Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Usmoniylar imperiyasining ma'muriy tizimi (XIII–XV asrlar)

Купить
MAVZU:USMONIYLAR IMPERIYASINING MA'MURIY TIZIMI (XIII–XV ASRLAR) KIRISH………………………………………………………………...………….. 2 I. BOB. YANGI TARIX DAVRIDA USMONIYLAR IMPERIYASI………… .4 1.1. Davlat tuzumi, ichki ahvoli va imperiyaning yuksalishi …………………… ...4 1.2. Fan, madaniyat va san'at ……………………………………………… ……...17 II. BOB. XVIII-XIX ASRLARDA USMONIYLAR IMPERIYASINING IQTISODIY-SIYOSIY AHVOLI VA QO'SHNI DAVLATLAT BILAN MUNOSABATI …………………………… 21 2.1. Ichki va tashqi siyosati va Yevropa davlatlariga qaramlikning boshlanishi …21 2.2. Sharq masalasi va uning keskinlashuvi ……………………………………… 26 XULOSA………………………………………………………………………… .32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…… .34 KIRISH. Kurs ishi dolzarbligi. Usmonli imperiyasi , Usmonlilar davlati ( Ottoman imperiyasi deb atalgan) — , , va , qisman va usmonlilar sulolasi boshqargan davlat (—). Usmonli imperiyasiga asos solgan. Bu davlat dastlab Kichik Osiyoning Shimoliyg arbiy qismi va hududidaʻ sultonligiga tobe kichik bir beklik (beylik) shaklida tashkil topgan. Bu beklikning ilk hukmdori bo lsa ham, uning o g li — Usmonbey davrida ʻ ʻ ʻ beklik mustaqil davlatga aylanganligi uchun uning nomi bilan Usmonli bekligi deb atalgan. Keyinchalik bu davlat Usmonli imperiyasi nomini olib, o rta asrlarda ʻ jahonning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi. Usmon I va uning o g li ʻ ʻ unvonini qabul qilgan bo lsa, Urxonning o g li davridan boshlab hukmdorlar deb ʻ ʻ ʻ atalgan. Usmon G oziy davridayoq qo shni imperiyasiga qarshi bir qancha harbiy ʻ ʻ yurishlar qilinib, va qal alari, atroflari egallangan. ʼ Davlatning dastlabki poytaxti , — -yillarda bo lgan. Sulton , poytaxtni ʻ (Adrianopol)ga ko chirgan. Uning hukmronlik davrida Yevropada yangi hududlar ʻ zabt etilgan. maydonida bo lgan jang ()da serblar maglubiyatga uchragach, ʻ Usmonli imperiyasiga qo shib olindi. Sulton poytaxti (1393)ni egallab, ʻ ostonalarida salibchi birlashgan 60.000 kishilik qo shinini ʻ maglubiyatga uchratdi () Vizantiyaning poytaxti qamal qilishga kirishdi. U Bolgariya, , , o z davlati ʻ tarkibiga kiritdi. Biroq, bo lgan qo shinidan Usmonli imperiyasi ning ʻ ʻ 2 maglubiyatga uchrashi Vizantiya imperiyasini mukarrar halokatdan saqlab qoldi. Sulton va hukmronliklari davrida qo ldan ketgan hududlar qaytarib olingan.ʻ Adolatli va insofli hukmdor sifatida nom chiqargan Konstantinopolga hujum qiladi. yaqini ( ) va maydoni ( 17— 19 dekabr)da chex-mojarlar qo shinini ʻ mag lubiyatga uchratib, 1449—50-yillarda ustiga 2 marta yurish qilgan bo’lib, bu ʻ kurs ishini yozishning dolzarbligi har bir o’quvchi bu tarixni qanchalik yaxshi bilsa shunchalik bilimdon va dono bo’ladi va albatta bu tarixiy ma’lumotlar har bir o’quvchining kelajagida kerak va foydali hisoblanadi. Kurs ishining ob’ekti va predmeti. Usmoniy turklar imperiyasining O’rta asrlar tarixi davridan Yangi tarix davriga o’tgandagi holati va yangi o’zgarishlar va avvalgi holatlarini taqqoslash asosida internet manbalaridan va kitoblardan foydalanish. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Usmoniy turklar imperiyasining O’rta asrlar tarixi davridan Yangi tarix davriga o’tgandagi holati va yangi o’zgarishlarni o’rganish va uni aniq isbotlangan fakt va ma’lumotlar asosida ommaga namoyish qilish. Shu bilan birga Usmoniy turklar imperiyasining tarixidagi muhim vaqtlarda bo’lib o’tgan voqea hodisalarni ma’lum qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi. Ish kirish, ikki bob, xulosa, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan tashkil topgan. Uning umumiy hajmi 42 bet. 3 I BOB YANGI TARIX DAVRIDA USMONIYLAR IMPERIYASI 1. Davlat tuzumi, ichki ahvol va imperiyaning yuksalishi. Usmonli imperiyasi , Usmonlilar davlati imperiyasi deb atalgan) — , , va , qisman va usmonlilar sulolasi boshqargan davlat (—). Usmonli imperiyasiga asos solgan. Bu davlat dastlab Kichik Osiyoning Shimoliyg arbiy qismi va hududidaʻ sultonligiga tobe kichik bir beklik (beylik) shaklida tashkil topgan. Bu beklikning ilk hukmdori bo lsa ham, uning o g li — Usmonbey davrida beklik mustaqil ʻ ʻ ʻ davlatga aylanganligi uchun uning nomi bilan Usmonli bekligi deb atalgan. Keyinchalik bu davlat Usmonli imperiyasi nomini olib, o rta asrlarda jahonning eng ʻ qudratli davlatlaridan biriga aylandi. Usmon I va uning o g li unvonini qabul ʻ ʻ qilgan bo lsa, Urxonning o g li davridan boshlab hukmdorlar deb atalgan. Usmon ʻ ʻ ʻ G oziy davridayoq qo shni imperiyasiga qarshi bir qancha harbiy yurishlar qilinib, ʻ ʻ va qal alari, atroflari egallangan. Uning o g li Urxon G oziy Vizantiyaning ʼ ʻ ʻ ʻ Bursa, , shaharlarini istilo qilib, o rtalaridayoq va sohillariga chiqqan. Bu davrda ʻ usmonli turklar (ular o g uz turklarining qay urug iga mansub bo lgan) o tib, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kirishgan. zabt etish tugallanib, hududida yangi Rum eli () viloyati ta sis etilgan. ʼ Aynan shu paytdan Usmonlilar davlatini saltanatga aylanish jarayoni boshlangan. (turkcha: yangi cherik) — maxsus piyoda qo shin tashkil qilingan. ʻ 4 Davlatning dastlabki poytaxti , — yillarda bo lgan. Sulton , poytaxtni (Adrianopol)ga ko chirgan. Uning hukmronlik davridaʻ ʻ Yevropada yangi hududlar zabt etilgan. maydonida bo lgan jang ()da serblar ʻ maglubiyatga uchragach, Usmonli imperiyasiga qo shib olindi. Sulton poytaxti ʻ (1393)ni egallab, ostonalarida salibchi birlashgan 60.000 kishilik qo shinini ʻ maglubiyatga uchratdi () va Vizantiyaning poytaxti qamal qilishga kirishdi. U Bolgariya, , , o z davlati tarkibiga kiritdi. Biroq, bo lgan qo shinidan Usmonli ʻ ʻ ʻ imperiyasi ning maglubiyatga uchrashi Vizantiya imperiyasini mukarrar halokatdan saqlab qoldi. Sulton va hukmronliklari davrida qo ldan ketgan hududlar qaytarib ʻ olingan. Adolatli va insofli hukmdor sifatida nom chiqargan Konstantinopolga hujum qiladi. yaqini ( ) va maydoni ( 17— 19 dekabr)da chex-mojarlar qo shinini ʻ mag lubiyatga uchratib, 1449—50-yillarda ustiga 2 marta yurish qilgan. ʻ Murod II ning o g li Fotih turk qo shinlariga shaxsan o zi qo mondonlik ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qilib, jahongirlik siyosatini olib borgan. U — poytaxti 40 kunlik qamaldan so ng ʻ egallab ( ), imperiyasini tugatgan. Konstantinopol turkcha nomi bilan atalib, poytaxt bu yerga kuchirilgan. Bu g alabadan sung Fotih Bolqon va mamlakatlarini ʻ zabt etishga kirishgan. Serbiya (), Moraviya (), (), Valaxiya (), Albaniya () Trapezund — () egallangan. xonligi tobe davlatga aylantirilgan (). Oq qo yunli ʻ davlati hukmdori qarshi harbiy harakatlar kuchaytirilgan. Yevropaning , , kabi davlatlari hududlarini egallash rejasi tuzilib, amaliy harakatga o tilgan. Bu davrda ʻ 5 harbiy va ma muriy boshqaruv sohasida katta islohotlar o tkazilib, ulkan saltanatniʼ ʻ mustahkamlash choralari ko rilgan. Ayniqsa, , va gullab-yashnagan. Sulton , va ʻ hukmronlik qilgan davrlarda saltanat haddan tashqari kuchaygan. Xususan, Yovuz shohi qo shinini yanchib tashlaydi ( ). , Shom (), , egallab, kiradi (). Bu paytda ʻ Misrdan tashqari Shimoliy Afrikaning hududi, shuningdek, , , Janubiy-Sharqiy Anadolu ham Usmonli imperiyasi tarkibiga kirgan. bo lgan juma namozi ( )da ʻ sulton ga "ikki muqaddas shahar xizmatchisi" faxriy unvoni berilib, sifatida uning nomi xutbaga qo shib o qilgan (Usmonli sultonlar shu kundan e tiboran to ayni ʻ ʻ ʼ paytda islom olamining xalifasi ham hisoblangan). Sulton Sulaymon I ham jahongirlik siyosatini davom ettirgan. Mojariston bosib olingach, turklar Venani 1 marta qamal qilishgan (). va qo shin jo natilib, Rodos va boshqalar orollar ishg ol ʻ ʻ ʻ qilingan. Qonuniy "Muqaddas Rim imperiyasi"ga qarshi kurashish uchun qiroli bilan birinchi fransuz-turk siyosiy shartnomasi va savdo bitimini imzolagan (1535). kelib Usmonli imperiyasiga hududi,G arbiy ,G arbiy , , , ʻ ʻ ( bilanbirga),Falastin, , ,Misr, , , , , , Serbiya, Bosniya, Valaxiya, , Moldaviya, Qrim kirgan. Bu paytda u jahondagi eng qudratli saltanatlardan biri hisoblangan. Saltanatning ulkan hududi 3 qit a: , , katta kismini egallagan bo lib, uning maydoni ʼ ʻ 8 mln. km²ga yetgan. 16 asrda turklarning kuchli butun O rta dengiz havzasini ʻ nazorat qilib turgan. 6 Sulton xukmronligi davrida oroli bo ysundirilgan. Bu paytda bo gozidan Forsʻ ʻ qo ltig igacha, sohillarigacha bo lgan hudud sultonlikka qaragan. ʻ ʻ ʻ Biroq oxiridan boshlab sultonlikning harbiy, siyosiy va iqtisodiy qudrati astasekin zaiflasha boshlagan. Yevropa mamlakatlari o zaro ittifoq tuzib, Usmonli ʻ imperiyasiga qarshi kurashga chog langanlar. atrofida bo lgan 2 jangda turk ʻ ʻ qo shini , , birlashgan armiyasidan yengilgan (). Muntazam davom etib turgan - ʻ urushlari (1676-1681, 1684-1699, 1710-1711, 1768-1774, 1787-1791, 1807-1812, 1828-1829, 1853-1856, 1877-1878, 1914-1916 va boshqalar) oqibatida Usmonli imperiyasi asta-sekin zaiflashib borgan. va hukmronliklari davrida saltanatni parchalanib ketishdan saqlab qolish uchun islohotlar o tkazilgan. Sulton yana ʻ islohotlar () o tkazish (1839) orqali, bir tomondan, sultonlik to xtatishga, ikkinchi ʻ ʻ tomondan, yangi turk (ular o zlarini deyishgan) shakllantirishga muvaffaq bo ldi. ʻ ʻ Bu paytda bo lgan o zining eski raqibi ustidan g olib chiqdi hamda va ʻ ʻ ʻ daryosidagi mavqeini qayta tikladi. va qabul qilingan dastlabki konstitutsiya sulton tomonidan bekor qilingach (1878), mamlakatda istibdod davri boshlangan. Bu davrda sultonlik Yevropa davlatlariga iqtisodiy jihatdan qaram bo la boshlagan. ʻ 19 asr oxiri — 20 asr boshlarida a zolari mamlakatda o rnatish uchun qat iy ʼ ʻ ʼ harakat qilishgan (). sultonlikni tugatish to g risida qaror qabul qildi. bosqinchilarga qarshi ʻ ʻ ko tarilgan milliy ozodlik harakatiga rahbarlik qilib, sultonlikning asosan turklar ʻ yashaydigan hududi — Kichik Osiyo va qisman Yevropada 7 Turkiya jumhuriyatiga asos soldi. Asrlar davomida ikki xalq vakillari, avvalo, ulamolar, olimlar, shoirlar, san atkorlar madrasalarda birgalikda tahsil olishlari,ʼ ziyoratlari, savdo-sotiq munosabatlari va o zaro tashriflar jarayonida do stona ʻ ʻ aloqalar o rnatganlar. Ikki o rtadagi munosabatlarda davlat rahbarlari tomonidan ʻ ʻ olib borilgan elchilik aloqalari muhim o rin tutadi. qarshi birgalikda kurashish ʻ uchun sulton elchi Muhammadbek orqali hukmdori o zaro maktub jo natgan ʻ ʻ (1514). Buxoro xoni sulton huzuriga elchilar yuborib (1690) do stona ʻ munosabatlarni rivojlantirgan. Buxoro amiri Ernazar Mas ud o g lini dastlab , ʼ ʻ ʻ so ngra Usmonlilar sultonligiga elchi ʻ qilib tayinlab, o zaro ʻ aloqani mustahkam lamoqchi bo lgan. ʻ Doniyolbi y 1783—1784-yillarda 2 marta sulton huzuriga Muhammad Sharifni elchi qilib jo natgan. Turk sultoni elchisi Mahmud Sayd og a Buxoro amiri Shohmurod ʻ ʻ huzurida bo ladi. (1786) Sulton ham o z elchilarini yuborgan. Buxoro amiri ʻ ʻ devonbegi Eshmuhammad va Mirzo Muhammad Yusuf qo rchiboshini maktub ʻ bilan yuborib, sulton dan shariatga doir kitoblarni so ratadi (1815). Mahmud II o z ʻ ʻ elchisi Hasan Chalabiydan Buxoroga 32 jildli kitob yuborgan. xoni xonlikka karshi Perovskiy ekspeditsiyaitan so ng va elchilar yuborib, harbiy yordam ʻ so raydi. Biroq, Xiva xoniga masofa olisligi uchun harbiy yordam jo natilmay, to p ʻ ʻ ʻ yasovchi turk ustalari yuboriladi. Qo qon xoni Sulton Sayidxon (1865) va Buxoro ʻ amiri Muzaffar muftiy (1866) elchi qilib Istanbulga jo natishgan va sultonlikdan ʻ harbiy yordam so ragan. Shuningdek, mazkur davlatlar o rtasida madaniy aloqalar ʻ ʻ keng yo lga qo yilgan. Asli bursalik mudirlik qilgan, Samarqanddagi bosh ʻ ʻ mudarris bo lgan. Ulug bek o limidan so ng uning shogirdi Istanbulda sulton ʻ ʻ ʻ ʻ saroyida xizmat 8 qilgan va avliyo Sofiya madrasasining bosh mudarrisi bo lgan. butun ongliʻ faoliyati (Kichik Osiyo)da kechgan. naqshbandiya va yassaviya tariqatlari Usmonli imperiyasi hududida ham keng tarqalib, bu yerda va Yunus, Xoja Bektosh Vali, Kiyikli bobo singari izdoshlari yetishib chiqqan. Tilshunos olim, shoir va elchi Sulaymon Buxoriy 19 asr o rtalarida Istanbulda yashab, "Lug ati ʻ ʻ chig atoy va turki usmoniy" (2 jildli) lug atini tuzgan. ʻ ʻ 20 asr boshlarida borgan 100 dan ortiq talabalar (ularning orasida , , Otaulla Xo jayev, Bekjon Raxmonov va boshqalar bo lgan) Istanbulda tahsil olgan. Yosh ʻ ʻ turklarning g oyalari va dunyoqarashiga ijobiy ta sir qilgan. "Ittihod va taraqqiy" ʻ ʼ partiyasi maorif bo limi mudiri doktor Nozim va turkistonlik talabalar tashabbusi ʻ bilan Istanbulda "Buxoro ta limi maorif jamiyati" (1908) tashkil qilingan. Jamiyat ʼ Istanbuldagi G alaba ko prigi yonidagi yangi Jome masjidida turkistonlik ʻ ʻ ʼ o quvchilar uchun alohida maktab ochgan va ularni tekin o qitgan. Jamiyat ʻ ʻ tomonidan Fitratning ko plab asarlari ilk marta Istanbulda bosilgan. ʻ Davlat tuzumi. Usmoniylar imperiyasi so‘z yuritilayotgan davrda ham mutlaq monarxiya bo‘lib, O‘rta asrlarga xos harbiy davlat belgilari to‘la saqlanib qoldi. Davlatni huquqi hech narsa bilan cheklanmagan sulton boshqarar edi. Aynan uning zulmga asoslangan hokimiyati va yangilikni qabul qilishga mutlaqo tayyor emasligi jamiyat taraqqiyoti yo‘lidagi asosiy g‘ovga aylandi. Aholining ruhoniylardan boshqa bar-cha davlat xizmatchilari sultonning quli hisoblangan. To‘g‘ri, mam- lakatda islohotlar o‘tkazishga urinishlar ham bo‘ldi. Biroq ular muta-assib din arboblari va mustamlakachi chet el davlatlarining qarshiligi tufayli amalga oshmay qolaverdi. Usmonli imperiyasining taqdirida durakor Selimning kulgisi eng qiyin usulga ta'sir qildi - bu uning lashkarlari Evropa kuchlaridan 9 birinchi eng katta mag'lubiyatlarga dosh bera boshladi. Otasining «ulug'vor asridan keyin Selim quyosh botishini boshlashning birinchi alomatlarini aniqladi ... Ammo keyinchalik u. Sulaymonning ajoyib hayoti va hayoti "Sharqiy Vengriyaning qal'asi" Sigtesar qal'asini qamal paytida jangovar kampaniyada yakunlandi. Sulton Sultonni vayron qildi, ammo, umuman olganda, bu davr yoshi juda keksaygan 71 yoshli erkak uchun bu kasallik. Sulaymon men 6 sentyabrga kechasi 1566 yilgacha ishlamaganman. Afsonaning so'zlariga ko'ra, u bosh qo'mondoni boshlig'ini chaqirdi va uning boshi (dafn marosimlari) eng yaxshi lekari imperiyasini bildirdi, shunda juda qimmat toshlar va oltin tangalar bor. Dafn marosimining yo'li va qo'llari tabutadan chiqib, hamma ko'rinadigan edi. Afrikalik harbiy rahbar o'z g'alati tilaklarini tushuntirish uchun o'layotganidan so'rashga jur'at etdi. Sulaymon jilmayib javob berdi: - deb javob berdi, bu kasallikdan oldin, qabrda sultonning iloji yo'q edi; Hayot uchun hayot uchun to'plangan barcha boylik bu dunyoda saqlanib turibdi; Hamma biladiki, Sulaymon ulug'vor, buyuk Usmonli imperiyasining buyuk, bu hayotdan bo'sh qo'llar bilan borgan. Sulaymon men sevikli xotinichining maqbarasi yonida "Sulaybor" masjidi tomonidan qurilgan qabristonda ko'mib tashladim. Usmonli imperiyasi (Usmonli port, Usmonli imperiyasi - boshqa umumiy ismlar) - insoniyat tsivilizatsiyasining buyuk immidlaridan biri. Usmonli imperiyasi 1299 yilda yaratilgan. Turkiya Osmon men boshchiligidagi turkiy qabilalar bitta kuchli davlatga birlashdi va Usmonning o'zi Imperiya tomonidan yaratilgan birinchi sulton bo'ldi. XVI-XVII asrlarda, Usmonli imperiyasi katta makonni egallab oldi. U Venadan va Nutqning chekkasida shimolda janubda joylashgan Zamonaviy Jazoirning sharqiy zo'ravonligi sharqda joylashgan Kaspiy dengizi sohilidan. Usmonli imperiyasining eng katta chegaralarida 35 yarim million kishi, bu juda katta super kuchga ega edi, ular harbiy kuch va uning ambitsiyalari Evropaning eng kuchli davlatlari - Shvetsiya, 10 Angliya, Avstriya deb hisoblanayotgan edi. Vengriya, Hamdo'stlik, katta printsipiya Litva, (Keyinchalik, Rossiya imperiyasi), papa hudud, Frantsiya va sayyoramizning qolgan nufuzli davlatlari. Usmonli imperiyasining poytaxti bir necha bor shaharni shaharga o'tkazib yuborgan. Ta'sisining (1299) va 1329 yilgacha Usogon imperiyasining poytaxti Syogogut shahri bo'lgan. 1329 yildan 1365 yilgacha Usmonli portining poytaxti Bursa shahri edi. 1365 yildan 1453 yilgacha davlatning poytaxti Silnn shahrida edi. 1453 yildan boshlab imperiyaning qulashiga (1922) imperiyaning poytaxti Istanbul (Konstantinopol) joylashgan. To'rtta shahar barcha va zamonaviy Turkiya hududida joylashgan. Umuman olganda, zamonaviy Turkiya, Jazoir, Tunya, Gretegro, Makoratzon, Serbiya, Bosniya, Bolgariya, qismlarning bir qismi Ukraina, Abxaziya, Gruzova, Armaniston, Ozarbayjon, Livan, Sudan, Somali, Quvayt, Misr, Falastin, Kipr, Janubiy tumanlar Rossiyaning (Qrim, Rostov viloyati, Krasnooda shahri, Adideya Respublikasi, Karachay- Cheress , Dog'iston Respublikasi). Usmonli imperiyasi 623 yil o'tdi! Ma'muriy rejada eng yuqori imperiya eng yuqori hema davrida Viayetsga bo'lindi: Histon, ABxazka, Adaana, Bosniya, Bosniya, Bosniya, Vodiy, Gania , Deminam, Dnanisi, gir, Diyarbak, Misr, Zavub, Yaman, Kanjiti, Kantaman, Kantaman, Moldova, Rumelia, Chiotshevan, San, Samtaqa, Syog'istonlik Sandy, Sylik , Sivalas, Suriya, TEEESCHWAR, Tabziz, TriBoli, Tripolia, Triplis, Tunvan, Egean orollari, Yuridik, Eggli, Egean orollari, Egon orollari, Egon orollari, Juftlik, EXBUAL, EGLE, EXEGOR, EGGE, EXEEAN, EGTH, EGEEAN, EGLE, EGNE, EXTBE, EXEGOR, EGLE, EXEEAN, EGLE, EXEEAN, BOGID. Usmonli imperiyasining tarixi bir vaqtning o'zida Vizantiya imperiyasiga qarshi kurashdan boshlandi. Birinchi Sulton imperiyasining kelajagi men (1299 - 1326 yillar) mintaqa ortidagi o'z egalik joylariga qo'shila boshladi. Aslida, zamonaviy turk erlari birlashmasi bor edi . 1299 yilda, Usmon o'zini Sulton unvonini chaqirdi. Bu yil qudratli imperiyaning poydevori 11 hisoblanadi. Uning o'g'li orhan men (hukumat yillari) otasining siyosatini davom ettirdi. 1330 yilda uning lashkarini Vizantiya qal'asini egallab oldi. Keyin, bu hukmdor doimiy urushlar paytida marmar qirg'oqlarini to'liq nazorat qilib, Gretsiya va Kiprni biriktirib. Orhan ostida oddiy Yanarar armiya yaratildi. Orhanni zabt etish men uning o'g'li Murodni davom ettirdim (Kengash yillari 1359 - 1389). Murod janubi Evropaga qarab turardi. 1365 yilda Face fath qilindi (zamonaviy Ruminiya hududining bir qismi). Keyin Serbiya bosib olindi (1371 yil). 1389 yilda, Kosovo maydonida ketma-ket jang paytida Murod Serbiya shahzodasi Milos Obuchy bilan birga bo'lgan. Yanycharlar Sultonning o'limi haqida bilgan jangni deyarli yo'qotgan, ammo uning o'g'li Bayozid hujumda lashkarni boshqardim va uni mag'lubiyatdan qutqardim. Kelajakda men imperiyaning yangi sulti bo'ladi (Boshqaruv yillari 1389 - 1402). Bu Sulton Bolgariyani (Ruminiya tarixiy mintaqasi), Makedoniya (zamonaviy Makedoniya va Shimoliy Greter) va Fuzal (zamonaviy markaziy Gretsiya) egallaydi. 1396 yilda bayazid men Nikopol (Zaporij viloyati Zaporziya viloyati) Sigaysund shohining ulkan qo'shinlari ostida tanaffus qilaman. Biroq, Usmonli portida hamma narsa shu qadar tinch emas edi. Osiyo mol-mulki uchun Forsiya va Fors Shoh Timur zamonaviy Ozarbayjon hududiga bostirib kirgan. Bundan tashqari, Timur qo'shinini Anqara va Istanbul tomon harakat qildi. Jang, Bayazida men butunlay vayron bo'lgan, Sultonning o'zi Fors Shohga kelgan. Bir yil o'tgach, Bayozid asirlikda o'ladi. Usmonli imperiyasidan yuqorida "Strey" ni zabt etish uchun haqiqiy xavf tug'dirdi. Imperiyada, sultonlar o'zlari uchalasi. Adrianopopolda, Sultonning o'zi (1402 - 1410), Fors tilida (Mehmed) bilan chegaradosh Sulaymon va imperiyaning sharqiy qismida (yillar) chegarasida 1402 - 1421 taxtasi). Buni ko'rib, Timur bu vaziyatdan foydalanib, barcha uchta sultonlarni boshqasida yolg'iz qiladi. U barchani navbat bilan qabul qilib, hammaga yordam va'da qildi. 1403 yilda Mehmed Issini o'ldiradi. 1410 yilda Sulaymon kutilmaganda o'ladi. Mehmed 12 Usmonli imperiyasining yagona sultoniga aylanadi. Qolgan davrida, u qo'shni davlatlar - Vincheniya, Vengriya, Serbiya va Valaxiya - Tinchlik shartnomalari bilan shug'ullangan. Biroq, imperiya o'z-o'zida ichki isbanishlar tiklana boshladi. Keyingi turk Sulton - Murod II (1421 - 1451) - imperiya hududida buyurtma berishga qaror qildi. U birodarlarini yo'q qildi va konstantinopolni imperiyadagi tartibsizliklarning asosiy tayanchini yaratdi. Kosovo maydonida shuningdek, VOI Matiys Hunydi Transylandiyan armiyasini buzdi. Murada bilan Gretsiya butunlay zabt etildi. Biroq, keyin Vizantiyada yana uni boshqarish vositalarini o'rnatadi. Uning o'g'li Mehmed II (1451 - 1481) - oxir-oqibat Vizantiya imperiyasining zaiflashishining so'nggi tayanchilarini nihoyat olib borishga muvaffaq bo'ldi. So'nggi Vizantiya imperatori - Konstantin paleologik - yunon va mardlar yordamida Vizantiya shahrini himoya qila olmadi. Mehmed II Vizantiya imperiyasining mavjudligiga xochni qo'ydi - U "Usmonli portining bir qismi bo'lib, uni zabt etgan konstantinopopterning eng yaxshi poytaxti bo'ladi. Usmonli porti kuni bo'lib, u Usmonli porti kuni bo'lib, Vizantiya Imperiyasining vayron bo'lishi bilan, bu Usmonli porti. Keyingi 150 yil davomida Usmonli imperiyasi chegaralarini kengaytirish va yangi hududlarni qamrab olish uchun doimiy urushlarni olib boradi. Yunonistonning 16 yildan ortiq vaqtdan ko'proq vaqt davomida qo'lga olingan Osemans Venetsiya va 1479, Venetsiya Usmonli bo'ladi. 1467 yilda Albaniya butunlay qo'lga olingan. Xuddi shu yili Bosniya va Gertsegovina asirga olingan. 1475 yilda Usmoniylar Qrim Xon menyley Gyrey bilan urushni boshlaydilar. Urush natijasida Qrim Xonat Sultonga odatlanib qolgan va unga Yasakni to'lashni boshlagan (ya'ni soliq). 1476 yilda Moldaviya qirolligi vayron bo'ldi, bu esa podval davlati bo'ladi. Moldovan shahzoda endi Turk Sulton Yasakni to'ladi. 1480 yilda Usmonli floti papa mintaqasining janubiy shaharlariga (zamonaviy Italiya) hujum qilmoqda. Papa Sikst IV Islomga qarshi salib yurishini e'lon qiladi. Bu fathlarning barchasi Muhamed II bilan haqli ravishda faxrlanishi 13 mumkin, u Usmonli imperiyasining kuchini tikladi va imperiyaga buyurtma berdi. Odamlarga "Fathor" laqabi berildi. Uning o'g'li - Bayazed III (hukumatning 1481 - 1512) qisqa vaqt ichida imperiyani boshqargan. Uning birodarlari murabbo fitna uyushtirishga urinib ko'rdi, qo'shinlar Sultonga qarshi to'plandi. Bayazed III qo'shinlari bilan birodarning qo'shiniga qarab, Yunonistonning Ruod oroliga va u erdan papa mintaqasiga qochadi. Rim dad Aleksandr VI Sultondan olgan ulkan ish haqi uchun va unga birodarini ber. Keyinchalik murabbo qatl qilindi. Bayazed III ostida Usmonli imperiyasi Rossiya davlatlari bilan tijorat munosabatlarini Rossiya davlat mulki bilan tijoriy ravishda boshlandi. 1505 yilda Venetsiya respublikasi mag'lubiyatni to'liq toqat qiladi va O'rta er dengizidagi barcha mol-mulkidan mahrum qiladi. Bayzed 1505 yilda Persia bilan uzoq umr ko'rishni boshlaydi. 1512 yilda, uning kichigi Selim fitna uyushtirdi. Uning lashkarlari janxarning qulab tushdi va o'zi zaharlandi. Selim Usmonli imperiyasining navbatdagi sultoniga aylanadi, ammo u buni uzoq vaqt hukm qildi (1512 - 1520). Solimaning asosiy muvaffaqiyati - Forsning mag'lubiyati. Usmonlilarning g'alabasi juda qiyin edi. Natijada Fors Usmonli imperiyasiga kiritilgan zamonaviy Iroq hududini yo'qotdi. Keyin Usmonli imperiyasining eng kuchli sulti, Sulaymonning Sulaymoni (1520 -1566 yillarda) boshlanadi. Sulaymon buyuk Soliimning o'g'li edi. Sulaymon - Usmonli imperiyasining barcha sultonlarining eng uzoq vaqtidir. Sulaymon bilan imperiya o'zining eng katta chegaralariga erishdi. 1521 yilda Usmonsizlar Belgradni olishadi. Keyingi besh yil ichida Oziq-Osmanlar birinchi afrikalik hududlarni - Jazoir va Tunisni egallab olishadi. 1526 yilda Usmonli imperiyasi Avstriya imperiyasini zabt etishga urinib ko'rdi. Shu bilan birga, turklar Vengriyaga bostirib kirdi. Budapesht olib ketilgan, Vengriya Usmonli imperiyasining bir qismi edi. Sulaymon armiyasi Vena tomonidan cho'kindi, ammo qamal, turk - Venaning mag'lubiyati bilan tugaydi, Usmonsizlar hech narsa bilan ketishdi. Kelajakda ularni 14 engish uchun Avstriya imperiyasi muvaffaqiyat qozona olmadi, bu Usmonli portining kuchi oldida olib borilgan Markaziy Evropaning bir nechta davlatlaridan biri edi. Sulaymon barcha shtatlar bilan zavqlanishning iloji yo'qligini tushundi, u mohir diplomat edi. Shunday qilib, Birlik Frantsiya bilan yakunlandi (1535). Agar Mehmeda II imperiya bilan yana isyonchilar yana va eng katta hududni zabt etdilar, shunda Sulton Sulaymonda, imperiya maydonchasi eng katta maydonga aylandi. Selim II (Hukumat yillari 1566 - 1574) - o'g'li Sulaymon ajoyib. Otaning o'limidan keyin Sulton bo'ladi. Uning hukmronligi davrida Usmonli imperiyasi Venetsiya respublikasi bilan urushga qo'shildi. Urush uch yil davom etdi (1570 - 1573). Natijada Kipr Venetsiyalik va Usmonli imperiyasiga kiritilgan. Murod III (yillar davomida hukmronlik qilish 1574 - 1595) - Salim o'g'li. Shu bilan birga, Sulton deyarli barcha Forsni mag'lubiyatga uchratdi, Yaqin Sharqda kuchli raqobatchi yo'q qilindi. Kavkaz butun Eronning butun va butun hududiga kirdi. Uning o'g'li - Mehmed III (hukumat yillari 1595 - 1603) - Sultonskiy taxti uchun kurashda qonxo'r Sulton qilich bo'ldi. Emperiyadagi kuch uchun kurashda 19 ta aka-ukalarini qatl qildi. Men Ahmed i (1603 - 1617 taxta) - Usmonli imperiyasi asta-sekin zabt etilishi va hajmini pasaytirishni sekinlashtira boshladi. Imperiyaning oltin davri o'tdi. Shu bilan birga, Sulton Usmonim Avstriya imperiyasidan so'nggi mag'lubiyatga uchradi, natijada Yasaka Vengriya to'xtatildi. Perki bilan yangi urush (1603 - 1612) turklar juda jiddiy lezyonlarga duch keldi, natijada Usmonli Imzoliyat zamonaviy Armaniston, Gruziya va Ozarbayjon hududini yo'qotgan. Shu bilan birga, sulton imperiyaning pasayishini boshladi. Ahmed Usmonli imperiyasidan keyin men atigi bir yil Mustafa i (Hukumat yillari 1617 - 1618). Mustafo qurbon qilingan va qisqa qoidadan so'ng u oliy muftiy tomonidan boshqariladigan Usmonli ruhoniylari tomonidan ag'darildi. Osmon II Ahmed Iyntion o'g'li Sultonskiy taxtiga (1618 - 1622 yillar) kirdi. Uning boshqaruvi ham to'rt yil. Mustafo Zaporziya kazaklaridan to'liq mag'lubiyat bilan 15 yakunlangan Zaporziyaga muvaffaqiyatsiz kampaniyani boshladi. Natijada, janagarlar ushbu Sulton o'ldirilgan. Shunda sulton Mustafo i (Boshqaruv yillari 1622 - 1623). Va yana, oxirgi marta, Mustaf, faqat yil taxtini ushlab turishga muvaffaq bo'ldi. U taxtdan yana o'tib ketdi va bir necha yildan keyin u vafot etdi. Keyingi Sulton - Murod IV (hukumat yillari 1623-1640) Usmon II edi. Bu imperiyaning eng shafqatsiz sultonlarlaridan biri edi, u uning ko'plab qatllari bilan mashhur bo'ldi. U bilan 25 mingga yaqin kishi qatl etilgan, kun hech bo'lmaganda kamida bitta qatl qilinmaydi. Murod, Fors yana zabt etildi, ammo Qrimni yo'qotdi - Qrim Xon Turk Sulton Yasaak to'lamadi. Osemans, shuningdek, Zaporzjya kazaklarining qaroqchi reydlarini Qora dengiz sohilida to'xtatish uchun hech narsa qila olmadi. Imperiyaning yuksalishi. XVI asr boshlarida butun imperiya vilo-yatga, viloyatlar esa sanjoq (tuman)larga bo‘lingan edi. Viloyatlarni vali, sanjoqlarni esa sanjoqbey boshqarardi. Imperiyaning asosiy tayanchi uning qo‘shini edi. Imperiya bosib olgan hududlardagi dehqonchilik yerlari davlat mulki deb e'lon qilindi. Sulton bu yerlarni o‘z sipohiy (otliq as-kar)lariga harbiy majburiyat evaziga taqsimlab berdi. Ularning miq-dori har xil edi. Sipohiylar shu tariqa o‘z xo‘jaliklariga ega bo‘ldilar. Ular o‘z yerlarini dehqonlarga ijaraga berar edi. Ayni paytda harbiy harakatlardaqatnashish sipohiylar zimmasiga, zarurat tug‘ilganda sul- ton farmonini ijro etish esa sanjoqbeylarga yuklatilgan. Shuningdek, ular o‘z yeridan oladigan daromadi miqdoriga mos ravishda qurolli askarlar ham olib kelishi shart edi. Sipohiy xo‘jaligining daromadini ijarachi dehqondan olinadigan soliq tashkil etardi. Bundan tashqari, imperiyaning muntazam piyoda qo‘shini — yanicharlar (yangi qo‘shin), shuningdek, kuchli harbiy dengiz floti ham bor edi. Bu omillar XVI asrda ham Usmoniylar imperiyasiga keng ko‘lamda bosqinchilik urushlari olib borish imkonini berdi. 16 Bu davrda Eron imperiyaning Osiyodagi eng yirik raqibiga aylangan edi. Sulton Salim I 1514-yili Eron shohi Ismoil Safaviy qo‘shinini tor-mor etdi. Bu g‘alaba sultonning Eron shohi ittifoqchisi bo‘lgan Misr sultonligiga qarshi yurish boshlashiga yo‘l ochdi. Sulton Salim I dastlab Suriya va Falastinni bosib oldi. 1517-yili esa Misr poytaxti Qohira shahri egallandi. Imperiya nafaqat Osiyo va Yevropada, hat-to Afrikada ham mustamlakalarga ega bo‘ldi. Imperiya hududining kengayishi yirik savdo yo‘llarining ham Turkiya nazorati ostiga o‘ti-shiga olib keldi. Bu omillar imperiya markaziy hokimiyatining hamda harbiy qudratining yanada kuchayishini ta'minladi. Oqibatda, Turkiyaning savdo yo‘nalishidagi xalqaro nu-fuzi Yevropa, Osiyo va Afrika mamlakatlari o‘rtasida yanada ortdi. 1.2. Fan, madaniyat va san’at. Fan, madaniyat va san'at. XVII asrdan Yevropaning ilg‘or g‘oyalari ta'siri ostida yirik shaharlar, asosan, poytaxt Istanbulda dunyoviy fan-larni rivojlantirishga harakat boshlanadi. Bu davrda buyuk turk olimi Koshib Chalabiy, matematika va astronomiya sohasida Xizr Xalifa Tabariy, Mulla Mehmet Chalabiy, Mustafo Koshipzoda kabi olimlar unumli faoliyat olib bordi. Shu davrda turk adabiyotida ham o‘ziga xos faollik kuzatildi, yirik asarlar yaratildi. Shulardan Avliyo Chalabiyning «Sayohatnoma» asari tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Me'morchilikda ham XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida tushu-narsiz, milliylikdan ancha yiroq bo‘lgan qorishiq uslublar yaratildi. Vaholanki, XV—XVII asrlarda turk me'morlari buyuk tarixiy obida-larni yaratishgan edi. Ayniqsa, XVI asrning buyuk me'mori Sinon o‘zining betakror binolari bilan turk me'morchiligi rivojiga katta hissa qo‘shdi. 17 XVII asr turk me'morchiligining ajoyib namunalari sifatida sul-tonning To‘pqopi saroyidagi Bag‘dod va Ravon ko‘shklarini ham aytib o‘tish lozim. Bu davrda naqqoshlik va miniatura san'ati ham yaxshi rivojlandi. Naqqoshlikda bezak vositasi sifatida, asosan, miniatura rasmlaridan va yozuvlardan foydalanilar edi. Yevropa madaniyatining ta'siriga qaramasdan, Yangi davrda turk madaniyati, asosan, milliylik va o‘ziga xoslikni saqlab qola oldi. Ammo imperiyada boshlangan siyosiy va iqtisodiy inqiroz madaniyat rivojiga ham ta'sir etmasdan qolmadi. Xullas, O‘rta asrlarning qudratli imperiyasi bo‘lgan Usmoniylar davlati Yangi davrga kelib, keng miqyosli inqirozni boshidan ke-chirdi. Bir qator islohotlarni amalga oshirish uchun bo‘lgan uri-nishlarga qaramasdan, mamlakat G‘arb davlatlarining yarimmus-tamlakasiga aylanib bordi. Til. Imperiyaning rasmiy tili "Usmonli turkchasi" bo'lgan, bu til fors va arab tillariga katta ta'sir ko'rsatgan. Usmonli turkchasi imperiyaning boshidan keyingi yillariga qadar davom etgan harbiy til edi. Biroq, imperiya hududlarida juda ko'p lahjalar mavjud edi; ular orasida: bosniya, alban, yunon, lotin va yahudiy-ispan tillari, qadimgi ispan tilidan olingan til. Davlat idoralariga murojaat qilish uchun Usmonli turkchasidan foydalanish kerak edi. Bundan tashqari, imperiyada katta ahamiyatga ega bo'lgan ikkita qo'shimc ha til mavjud edi. Ulardan biri fors tili bo'lib, ularda yuqori ma'lumotli odamlar so'zlashadi va arabiston, Arabiston, Iroq, Kuvayt va Shimoliy Afrikaning ba'zi joylarida islomchilar uchun ibodat qilish uchun foydalanilgan. Arxitektura. Usmonli me'morchiligiga fors, Vizantiya, yunon va islom me'morchiligi kuchli ta'sir ko'rsatgan. Lolalar davrida Usmonlilar tomonidan G'arbiy Evropaga yo'naltirilgan harakat Barok, Rokoko va ushbu mintaqalarning boshqa uslublari ta'siri ostida bo'lgan. Biroq, Usmonli me'morchiligi shaharni rejalashtirish va kundalik jamiyat hayoti uchun masjidlar qurishga qaratilgan edi. Bunga hozirda Istanbulda joylashgan Sulaymon masjidi misol bo'la oladi. 18 Adabiyot. Usmonli adabiyotidagi ikkita asosiy oqim she'riyat va nasr bo'lib, she'riyat ustun oqim edi. Analog janrlar Divan she'riyati kabi turkiy mashhur adabiyotda mavjud edi; vaqt ichida musiqaga qo'shilib, kuylangan she'rlar to'plami. XIX asrga qadar Usmonli nasri Divanning yuksak ramziy she'riyati singari to'liq rivojlanmagan. Nasrda qofiyalangan nasr qoidalariga rioya qilinishi kutilgan edi; nasrning bir turi arab tilidan kelib chiqqan, shuning uchun Usmoniy uslubi u qadar mashhur bo'lmadi. Frantsiya bilan tarixiy aloqalar tufayli 19-asrning ikkinchi yarmida frantsuz adabiyoti Usmonli adabiyotiga mutlaq ta'sir ko'rsatdi; G'arbda rivojlangan romantizm, realizm va naturalizmning ta'siri. Musiqa. Usmonli mumtoz musiqasi Usmonli elitasini tarbiyalashning muhim qismidir. Bu asosan Vizantiya musiqasi, arman musiqasi, arab musiqasi va fors aralashmasidan kelib chiqqan. Pianino va skripka kabi Anadolu, O'rta Osiyo, O'rta Sharq va keyinchalik G'arb asboblarining aralashmasi ishlatilgan. Poytaxt va imperiyaning boshqa mintaqalari o'rtasidagi geografik va madaniy bo'linishlar tufayli Usmonli musiqasining ikki turi paydo bo'ldi: Usmonli klassik musiqasi va Usmonli xalq musiqasi. Har bir viloyatda xalq musiqasining alohida turi ishlab chiqilgan. Bezaklar. Usmonli imperiyasi davrida miniatyura an'analari ommalashib ketdi, ular varaqlar yoki albomlarni tasvirlash uchun bo'yalgan. Ularga fors san'ati va Vizantiya yoritish va naqqoshlik an'analarining elementlari kuchli ta'sir ko'rsatdi. Xitoy san'atining jihatlari ham oshkor bo'ladi. Boshqa bir bezak uslubi Usmonli yoritgichi bo'lib, u saroy ma'murlarining rasmli qo'lyozmalarida yoki sulton qo'lyozmalarida ishlatiladigan dekorativ shakllar bilan ifodalangan. Ushbu qismlar islom xattotligi bilan tayyorlangan va qog'ozga marmar to'qimalariga o'xshash to'qimalarni berish texnikasi yordamida bog'langan. Usmonli gilam to'qish Usmonli imperiyasi san'atida muhim ahamiyatga ega edi. Ularga diniy ramziy ma'no va rang-barang bezaklarning boshqa turlari yuklangan. 19 Gastronomiya. Usmonli gastronomiyasi asosan poytaxtga yo'naltirilgan; Imperatorlik saroyida tajriba o'tkazish va turli xil taomlar yaratish uchun imperiyaning turli mintaqalaridan eng yaxshi oshpazlarni olib kelish orqali takomillashtirildi. Saroydagi gastronomik tajribalardan boshlab, retseptlar Ramazon voqealari orqali butun Usmonli imperiyasiga tarqaldi. Usmonli gastronomiyasining ta'siri yunon, Bolqon, Armaniston va Yaqin Sharq oshxonalari lazzatlari aralashmasidan kelib chiqadi. Sport. Usmonli imperiyasida eng mashhur sport turlari ov qilish, turk kurashi, kamondan otish, otda yurish, nayza uloqtirish va suzish edi. 19-asrda Konstantinopolda futbol sport klublari o'z o'yinlari bilan juda mashhur bo'ldi. Vaqt xronologiyasiga ko'ra asosiy futbol jamoalari quyidagilar edi: "Beshiktosh Jimnastik" klubi, "Galatasaroy" sport klubi, "Fenerbaxche" sport klubi va "Ankaragücü" MKE. Madaniyat. Usmonlilar o'zlari bosib olgan mintaqalarda ba'zi an'analar, san'at va madaniyat muassasalarini o'zlashtirdilar va ularga yangi o'lchovlar qo'shdilar. 20 II. BOB. XVIII-XIX ASRLARDA USMONIYLAR IMPERIYASINING IQTISODIY-SIYOSIY AHVOLI VA QO’SHNI DAVLATLAR BILAN MUNOSABATLARI 2.1. Ichki va tashqi siyosat va Yevropa davlatlariga qaramlikning boshlanishi. Yevropa davlatlariga qaramlikning boshlanishi. Bora-bora Turkiya-da iqtisodiy tanglik davri boshlandi. Bunday sharoitda Turkiya Yev-ropa davlatlari madadiga tayanishni lozim ko‘rdi. Yevropa davlatlari savdogarlariga bir qator yengillik va imtiyozlar berila boshlandi. Ma-salan, Fransiya savdogarlari uchun atigi uch foiz miqdorida bojxona to‘lovi joriy etildi. Natijada, Turkiya bozorlari Yevropa tovarlariga to‘lib ketdi. Bu esa mahalliy hunarmandchilikka qattiq zarba berdi. Tashqi siyosatda esa Turkiya, birinchi navbatda, Angliya va Fransiya bilan yaqinlasha boshladi. Sultonlar nazdida ular Rossiyaga qarshi kurashda imperiyaga ittifoqchilar bo‘lishi kerak edi. Angliya va Fransiya hukumatlari ham mavjud vaziyatdan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanib qolishga intildilar. Ularning madadidan umidvor bo‘lgan Turkiya XVIII asrda Rossiya bilan bir necha bor urushlar olib bordi, biroq yengildi. Mag‘lubiyat Turkiyada hukm surayotgan O‘rta asr munosabatlarining inqiroziga sabab bo‘ldi. XVII asrdan Yevropaning ilg‘or g‘oyalari ta'siri ostida yirik shaharlar, asosan, poytaxt Istanbulda dunyoviy fan-larni rivojlantirishga harakat boshlanadi. Bu davrda buyuk turk olimi Koshib Chalabiy, matematika va astronomiya sohasida Xizr Xalifa Tabariy, Mulla Mehmet Chalabiy, Mustafo Koshipzoda kabi olimlar unumli faoliyat olib bordi. Shu davrda turk adabiyotida ham o‘ziga xos faollik kuzatildi, yirik asarlar yaratildi. Shulardan Avliyo Chalabiyning «Sayohatnoma» asari tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Me'morchilikda ham XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida tushu-narsiz, milliylikdan ancha yiroq bo‘lgan qorishiq 21 uslublar yaratildi. Vaholanki, XV—XVII asrlarda turk me'morlari buyuk tarixiy obida-larni yaratishgan edi. Ayniqsa, XVI asrning buyuk me'mori Sinon o‘zining betakror binolari bilan turk me'morchiligi rivojiga katta hissa qo‘shdi. XVII asr turk me'morchiligining ajoyib namunalari sifatida sul-tonning To‘pqopi saroyidagi Bag‘dod va Ravon ko‘shklarini ham aytib o‘tish lozim. Bu davrda naqqoshlik va miniatura san'ati ham yaxshi rivojlandi. Naqqoshlikda bezak vositasi sifatida, asosan, miniatura rasmlaridan va yozuvlardan foydalanilar edi. Yevropa madaniyatining ta'siriga qaramasdan, Yangi davrda turk madaniyati, asosan, milliylik va o‘ziga xoslikni saqlab qola oldi. Ammo imperiyada boshlangan siyosiy va iqtisodiy inqiroz madaniyat rivojiga ham ta'sir etmasdan qolmadi. Usmonli imperiyasining tarqatib yuborilishi 1876 yilgi konstitutsiyaning tiklanishi va Usmonli parlamentining paydo bo'lishi bilan Ikkinchi konstitutsiyaviy davrdan boshlandi. Konstitutsiya Usmonlilarga davlat muassasalar ini modernizatsiya qilishga va tashqi kuchlarga qarshi qat'iy turishga umid berdi. Harbiy islohotlar zamonaviy Usmonli armiyasini qayta tiklashga yordam bergan bo'lsa-da, imperiya 1911 yilda Italiya-Turkiya urushida Shimoliy Afrikadagi bir necha hududlarni va Dokodaniyani yo'qotgan. Bundan tashqari, 1912 yilgi Bolqon urushlarida Evropaning deyarli barcha hududlarini yo'qotgan. va 1913 yil. Usmonli imperiyasi Birinchi Jahon Urushidan oldingi yillarda doimiy notinchlikka, shu jumladan 1909 yildagi Usmonlilarning reaktsiyasiga duch kelishi kerak edi; Sulton Abdul Hamid II tomonidan Ikkinchi Konstitutsiyaviy davrni buzishga urinish va qo'shimcha ravishda 1912 va 1913 yillardagi ikki davlat to'ntarishi. Usmonli imperiyasi va Birinchi jahon urushi. Usmonli imperiyasining Birinchi jahon urushidagi ishtiroki Usmonlilarning rus portlariga kutilmagan hujumi bilan boshlandi. Ushbu hujumdan so'ng Rossiya va uning ittifoqchilari (Frantsiya va Buyuk Britaniya) Usmonlilarga qarshi urush e'lon qilishdi. 22 Germaniya va Avstriya-Vengriya millati bilan bog'liq bo'lgan Usmonli imperiyasi urushning dastlabki yillarida bir nechta muhim g'alabalarga erishdi. 1915 yilda Usmonlilar arman guruhlarini yo'q qilishdi, natijada taxminan 1,5 million arman o'ldi. Arman genotsidi Birinchi Jahon urushi bilan parallel ravishda va uning oxirida sodir bo'lgan. Shuningdek, ular "etnik tozalash" kampaniyasi doirasida yunon va ossuriy ozchiliklarni qirg'in qildilar. O'sha paytgacha Usmonli imperiyasi o'z hududlarining ko'p qismini Ittifoqchilarga boy berib qo'ydi. 1916 yildagi arablar qo'zg'oloni va bir necha yil davom etgan Turkiya mustaqillik urushidan so'ng sultonlik tugatilib, so'nggi sulton Mehmed VI mamlakatdan chiqib ketdi. Xalifalik 1924 yilda tugatilgan. Buyuk Usmonli davlati (Port, Usmonli yoki Usmonli imperiyasi) XIII asr oxiridan boshlab o'z tarixiga tegishli. Keyinchalik anatoliyning shimoli-g'arbiy qismida, uni Seljuklardan mustaqil ravishda Usmonli I G'oziy Otsli I Gozning asoschisi deb e'lon qildi. 1299 yilda Sulton unvonini qabul qilgan Usmonning harbiy kampaniyalari ajoyib g'alabalar bilan to'ldirildi va Usmonli mol-mulkining chegaralari sezilarli darajada kengaydi. Turk imperiyasining eng yuqori haftasi davrida, Turkiya va Bolqon yarim orimg'iga, Mesopotamiya va Shimoliy Afrika, Qora dengiz va Qora dengizni o'z ichiga olgan keng ko'lamli hududni egalladi. O'rta er dengizi sohillari. Usmonli imperiyasi ikkala mamlakat uchun Turkiya mulklari va chekka hududlar uchun umumiy chegaraga ega bo'lgan haqiqiy tahdid edi. G'arbiy hukmdorlar Va Rossiya armiyaning sultonlar borligini yaxshi bilardi va O'rta er dengizidagi turk flotining turkumining hukmronligi bilan ajralib turishga majbur bo'ldilar. Biroq, XVII asr - XVIII asrlar davomida Turkiya armiyasi tomonidan bir nechta janglar bo'lib o'tdi, bu ajoyib Usmonli davlatning harbiy kuchining va siyosiy kuchini, shuningdek, siyosiy kuchning zaif tomoni.XVIII- asrda Usmonli imperiyasi. 1711 yilda turk armiyasi daryo bo'yida Rossiya armiyasini yutdi. Novda. Ruslar Turkiya Azov va dengiz 23 sohiliga yo'l berishlari kerak edi. 7 yil o'tgach, Usmonli imperiyasi Avstriya va Venetsiya bilan avstriyalik va Venetsiya bilan o'tdi, buning uchun ba'zi hududlar Avstriyaga rad etilgan. Ushbu tinchlik shartnomasi Turkiyaning Evropada kengayishni davom ettirishga qodir emasligini ta'kidladi. Biroq, 1735 yilda Turkiyaning imperiyasi yana Rossiya va Avstriya bilan urushga kirdi. Beymrad tinchlik shartnomasi 1739 yilda urushayotgan tomonlar tomonidan yakunlandi, bu esa Avstriya Serbiya va Valxiadan, Rossiya imperiyasidan qaytarilgan. Otmanli imperiya muvaffaqiyatli ishlatilgan dunyoning uzoq vaqt o'tdi. XVIII asr o'quv va texnologik islohotlari tarixi o'quv yurtlarini yaratish va turk davlatida tipografiyaning tarqalishi to'g'risidagi ma'lumotlar mavjud. Bolqondagi Usmonli imperiyasining ta'sirini susaytiradi. 1768 yil 1774 yil iyul oyida Kychuk-Qozarjon Tinchlik shartnomasida yakunlangan Rossiya-Turkiya urushi boshlangan yangi rus- turk urushi boshlandi. Bundan buyon Qrim Xonat Usmonli imperiyasidan mustaqillikka erishdi, faqat din savollari Sultonning yurisdiktsiyasida qolgan. Rossiya imperiyasi Azov va qora dengiz sohillarida o'zini Kerch, Azov, Yeni-Kape va Kinburn-Kinburn-ning asposti bilan o'z da'volarida o'z so'zini yaratdi. O'sha paytdan boshlab Rossiya qora dengizdagi parkini bo'yash huquqini oldi va Rossiya savdo floti kemalari, ingliz va frantsuzlarning turkumlari bilan bir xil imtiyozlarga ega bo'ldi. Bundan tashqari, Rossiya Moldova va Valaxiyadagi masihiylarning homiyligi va himoyasi deb tan olindi. Bu 1774 yilgi boshlang'ich nuqtaga kelib, Rossiya imperiyasining izchil o'sishi Bolqon yarim orolida boshlandi. Shu bilan birga, Usmonli imperiyasi avvalgi avvalgisi yo'qolmadi, keyinchalik uning quyosh botganda lavozimlarni qabul qila boshladi. Usmonli imperiyasi uning hema davridagi davrida dunyoning imperiyasi unvoniga sazovor bo'lishi mumkin. Uning oldiga, Evropa va Afrika, armiyada uzoq vaqt davomida, sultonlarnikiga tegishli bo'lib, ularning taxminiy xazinalari evropaliklarga qodir emasdek tuyuldi. XVI asrda Usmonli imperiyasining 24 cho'qqisi, Sulton hukmronligi davrida Sulayana I., "Qonun chiqaruvchi" va evropaliklar tomonidan "ulug'vor." Albatta, Sulaymon davrining ulug'vorligi va ulug'vorligi men o'zidan oldingilar muvaffaqiyatisiz imkonsiz bo'lar edi. Santa Sulaymon, Sulton Bayazid II. "muqaddas" laqabida imperiya uchun erta fathlarni birlashtirishga muvaffaq bo'ldi Va o'nlab yillar davomida katta zarbalarni katta zarbasiz berish. Nabir Bayzid, Sulaymon, 1495 yilda Trabzonda, Sultonning o'g'li oilasida tug'ilgan Selima va Aishe Sulton HafsaQrim Xanning qizlari Menyley i girea. Yoshligida Sulaymon Qrim xonimning vassal Usmonli imperiyasida bobosi tayinlandi. Bu joy Usmonli imperiyasida Bayozid IIning so'nggi yillarida eng xavfsiz bo'ldi. Selim, otasi ukasiga taxtni berishdan qo'rqqan, uning otasiga qarshi chiqdi va u mag'lubiyatga uchradi, shundan so'ng u qo'rqinchli, g'alati, g'alati edi. Biroq, 1512 yilda juda oddiy voqea sodir bo'ldi: 64 yoshli Bayazid II ichki nizolarni to'xtatib, imperiyani ixtiyoriy ravishda Taxtdan Selim foydasiga to'sqinlik qiladi. Sulton Selim men Ota "Faxriy iste'foga chiqishni" kutayotganini aytdim, ammo bir oy bayazid bir oydan keyin yo'q edi. Ehtimol, yangi monarx tabiiy jarayonni faqat tabiiy jarayonga shoshilishga qaror qildi. Musulmon Usmonli imperiyasida taxtning merosxo'rlari bilan bog'liq muammolar yo'q edi - Garyot ularni haddan tashqari oshirib yubordi. Bu qonli an'anaga olib keldi - taxtga ko'tarilishda yangi Sulton xulosada qutuldi. "Grozniy" laqabini olgan Selim ushbu an'anaga ko'ra, boshqa birodarlarining 40 ga yaqin erkak qarindoshlariga qo'shilgan. Shundan so'ng, Monarxning Malaya Osiyodagi 45 ming shia bilan poygada yugurishni boshladi. "Xulq-atvor - bu qo'pol" degan ma'noni anglatadi "shunday shiori I. edi. Yaqin Sharqdagi Usmonli imperiyasining ustunligini ta'minlagan sakkiz yoshli Selima I. Sultonning sakkiz yillik kengashi dushman o'qi emas, balki o'latni emas, balki o'lat emas keyingi harbiy kampaniya arafasida. Miniatyura Sulaymonning Naxixevanga (1554 yil yozida) safiga qo'shilgan armiya bilan ajoyib. Foto: jamoat mulki Shunday qilib, 1520 yilda men 25 Usmonli imperiyasining taxtiga keldim. Xorijiy elchilar "Yomg'irli Lero" ni o'zgartirdi. Sulaymon chindan ham, otasidan farqli o'laroq, qonxo'r qonli va davrning me'yorlari bilan taniqli va adolatli bo'lgan odam edi. Uning hokimiyatga kelishi qarindoshlarning ommaviy qatllari bilan birga bo'lmadi. Bu qisman Otaning qonli qirg'lari taxt uchun kurashda jiddiy raqobatchilar Sulaymondan mahrum bo'lganligi sababli. Ammo imperiya sub'ektlari yangi sulton hukmronligining qonsiz printsipini nishonladilar va buni qadrlashdi. Ikkinchi ajablanish shundaki, Sulaymon men savdogarlar va otalar tomonidan qo'lga olingan mamlakatlar tomonidan qo'lga olingan mamlakatlarning vatanlariga qaytishga ruxsat bergan edi. 2.2. Sharq masalasi va uning keskinlashuvi. «Sharq masalasi». XVIII asr oxiriga kelib, Yevropaning kuchli davlatlari Usmoniylar imperiyasinin g zaiflashib qolganligidan foyda-lanib, uning mustamlaka hududlariga ko‘z olaytira boshladilar. Bu hududlar geografik va siyosiy jihatdan katta ahamiyatga ega, tabiiy boyliklarga, xomashyolarga boy o‘lkalar edi. Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstriya va Rossiya hukmron doira-larining har biri bu o‘lkalardan mumkin qadar ko‘proq o‘ljani qo‘lga kiritishga intilardilar. Yevropa davlatlarining Usmoniylar imperiyasiga qaram o‘lkalarni egallab olish uchun o‘zaro kurashi tarixga «Sharq masalasi» degan nom bilan kirgan. Buyuk Britaniya va Fransiya imperiyani o‘z ta'sirida tutishga urindilar. Rossiya esa Turkiyaga qaram bo‘lgan Bol-qon yarimorolida mustahkam o‘rnashib olishga va Qora dengizning Bosfor hamda Dardanell bo‘g‘ozlarini, shuningdek, Istanbul shahrini qo‘lga kiritishga intilgan. Sharq masalasining keskinlashuv i. Yevropa-ning taraqqiy etgan mamlakatlarida kapitalistik ishlab chiqarishning rivojlanishi yangi-yangi xomashyo 26 o‘lkalariga bo‘lgan talabni yanada oshirib yubordi. Bu hodisa ularning Turkiya mustamlakalari uchun kurashini yanada kuchaytirdi. Imperiya xalqla-rining milliy- ozodlik kurashidan Yevropa davlatlari Turkiya ichki ish-lariga aralashish quroli sifatida foydalandilar. Chunonchi, 1827-yili Londonda Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya o‘rtasida Turkiyaga qaram Gretsiyaga muxtoriyat huquqi berilishini ko‘zda tutuvchi bitim imzolandi. Fransiya esa 1830-yili Jazoirni bosib oldi. Sulton hukumatining bunday ketma-ket muvaffaqiy atsizligi rasman Turkiyaga qaram Misr hukmdori Muhammad Alining bosh ko‘tarishiga sabab bo‘ldi. Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstriya va Rossiya hukmron doiralarining har biri Turkiyadan mumkin qadar ko‘proq o‘ljani qo‘lga kiritishga intilardilar. 1830-yili Fransiya Jazoirni bosib oldi. Muhammad Ali sulton qo‘shinini tor- mor etgach, Istanbul shah-riga yo‘l ochildi. Sultonni halokatdan Rossiya saqlab qoldi. Oxirgi maqsadi - birinchidan, Qora dengiz bo‘g‘ozlari va Istanbul shahrini qo‘lga kiritish bo‘lgan Rossiya uchun kuchli Muhammad Alidan kuch-siz sulton hokimiyati ma'qul edi. Ikkinchidan, Muhammad Alining g‘alabasi uni qo‘llab-quvvatlayotgan Fransiyaning ham g‘alabasiga teng edi. Bunga yo‘l qo‘yishni istamagan Rossiya Turkiya sultoniga o‘z yordamini taklif qildi. Rossiya flotining tazyiqi bilan Muhammad Ali o‘z qo‘shinini Misrga qaytarib olib ketdi. Endi Rossiya - Turkiya o‘rtasida yaqin-lashuv yuz bera boshladi. Bunga Buyuk Britaniya va Fransiya, tabiiyki, toqat qila olmas edi. Endi ular Muhammad Alini yanada kuchliroq qo‘llab-quvvatlay boshladilar. Muhammad Ali esa o‘z hokimiyatini meros qilib qoldirish huqu-qini sultondan talab qildi. Bu talab yangi urush boshlanishiga bahona bo‘ldi. Urush yakuniga ko‘ra, 1840-yili Muhammad Ali Misr va Sudanni boshqarishni meros qilib qoldirish huquqini qo‘lga kiritdi. VII asr boshlarida Usmonli imperiyasi uzoq davom etgan inqiroz davriga kirdi. 27 Yevropa, Afrika va Osiyoda ulkan hududga ega bo'lgan Usmonli imperiyasi turli mamlakatlar, qabilalar va xalqlarning birlashgan konglomerati edi. Qora dengiz imperiyaning ichki havzasi edi. Bu hukmron mavqega ega bo'lgan turklar hatto aholining aksariyat qismini ham ifoda etmaydigan ulkan kuch edi. Bu imperiya tarkibiga kirgan xalq va millatlar iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotning turli bosqichlarida bo‘lgan. Ular turk quldorlarini yomon ko'rardilar, lekin ichki feodal tarqoqlik ularning birgalikdagi kurashini nihoyatda qiyinlashtirdi.18-asr oxiriga kelib Usmonli imperiyasining ichki qulashi. Yevropaning yetakchi davlatlari o rtasida turk mulklarini bo lish muammosini qo ydi, ularning har biri “Usmonliʻ ʻ ʻ merosi”ga o z da volarini ilgari surdi. Ularning hech biri ikkinchisini Usmonli ʻ ʼ imperiyasida siyosiy yoki iqtisodiy hukmronlikka tan olishni istamas edi. Eng keskin qarama-qarshilik Turkiyaning Yevropadagi mulki masalasi edi. Chor Rossiyasi Konstantinopol va bo g ozlarni egallab olishga va Qora dengizdan ʻ ʻ chiqishni ta minlashga intildi. Rossiyaga birinchi navbatda Angliya va Frantsiya ʼ qarshilik ko'rsatdi, ular o'zlari bo'g'ozlarga nisbatan bosib olish rejalariga ega edilar, garchi ular ehtiyotkorlik bilan yashirgan bo'lsalar ham. Turkiyaning Bolqon viloyatlari masalasida ham Rossiya va G‘arbiy Yevropa davlatlarining manfaatlari to‘qnash keldi. Rossiya slavyan va yunon aholisining turk hukmronligidan ozod bo'lish intilishlarini qo'llab-quvvatladi. Angliya va Fransiya, aksincha, Bolqondagi milliy ozodlik harakatlariga qarshi kurashda Sulton hukumatini qo‘llab-quvvatladi. Angliya va Fransiyaning bu siyosatida ruslarga qarshi yo'naltirilganligidan tashqari iqtisodiy sabablar ham bor edi. Bolqon yarim orolida turklar hukmronligi ularga mahalliy aholini cheksiz tijorat ekspluatatsiyasining eng yaxshi kafolati bo lib ʻ tuyuldi: Turkiya bilan tuzilgan shartnomalarda mustahkamlangan kapitulyatsiya rejimi va past bojxona to lovlari Yevropa kapitaliga eng qulay sharoitlarni ʻ ta minladi, ayni paytda Bolqonda mustaqil davlatlarning barpo etilishi. yoki bu ʼ viloyatlarning Rossiyaga berilishi bu imtiyozlarning bekor qilinishiga olib keladi. 28 Angliya va Fransiya tomonidan ilgari surilgan “Usmonli imperiyasining yaxlitligi va daxlsizligi” shiori shundan kelib chiqdi, bu esa aslida bu kuchlarning Turkiyani Yevropa kapitaliga to liq iqtisodiy va siyosiy qaramlikka solib qo yish, qoloqʻ ʻ feodal tuzumni saqlab qolish istagini aks ettirdi. Bolqon xalqlarining ozod bo'lishiga yo'l qo'ymaslik va shu bilan birga Rossiyaning Konstantinopol tomon yurishiga to'sqinlik qilish. Rus chorizmi ham bosqinchilik siyosatini olib bordi. Bolqon yarim oroli xalqlarining turk zulmiga qarshi ozodlik harakatidan foydalanib, Rossiya hukumati o z manfaatlarini ta minladi. Yevropaning yetakchi ʻ ʼ kuchlari oxir-oqibat Turkiya taqdiri va uning Bolqon mulklari taqdiri ustidan nazoratni qo lga oldi. “Sharq savoli” shunday paydo bo‘ldi. Shunday qilib, "Sharq ʻ masalasi" diplomatiya va tarixiy adabiyotda odatiy qabul qilingan 18-asr oxiri - 20- asr boshlaridagi Bolqon xalqlarining turk bo'yinturug'idan ozod bo'lish uchun kurashi, Usmonli imperiyasining parchalanishi bilan bog'liq bo'lgan xalqaro qarama-qarshiliklarning belgisidir. va buyuk davlatlarning turk mulklarini bo'lish uchun kurashi ... XVIII asr oxiri – XIX asr boshlaridagi rus-turk urushlari.XVIII-asrning ikkinchi yarmida. Usmonli imperiyasidagi sulton hokimiyati mamlakatning feodal qoloqligi va unga bo'ysunuvchi xalqlarning zulmi uchun to'lagan. Bolqon va Osiyoda qo zg olonlar qanchalik shiddatli avj olgan bo lsa, Sulton hukumati Rossiyani ʻ ʻ ʻ Bolqon yarim oroli va Kavkaz xalqlarining ozodlik kurashining aybdori deb hisoblab, Rossiya bilan qurolli to qnashuvga shunchalik bahona izlar edi. Yetti ʻ yillik urushdan keyin Yevropa davlatlari Turkiyani Rossiyaga qarshi siyosatga yanada qattiqroq tortishda davom etdilar. Bunday sharoitda Turkiya va Rossiya o'rtasida to'qnashuvni keltirib chiqarish qiyin emas edi, bu esa o'z navbatida Qora dengiz portlari uchun ochiqdan-ochiq intilardi. Port tashabbusi bilan boshlangan 1768-1774 yillardagi rus-turk urushi Turkiyaning zaifligini yana bir bor namoyon etdi. Urushning oxiriga kelib, iqtisodiyot, moliya va harbiy tashkilotning qulashi 29 Usmonli imperiyasini halokat yoqasiga olib keldi. A. Suvorov turk qo shinlariʻ ustidan irodali g alaba qozongach, vazir Muxsin-zoda Mehmed posho sulh so radi, ʻ ʻ o sha davrda Rossiyaning o zi urushni tezroq tugatishga muhtoj edi. 1774 yilda ʻ ʻ Rossiya va Usmonli imperiyasi o'rtasida Kuchuk-Kaynardji tinchlik shartnomasi imzolandi. Ushbu tinchlik shartnomasining eng muhim qarorlari quyidagilardan iborat edi: Qrim va unga tutash tatar viloyatlarini "har qanday tashqi kuchdan ozod va to'liq mustaqil" deb tan olish va Azov, Kerch, Yenikale va Kinburnni Dnepr va Rossiya o'rtasidagi erlar bilan Rossiyaga qo'shib olish. Bug; Qora dengiz va bo'g'ozlarning rus savdo kemalari uchun ochilishi, shuningdek, Rossiyaga savdo, bojlar, taslim bo'lish rejimi va konsullik xizmati masalalarida eng qulay davlatni berish; Moldova va Valaxiya ustidan Rossiya protektoratini o'rnatish; Rossiyaga Konstantinopolda pravoslav cherkovi qurish huquqini berish, shuningdek, portning nasroniy qonunlarini himoya qilishni ta'minlash majburiyati; Porte tomonidan Rossiyaga 7,5 million piastr (4 million rubl) harbiy tovon to'lash. Boshqa moddalarda harbiy jinoyatlar uchun amnistiya, jinoyatchilar va qochqinlarni o zaro ʻ ekstraditsiya qilish, avvalgi shartnomalarni bekor qilish, rus imperatori uchun “padishah” unvonini tan olish, portdagi rus diplomatik vakillarining martaba va lavozimlarini belgilash va boshqalar ko zda tutilgan. Muzokaralar 1812 yil may ʻ oyida Buxarest tinchlik shartnomasini tuzish bilan yakunlandi. Shartnomaga ko'ra, Prut va Dnestrning (Bessarabiya) Xotin, Benderi, Akkerman, Kiliya va Izmail qal'alari bilan kesishishi Rossiyaga yo'l oldi. Daryo bo'ylab Rossiya-Turkiya chegarasi o'rnatildi. Dunay bilan qo'shilishdan oldin Prut, so'ngra Dunayning Kiliya kanali bo'ylab Qora dengizga. Rossiya Osiyoda bosib olgan barcha yer va qal’alarini Turkiyaga qaytarishi kerak edi. Rossiya o'z ixtiyori bilan unga qo'shilgan holda Zakavkazning Arpachay, Ajara tog'lari va Qora dengizgacha bo'lgan barcha hududlarini saqlab qoldi. Turkiya faqat Anapani qaytarib oldi. Rossiya Dunayning butun yo'nalishi bo'ylab, harbiylar esa Prutning og'ziga savdo 30 yuk tashish huquqini oldi. Moldova va Valaxiya Turkiyaga qaytdi. Shartnoma Dunay knyazliklarining 1791 yilgi Iasi tinchlik shartnomasiga muvofiq ularga berilgan imtiyozlarini ta minladi. ʼ 31 XULOSA Usmonli imperiyasi Bu hozirgi davrning 15 va 16 asrlarida, Anatoliyadagi (Kichik Osiyo) turk qabilalari tomonidan yaratilgan imperiya bo'lib, dunyodagi eng qudratli davlatlardan biriga aylandi. U olti yuz yildan ko'proq vaqt davomida 1922 yilda tugaganiga qadar, uning o'rnini Turkiya Respublikasi va Janubi-Sharqiy Evropa va Yaqin Sharqda paydo bo'lgan boshqa davlatlar egalladi. Evropaning janubi-sharqiy qismida, shu jumladan hozirgi Vengriya, Bolqon mintaqasi, Gretsiya, Ukrainaning ayrim qismlari, Yaqin Sharqning ba'zi qismlari, Shimoliy Afrika va Arabiston yarim orolining ba'zi qismlarini qamrab oldi. . Imperiya Konstantinopolni egallashga va boshqa hududlarni boshqarishga muvaffaq bo'lganda, olti asr davomida o'zini sharqiy va g'arbiy dunyoda ham tijorat va madaniy aloqalar markazida joylashtirdi. Ron Sultonligi, Saljuqiylar imperiyasi tomonidan bosib olingan davlat, XIII asrda hokimiyatni susaytirdi va "Anadolu Beyliklari" nomi bilan tanilgan bir necha mustaqil turk knyazliklariga bo'linib ketdi. Vizantiya imperiyasi bilan chegaradosh mintaqada joylashgan yangi knyazliklardan birini Turkiya rahbari Usmon I. boshqargan. U turk qabilalaridan tashkil topgan izdoshlari guruhi va ba'zi vizantiyaliklar Islomni qabul qilganlar bilan birgalikda o'zlarining yaratilish kampaniyalarini boshladilar. Imperiya. Saksoniya daryosi bo'yidagi Vizantiya shaharlaridagi istilolari tufayli Usmon I knyazligi yanada kuchliroq bo'ldi. Shunday bo'lsa-da, Usmonli davlatining boshlanishida uning kengayishi xususiyati to'g'risida aniq ma'lumotlar mavjud emas, chunki dastlabki o'sishning tarixiy manbalari yo'q. Usmon I vafotidan keyin Usmonli hukmronligi Anadolu va Bolqon yarim orollariga tarqaldi. Usmonning o'g'li Orxan G'oziy Anadoloning shimoli-sharqida Bursani egallab olib, uni Usmonli imperiyasining poytaxtiga aylantirdi va Vizantiya nazoratini pasaytirdi. U erdan Usmonli ekspansiyasi yaqinlashib qoldi; Mintaqadagi Serbiya hokimiyatiga 32 barham berildi, Vizantiyaning sobiq erlari ustidan nazorat qo'lga kiritildi va Konstantinopolni egallash maqsadi qo'yildi va hozir Turkiya respublikasi nomi bilan tanilgan bu davlat ancha yillar davomida ancha davlatlar bilan bahs munozaralar olib bordi, kerakli joylarda urushlar olib borib goh yengdi va goh yengildi. Shunga qaramay anchagina obro’ hurmat e’tibor ham yig’ib oldi. Xulosa qilib aytish mumkinki Sharq maslasiga qo’yilgan bu mamlakatning muammosi to’laqonli hal etilgani yo’q. Usmonli turklar imperiyasi tugatilgan bo’lsada uning o’rnida hozirda Turkiya respublikasi qad ko’targan va buni butun jahon biladi desak adashmagan bo’lamiz. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI: 1. Rahbariy adabiyotlar 1. Shavkat Mirziyoyev. Yangi O zbekiston strategiyasiʻ . – T.: O zbekiston, ʻ 2021. 2. Shavkat Mirziyoyev. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy ʼ javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak ʻ . – T.: O zbekiston, 2017. ʻ 3. I.A. Karimov. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li ʻ ʻ ʻ . Asarlar, 1-jild. – T.: O zbekiston, 1996. ʻ 2. Ilmiy adabiyotlar 4. Usmonov Q., Sodiqov M. va boshqalar. O zbekiston qaramlik va mustaqillik ʻ yillarida . – T.: O qituvchi, 1996. ʻ 5. Murtazayeva R.X. va boshqalar. O zbekiston tarixi: O quv qo llanma ʻ ʻ ʻ . – T.: Akademiya, 2010. 6. Oblomurodov N. va boshqalar. O zbekiston tarixi ʻ . – T.: Yangi asr avlodi, 2011. 7. Axmedov B.A. Tarixdan saboqlar . – T.: O qituvchi, 1994. ʻ 8. История Узбекистана (XVI – первая половина XIX вв.). Отв. ред. Д.А. Алимова. – Т.: Фан, 2012. 9. Агзамова Г. Ўзбекистон шаҳарлари. XVI–XIX асрнинг ўрталари . – Т.: Ўзбекистон, 1999. 3. Xorijiy adabiyotlar 10. Imber C. The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power . – Palgrave Macmillan, 2002. 34 11. Inalcik H. The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600 . – Phoenix Press, 2001. 12. Goffman D. The Ottoman Empire and Early Modern Europe . – Cambridge University Press, 2002. 13. Shaw S.J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume I . – Cambridge University Press, 1976. 14. Finkel C. Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923 . – John Murray Publishers, 2005. 4. Dissertatsiyalar, avtoreferatlar va monografiyalar 15. Axmedov A. Usmoniylar davlatida markaziy boshqaruv tizimi (XIV–XV asrlar) . – Monografiya. – T.: Fan, 2015. 16. Rustamov I. Osmanli imperiyasida timor tizimining shakllanishi va ahamiyati . – Avtoreferat. – T.: Milliy universitet, 2018. 17. Saidov M. Usmoniylar imperiyasining siyosiy-iqtisodiy asoslari . – Dissertatsiya. – Samarqand, 2020. 5. Jurnal, gazeta va maqolalar 18. Mamatov Z. Usmoniylar imperiyasi boshqaruv tizimining shakllanishi . // Tarix va haqiqat , 2016, №2, B. 34–41. 19. Abdujabborov S. Timor tizimi va davlat boshqaruvi o‘rtasidagi bog‘liqlik . // Sharq yulduzi , 2019, №4, B. 28–33. 20. Xudoyberganov A. Usmoniylar davrida ma'muriy bo‘linmalar va ularning vazifalari . // O‘zbekiston tarixi , 2021, №3, B. 17–24. 6. Internet manbalar 21. 35 22. 23. 24. 25. (Usmoniylar haqida ilmiy maqolalar uchun) 26. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. YANGI TARIX DAVRIDA USMONIYLAR IMPERIYASI

1.1. Davlat tuzumi, ichki ahvoli va imperiyaning yuksalishi

1.2. Fan, madaniyat va san'at

II BOB. XVIII-XIX ASRLARDA USMONIYLAR IMPERIYASINING IQTISODIY-SIYOSIY AHVOLI VA QO'SHNI DAVLATLAR BILAN MUNOSABATI

2.1. Ichki va tashqi siyosati va Yevropa davlatlariga qaramlikning boshlanishi

2.2. Sharq masalasi va uning keskinlashuvi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить