy.
Lirik qahramon tuyg ularining boricha tasvirlanishi, chuqur samimiyat
‘
ifodasi shoira Saida Zunnunova she riyati uchun xosdir. Uning deyarli barcha
’
she rlari sodda uslubda bitilgan, tili ravon, jimjima, tushunarsiz ifodalardan
’
holidir.
Shoira Saida Zunnunova poetik obraz yaratishda ham tabiiylikka intiladi.
Uning she riyatida qalb kechinmalari tabiatdagi hodisalar, o zgarishlar bilan
’ ‘
aloqadorlikda tasvirlanadi.
Seni o yladimu nurga burkandi
‘
Yuz turli rang bilan tovlanib olam.
Qorlarni ko tarib binafsha undi,
‘
Sening xayolingga qalb sho ng igan dam_.
‘ ‘
Lirik qahramonning ko tarinki kayfiyati olamning nurga burkanishi, nurda esa
‘
yuz turli rang tovlanishi ifodalanmoqda. Qorlarni ko targan binafshaning
“ ‘
unishi esa musavvir chizgan go zal tasvir kabi kitobxon ko z oldiga keladi.
” ‘ ‘
Tadqiqotlardan birida to g ri ta kidlanganidek: Shoiraning aksar she rlari
‘ ‘ ’ “ ’
shaxsiy kechinmalari, qalb tug yonlarining sadosi, o z umrining parchalari,
‘ ‘
ammo ular shaxsiyatning tor qobig ida qolib ketmadi. Barcha zamonlarda ham
‘

birday sanalgan insoniy tuyg ularni tarannum etib, kitobxon ma naviy-estetik‘ ’
dunyosini boyitishga xizmat qilmoqda
” 13
_.
Shoiraning ko p she rlari tabiatdan ilhomlangan holda bitilgan, degan
‘ ’
xulosani beradi. Uning Qog oz gul , Tomchilar , Quyosh chiqdi ,
“ ‘ ” “ ” “ ”
Bahor she ri , Arg uvon gullabdi kabi she rlarida ushbu xususiyat
“ ’ ” “ ‘ ” ’
ko zga tashlanadi. Qog oz gul she rida kichik bir sahna, oniy lavha
‘ “ ‘ ” ’
namoyon bo ladi. Lirik qahramon xonada turib tashqaridagi qor bo ronini
‘ ‘
kuzatarkan, uydagi qog oz gulning sun iyligidan ta sirlanadi. Gul chiroyli,
‘ ’ ’
nafis bo lsa-da, uni hech kim hidlamaydi, ari bol yig maydi, bulbul zorini
‘ ‘
eshitmaydi, yomg irlarni ko rmaydi. Tashqarida esa Ona yer issig in kiftida
‘ ‘ “ ‘
tutib, Nimjon gul novdasi chiqib turibdi . Lirik qahramon shu ikkita gulni
”
qiyoslarkan, hayot haqidagi o zining falsafiy fikrlarini ifodalaydi. Issiq xona
‘
ichidagi sun iy gul va qor ostidagi nimjongina gul go yo ikki xil inson obrazlari
’ ‘
kabi tasavvur uyg otadi. Uning fikricha faqat o zini deb yashash, o zini
‘ ‘ ‘
avaylash, birov havas qilmagan zaif baxtidan quvonmoq chinakam umr emas.
“ ”
Bir kichik xonaning bo lguncha naqshi,
‘
Hayotning qishini, yozini ko rib,
‘
Qaynoq tomirida yonib, jo sh urib,
‘
Bir bahor yashagan, yashnagan yaxshi. 14
_ Hayotda kurashib yashashni inson
umrining mohiyati deb bilgan shoiraning shaxsiy hayotidagi asl maqsadi ham
shunday bo lgan.
‘
Shoira Saida Zunnunova murakkab davrda sho rolar zamonida yashadi. Uning
‘
barcha o ylarini, fikrlarini baralla aytishga davr imkon bermadi. To g ri,
‘ ‘ ‘
ko pchilik ijodkorlar singari uning ijodiy merosida ham ayrim zamonasozlik
‘
yuzasidan bitilgan misralar, she rlar bor. Lekin bu shoira lirik merosining butun
’
mundarijasiga xos degan so z emas.
‘
Ta kidlash joizki, erkin va hur yashash g oyasi, inson ozodligi, fikr va so z
’ ‘ ‘
erkinligi mavzusi ijodkorlar uchun azal-azaldan asosiy maslak bo lib kelgan.
‘
13
Zunnunova S. Tanlangan asarlar. T.,1976.-B.81
–
14
Zunnunova S. Ko rsatilgan asar.-B.114
’

Saida Zunnunovaning atigi o n qatordan iborat Maysa nish uribdi deb‘ “ ”
boshlanuvchi majoziy she rida ariq bo yida nish urgan maysaning xuddi birinchi
’ ‘
sevgi yangilig beg uborligi, quyoshga talpingan qiyoslarida ham ilk sevgining
‘ ‘
soddaligi mavjudligi nozik poetik til bilan ifodalanadi. Maysa hali yozning
jazirasi, kuzning to zonli shamollari ne ekanini bilmaydi. U hayotni ariq
‘
suvining shildirashi-yu ko klam oftobining huzurbaxsh iliqligi deb biladi:
‘
Maysa nish uribdi ariq bo yida,
‘
Birinchi sevgidek biram beg ubor.
‘
Quyoshga talpingan qiyoqlarida
Birinchi sevgining soddaligi bor.
Ko rmagan saraton oftobini yeb,
‘
Kuzning to zonlarin mutlaqo bilmas.
‘
Bizning fikrimizcha, bu yerda maysani ta riflashdan maqsad unga nisbatan
’
o quvchida muhabbat uyg otish emas. Maysa hali hayotning achchiq-chuchugini
‘ ‘
totib ko rmagan, hamma narsada faqat go zallik va yaxshilikni ko ruvchi
‘ ‘ ‘
g o r qalb egasining ramziy obrazi. Inson katta hayotga qadam qo yar ekan,
‘ ‘ ‘
unga olamdagi barcha narsa go zal yoki xunuk, atrofidagi insonlar esa birdek
‘
olijanob yoki jirkanch bo lib ko rinadi. Chunki u hayotda go zallik bilan
‘ ‘ ‘
xunuklik, olijanoblik bilan jirkanchlik yana qancha-qancha sifatlar uchrashidan,
dunyo sinoat va murakkabliklar asosiga qurilganidan bexabar, dastlabki
taassurotlarini mutloq haqiqat sifatida qabul qiladi. Shu bois shoira uni maysaga
qiyoslab, birinchi sevgining soddaligini, beg uborligini nisbat bermoqda.
‘
Tanqidchining e tiroziga sabab bo lgan ikki misra she r juda g arib, unda
’ ‘ ’ ‘
ifodalanayotgan fikr ham to mtoq bo lib qolardi. SHe r avvalida badiiy
‘ ‘ ’
niyatning sir saqlanishi, so ng fikrda keskin burilish yasab, kitobxonni
‘
mushohada yuritishga chorlash shoira mahorati samarasidir. Tajribasiz yurak har
qanday dil izhorini ishq deb qabul qilishi, o tkinchi havasni chin muhabbat bilan,
‘
sururidan mast bo lishi mumkin. Biroq she r bu bilan tugallanmaydi.
‘ ’
Punktuatsion o zgarishini aytmaganda, she r oxirida birinchi ikki misra aynan
‘ ’
takrorlanadi.

Maysa nish uribdi ariq bo yida,‘
Birinchi sevgidek biram beg ubor...
‘
Bu o rinda qo yilgan ko p nuqta fikrning tugallanmaganligini,
‘ ‘ ‘
yakuniy xulosa chiqarish kitobxon e tiboriga havola etilganini bildiradi. Shu
’
bilan birga she r ma nosida ham serqatlamlilik vujudga kelganki, bu yerda gap
’ ’
faqat muhabbat haqida emas, balki umuman hayot ma nosida ham borayotibdi.
’
Qo llanilgan badiiy usul kitobxonni maysa saraton oftobi jaziramasiga kuzning
‘
yomg iri to zonlariga bardosh bera oladimi-yo qmi, degan saavollariga javob
‘ ‘ ‘
izlashga, uning kelgusi taqdiri haqida o ylab ko rishga undaydi, she rning
‘ ‘ ’
ta sir kuchini oshiradi. Fikr oqimiga keskin burilish yasash yoki so nggi
’ ‘
to xtamga kelishni kitobxonga qoldirish she rning uzoq vaqt yodda muhrlanib
‘ ’
qolishiga sabab bo ladi.
‘
Bitmas-tuganmas ilhom va estetik zavq manbai bo lmish tabiat o ziga
‘ ‘
xos badiiy shakllarga kon poetik mo jizadir. Har bir ijodkor, xoh u yozuvchi
‘
bo lsin, xoh shoir, musavvir yoki bastakor bo lsin, tabiat qo shiqlariga quloq
‘ ‘ ‘
tutib, o z tuyg ulariga esh sadolarni, ranglarni izlaydi. D.Quronov aytganidek,
‘ ‘
peyzaj lirikada tabiatni tasvirlash maqsad emas, balki bir vositadir. Demak, har
qanday tabiat manzarasi shunchaki tasvirlanmaydi, bu tasvir asosida ijodkor
qismati, his-tuyg ular olami, uning muayyan ijtimoiy-estetik qarashlari yotadi.
‘
Tabiatni chin dildan sevgan pokiza qalbli ijodkorgina undan haqiqiy estetik zavq
ola biladi. Saida Zunnunovaning Bahor turkumidagi she rlari
“ ” ’
yoshlik va baxt navolaridan kuylasa, Yoz she rida esa fasllarning tadrijiy
“ ” ’
ravishda almashinishi, tabiat hodisalarining ketma ket ro y berishi barobarida
– ‘
hayotning ham davom etayotgani tasvirlanadi.
Kuz she rida shoira Vatanning tabiatidan lol qoladi. SHe rdagi lirik
“ ” ’ ’
qahramonni kulrang tog lar etagidan asta ko tarilayotgan quyosh ham,
‘ ‘
paxtazordagi qaynoq, serzavq mehnat ham, yo lga tushgan oq oltin karvoni
‘ “ ”
ham, har gul, har yaproq bo yog i ham maftun etadi. Shoira atrofiga termulib,
‘ ‘
go zallikni ko radi. Kuz nomli yana bir she rida esa quyosh o tida
‘ ‘ “ ” ’ ‘
sarg aygan, yashash umidini tark eta olmayotgan barg orqali inson umrini,
‘

tiriklikni tasvirlaydi.
Chirt etib uzildi oltinsimon barg,
Kuz, dedim, rangiga termilib mayus,
Yo q, dedi, yo q, shoir, undaymas afsus,‘ ‘
Yashash umidini etolmasdan tark Shoiraning 1962-yilda yaratilgan
Tomchilar she rining lirik qahramoni tabiat musaffoligi haqida yurakdan
“ ” ’
qayg uruvchi jonkuyar inson. U tabiatning musaffo bo lishini istaydi. Tabiatga
‘ ‘
qo ngan har bir gardni kipriklari bilan supirishgada tayyor tabiat shaydosi.
‘
Ey, billur tomchilar, sizlar qay yoqdan,
Qay yoqlardan kelding, aytgin, aziz qor?
Chindan shaffofmisiz, chindan oqmisiz,
Atom zahrasidan yiroq, pokmisiz? Saida Zunnunovaning Qor yog ar,
“ ‘
qor yog ar biram xushhavo deb boshlanuvchi she ri orqali qish faslining
‘ ” ’
o zgacha poetik tasviri ko z oldimizda namoyon bo ladi. Shoira qishdagi
‘ ‘ ‘
havoning sofligi tanga davo ekanligini ta kidlaydi. Shoiraning qish havosidan
’
zavqlanishi kitobxon ko ngliga ham estetik jihatdan ta sir etadi. Saida
‘ ’
Zunnunovaning poetik olamida tabiat hodisalari boshqa shoirlarda takrorlanmagan
holda yuzaga chiqadi:
Daraxtlar shoxida, bo g otlarda qor,
‘ ‘
Tarnovlar tishlagan novvotlarda qor.
Yuziga billurdan nafis to r tutib,
‘
Qor qo ynida jimjit oqadi anhor.
‘ SHe rdagi tarnov chetidagi ’
sumalakning novvotga o xshatilishi va tarnovning sumalakni tishlab turishi
‘
o ziga xos poetik topildiqdir. Anhor yuzasining yupqa muz qoplashini shoira
‘
yuziga billurdan nafis to r tutgan deb ifodalaydi. Mazkur she rda tabiat
“ ‘ ” ’
hodisalari lirik qahramonning ko tarinki kayfiyati bilan uyg un holatda berilgan.
‘ ‘
Shoira dunyo voqeligidan ilhomlanib, hayotdagi xarakterli xodisalarni
o tkir ko z bilan ko rdi yurakdan xis qildi va poetik aks ettirdi. Ana shuning
‘ ‘ ‘
uchun ham Saida Zunnunova poetik ijodiga nazar tashlar ekanmiz, uning ijodida
inson qalbini chertuvchi chuqur lirizm bilan sug orilgan, kishi yuragiga
‘

emotsional zavq bag ishlaydigan badiiy yetuk she rlarini ko plab uchratamiz.‘ ’ ‘
Ularda vatandoshlarimizning yorqin qiyofasi, o zbek xotin qizlari xarakteri
‘ –
yaqqol gavdalanadi.
Shoira o zining ishq muhabbat haqidagi she rida sifatlash,
‘ – ’
o xshatish, mubolag a jonlantirish kabi badiiy vositalarni qo llab, asarlarning
‘ ‘ ‘
shiradorligini oshiradi, pardozlaydi, sayqal beradi.
Atirgul yuzida kuldirgich porlab,
Biram yashnatibdi jamolin, husnin,
G uncha bir kulgiga endi ochgan lab,
‘
Rayhon kokillari ufurar isin.
Ko rinib turibdiki, bu misolda atirgulning yashnab ochilishi obrazli
‘
ifodalangan. Shoira rayhon barglarini kokilga, g unchaning yaproq yozishini esa
‘
kulgiga ochilgan labga o xshatishi original poetik manzara yaratgan va she rning
‘ ’
o qishli bo lishini ta minlagan.
‘ ‘ ’
Xulosa qilib aytganda, Saida Zunnunovaning tabiat tasviriga atalgan
she rlarida: a) bahor yoshlik va baxt damlariga muqoyasa qilinsa; b) Yoz
’ “ ”
nomli she rida mehnat nashidasi haqida so z boradi; c) Kuz turkumidagi
’ ‘ “ ”
she rlarida kuz faslining hosildorlik mavsumi va umid timsoli ekanligi namoyon
’
bo ladi; d) shoiraning qish haqidagi she rlarida esa lirik qahramonning tabiatdan
‘ ’
masrurligi va poetik kayfiyati ifodalanadi.
II.2 SHOIRA DOSTONLARIDA IJODKOR SHAXSIYATI
Saida Zunnunovaning Sodiq va Anor (1947), Xayrixon (2949),
“ ” “ ”
dostonlari o z davri uchun dolzarb mavzuda yozilgan. Shoiraning yirik
‘
janrlarining ilk tajribalari bo lgan ushbu dostonlar badiiy jihatdan yetuk
‘
emasligi bois keyinchalik Tanlangan asarlar to plamiga kiritilmagan.
“ ” ‘
Shoiraning Ruh bilan suhbat (1966), Qo shnilarim , (1968), Alla
“ ” “ ‘ ” “ ”
(1972), Lirik nutq (1974) dostonlarida epik tasvirdan ko ra lirik
“ ” ‘
qahramonning ruhiy-psixologik holatini yoritish ustunlik qiladi. Dostonlarda
insonning taqdiri, davrining dolzarb muammolari, ayol va uning baxti, tinchlikni

asrash, muhabbat mavzusi yetakchi o rinda turadi. Shoira dostonlarida ham‘
she rlaridagi kabi muallif shaxsining o rni, ayol obrazini yaratishdagi o ziga
’ ‘ ‘
xoslik yaqqol namoyon bo ladi.
‘
Shoiraning Qo shnilarim va Lirik nutq dostonlari sof avtobiorgafik
“ ‘ ” “ ”
xarakterga ega. Qo shnilarim dostoni muallifning o z mahalladoshlari,
“ ‘ ” ‘
qo shnilariga samimiy muhabbati ramzi va ko p yillik izlanish, tayyorgarlikning
‘ ‘
samarasi o laroq dunyoga kelgan. Mazkur asarni muvzu va syujet jihatidan Sulton
‘
Akbariyning Mening mahallam dostoniga qiyoslash mumkin. Har ikki doston
“ ”
lirik qahramonning mahallasini kezish asnosida o tmish xotiralaridan iborat.
‘
Mening mahallam dostonida ijtimoiylik, davr siyosatiga hamohanglik ruhi
“ ”
ustivor. Uning lirik qahramoniga o tmish Xippa bo lgan jahonnam ,
‘ “ ‘ ”
qorong u va chirkin bo lib tuyuladi. Muallif hatto ikki qo shni suhbatidan ham
‘ ‘ ‘
eski va yangi davrni qarama-qarshi qo yish, o tmishni qoralash, inkor etish
‘ ‘
maqsadida foydalanadi. Bu kitobxonda Saqichmondek xaroba joyda gashtsiz
o tgan qahramonning mahallasiga bo lgan muhabbatiga ishonchsizlik uyg otdi.
‘ ‘ ‘
Dostonda ko chalar, hovli va uylar, davrning dolzarb masalalari haqida uzundan-
‘
uzoq gaplar aytiladi, lekin mahalladoshlar, qo ni-qo shnilarning mehr-oqibati,
‘ ‘
dardu dunyosi, ularni bir-biriga bog lab turuvchi rishtalar nimalardan iborat ekani
‘
yoritilmaydi. 15
Saida Zunnunovaning Qo shnilarim dostonida esa lirik qahramon
“ ‘ ”
xotiralari urush ofatini mustasno etganda go zal va diltortar, samimiyat bilan
‘
o qiladi. Bunga quyidagi satrlarni misol qilib keltirish mumkin:
‘ 16
Mahallamdan asta boraman o tib
‘
Bolalik yillarim kechgan ko chadan.
‘
Tug ilgan shahrimdan qolganman ketib,
‘
Sog inib kelaman ancha-anchada.
‘
Lekin menga tanish har go sha, har uy,
‘
15
?
Ahmad S. Yo qotganlarim va topganlarim. T.,1999.-B.189
’ –
?
Zunnunova S. Tanlangan asarlar. T.,1976.-B.170
–
16
Zunnunova S. Tanlangan asarlar. T.,1976.-B.170
–

Har bitta darvoza, har bitta daraxt.
Olis-olislarga tortqilaydi o y,‘
Qalbim hayollarning ko ksida karaxt.
‘
Bu yerda hech narsa o zgarmagandek,
‘
Ha, mahallasi va qo shnilari lirik qahramon uchun aziz va mukarram.
‘
Bahor go zalligi, quyosh jilosi shu joyda singigan ko zu dilimga deb yozadi
“ ‘ ‘ ”
shoira. Shu joyda hayotning ilk alifbosi , behi gulidagi mayin chiroydan
“ ”
hayratlangani, yulduzlarni sanab, oyga termulgani, nomini ilk marta chaqirib
dugonasi kelgani.... Hamma-hammasi shu yerdan-mahalladan boshlangan. Shuning
uchun ham shoira:
Birinchi olamim aziz mahallam,
Ahil qarindoshdan ahilroq, inoq.
Seni esga olsam yayraydi tanim,
Ozgina olislik tuyular firoq,-
Saida Zunnunovaning Qo shnilarim dostoni ham har jihatdan puxta
“ ‘ ”
yozilgan. Shoira bu dostonda mahallasining o tmishi, qo shnilari, beg ubor
‘ ‘ ‘
yoshlik yillari, yurtning bugungi qiyofasi va o zining orzu umidlari haqida
‘ –
hikoya qiladi. Doston to qqiz bobdan iborat.
‘
Muallif asarlaridagi lirik qahramon xarakterini yaratishda psixologik
tasvirga alohida e tibor beradi. Shoira inson ichki dunyosi, uning xarakteridagi
’
xislatlariga qiziqadi.
Dostondagi voqea birinchi shaxs tomonidan hikoya qilinadi. Asarga asos
qilib olingan voqea hayotiy. Asarning kirish qismida shoira o quvchilariga
‘
murojaat qilib deydi:
Bunda yozganlarim bari xaqiqat hammasi mahalla ahliga ayon. Lirik
qahramon mahallasidan o tib borarkan, bolalik yillari o tgan onlarini eslaydi. U
‘ ‘
tug ilgan shahri Andijondan uzoqqa ketib qolgan, ba zi ba zida, bot bot
‘ ’ – ’ –
sog inib keladi. Mahalla ko chasidagi har bir darvoza, har bir uy, har bir daraxt
‘ ‘
unga tanish. Faqat bahaybat qo shterak ko rinmaydi. Bir paytlar bu yerdan
‘ ‘
saharlarda jimjitlikni buzib, so fi azon aytardi. Bu dargoh o zgargan, uning
‘ ‘

o rniga meva to la bog paydo bo lgan.‘ ‘ ‘ ‘
Asarda lirik qahramonning har bir harakati, so zi, tushunchasi, fikr
‘ –
mulohazasi hayojonli va qiziqarli. Lirik qahramon yoshligini, keyin urush
dahshatlarini eslaydi, iztirob chekadi, qo shnilarini birma-bir ko z o ngidan
‘ ‘ ‘
o tkazadi.
‘
Dostondagi psixologizm lirik qahramonning yoshligini qo msashi, o zi
‘ ‘
tug ilib o sgan, kamol topgan shahri, qo shnilarini hamisha eslab yurishi urush
‘ ‘ ‘
davrida dahshatli voqealar tasvirlangan o rinlarda ochiq seziladi. Asardagi
‘
psixologik harorat shoiraning men i orqali yanada kuchaygan. Asarning ohirida
“ ”
shoiraning niyati yanada oydinlashadi:
Aziz: qo shnilarim qadrdon ko cham,
‘ ‘
Bordi-yu orzuim ocholmasa gul,
Ranjitmasin sizni ranjitmang hech ham,
Tilagim raisga bo lmasa maqbul,
‘
Mehnatu, mehrimdan berib men sayqal
SHe rim bilan sizga o rnatdim haykal.
’ ‘
Lirik qahramon qalbidan chiqqan bu xitob, go yo kitobxon qalbida
‘
chiqqandek tuyuladi. Shoiraning Qo shnilarim dostoni mazmunan chuqur
“ ‘ ”
g oyasi aniq, badiiy puxta asardir. Shoira Saida Zunnunova faqat lirik she rlari
‘ ’
bilangina emas, zamonaviy dostonlari bilan ham adabiyotimizga hissa qo shgan.
‘
Saida Zunnunova o zining Qo shnilarim dostoni bilan mahallasiga,
‘ “ ‘ ”
hamqishloqlari sha niga haykal o rnata oldi, ularga o zining bisotidagi eng
’ ‘ ‘
noyob marjonlar tizmasidan doston bitdi. Shoira dostonida ijtimoiylikdan ko ra
‘
ko proq qahramonning ruhiyat manzaralari, qalb kechinmalari, his-hayajonlarini
‘
yoritishga e tibor qaratgan, asarda bir-biriga keskin zid bo lgan oq va qora
’ ‘
bo yoqlar deyarli uchramaydi. Lirik qahramon mahallasini, qo shnilarini
‘ ‘
ularning insoniy fazilatlari, o zbekchilig i uchun sevadi.
“ ‘ ”
Saida Zunnunovaning Qarz hikoyasi bilan Qo shnilarim dostoni
“ ” “ ‘ ”
mavzu jihatidan o xshash bo lsa-da, ularning syujeti o rtasida yaqinlik ko zga
‘ ‘ ‘ ‘
tashlanmaydi. Biroq har ikki asarda ham qo ni-qo shnilar, mahalla ahlining
‘ ‘

samimiy munosabatlari ta sirchan tarzda beriladi.’
Turli vaznlarda yozilgan o n yetti bobdan iborat Lirik nutq dostoni mustaqil
‘ “ ”
va yaxlit syujet chizig iga ega emas. Shoira bu asarida ellik yosh ostonasidan
‘
turib ortda qolgan umriga, ijodiga nazar tashlaydi, sarhisob etadi. Dostonning
dastlabki to qqiz bobi lirik qahramon o tmishi, yaxshi yomon kunlari, hayotda
‘ ‘
erishgan yoki armonga aylangan orzulari, ustozlari xotirasi, tarjimai holining qisqa
tafsilotlariga bag ishlanadi. Lirik qahramon o z umrini asov daryoga qiyoslaydi.
‘ ‘
Daryo suv g uborlarni yuvadi, gulu giyohga rang beradi. Lirik qahramon shularni
‘
o ylar ekan, vijdonini
‘ so roqqa tutdi. Xo sh, u insonlarga nima bera oldi? ‘ ‘
O zini daryoga qiyos qilishga u haqlimi? SHe rlari kimgadir tasalli bo ldimi
‘ ’ ‘
yoki ularni o qigan qaysidir tashna qalbning chanqoq hislari qondimi? Savollarga
‘
javob berar ekan, unga qalbi, niyatlarining pok ekani qisman xotirjamlik beradi. U
hech qachon yolg on yozmagan, maddohlik qilmagan bo lsa ham, baribir
‘ ‘
o zidan qoniqmaydi, chunki insonlarga bundan-da ko proq foydasi tegishi
‘ ‘
mumkin edi. Lirik qahramon daryo suviga chin dildan havas qiladi, to lqinlarga
‘
eritilgan bir tomchi olmosdek kuy va nur bo lib qo shilib, uning olijanob
“ ” ‘ ‘
missiyasida ishtirok etishni, qalb g uborlarini yuvishni istaydi. Lirik nutq
‘ “ ”
shoiraning so nggi dostoni. Unda muallif qayta doston yoza olmasligini
‘
sezgandek, o z umrini, ijodini sarhisob etadi, qalb daftarini ochadi.
‘
Shoiraning Alla dostoni onasi Saboxonga bag ishlanadi. Dunyoda ona
“ ” ‘
uchun farzand kamolini ko rishdan ortiq baxt yo q. Ammo beshigi ustida
‘ ‘
tunlari bedor o tirib chiqqan, butun umidini bog lagan farzandi bevaqt xazon
‘ ‘
bo lsa-chi? Unda onaning ohi, faryodi ko klarni tutadi, nolasidan toshlar eridi.
‘ ‘
Shoiraga yolg iz ukasining, keyinroq singlisining vafoti onasini qanchalar abgor
‘
qilgani, bu dardga malham yo qligi qattiq ta sir qiladi, ruhan eziladi. Dardu
‘ ’
alamlarni, volidasiga bo lgan cheksiz ehtiromini o z asari orqali ifodalashga
‘ ‘
urindi.
Alla dostonida onaning obrazi mehr-muhabbat bilan chizib beriladi. Agar
“ ”
onalar alla aytmasa shoira nazdida:
Yo qsa tong shunchalar bo lmasdi tiniq,
‘ ‘

Havo ham bo lmasdi buncha muattar.‘
Tongni olqishlashib qushlar sayrasa,
Kurtaklar jonlanib uqalasa ko z,
‘
Intilib, qiyog in cho zarkan maysa
‘ ‘
Oftob qulog iga aytmoq bo lib so z.
‘ ‘ ‘
Tengsiz bu san atni qo zg atgan ovoz,
’ ‘ ‘
Mayinu va mudroq ona allasi.
Subh-sabo hamisha uning bilan soz,
Uning bilan g azal sahar pallasi.
‘
U alla aytmasa tonglar otmaydi.
U alla aytmasa quyosh botmaydi.
U alla aytmasa dillarning g ashin
‘
Na suvlar yuvmaydi va yo qotmaydi.
‘
Uningsiz yashamoq bo ladi dahshat,
‘
Balki maymunligicha qolardi odam.
Ona allasining bu qadar teranlik bilan anglash uchun shoira qalbini tinglamoq,
uning o tkir nigohi bilan dunyoga nazar solmoq zurur.
‘
Shoira tasvirlagan ona obrazi kamtar va kamsuqim. Hech kim undan tarjimai
holini ham so ramagan. O zi ham yozmagan nutqu ariza , mehnat
‘ “ ‘ ”
daftarchasini ham tutmagan. Qo llari mehnatdan qadoq bo lsa ham, biron marta
‘ ‘
bo lsa-da minnat qilmagan, Monyukr nimaligin bilmas tirnog i , Ammo
‘ “ ‘ ” “
uning tikkan iroqilarin Bolalar kiyardi qo yishib bino Dengiz shovqinini
‘ ” “
qilmas tasavvur . Chunki Na o zga elatga sayru sayohat, Shu osmon ostida
” “ ‘
o tkazdi umr . Zero:
‘ ”
Holdan toysa hamki yurdi salomat,
Husnini ulashdi farzandlariga,
Xatto sochlarining tim qora rangin.
Jonin malham qilib har dardlariga,
Mehr-la yuvoldi ko ngillar zangin.
‘
Oz emasdi ular, besh qiz, uch o g il,
‘ ‘

Qanday yurishardi uyni to ldirib.‘
Biri dillarini qilganda xijil,
Xushnud etar edi biri kuldirib._
Onaning zahmatlarini his etgan shoira quyidagi satrlarda o zining onasiga
‘
bo lgan cheksiz mehrini ifodalaydi:
‘
Yo q, ona, onajon ey jafokashim,
‘
Sakkizta farzandni ulg aytirgan mard.
‘
Qilmadim demangiz elning ishini,
Qo nmasin armondan dilingizga gard.
‘
Elning tilagiga sakkizda qanot,
Qaddiga sakkizda tirgovuch bergan,
Mushkuliga yana shunchalik najot,
Engmog iga yana shuncha kuch bergan
‘
Saida Zunnunova ijodiy merosida shu nomli dostondan tashqari Alla nomli
“ ”
yana ikkita she r bor. Ularning biri farzandga aytilgan alla bo lib, onaning
’ ‘
tuyg ulari g oyat go zal va ta sirchan berilgan bo lsa, ikkinchi yosh qizaloq
‘ ‘ ‘ ’ ‘
tilidan qo g irchog iga kuylagan alla qo shig idir.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Allaning sehri shoirani bir umr maftun etib keladi. Buni shoiraning biz tahlilga
tortgan Alla dostonida ham ko rish mumkin. Doston boshida quyidagi alla
“ ” ‘
beriladi:
Mehribonim ketdi-yu, alla,
Mehri ko zimdan ketmadi, alla,
‘
Mehribonim yo q uchun, alla,
‘
Hech kim meni yod yetmadi, alla.
Men ketarman bosh olib, alla,
Qaro ko zimga yosh olib alla..._
‘
Bulardan shuni ham bilishimiz mumkinki, Saida Zunnunova ham onasidan,
ham otasidan xalq og zaki ijodi namunalarini o rganib ulg aygan. Bu haqida
‘ ‘ ‘
shoiraning o zi quyidagilarni yozadi:
‘
Onam Saboxon juda xushro y ayol edi. Chiroyli ovozi bor edi. Men uning
“ ‘

singillarimga aytgan allasini, kashta tikib o tirib aytgan xalq termalarini go dak‘ ‘
paytimdayoq behayajon eshita olmas edim. Onamning hayoti og ir bo ldi. Juda
‘ ‘
ko p yo qotish, qiyinchilik ko rdi. Ayniqsa, yoshgina bir singlimning vafotidan
‘ ‘ ‘
keyin onamning sog ligi meni juda qattiq tashvishga solardi, qo rqardim,
‘ ‘
ko nglini ko tarishga harakat qilardim. Uning singlim sha niga aytib yig lagan
‘ ‘ ’ ‘
baytlari qulog imga kirib o rnashib qolar, quyun singari yugirib yurardimu,
‘ ‘
berkina olmasdim. O sha kunlardagi iztirob va muhabbatning mahsuli bo lib
‘ ‘
Alla dostonim yozildi. Onam Alla ni o qishga zo rg a ulgurdi .1
“ ” “ ” ‘ ‘ ‘ ”
Bulardan ko rinib turibdiki, shoira o z ijodida xalq og zaki ijodi
‘ ‘ ‘
namunalaridan mohirona foydalangan va ularni asarlarining mazmun mohiyatiga
singdirib yuborgan. Bular esa o z navbatida shoira asarlarining ta sirchanligini
‘ ’
oshirishga xizmat qilgan.
Saida Zunnunovaning davri va taqdirlar oynasining aks ettiruvchi uchinchi
dostoni Ruh bilan suhbat deb nomlanadi. Shoira bu doston ustida uzoq yillar
“ ”
o ylab yurdi, qalbida pishitdi va bir hafta mobaynida qog ozga tushirdi.
‘ ‘
Shoiraning Ruh bilan suhbat dostoni mavzu jihatidan Mirtemirning
“ ”
Surat , Erkin Vohidovning Nido dostonlariga o xshasa-da, shoira tasvirida,
“ ” “ ” ‘
obraz yaratish va qahramonlarning ichki kechinmalarini berishda o ziga xos
‘
yo ldan boradi. Ona taqdirida o z volidasining, qolaversa, xuddi shunday qismat
‘ ‘
boshiga tushgan o zi tanigan va yaqindan bilgan ayollarni ko radi.
‘ ‘
Ruh bilan suhbat dostoni to y oqshomidan keyingi holatning quyidagicha
“ ” ‘
tasviri bilan boshlanadi:
Odamlar tarqalgan allaqachonlar,
To yxonaga ham hukm o tkazgandi tun.
‘ ‘
O choqda kul bosgan cho g lar millatlar,
‘ ‘ ‘
Samovardan hamon o rmalar tutun.
‘
Mashshoqlar o tirgan so ri ham bo m-bo sh,
‘ ‘ ‘ ‘
Tuproqda eng so nggi raqqosa izi.
‘
Birov karavotda uxlaydi pish-pish,
Birov muzdek suvda chayadi yuzin.

Faqat uyqu kelmas ona ko ziga.‘
Shodligu xotira qalbini qamrab,
Behush ergashtirib izidan uni.
Ushbu satrlarni o qigan kitobxonda O g lini o ylagan bo lsa, kelin
‘ “ ‘ ‘ ‘ ‘
olishday ezgu niyati ushalgan bo lsa, onaga yana nima kerak? Nega uning qalbi
‘
bezovta? degan savollar tug iladi. Shoira onaning o g li va kelinini
” ‘ ‘ ‘
Qo shaloq kaptardek ahil va inoq, shu uyga fayz berib yashasalar bas deya
“ ‘ ”
tilak bildirishi bilan birga ayolning qalbidagi armonlar haqida Shu orzu,
“
ovunchda umri o tdi toq deya, ayolning taqdiriga ishora qiladi.
‘ ”
Ruh bilan suhbat dostonida ayol urushdan qaytmagan umr
“ ”
yo ldoshining ruhi bilan unsiz suhbat quradi. Ana shu suhbat asnosida
‘
qahramonlarning o tmishidan, tahlikali va og ir davr dramalaridan, insonlar
‘ ‘
qalbida qolgan bitmas jarohatlardan voqif bo lamiz. Adabiyot tarixida asar
‘
qahramonlarini ruh yoki arvohlar bilan hayolan muloqotga kiritish, shu usulda
muallif niyatini to laroq ochishga urinish usuli ko p uchraydi. Chunonchi
‘ ‘
SHekspirning mashhur Gamlet tragediyasida qahramon va otasi, Fitratning
“ ”
Abulfazxon fojeasida Abulfazxon va Xayol, Shayxzodaning Mirzo
“ ” “
Ulug bek fojeasida Ulug bek va Amir Temur ruhi o rtasidagi suhbat asar
‘ ” ‘ ‘
g oyasini yoritishda muhim o rin egallaydi. Bunday asarlarda, bir jihatdan,
‘ ‘
qahramon xuddi o z vijdoni oldida hisobot berganday dardu hasratlarini o sha
‘ ‘
ruh timsoli bilan o rtoqlashadi, ikkinchidan, ruhning qahramonga bergan daldasi
‘
uning kelgusi hayotiga muayyan ta sirini o tkazadi. Saida Zunnunova ham
’ ‘
Ruh bilan suhbat dostonida shunday usulni muvaffaqiyatli qo llay olgan. Buni
“ ” ‘
quyidagi satrlarda yaqqol ko rishimiz mumkin:
‘
Itni qopmaydi deb bo lmas, azizim,
‘
Tushlaringga kirib, sergak bo l, deyman.
‘
Odamlar! Dog surtmang aql yuziga,
‘
Dunyoning umriga tirak bo linglar.
‘
Qachon urush oti o chsa olamdan
‘
Ona tuproq ichra uzatib oyoq,

Xotirjam bo larkan avlod, bolamdan,‘
Xayol-xotirangdan ketmay yiroq.
Bu doston yaxlit syujet chizig iga ega emas. Balki ona va sobiq jangchining
‘
xarakterini, ruhiy holatlari, ichki kechinmalari alohida alohida tasvirlangan
–
pishiq lavhalardan tashkil topgan.
Bu lavhalarda hislar, tuyg ular juda aniq, haroratli tasvirlangan. Undagi realistik
‘
detallarda falsafa, turmush, psixologiya, davr, tabiat, hozirgi kun yorqin
ifodalangan. Dostonda ona va sobiq jangchining yoshligi, hayot yo li, urush
‘
tufayli onaning boshiga tushgan azob uqubatlar, og ir sinovlar va nihoyat,
– ‘
onaning ma naviy go zalligi tasvirlangan. Bu doston onaning nidosi uning yetuk
’ ‘
o y fikrlarini ifodalagan monologidir. Dostonda urush yillari ko pgina ayollar
‘ – ‘
qatori zavodga ishga kirgan onaning qalbi, farzandiga mehr muhabbati, Vatanga
–
sadoqati, oilaga munosabati, tinchlikni olqishlari, kelajakka umid bilan qarashi
tasvirlangan va o zbek ayolining bukilmas irodasi ulug lanadi. Saida Zunnunova
‘ ‘
hayotni yaxshi bilgani, chuqur idrok etgani uchun ona timsolini ayollarga xos
nozik nafosat bilan tasvirlaydi:
Suratda hali ham o sha o shasan,
‘ – ‘
Hamon ko zlaringda yoshlik, kulgi, nur
‘
Hali ham o shanday chiroyli, yoshsan
‘
Hali ham o shanday zabardast, mag rur
‘ ‘
Boqishing hali ham o shanday iliq
‘
Dilingda nelar bor aytmaysan faqat
Qatra ko z yoshimga turolmasang tek,
‘
Nega indamaysan, oh surat, surat!
Dostonda insonning go zal qalbi va ruhining murakkabligi real tasvirlangan.
‘
Asarda tasvirlanishicha, ikkinchi jahon urushi frontida ota halok bo ladi.
‘
Dostondagi har bir detal, har bir so z asar g oyasining badiiy ifodalanishiga, ona
‘ ‘
xarakterining shakllanishiga xizmat qiladi. Asardagi lirik chekinishlar doston
husniga husn qo shgan, orginal badiiy bo yoqlar orqali psixologik momentlar
‘ ‘
ochib berilgan. Ona timsoli tipik, yorqin xarakter darajasiga ko tarilgan.
‘

Dostonning tili shirali, xalq tiliga yaqin. Asardagi ajoyib badiiy xarakterlar asar
tilining rangdor, jozibador, boy va obrazli chiqishini ta minlagan. ’
Dostonda inson ruhining butun murakkabligi ishonarli tasvirlangan.
Insonlarning ikkinchi jahon urushi yillarida front orqasini mustahkamlashdagi
qahramonliklari, o zbek xalqining boy ma naviy ichki dunyosi yoritilgan, sof
‘ ’
sevgi ulug langan, sevgiga sadoqatli bo lish g oyasi kuylangan. Urush davrida
‘ ‘ ‘
fashistlar tufayli kishilarimiz boshiga tushgan azob uqubatlar, hali hayot
–
zavqidan qonmagan yigitlar, otalar yostig ining qurishi oilaga qanchalik katta
‘
kulfatlar keltirgani dostonda hayajonli tasvirlanadi. Kelajak avlod baxtiyor umr
kechirishi uchun dunyoda mustahkam tinchlikni barqaror etish g oyasi kuylanadi.
‘
Asardagi har bir epizod, har bir detal, har bir so z asar g oyasining badiiy
‘ ‘
ifodasiga, ona xarakterining shakllanishiga xizmat qiladi. Asarda lirik chekinishlar,
xarakterlarning harakatda berilishi, orginal badiiy bo yoqlar orqali psixologik
‘
momentlar chuqurlashtiriladi va ona timsoli yorqin xarakter darajasiga ko tariladi.
‘
Ona va sobiq jangchining ruhiy holati, kechinmalari kishini hayajonga soladi.
Urushga, uning targ ibotchilariga la natlar bo lsin, mustahkam tinchlik doimo
‘ ’ ‘
barqaror bo lsin deb hayqiriq keladi.
‘
Etimlik ham gapmi, shu murg ak jonlar
‘
Ko ksimga beayov otishgan ku o q,
‘ – ‘
(Jonindan aylanay, oq bolajonlar!
Unutib bo larmi u kunlarni? Yo q!)
‘ ‘
O ziga niqtalgan to pponchani ham
‘ ‘
O yinchoq deb bilgan mitti qo lchalar,
‘ ‘
Shalpayib tushganda qanchalar alam
Aytchi bu alamlar qanday o lchanar,
‘
Murda ko kragini beparvo surib
‘
Ingragan go dakni ko rganmisan xech
‘ ‘
Dostonda halok bo lgan ota surati:
‘
- urush bor ekan, unga orom yo qliigni aytadi:
‘
Itni qopmaydi deb bo lmas, azizim,
‘

Tushlaringga kirib, sergak bo l, deyman‘
Odamlar! Dog surmang aql yuziga
‘
Asardagi voqealar kishini hayajonlantirib, uni turli ruhiy holatlarga soladi.
Shunisi xarakterliki, asar voqeasi kelajakka umid, optimistlik ruh bilan
tugallanadi.
Shoira onaning nutqiy xarakteristikasini yaratish ustida qunt bilan mehnat
qilgani sezilb turadi. Shu bilan birga u ona timsoli tilini individuallashtirishida
so z boyligidan yaxshi foydalangan.
‘
Xullas, Saida Zunnunovaning Ruh bilan suhbat , Qo shnilarim ,
“ ” “ ‘ ”
Alla , Lirik nutq dostonlaridagi epik tasvirdan ko ra lirik qahramonning
“ ” “ ” ‘
ruhiy-psixologik holatini yoritish ustunlik qilishi aytib o tildi. Lirik nutq ,
‘ “ ”
Alla , Qo shnilarim dostonlaridagi o zbek millatiga xos urf-odatlar,
“ ” “ ‘ ” ‘
an analar, udumlar, qadriyatlarning badiiy mahorat bilan aks ettirilgani tadqiq
’
etildi. Aytish mumkinki, dostonlardagi epiklik shoira hayotida bo lib o tgan real
‘ ‘
voqeliklarning lavhalari asosiga qurilgan.
Xulosa qilib aytganda, muallif tanlagan mavzu muallifning o zi
‘
onalar qalbini yaqindan bilganligi tufayli asar muvaffaqiyat qozongan. Saida
Zunnunovaning Surat bilan suhbat dostoni inson ruhiy dunyosi, ona qalbi,
“ ” –
urush va tinchlik, kelajakka umid, sof sevgi va unga sadoqat haqidagi g oyaviy
‘ –
puxta asar bo lib, o zbek dostonlarining yaxshi namunalaridan biridir.
‘ ‘

XULOSA
Uslub va mahorat (Saida Zunnunova ijodi misolida) mavzuidagi bitiruv
“ ”
malakaviy ishning bob va fasllaridan kelib chiqib qo yidagicha xulosalarga
‘
keldik;
Saida Zunnunovaning nasriy asarlaridagi o ziga xos uslub mavzuidagi
“ ‘ ”
birinchi bob hamda Hikoya janrida ijodkorning g oyaviy konsepsiyasi nomli
“ ‘ ”
birinchi bobning birinchi faslida yozuvchining hikoya va qissalarining mavzu

ko lami, ularda ijtimoiy muhit va inson taqdiri, ayollarning ijtimoiy hayotdagi‘
o rni izchil tahlilga tortilgan.
‘
1. Saida Zunnunova she riyatda qay darajada lirik bo lsa, nasriy asarlarida ham
’ ‘
shu qadar hissiyotchan shoira sifatida ko rinadi. Saida Zunnunova turli davrlarda
‘
yaratgan hikoyalarining umumiy jihati shundaki, u o zi yashagan davr
‘
muammolarini, ayniqsa, ayollarning shaxsiy hayoti, jamiyatdagi o rni, burchi va
‘
vazifasi bosh masalalardan biri sifatida ko rinadi.
‘
2. Har bir hikoyaning ijtimoiy g oyasi ayni vaqtda adibaning badiiy niyati, o z
‘ ‘
g oyasi, xulosasi hamdir. Hikoyalar realistik hikoyachilik an analari asosida
‘ ’
yaratilgan.
3. Birinchi bobningning ikkinchi fasli Adibaning qissa yaratish mahorati deb
“ ”
nomlangan. Unda Saida Zunnunovaning Yangi direktor , Gulxan ,
“ ” “ ”
So qmoqlar , Olov , Odamlar orasida singari qissalarining shakli,
“ ‘ ” “ ” “ ”
mazmuni, obrazlari, g oyasi va mavzusi tadqiq etildi. Hikoyada ayollar obrazi
‘
qisqa ko lamda aks etgan bo lsa, Saida Zunnunova qissalarida rahbar ayol,
‘ ‘
shifokor ayol, ishchi ayol kabi obrazlarni kengroq ko lamda, jonli, hayotiy obraz
‘
sifatida tasvirlaydi. Shuningdek, qissalarda jamiyatda urchib ketgan illatlar:
poraxo rlik, ko zbo yamachilik, soxtagarlik, firibgarlik, shuhratparastlik,
‘ ‘ ‘
ig vo, bo hton, tuhmat, hayosizlik va andishasizliklar tasvirlangan.
‘ ‘
4. Adiba qissalarida ijtimoiy masalalar qalamga olingan bo lib, ularning
‘
hayotdagi ayrim prototiplari bo lganligi, bu esa muallifning realistik metodda ijod
‘
qilganligini ko rsatadi.
‘
5. Ishning ikkinchi bobi Saida Zunnunova she riyatining umumiy mazmun
’
mundarijasi tahliliga bag ishlandi. Ushbu bobda Saida Zunnunovaning she rlari
‘ ’
tahlil qilindi. Birinchi faslda lirik men masalasi ko rib chiqildi. Unda muallif
“ ” ‘
ruhiyati va she rdagi lirik qahramonning ruhiy yaqinligi, mushtarakligi
’
qiyoslanadi. Shoira o z zamonasidagi ayollar taqdiri, ularning barcha toifasiga
‘
xos umumiy hissiy kechinmalar, iztirob va armonlarini ta sirchan aks ettirganligi
’
she rlar misolida tadqiq etildi.
’
6. Shoira Saida Zunnunova o z ijodida ona va farzand, ona qalbi va mehri
‘

mavzulariga qayta qayta murojaat qiladi, bu mavzuni biror xodisa voqeani– –
tasvirlash yoki biror konkret timsolini yaratish orqali yoritadi. Shoiraning bu
mavzuda yozgan har bir she ri o ziga xos orginal bo lishi bilan birga,
’ ‘ ‘
tasvirlayotgan voqea, biri ikkinchisining davomi sifatida maydonga keladi.
7. Saida Zunnunova lirik qahramon turli holatlarda ko rinadi. Shoira lirikasida
‘
hayot va muhabbatni, baxt va mehnatni ulug lovchi sifatlarni o zida
‘ ‘
mujassamlashtirgan, katta qalbli teran fikrli, yuksak orzu umidli
–
zamondoshlarimiz obrazi gavdalanadi. Shoira lirikasi she riyatimiz jiddiy
’
yutug idir. Uning lirik she rlarining tarbiyaviy estetik ahamiyati katta.
‘ ’ –
8. Birinchi bobning birinchi fasli lirikada poetik obrazlar talqiniga bag ishlanadi.
‘
Shoiraning hayotdan olgan fikr-u xulosalari va ta sirlari natijasida yaratilgan
’
obrazlarning she rlarda qanday aks etishi tahlilga tortilgan. Ushbu faslda shoira
’
she rlaridagi peyzaj tasviri, ramziy obrazlar talqini, o ziga xoslik va an anaviy
’ ‘ ’
obrazlarning shoiraning o zigagina xos bo lgan talqinda namoyon bo lishi
‘ ‘ ‘
tadqiq etildi.
9. Xususan, Saida Zunnunova she rlaridagi qush obrazining Pushkin va
’ “ ”
Cho lpon she rlaridagi shu obraz bilan qiyosiy tahlili amalga oshirildi. Shu bilan
‘ ’
birgalikda, fasllar, tabiat unsurlari, hodisalarining ham she rdagi ramziyligi,
’
poetik obrazga aylangani va mohirona tasviri tekshirildi.
10. Ikkinchi bobning ikkinchi faslida shoira va adiba yaratgan dostonlarning
shakliy, mazmuniy, badiiy, g oyaviy jihatdan xususiyatlari tahliliga
‘
bag ishlangan bo lib, unda Saida Zunnunovaning dostonchilik an analari
‘ ‘ ’
asosida va o ziga xos tarzda doston namunalarini yaratganligi qayd etildi.
‘
11. Dostonlardagi milliylik ruhi, o zbeklar hayot tarzi, milliy urf odatlar va
‘
an analarning badiiy gavdalantirilganligi isbotlab berildi. Aytish mumkinki, Saida
’
Zunnunovaning murakkab siyosiy va ijtimoiy davrda yashab turib ham o z
‘
millatining xususiyatlarini saqlab qolib, ularni badiiy asarlarida qayta ifodalashini
ko zga tashlandi.
‘
Saida Zunnunovaning hayotga, she riyatga nuqtai - nazariy, ijtimoiy -
’
siyosiy, badiiy-estetik qarashlari ham tasviriy til vositasida ifodalanadi. Badiiy

asar, shu jumladan she r shoirning hayotga munosabatining bir ko zgusi.’ ‘
Voqelikning tushunishi hamda tushuntirilishini ma naviy borligini so zlar
’ ‘
orqali anglatadi va amalga oshiradi. Ijodkorning onggi, dunyoqarashini tasavvur
tushunchalari orqali bera oladi.
Agar badiiy asar so z san atkorining yaxlit va butun nutqidan iborat
‘ ’
desak, she r shoirning to kis va tugal fikrlaridan tashkil topadi. Saida
’ ‘
Zunnunova ijodi shoira va adiba xarakteriga monand - hayot oshig i, hayo
‘
kuychisidir. Bu Saida Zunnunova ijodining o ziga xos xususiyatlarini badiiy
‘
talqinlarda ifoda etilishidir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI:
‘
1. Karimov I. Istiqlol va ma naviyat. Toshkent: O zbekiston, 1994.
’ – ‘
2. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. Toshkent: Sharq, 1998.
‘ –

3. Karimov I. O tmishsiz kelajak, hamkorliksiz taraqqiyot bo lmaydi. Toshkent:‘ ‘ –
O zbekiston, 1996.
‘
4. Karimov I. Yuksak ma naviyat-engilmas kuch. - Toshkent, 2008.
’
5. Karimov I. Ayolga ehtirom. To plam. (1998 yil 5-dekabrda Konstitutsiyaning olti
‘
yilligiga bag ishlangan tantanali majlisda so zlagan nutqi). Toshkent:
‘ ‘ –
O zbekiston, 1999.
‘
6. Adabiy turlar va janrlar(Tarixi va nazariyasiga oid): 3 jildlik.-T.: Fan, 1991,1992
1-jild. Epos.1991. 2-jild. Lirika.1992
7. Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent:O zbekiston, 2000.
– ‘
8. Jalolov T. O zbek shoiralari. T.: O zbekiston Davlat badiiy adabiyot
‘ – ‘
nashriyoti, 1975.
9. Yo ldoshev Q, Yoniq so z. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006.
‘ ‘ –
10. Karimov N, Mamajonov S, Normatov U. XX asr o zbek adabiyoti tarixi.
‘ –
Toshkent: O qituvchi, 1999.
‘
11. Mamajonov S. Shoir va zamonaviylik. Toshkent, 1963.
–
12. Mamajonov S. Uslub jilolari. Toshkent, 1972.
–
13. Mirzaev S. XX asr o zbek adabiyoti. Toshkent, 2005.
‘ –
14. Normatov U. Go zallik bilan uchrashuv. Toshkent, 1976.
‘ –
15. Normatov U. O ziga xoslik sirlari/ Nasrimiz an analari. Toshkent, 1980.
‘ ’ –
16. Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. Toshkent, 2004.
–
17. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O qituvchi, 2002.
– ‘
18. Sodiq S. Hozirgi o zbek adabiyoti. Toshkent,1992.
‘ –
19. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. Toshkent: Sharq, 2004.
–
20. Ergasheva Sh. Saida Zunnunova she riyatida ijodkor shaxsiyati va lirik
’
qahramon muammosi. NDA. Toshkent, 2008.
–
21. Hamdam U. Yangilanish ehtiyoji. – Toshkent, 2007.
22. Boltaboyev H. she’rda chizilgan suratlar// Andijonnoma.-1996.-7-may
23. Doniyorov X. va Mirzaev S. Hayot va obrazlar/ / Sharq yulduzi.-1957.-№3
24.Rahimjonov N. Shoir va davr. – Toshkent: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va
san at nashriyoti, 1983. B. 182.
’ –

25.Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent: Fan , 2007.’ ’ – “ ”
B. 259.
–
26. Xasanova H. Go zallik shaydosi .T. Fan nashriyoti.1977.
‘ ” ”
27. Ahmad S. Yo qotganlarim va topganlarim. Toshkent: Sharq, 1999. 280 b.
‘ – –
28. Zunnunova S. Tanlangan asarlar. Toshkent: Sharq, 2001.
–
29. Zunnunova S. Tanlangan asarlar. Toshkent: G .G ulom nomidagi Adabiyot
– ‘ ‘
va san at nash-ti, 1976.
’
30.www.ziyonet.uz (O zbekiston Respublikasi O quv portal)
‘ ‘

Купить