Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 57.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Usmoniylar imperiyasining ma’muriy tizimi (XVII–XIX asrlar)

Купить
USMONIYLAR IMPERIYASINING MA’MURIY TIZIMI (XVII-XIX ASRLAR) MAVZUSIDA KURS ISHI PAGE 1 MUNDARIJA KIRISH.........................................................................................................3 I . BOB USMONIYLAR IMPERIYASINING MA’MURIY TIZIMINING ASOSLARI 1.1. Sultonni hokimiyatining huquqiy asoslari........................................6 1.2. Markaziy hokimiyat: Devon, vazirlar va devoniy idoralar..............16 1.3. Viloyatlar boshqaruvi va ularning vakolatlari.................................21 II.BOB XVII–XVIII ASRLARDA MA’MURIY ISLOHOTLAR VA DAVLAT TUZILMASIDAGI O‘ZGARISHLAR 2.1. Tanzimot islohotlarining boshqaruvga ta’siri......................................26 2.2. Mahalliy boshqaruv va markaziylashtirish siyosati............................31 2.3. Harbiy va moliyaviy boshqaruvning o‘zgarishi..................................36 XULOSA......................................................................................................41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR....................................................43 PAGE 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Usmoniylar imperiyasi — dunyo tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan yirik davlatlardan biri bo‘lib, uning siyosiy, harbiy, madaniy va ma’muriy tizimi o‘z davrining ilg‘or tuzilmalaridan hisoblangan. Ayniqsa, XVII–XIX asrlarda bu imperiya jahon siyosatining markazida bo‘lib, ko‘plab yirik islohotlar, siyosiy o‘zgarishlar va tashqi ta’sirlar natijasida o‘zining ma’muriy tuzilmasini takomillashtirishga urinadi. Mazkur davr — Usmoniylar imperiyasining tanazzulga yuz tutgan, ammo o‘zini saqlab qolish uchun faol harakat qilgan murakkab tarixiy bosqichidir. XXI asrda global siyosiy jarayonlar chuqurlashgani sari davlat boshqaruvi tizimining tarixiy ildizlarini o‘rganish tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Usmoniylar imperiyasining ma’muriy tizimi nafaqat tarixiy tajriba sifatida, balki hozirgi zamonaviy davlat tuzilmalarining shakllanishi uchun ham muhim o‘rnak bo‘la oladi. Bu jihatdan mazkur mavzu — tarixiy jarayonlarni to‘g‘ri anglash, zamonaviy boshqaruv prinsiplarining ildizlarini o‘rganish va Sharq davlatlari tarixida davlat tuzilmasining tahlil qilish uchun g‘oyat muhimdir. Bundan tashqari, O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy davlatchilik tarixiga bo‘lgan qiziqish ortib bordi. Bu holat tarixiy tajriba va mintaqaviy aloqalarning chuqur o‘rganilishini taqozo etmoqda. Usmoniylar imperiyasining O‘rta Osiyo bilan siyosiy-madaniy aloqalari, musulmon dunyosidagi o‘rni ham ushbu mavzuni dolzarb qiluvchi muhim omillardandir. Ilmiy yangiligi . Ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, u XVII–XIX asrlar oralig‘ida Usmoniylar imperiyasining ma’muriy tizimini tizimli, bosqichma- bosqich va tarixiy izchillik asosida tahlil qilishga qaratilgan. Mazkur kurs ishida avvalgi yondashuvlardan farqli ravishda ma’muriy tizimni faqatgina siyosiy yoki harbiy doirada emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy muhit, xalqaro aloqalar va ichki islohotlar bilan uyg‘unlikda o‘rganish rejalashtirilgan. Ayniqsa, Tanzimat va boshqa islohotlar davrining ma’muriy tuzilmalarga bo‘lgan ta’siri maxsus tahlil qilinadi. PAGE 1 Kurs ishining obyekti va predmeti . Ishinging obekti Usmoniylar imperiyasining XVII–XIX asrlardagi davlat boshqaruvi tizimi, uning asosiy institutlari va amaliy faoliyati. Ishing predmeti. Ushbu tizim doirasida faoliyat ko‘rsatgan markaziy va mahalliy idoralar, ularning tarkibi, vakolatlari, siyosiy islohotlar bilan o‘zgarishi va bu tizim orqali davlat boshqaruvining barqarorligini ta’minlashga qaratilgan harakatlar. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari . Kurs ishing asosiy maqsadi — Usmoniylar imperiyasining XVII–XIX asrlardagi ma’muriy tizimini tarixiy jarayonlar, islohotlar va xalqaro siyosiy muhit kontekstida o‘rganish orqali ularning davlat boshqaruvi tajribasini ilmiy asosda tahlil qilishdir. Ushbu asosiy maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilab olindi: 1. Usmoniylar imperiyasining ma’muriy tizimining shakllanish tarixini o‘rganish; 2. Markaziy boshqaruv organlari — sulton, devon, vazirliklar va ularning vakolatlarini tahlil qilish; 3. Mahalliy boshqaruv institutlari — beklarbegilik, sanjak, qazo tizimining tarkibi va faoliyatini aniqlash; 4. Tanzimat va boshqa ma’muriy islohotlarning asosiy maqsadlari va natijalarini aniqlash; 5. XIX asrda yuz bergan inqiroz omillarini tarixiy manbalar asosida yoritish; 6. Usmoniylar ma’muriy tizimining bugungi zamonaviy davlat boshqaruvi bilan o‘xshash va farqli jihatlarini taqqoslash. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda tarixiylik, tizimlilik, komparativ (taqqoslov) va tahliliy yondashuvlar asos qilib olindi. Xususan: Tarixiy yondashuv orqali har bir davr o‘z sharoitida o‘rganildi; PAGE 1 Tizimli tahlil asosida markaziy va mahalliy boshqaruv organlari o‘zaro aloqada o‘rganildi; Komparativ metod yordamida Usmoniylar tizimi boshqa imperiyalarning boshqaruv modellariga taqqoslandi; Manba tahlili orqali rasmiy farmonlar, tarixiy yozuvlar, diplomatik hujjatlar, zamonaviy tadqiqotlar o‘rganildi. Bu metodologiya tadqiqotning ilmiy asoslangan, mustahkam va aniq natijalar berishiga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot nazariy jihatdan Sharq va musulmon davlatlarining tarixiy boshqaruv tajribasini ilmiy asosda tushunishga yordam beradi. Bu esa tarixshunoslik, siyosatshunoslik, huquqshunoslik va davlat boshqaruvi kabi yo‘nalishlarda bilimlarning boyishiga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan esa: Yangi avlod tarixchilariga Usmoniylar imperiyasining ma’muriy tajribasini chuqur tahlil qilish imkonini beradi; O‘zbekiston va boshqa musulmon davlatlarida davlat boshqaruvi rivojlantirishni anglash uchun asos bo‘la oladi; Ta’lim tizimida tarixiy boshqaruv modellarini o‘rgatishda qo‘llanilishi mumkin. Kurs ishing tuzilishi . Kirish, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan 45 sahifadan iborat. PAGE 1 I . BOB USMONIYLAR IMPERIYASINING MA’MURIY TIZIMINING ASOSLARI 1.1 Sultonni hokimiyatining huquqiy asoslari Usmoniylar imperiyasi boshqaruvining eng asosiy tayanchi sultonning hokimiyatini ilohiy manbadan kelib chiqqan deb e’tirof etishidir. Bu tushuncha imperiya siyosiy tuzilishining markazida turgan va uning doimiy ravishda e’tiborda bo‘lishini ta’minlagan. Sulton “Zillullah fil-arz” — ya’ni “Yer yuzidagi Allohning soyasi” sifatida qaralgan bo‘lib, bu orqali u nafaqat siyosiy, balki diniy vakil sifatida ham tan olingan. Ushbu boshqaruv islom tafakkurida chuqur ildizga ega. Arab xalifaliklaridan meros bo‘lib kelgan “ilohiy vakillik” g‘oyasi sultonlar tomonidan o‘z hokimiyatlarini shariat asosida yuritishga asos bo‘lib xizmat qilgan. Bu esa ularning boshqaruvini nafaqat siyosiy, balki diniy jihatdan ham oqlovchi kuchli dalilga aylangan. 1 Usmoniy sultonlari ayni paytda xalifa maqomini ham egallagan. Bu maqom ularni nafaqat Usmoniylar fuqarosi, balki butun musulmon ummati oldida javobgar shaxs sifatida ko‘rsatgan. Xalifalik maqomi orqali sultonlar o‘zlarini musulmon dunyosining siyosiy va diniy markazi sifatida namoyon qilishgan, bu esa ularga xalqaro maydonda ham katta obro‘ bergan. Diniy legitimatsiyaning amaliy jihati esa Shayx ul-islom instituti orqali amalga oshirilgan. Bu lavozimdagi shaxs imperiyaning bosh muftiysi bo‘lib, sulton farmonlarining shariatga muvofiqligini tekshirgan va kerak bo‘lsa fatvo orqali ularni tasdiqlagan. Masalan, muhim tayinlovlar, harbiy yurishlar yoki yangi soliqlar joriy etilishi Sheyx ul-islomning roziligi bilan amalga oshirilgan. Bu esa sulton hokimiyatining ilohiy tomoni shariat asosida doimiy ravishda nazorat ostida bo‘lganini ko‘rsatadi. 2 Shuningdek, sultonlar o‘z diniy mavqelarini mustahkamlash 1 Lewis, B., The Emergence of Modern Turkey, Oxford , Oxford University Press, 1961, p. 44 2 Imber, C., The Ottoman Empire, 1300–1650:New York, The Structure of Power, Palgrave Macmillan, 2002, p. 103 PAGE 1 maqsadida ko‘plab masjidlar, madrasalar va xayriya tashkilotlarini bunyod etganlar. Masalan, Sulaymon Qonuniy tomonidan qurilgan “Sulaymoniya” majmuasi nafaqat me’moriy obida, balki sultonning diniy peshvoligini ramzi sifatida ko‘rilgan. Bu qurilmalar orqali sultonlar jamiyatda “mo‘minlarning himoyachisi” sifatida o‘zlarini ko‘rsatishgan. Ilohiy asoslar asosida tashkil etilgan bu hokimiyat tizimi xalq ongida sultonni “adolat manbai”, “muborak rahbar”, “shariat posboni” sifatida muqaddaslashtirgan. Bu esa imperiyaning uzoq yillar davomida ichki barqarorligini ta’minlab, legitimatsiyani shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Usmoniy sultoni o‘z davrining eng yuqori siyosiy arbobi sifatida nafaqat davlat rahbari, balki ma’muriy, harbiy va huquqiy tizimlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan. Sulton hokimiyatining siyosiy va ma’muriy vakolatlari imperiya doirasida davlat hayotining har bir jihatiga taalluqli bo‘lib, ular mustahkamlashtirilgan normativ asoslar bilan kafolatlangan edi. Eng avvalo, sulton qonun chiqarish vakolatiga ega edi. Shariat umumiy diniy doiradagi huquqiy tartibotlar majmuasi bo‘lsa, sultonning chiqaradigan qanunlari (qanunnomalar) dunyoviy muammolarni hal qilishga qaratilgan edi. Masalan, Sulaymon Qonuniy davrida tuzilgan Qanun-i Osmoniyda soliq tizimi, harbiy xizmat, yer egaligi kabi masalalar aniq va qat’iy belgilab qo‘yilgan edi. Ushbu qonunnomalar sultonning davlat ichidagi oliy qonun chiqaruvchi sub’ekt sifatidagi maqomini ifodalagan. 3 Sulton vakolatlarining eng muhim jihatlaridan biri — kadrlar tayinlash huquqidir. U barcha yirik lavozimlarga — vezir, beglarbegi, defterdar, qozilar va boshqalarni shaxsan tayinlagan. Tayinlov jarayoni maxsus rasmiy hujjatlar — beratlar orqali amalga oshirilgan. Bu hujjat sulton nomidan chiqarilib, tayinlangan shaxsga o‘z lavozimiga nisbatan to‘liq qonuniy vakolat bergan. Sulton, shuningdek, siyosiy jazolash va mukofotlash vakolatiga ham ega bo‘lgan. Davlatga xiyonat qilgan amaldorlar yoki sadoqat ko‘rsatgan zodagonlar 3 İnalcık, H., The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600,London, Phoenix Press,, 2000, p. 108. PAGE 1 ustidan sultonning qarori so‘nggi va keskin hukm sifatida baholangan. Ko‘plab tarixiy manbalarda ba’zi vazirlar yoki yanijar boshliqlarining sulton farmoni bilan qatl etilgani, boshqalarining esa ulkan yerlar va mol-mulk bilan mukofotlangani qayd etilgan. 4 Sulton vakolatining yana bir muhim jihati — davlat siyosatini yo‘naltirish edi. Har qanday tashqi siyosat, diplomatik aloqalar, urush e’lon qilish yoki tinchlik sulhiga erishish sulton nomidan olib borilgan. Garchi bu ishlar bilan Sadr-azam shug‘ullangan bo‘lsa-da, barcha hujjatlar sulton tasdig‘isiz kuchga ega bo‘lmagan. Diplomatik vakolatnomalar, xorijiy elchilarning qabul qilinishi ham sulton izniga bog‘liq bo‘lgan. 5 Shu bilan birga, sulton ma’muriy islohotlar tashabbuskori bo‘lgan. Masalan, 1839 yildagi Gülhane farmoni (Tanzimat) sulton Abdulmajid tomonidan e’lon qilingan bo‘lib, u fuqarolarning teng huquqliligini, soliq va harbiy xizmat adolatini ta’minlashni maqsad qilgan. Bu esa sultonning siyosiy tashabbuskorligining XIX asrga kelib yangi tus olganini ko‘rsatadi. Sulton hokimiyatining bu qadar keng va markazlashtirilgan bo‘lishi imperiyada siyosiy barqarorlikni ushlab turish vositasi bo‘lgan. Biroq aynan mana shu vakolatlar tizimi keyinchalik markaziy hokimiyatning haddan ziyod og‘irligi, islohotlarning sustligi, va byurokratiyaning suiste’moliga ham sabab bo‘lgan. Usmoniylar imperiyasining boshqaruv tizimi sulton shaxsining mutlaq ustuvorligiga asoslangan bo‘lsa-da, bu hokimiyatni amalga oshirishda turli markaziy idoralar muhim vosita vazifasini bajargan. Bu idoralarning eng muhimi — Divon bo‘lib, u davlat siyosatining shakllanishi va amaliyotga tadbiq qilinishida markaziy o‘rinni egallagan. Divon orqali sulton o‘z hokimiyatini tashkilotli va tizimli ravishda amalga oshirgan. Divon – imperiya boshqaruvining yuragi Divon – bu oliy darajadagi davlat kengashi bo‘lib, unda imperiyaning harbiy, moliyaviy, sud va tashqi siyosatga oid masalalari ko‘rib chiqilgan. 4 Peirce, L., The Imperial Harem, Oxford, Oksford University Press,, 1993, p. 156 5 Ágoston, G. & Masters, B., Encyclopedia of the Ottoman Empire, , New York, Facts On File,, 2009, p. 145 PAGE 1 Dastlabki bosqichlarda Divon majlislariga sulton shaxsan raislik qilgan. Bu ishtirok orqali u davlat ishlariga bevosita aralashgan, qarorlar qabul qilgan va muhim masalalarni shaxsan ko‘rib chiqqan. Vaqt o‘tishi bilan, ayniqsa XVII asrdan boshlab sultonlar Divon majlislarida kamroq ishtirok eta boshladilar va bu vakolat bosqichma-bosqich Sadr-azam – bosh vazirga o‘tdi. Bu holat, amalda, sulton hokimiyatining markaziyligiga putur yetkazmagan bo‘lsa-da, siyosiy qarorlarning bajarilishini ancha murakkablashtirgan. Sadr-azam – sulton nomidan qaror chiqaruvchi vakil Sadr-azam Usmoniylar imperiyasida sultondan keyingi eng qudratli lavozim egasi edi. U sulton nomidan barcha hujjatlarga imzo qo‘yish vakolatiga ega bo‘lgan. Sadr-azamlar ko‘pincha sultonning ishonchli vakillari bo‘lib, harbiy yurishlarni boshqargan, diplomatik aloqalarni yuritgan, davlat moliyasini nazorat qilgan. Ko‘plab hollarda, aynan sadr-azam qarorlariga binoan davlat boshqaruvi yo‘naltirilgan. Masalan, Ko‘prülü Mehmed Pasha, Sokollu Mehmed Pasha kabi sadr-azamlar davlatni de-fakto boshqarib kelgan. 6 Sadr-azamlarning bunday kuchli pozitsiyaga ega bo‘lishi, ayniqsa kuchsiz sultonlar davrida muhim bo‘lgan. XVII–XVIII asrlarda markaziy hokimiyatda sulton emas, aynan sadr-azam boshqaruvning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylangan. Bu holat Devonning ham ish faoliyatida sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. Devon tuzilmasi va ishtirokchilari Devon kengashi tarkibiga quyidagi lavozim egalari kirgan: Sadr-azam – Devon rahbari Kubbealti vazirlari – maslahatchilar Daftardar – moliya vaziri Nishonchi – hujjatlar va buyruqlarni rasmiylashtiruvchi 6 Goodwin, J., Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire, London, Vintage, 1998, p. 231 PAGE 1 Kadi askar – harbiy sud ishlariga mas’ul qozilar Boshliq kotib – tashqi ishlar bo‘yicha mas’ul shaxs. Bu tizim sultonga mamlakat bo‘ylab yirik siyosiy va ma’muriy muammolarni muhokama qilish va qarorlar chiqarishda keng ko‘lamli yordam ko‘rsatgan. Har bir ishtirokchi o‘z sohasida yuqori malakali mutaxassis bo‘lib, Divon qarorlarini sulton oldiga taqdim qilgan. Usmoniylar imperiyasida sulton hokimiyati rasmiy jihatdan mutlaq deb hisoblangan bo‘lsa-da, amalda u bir qator diniy, siyosiy va amaliy omillar orqali bilvosita nazorat ostida bo‘lgan. Bu omillar davlat boshqaruvida hokimiyat muvozanatini ta’minlash, ziddiyatlarning oldini olish va sultonning qarorlarini diniy va ijtimoiy asos bilan mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Sultonning eng muhim diniy muvozanat kuchi bu — Shayx ul-islom instituti edi. U oliy diniy arbob sifatida sulton farmonlarining shariatga muvofiqligini ta’minlashi kerak edi. Har bir yangi qonun, soliq, islohot yoki harbiy yurish oldidan sulton Shayx ul-islomdan fatvo olgan. Bu fatvo sulton farmonining diniy legitimligini kafolatlagan. 7 Agar fatvo berilmasa yoki diniy qarama-qarshiliklar yuzaga kelsa, sulton qarori ijro etilmagan holatlar ham bo‘lgan. Shu boisdan, sulton hokimiyati Sheyx ul-islom bilan uzviy muvofiqlikda ishlashi zarur edi. Bu institut nafaqat diniy nazorat, balki siyosiy legitimatsiya vositasi ham bo‘lgan. Xususan, Yanicharlar korpusi XVII–XVIII asrlarda sulton hokimiyatiga katta bosim o‘tkaza olgan harbiy kuch sifatida tanilgan. Ular dastlab sultonning sodiq qo‘shinlari sifatida shakllantirilgan bo‘lsa-da, keyinchalik o‘z mustaqil siyosiy manfaatlarini ilgari suruvchi kuchga aylangan. Masalan, bir qancha sultonlar, jumladan, Osman II va Ibrahim I aynan yanicharlar bosimi ostida taxtdan ag‘darilgan yoki qatl qilingan. 8 Bu holatlar 7 Imber, C., The Ottoman Empire, 1300–1650, New York, Palgrave Macmillan, 2002, p. 139 8 Ágoston & Masters, Encyclopedia of the Ottoman Empire, New York , Facts On File, 2009, p. 613 PAGE 1 hokimiyatning faqatgina rasmiy emas, balki harbiy kuchlar bilan ham muvozanatda bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. Saroy hayotining o‘ziga xos siyosiy omili bu — imperator harami (harem) edi. Ayniqsa, valide sulton (sulton onasi), sulton xotinlari va ularning tarafdorlari saroy ichidagi siyosiy qarorlar qabul qilishda ko‘zga ko‘ringan. Valide sultonlar ko‘pincha yosh yoki tajribasiz sultonlar nomidan siyosiy qarorlar qabul qilgan. Masalan, Kusem Sulton va Turhan Sulton o‘z davrida real hokimiyatga ega bo‘lib, sulton nomidan farmonlar chiqargan. 9 Bu holat hokimiyatning faqatgina sulton qo‘lida bo‘lmasligini ko‘rsatadi. XVII asrdan boshlab imperiyada byurokratiya tizimi kuchaygan. Kotiblar, daftardorlar, kadiaskarlar kabi yuqori lavozimdagi rasmiylar sultonga bevosita bo‘ysunmasdan, o‘z idoraviy vakolatlariga tayangan holda faoliyat yuritgan. Bu holat markaziy hokimiyatni rasmiy jihatdan zaiflashtirgan va siyosiy qarorlarning muvofiqlashtirilishini qiyinlashtirgan. Devon qarorlari ko‘pincha sultonning ishtirokisiz yoki undan mustaqil ravishda shakllangan. Ayniqsa, sadr-azam va moliya tizimi rahbarlarining mustaqil harakatlari sulton vakolatlarini amalda cheklagan 10 XVII asrda taxtga chiqqan ko‘plab sultonlar yosh, siyosiy tajribasiz yoki saroy a’zolarining kuchli nazorati ostida bo‘lgan. Masalan, IV Mehmed 6 yoshida taxtga chiqdi, undan keyingi sultonlar esa ko‘pincha kuchli sadr-azamlar va valide sultonlarning irodasiga bo‘ysungan. Bunday holatda sultonlar nomi bor edi, lekin real siyosatni boshqalar yuritardi. 11 Bu sultonlar saroy intrigalari ta’sirida faoliyat yuritgan bo‘lib, ularning mustaqil siyosat yuritish salohiyati cheklangan edi. Shuning uchun, markaziy hokimiyat asta-sekin vazirlar, harbiylar va boshqa byurokratik kuchlar qo‘liga o‘tib bordi. 9 Peirce, L., The ImperiUniversity, London, Oxford University Press, 1993, p. 229 10 Shaw, S.J., History of the Ottoman Empire, London, Cambridge University Press, 1976, p. 198 11 Ágoston, G., & Masters, B. Encyclopedia of the Ottoman Empire.New York, Facts On File,, 2009, p. 498. PAGE 1 XIX asrda imperiyada modernizatsiya jarayoni kuchayib, Tanzimat (1839– 1876) va Islohotlar farmoni (1856) e’lon qilindi. Bu hujjatlar fuqarolik tengligi, qonun ustuvorligi, soliqlarning adolatli bo‘lishi kabi g‘oyalarni ilgari surdi. Ammo bu islohotlar nafaqat imperiyani zamonaviylashtirishga, balki sulton hokimiyatining cheklanishiga ham olib keldi. Tanzimat siyosatini sulton Abdulmajid boshlagan bo‘lsa-da, islohotlarning asosiy tashabbuskorlari — sadr-azamlar va g‘arbda ta’lim olgan ma’murlar bo‘lgan. Bu esa sultonning siyosiy tashabbuskorligiga zarba bergan va uni islohotlarga rozi bo‘lishga majbur qilgan. 12 XIX asrning ikkinchi yarmida Usmoniylar imperiyasi “Yevropaning kasal odamı” deb nomlana boshladi. Rossiya, Britaniya, Frantsiya kabi davlatlarning imperiyaga doimiy diplomatik, iqtisodiy va harbiy ta’siri kuchaydi. Bu esa sultonning tashqi siyosatdagi mustaqilligini cheklab, ko‘p hollarda xorijiy bosim ostida qarorlar qabul qilishiga sabab bo‘ldi. Masalan, 1876 yilda sulton Abdulhamid II Konstitutsiyani (Kanun-i Esasi) qabul qilishga majbur bo‘ldi. Bu hujjat sulton hokimiyatini qonunchilik organi — parlament bilan bo‘lishishga majbur qilgan. Bu konstitutsiyaviy islohotlar Usmoniylar tarixida ilk bor hokimiyat bo‘linishini joriy etgan muhim voqea edi. 13 Imperiyaning moliyaviy inqirozi XIX asrda avj oldi. Soliq tizimi isloh qilinmagan, g‘aznachilik bo‘shab, davlat xorijiy qarzlar evaziga o‘z mustaqilligini yo‘qotdi. 1881 yilda “Davlat qarzi” (Xalqaro qarz nazorati tashkiloti) tashkil etildi va imperiyaning moliyaviy siyosati ustidan nazorat chet el bankirlari qo‘liga o‘tdi. Bu esa sulton vakolatlarining iqtisodiy asosini zaiflashtirdi. 14 Usmoniylar imperiyasi tarixining XVII asridan boshlab sulton hokimiyati asta-sekin zaiflashishni boshlagan. Bu zaiflashuv jarayoni o‘zining shakli va sabablari jihatidan murakkab bo‘lib, uni imperiyaning ichki siyosiy tuzilmasidagi 12 Zürcher, E.J. Turkey: A Modern History. London, I.B. Tauris, 2004, p. 53. 13 Shaw, S.J. History of the Ottoman Empire. Cambridge, Cambridge University Press, 1976, p. 212. 14 Pamuk, Ş., The Ottoman Empire and European Capitalism, Cambridge, Cambridge University Press, 1987, p. 167 PAGE 1 muammolar, iqtisodiy inqirozlar, xalqaro bosimlar, hamda modernizatsiya yo‘lida amalga oshirilgan islohotlar bilan bog‘lash mumkin. XVII asrda taxtga chiqqan ko‘plab sultonlar yosh, siyosiy tajribasiz yoki saroy a’zolarining kuchli nazorati ostida bo‘lgan. Masalan, Mehmed IV 6 yoshida taxtga chiqdi, undan keyingi sultonlar esa ko‘pincha kuchli sadr-azamlar va valide sultonlarning irodasiga bo‘ysungan. Bunday holatda sultonlar nomi bor edi, lekin real siyosatni boshqalar yuritardi. 15 Bu sultonlar saroy intrigalari ta’sirida faoliyat yuritgan bo‘lib, ularning mustaqil siyosat yuritish salohiyati cheklangan edi. Shuning uchun, markaziy hokimiyat asta-sekin vazirlar, harbiylar va boshqa byurokratik kuchlar qo‘liga o‘tib bordi. XIX asrda imperiyada modernizatsiya jarayoni kuchayib, Tanzimat (1839– 1876) va Islohotlar farmoni (1856) e’lon qilindi. Bu hujjatlar fuqarolik tengligi, qonun ustuvorligi, soliqlarning adolatli bo‘lishi kabi g‘oyalarni ilgari surdi. Ammo bu islohotlar nafaqat imperiyani zamonaviylashtirishga, balki sulton hokimiyatining cheklanishiga ham olib keldi. Tanzimat siyosatini sulton Abdulmajid boshlagan bo‘lsa-da, islohotlarning asosiy tashabbuskorlari — sadr-azamlar va g‘arbda ta’lim olgan ma’murlar bo‘lgan. Bu esa sultonning siyosiy tashabbuskorligiga zarba bergan va uni islohotlarga rozi bo‘lishga majbur qilgan. 16 XIX asrning ikkinchi yarmida Usmoniylar imperiyasi “Yevropaning kasal odamı” deb nomlana boshladi. Rossiya, Britaniya, Frantsiya kabi davlatlarning imperiyaga doimiy diplomatik, iqtisodiy va harbiy ta’siri kuchaydi. Bu esa sultonning tashqi siyosatdagi mustaqilligini cheklab, ko‘p hollarda xorijiy bosim ostida qarorlar qabul qilishiga sabab bo‘ldi. Masalan, 1876 yilda sulton Abdulhamid II Konstitutsiyani (Kanun-i Esasi) qabul qilishga majbur bo‘ldi. Bu hujjat sulton hokimiyatini qonunchilik organi — 15 Ágoston, G., & Masters, B. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York, Facts On File, , 2009, p. 498. 16 Pamuk, Ş. The Ottoman Empire and European Capitalism. Cambridge, Cambridge University Press,1987, p. 167. PAGE 1 parlament bilan bo‘lishishga majbur qilgan. Bu konstitutsiyaviy islohotlar Usmoniylar tarixida ilk bor hokimiyat bo‘linishini joriy etgan muhim voqea edi. 17 Imperiyaning moliyaviy inqirozi XIX asrda avj oldi. Soliq tizimi isloh qilinmagan, g‘aznachilik bo‘shab, davlat xorijiy qarzlar evaziga o‘z mustaqilligini yo‘qotdi. 1881 yilda “Davlat qarzi” (Xalqaro qarz nazorati tashkiloti) tashkil etildi va imperiyaning moliyaviy siyosati ustidan nazorat chet el bankirlari qo‘liga o‘tdi. Bu esa sulton vakolatlarining iqtisodiy asosini zaiflashtirdi 18 . 1.2 Markaziy hokimiyat: Devon, vazirlar va devoniy idoralar 17 Shaw, S.J., History of the Ottoman Empire, 1976, p. 212 18 Pamuk, Ş., The Ottoman Empire and European Capitalism, Cambridge University Press, 1987, p. 167 PAGE 1 Devon — Usmoniylar imperiyasining markaziy boshqaruv tizimidagi eng muhim institutlardan biri bo‘lib, u davlat siyosatini shakllantirish, ijro etish va nazorat qilishda asosiy rolni o‘ynagan. U dastlab sultonning maslahat kengashi sifatida tashkil topgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan aniq vakolat va tashkilotga ega bo‘lgan oliy idoraga aylangan. Usmoniylar davlatining ilk asrlarida, xususan, Orxan G‘oziy davrida (XIV asr) davlat kengashi norasmiy maslahat shaklida mavjud bo‘lgan. Bu kengashda sulton o‘z yaqin sarkardalari va zodagonlari bilan muhim masalalarni muhokama qilgan. Bu holat turkiy-islomiy siyosiy madaniyatdagi quron (maslahat majlisi) an’analariga mos edi. Sulton Mehmed II (Fatih) davridan boshlab Devon rasmiy institut sifatida shakllandi. Aynan u 1477 yilda Divon faoliyatini aniq tartibga solgan hujjatlar asosida tuzilmaga keltirdi. Bu davrdan e’tiboran Devon maxsus binoda faoliyat yurita boshladi va doimiy tarzda muhim siyosiy, harbiy, moliyaviy va huquqiy masalalarni ko‘rib chiqdi. 19 XV–XVI asrlar Usmoniy imperiyasi qudratining cho‘qqisiga chiqqan davr bo‘lib, Devon instituti ham aynan shu vaqtda o‘zining eng kuchli davrini boshdan kechirdi. Bu davrda sultonlar Devon majlislarida bevosita qatnashgan. Sulaymon Qonuniy davrida (1520–1566) Devon nafaqat imperiyaviy qarorlar markazi, balki diplomatik va iqtisodiy strategiyalarni ishlab chiqish maskani sifatida ham faoliyat yuritgan. 20 Divon haftaning to‘rt kunida faoliyat yuritgan. Unda har bir a’zo o‘z sohasiga oid masalalarni taqdim qilgan. Yakuniy qarorlar sulton tasdig‘idan o‘tganidan keyin kuchga kirgan. Bu usul imperiyada markazlashtirilgan siyosiy boshqaruvning samaradorligini oshirgan. XVII asrdan boshlab sultonlar Devon majlislarida kamroq ishtirok eta boshladi. Bu holat saroy hayotining murakkablashuvi, yosh sultonlarning taxtga 19 İnalcık, H., The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, Phoenix Press, London, 2000, p. 95 20 Peirce, L., The Imperial Harem, Oxford University Press, 1993, p. 91 PAGE 1 chiqishi, haram va saroy intrigalari ta’sirining kuchayishi bilan bog‘liq edi. Natijada Devon majlislariga Sadr-azam rahbarlik qila boshladi. Sadr-azamning qarorlari sulton nomidan qabul qilinadigan bo‘ldi. Shu davrdan e’tiboran Devon formaldan amaliy ijro markaziga aylana boshladi. U davlat siyosatining ijrochisiga, idoralararo muvofiqlashtiruvchi va siyosiy strategiyalarni ishlab chiquvchi organ sifatida mustahkamlanib bordi. Bu esa Usmoniylar imperiyasida byurokratik boshqaruv asoslarining rivojlanishiga xizmat qildi. 21 Usmoniylar imperiyasining markaziy boshqaruv idorasi hisoblangan Devon o‘z tuzilmasida turli sohalarga ixtisoslashgan a’zolardan iborat bo‘lib, har biri imperiyaning siyosiy, harbiy, iqtisodiy va diniy hayotini boshqarishda muhim rol o‘ynagan. Bu bo‘limda Devonning tarkibi, har bir amaldorning vakolat doirasi va ularning siyosiy tizimdagi o‘rni chuqur o‘rganiladi. Divonning boshlig‘i va imperiyada sultondan keyingi eng muhim lavozim egasi bu – Sadr-azam (bosh vazir) edi. U sulton nomidan barcha qarorlarni chiqarish, farmonlarga imzo chekishi va boshqaruv idoralariga rahbarlik qilish vakolatiga ega bo‘lgan. Sadr-azam harbiy yurishlarga ham rahbarlik qilgan va muhim siyosiy bitimlarni olib borgan. Masalan, Sokollu Mehmed Pasha (XVI asr) va Ko‘prulu Mehmed Pasha (XVII asr) kabi Sadr-azamlar imperiya siyosatida shunchalik kuchli rol o‘ynagan ediki, ayrim hollarda ularning qarorlari sulton farmoni sifatida ijro etilgan. 22 Devonda moliyaviy siyosat uchun mas’ul amaldor bu – Daftardor edi. U davlat byudjetini tuzish, soliqlarni yig‘ish, harbiy va saroy xarajatlarini nazorat qilish, yerlar va daromad manbalarining hisobini yuritish bilan shug‘ullangan. Daftardor sultonga bevosita moliyaviy holat haqida ma’lumot bergan va har bir viloyatdan tushgan soliq haqida aniq hisobot yuritgan. 21 Ágoston, G. & Masters, B., Encyclopedia of the Ottoman Empire, Facts On File, 2009, p. 93 22 Goodwin, J., Lords of the Horizons, Vintage, 1998, p. 246 PAGE 1 XVII asrda daftarxona — maxsus moliya idorasi sifatida ajratilgan bo‘lib, bu lavozim butun imperiya iqtisodiyotini tartibga soluvchi tizimga aylangan. 23 Nishonchi davlat hujjatlarini rasmiylashtiruvchi, farmonlarni yozuvchi, soliq ro‘yxatlari va yer egalik yozuvlarini yurituvchi yuqori martabali devon amaldori edi. U davlat hujjatlariga tazhibli (zarhal) muhr qo‘yib, rasmiylashtirgan va qonuniy kuchga kirishini ta’minlagan. Shuningdek, Nishonchi diplomatik yozishmalarni ham yuritgan, xorijiy elchilarga yuboriladigan maktublar aynan uning ruxsati bilan jo‘natilgan. Kadiaskerlar — harbiy qozilar bo‘lib, ikkita katta mintaqaga bo‘lingan: Rumeli (Yevropa) va Anadolu (Osiyo). Ular imperiyaning sud-huquq tizimi uchun javobgar bo‘lib, yirik jinoyatlar, erkinliklar va mulk masalalari bo‘yicha yakuniy hukm chiqarish huquqiga ega bo‘lganlar. Kadiaskerlar diniy sud tizimini boshqargan, sudyalarning tayinlanishida Shayx ul-islom bilan birga mas’ul bo‘lgan. 24 Divondagi diplomatik vakolatlar va tashqi siyosat bilan bog‘liq barcha masalalar uchun Boshliq kotibjavob bergan. U bugungi kungi tashqi ishlar vaziriga o‘xshash lavozimda bo‘lib, xorijiy elchilar, shartnomalar, sulhlar va savdo kelishuvlarini muvofiqlashtirgan. XVII asrdan boshlab bu lavozim sadr-azamga bog‘liq holda mustaqil siyosiy qudratga ega bo‘la boshlagan. 25 Kubbe vazirlari Devon a’zolari bo‘lib, turli sohalar bo‘yicha sadr-azamga maslahat bergan. Ular ko‘pincha harbiy yurishlar, diplomatik masalalar va sulton farmonlarining bajarilishini nazorat qilganlar. Ularning fikri sadr-azam qarorlariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Usmoniylar imperiyasining kuchli markazlashgan boshqaruv tizimi o‘zining yirik va murakkab byurokratik apparati bilan ajralib turgan. Bu tizim davlat qarorlarini yozib olish, tartibga solish, ijro etish va nazorat qilishda muhim o‘rin 23 İnalcık, H., The Ottoman Empire, Istanbu. Isis pess. 2000, p. 114 24 Peirce, L., The Imperial Harem, 1993, p. 9 25 Ágoston & Masters, Encyclopedia of the Ottoman Empire, 2009, p. 467 PAGE 1 tutgan. Yozma hujjat yuritish imperiya boshqaruvida nafaqat amaliy, balki huquqiy asos bo‘lib xizmat qilgan. Usmoniy devon tizimi tarkibida maxsus kotiblar — yozuv ishlariga mas’ul amaldorlar mavjud bo‘lgan. Ular farmon, qaror, diplomatik maktub, moliyaviy hisobotlar va soliq ro‘yxatlarini yozish, nusxa ko‘chirish va saqlash ishlari bilan shug‘ullangan. Bu lavozim vakillari yuqori saviyali, arab va fors tillarida ravon yozuvchi, hujjat tili va huquqiy atamalarni chuqur biluvchi mutaxassislar bo‘lgan. 26 Kotiblar markaziy devon idoralarida ierarxik tartibda faoliyat yuritgan: bosh kotib (başkatib), yordamchi kotiblar, arxivchilar va tarjimonlar. Ayniqsa tashqi ishlar bilan shug‘ullanuvchi qarashli yozuvchilar xorijiy tillarda yozilgan diplomatik hujjatlarni tarjima qilganlar. Daftarxona — markaziy moliyaviy idora bo‘lib, u yerda yer egaliklari, daromad manbalari, soliqlar, vaqf (xayriya) yerlari haqida yozma hisobotlar yuritilgan. Bu tizim orqali imperiyaning har bir viloyatidagi iqtisodiy ma’lumotlar markazda jamlangan. Hujjatlar “daftar” (ro‘yxat) deb nomlangan daftarlarga yozilgan va ular yillar bo‘yicha saqlangan. Daftarxona usmoniy moliyaviy nazoratining yuragi bo‘lib, ushbu tizim orqali g‘aznachilikning to‘g‘riligiga ishonch hosil qilinardi. Bu tizim XVIII asrga kelib, raqamli tahrir, vosita soliq baholash kabi zamonaviylashtirilgan usullar bilan boyitilgan. 27 Devon faoliyatida huquqiy kuchga ega har qanday qaror albatta yozma shaklda rasmiylashtirilgan. Hujjatlarga sultonning tug‘rasi (muhr) qo‘yilishi orqali ular rasmiy maqom olgan. Har bir qaror uch nusxada yozilgan: biri ijrochiga, biri devon arxiviga, biri esa markaziy arxivga topshirilgan. Bu tizim tarixshunoslik va arxivshunoslik uchun qimmatli manbalarni taqdim etdi. 26 İnalcık, H., The Ottoman Empire, Istanbul. Isis press 2000, p. 119 27 Pamuk, Ş., Ottoman Economy and Institutions, Cambridge. Cambridge University Press, 2000, p. 64 PAGE 1 Shuningdek, maxsus vakillar — choparlar (ulaklar) bu hujjatlarni joylarga yetkazish bilan shug‘ullangan. Bu tizim orqali eng uzoq masofadagi viloyatlar bilan ham muntazam hujjat almashinuvi amalga oshirilgan. Yozma devon tizimi Usmoniylar imperiyasining siyosiy barqarorligiga, mintaqaviy nazoratga va adolatni qaror toptirishga xizmat qilgan. Har bir qaror, tayinlov yoki soliqqa oid hujjat muhr bilan tasdiqlanib, vakolatlar aniqligi bilan ajratilgan. Bu tizim imperiyada huquqiy aniqlik va ma’muriy intizomning asosiy kafolati bo‘lgan. 28 1.3 Viloyatlar boshqaruvi va ularning vakolatlari 28 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge Cambridge University Press. 1976. P.132 PAGE 1 Usmoniylar imperiyasi o‘zining keng hududlarini boshqarishda markazlashgan siyosiy tuzilma bilan bir qatorda kuchli hududiy (viloyat) boshqaruv tizimini shakllantirgan. Bu tizim tarixiy taraqqiyot jarayonida turli bosqichlarni bosib o‘tgan bo‘lib, XV–XVI asrlarda mustahkam huquqiy-me’yoriy asosga ega bo‘lgan viloyat (eyalet) boshqaruvi modeli shakllangan. Usmoniy davlatining dastlabki davrlarida (XIV asr) hududiy bo‘linma beylik shaklida bo‘lib, bu harbiylashgan mahalliy boshqaruv shakli edi. Ammo imperiya kengaygani sari bu tizim murakkablashdi va beyliklar o‘rnini yirik viloyatlar — eyaletlar egalladi. Bu eyaletlar sulton farmoni bilan tashkil etilar va har biri markaziy hokimiyatga bevosita bo‘ysunar edi. XV asrdan boshlab eyaletlar soni keskin ortdi. Masalan, 1453 yilgacha faqat 8 ta viloyat mavjud bo‘lgan bo‘lsa, XVI asr oxiriga borib ularning soni 32 taga yetgan. Bu eyaletlar tarkibiga Yevropa, Osiyo va Afrika hududlaridagi turli xalqlarning yer maydonlari kiritilgan edi. 29 Har bir eyalet ichki ierarxiyaga ega edi. Eyaletlarning eng yuqori darajadagi vakili bu — beglarbegi bo‘lgan. Beglarbegilar markaziy hukumat, ya’ni sulton tomonidan lavozimga tayinlangan. Ular harbiy, moliyaviy va ma’muriy boshqaruvni amalga oshirish vakolatiga ega bo‘lishgan. Beglarbegi sulton nomidan faoliyat yuritgan va uning vakolatini ifodalovchi “berat” hujjatiga ega bo‘lgan. 30 Eyaletlar o‘z navbatida kichik hududiy birliklarga — sanjak va nahiyalarga bo‘lingan. Har bir sanjakning boshqaruvchisi sanjakbey (sanjak hokimi) bo‘lib, u beglarbegiga bo‘ysungan. Nahiyalar esa sipohiylar va mahalliy vakillarning nazoratida bo‘lgan. Bu ierarxik bo‘linma orqali markaziy hokimiyat eng chekka hududlargacha ta’sirini yetkazgan. Viloyat tizimi Usmoniy imperiyasida quyidagi muhim funksiyalarni bajarishga xizmat qilgan: 29 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. P. 84 30 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press. 2000. P. 161 PAGE 1 Soliq yig‘imi: Eyaletlar o‘z hududidagi aholining mulk va daromadlariga asoslanib soliq yig‘ib, markaziy g‘aznachilikka yuborgan. Harbiy xizmat: Har bir eyalet markaziy qo‘shin uchun sipohiy kuchlar tayyorlagan. Ma’muriy nazorat: Beklarbegi viloyatdagi barcha siyosiy va sud tizimi ustidan nazoratni amalga oshirgan. Usmoniylar imperiyasi tarixida viloyat hokimlari — beglarbegilar davlatning markazdan chekka mintaqalarini boshqarishda sulton hokimiyatining bevosita vakili sifatida qatnashganlar. Ularning faoliyati nafaqat boshqaruv amaliyoti, balki sulton hokimiyatining siyosiy va harbiy barqarorligini ta’minlashga qaratilgan muhim vosita sifatida e’tirof etiladi. Bu bo‘limda beglarbegilarning vakolat doirasi, ularning javobgarligi va imperiya siyosatidagi o‘rni atroflicha tahlil qilinadi. Beglarbegilar sulton tomonidan berat (rasmiy tayinlov hujjati) orqali lavozimga tayinlangan. Bu hujjat ularning sulton nomidan harakat qilishini huquqiy jihatdan tasdiqlovchi asosiy vosita bo‘lgan. Beglarbegi unvoni oliy martabali mintaqaviy hokimlik maqomini bildirgan va odatda sultonning yaqinlariga, yuqori darajadagi harbiy yoki siyosiy tajribaga ega bo‘lgan shaxslarga berilgan. 31 Beklarbegilar viloyatda markaziy hokimiyat vakili sifatida siyosiy va ma’muriy boshqaruvni amalga oshirgan. Ular: Sanjakbekilarni nazorat qilish; Mahalliy ma’murlar faoliyatini muvofiqlashtirish; Huquqiy va shariat asosida mahalliy nizolarni ko‘rib chiqish; Sulton farmonlarini hududda ijro etish; 31 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600.London. Phoenix Press. 2000. P. 163 PAGE 1 Viloyatdagi islohotlar, soliqlar va tartibga oid ma’lumotlarni markazga taqdim qilish bilan shug‘ullangan. Bu vakolatlar orqali beklarbegi imperiyaning ma’muriy barqarorligini joylarda ta’minlab bergan. 32 Viloyatdagi harbiy kuchlar — ayniqsa, sipohiy qo‘shinlari — beklarbegiga bo‘ysungan. U urush paytida o‘z viloyatidan harbiy kuchlarni safarbar qilgan, ularni qurollantirish va yurish vaqtida tartibga solish uchun javobgar bo‘lgan. Beglarbegi sultonning harbiy chaqirig‘i bilan armiya safiga qo‘shin yuborishni ta’minlagan. Bu tizim sulton harbiy qudratining viloyatlardagi amaliy asosi bo‘lgan. 33 Beglarbegilar soliqlarni yig‘ish va ularning markaziy g‘aznachilikka to‘g‘ri yo‘naltirilishini ta’minlagan. Ular yer solig‘i, (favqulodda soliq), va ba’zida maxsus yig‘imlarni belgilangan tartibda to‘plash uchun javobgar bo‘lgan. Ular viloyatdagi iqtisodiy holat haqida doimiy ravishda daftardorga hisobot bergan. 34 Beglarbegilar harakatlarida mustaqil bo‘lishmagan. Ular barcha siyosiy va ma’muriy faoliyatlarini sulton farmonlari va markaziy idoralarning yo‘riqnomalari asosida olib borgan. Har qanday ortiqcha vakolatdan foydalanish yoki suiiste’mol holati jazoga sabab bo‘lgan. Ayrim hollarda beglarbegilar o‘z lavozimidan bo‘shatilgan yoki hatto qatl etilgan. Bu esa hokimiyat vakolatining qanchalik qattiq nazorat ostida bo‘lganini ko‘rsatadi. Markaz — sulton — o‘z vakillarining mustaqillashuviga yo‘l qo‘ymaslik uchun har doim ularning faoliyatini kuzatib borgan. 35 Viloyat hokimlari — beglarbegilarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunuvidagi, amalda mintaqaviy siyosiy va huquqiy hayotni tartibga soluvchi eng muhim ikki lavozim egasi bu — sanjakbekilar va qozilar edi. Bu ikki vakolatli shaxs 32 33 Gáb Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. p.85 or Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire.New York. Facts On File. 2009. P. 62 34 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge. Cambridge. University Press. 2000. P. 85 35 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press 2000. P. 165 PAGE 1 viloyatning siyosiy barqarorligi, iqtisodiy samaradorligi va huquqiy adolatini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynagan. Sanjakbekilar — eyaletlar tarkibidagi sanjak (viloyat ichidagi kichik hudud)larni boshqargan vakillardir. Ular beglarbegilar tomonidan tavsiya etilar, biroq yakuniy tayinlov sulton farmoni bilan amalga oshirilardi. Sanjakbekilar sulton nomidan sanjakni boshqarish, harbiy kuchlar ustidan nazoratni yuritish va soliqlarni yig‘ish vakolatiga ega bo‘lgan. 36 Ular odatda sipohiy tabaqasidan bo‘lgan va o‘z xizmatiga mos ravishda yer (tımâr) bilan mukofotlangan. Sanjakbekining eng asosiy vazifasi — harbiy safarlarga tayyor turish, o‘z sanjagidan sipohiy kuchlarini yig‘ib markazga yo‘naltirish, mintaqaviy tartibni saqlash va markazdan kelgan farmonlarni ijro qilishdan iborat edi. Garchi ular mahalliy boshqaruvni amalga oshirgan bo‘lsa-da, ularning vakolatlari qat’iy markaz tomonidan nazorat qilingan. Masalan, ular soliqlarni belgilay olmagan, faqat tasdiqlangan stavkalar asosida yig‘ishlari shart bo‘lgan. Shuningdek, sanjakdagi fuqarolik yoki jinoyat ishlari bo‘yicha yakuniy hukm chiqarish huquqi faqat qozilar vakolatida edi. 37 Viloyat va sanjaklar miqyosida faoliyat yurituvchi huquqiy hokimiyat vakillari bu — qozilar bo‘lib, ular shar’iy sud tizimini yuritgan. Qozilar Sheyx ul- islom tomonidan tayinlangan va markaziy muftiyat tizimiga bo‘ysungan. Qozilarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat edi: Nikoh, taloq, meros, qarz va boshqa fuqarolik nizolarini shariat asosida hal qilish; Jinoyat ishlarida shar’iy jazo choralarini belgilash; Tadbirkorlik va tijorat bitimlarida ishtirok etish hamda ularni qonuniylashtirish; 36 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press. 2000. P. 166 37 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. P. 89 PAGE 1 Vaqf yerlari va mulklarini nazorat qilish va huquqiy muhofaza qilish. Qozilar sud ishlari bilan bir qatorda yozma hujjatlarni rasmiylashtirishda ham faol qatnashgan. Ular chiqargan qarorlar hujjat shaklida saqlanib, arxivga topshirilgan 38 Ushbu ikki lavozim vakillari — sanjakbeki va qozilar ko‘pincha bir hududda birgalikda faoliyat yuritgan, ammo ularning vakolat doiralari qat’iy ajratilgan. Qozilar diniy-huquqiy hukm chiqarish vakolatiga ega bo‘lgan bo‘lsa, sanjakbekilar faqat ma’muriy va harbiy ishlar bilan shug‘ullangan. Ba’zi hollarda bu ikki lavozim o‘rtasida ziddiyatlar yuzaga kelgan, ayniqsa soliq yig‘imlarining adolatli olib borilishi yoki jazolash choralari bo‘yicha qarama- qarshiliklar kuzatilgan. Bunday holatlarda markaziy hokimiyat — beklarbegi yoki sulton murosachilik qilgan. 38 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire New York. Facts On File. 2009. P. 434 PAGE 1 II.BOB XVII–XVIII ASRLARDA MA’MURIY ISLOHOTLAR VA DAVLAT TUZILMASIDAGI O‘ZGARISHLAR 2.1 Tanzimat islohotlarining boshqaruvga ta’siri XIX asr boshlariga kelib Usmoniylar imperiyasi o‘zining tarixiy cho‘qqisidan tushgan, siyosiy va iqtisodiy jihatdan tanazzulga yuz tutgan davlat sifatida baholana boshlagan edi. Bir necha asrlar davomida Yevropa, Osiyo va Afrika qit’alarida siyosiy hukmronlik qilgan bu imperiya endilikda ichki beqarorlik, tashqi bosimlar, iqtisodiy muammolar va boshqaruvdagi zaifliklar bilan yuzma-yuz keldi. Ana shunday sharoitda imperiya rahbariyati, ayniqsa, sulton Abdulmajid va unga yaqin davlat arboblari mamlakatni modernizatsiya qilish zaruratini anglay boshladilar. Bu jarayon tarixda Tanzimat islohotlari deb nom oldi. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Usmoniy markaziy boshqaruvi tobora zaiflashdi. Sulton hokimiyatining amalda cheklanishi, viloyat hokimlarining mustaqillik sari intilishi, soliq yig‘imi tizimining buzilishi va harbiy yurishlardagi mag‘lubiyatlar davlatning siyosiy barqarorligini izdan chiqardi. Viloyatlarda korrupsiya va noqonuniy soliq yig‘ish keng tarqalgan edi. Mahalliy hokimlar — ayniqsa ayan va notables (mahalliy elita) — o‘zlarini yarim mustaqil hukmdor sifatida tutib, markazga bo‘ysunmaslik holatlari tez-tez kuzatilgan. 39 1798 yildagi Napoleonning Misr yurishi, 1821–1830 yillardagi Gretsiya mustaqillik urushi, 1828–1829 yillardagi Rus-Usmoniy urushi imperiyaning harbiy qudratining zaiflashganidan dalolat berdi. Bu urushlarda mag‘lubiyatlar imperiyani o‘z chegaralarini qisqartirishga va mustaqil milliy harakatlarni tan olishga majbur qildi. Sulton Mahmud II o‘z davrida janicharlar korpusini tugatgan (1826), biroq bu o‘zgarishdan keyin armiyaning yangi tuzilmasi hali to‘liq shakllanmagan edi. 39 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press. 2000. P. 176 PAGE 1 Markaziy hokimiyat qaram bo‘lgan harbiy kuchlar chekka hududlarda faoliyat yurita olmagan, bu esa ayonlar mustaqilligini kuchaytirgan. 40 Imperiyaning iqtisodiy bazasi ham izdan chiqqan edi. Buyuk Britaniya bilan 1838 yilda tuzilgan savdo shartnomasi (Balta Limanı Konvensiyasi) orqali g‘arbiy davlatlarga keng iqtisodiy imtiyozlar berildi. Bu esa mahalliy hunarmandchilik va ishlab chiqarishni butunlay zaiflashtirib, ichki bozorni chet ellik savdogarlar qo‘liga o‘tkazib qo‘ydi. 41 Shuningdek, Usmoniylar imperiyasi XIX asrning birinchi yarmida birinchi marta katta hajmdagi xalqaro qarzlar olishga majbur bo‘ldi. Bu qarzlar davlat byudjetiga og‘ir yuk solib, tashqi moliyaviy nazorat ehtimolini kuchaytirdi. Rossiya imperiyasi, Avstriya, Buyuk Britaniya va Fransiya Usmoniylar imperiyasining ichki siyosatiga doimiy aralashib kelgan. Xususan, pravoslav va katolik aholi manfaatlarini bahona qilib, G‘arb davlatlari ko‘p hollarda imperiyani g‘ayri musulmonlarga nisbatan murosa qilishga majbur etgan. Bu esa musulmon aholi orasida norozilik, g‘ayri musulmonlarda esa yangi siyosiy da’volar kuchayishiga sabab bo‘ldi. 42 Usmoniylar imperiyasi tarixida 1839 yil 3 noyabrda e’lon qilingan Gulhane Imperial Hatt-i Humayunu yoki Tanzimat fermoni davr boshlab bergan asosiy huquqiy hujjatlardan biridir. U imperiyada boshqaruvni qonuniylashtirish, fuqarolik tengligini ta’minlash va markaziy hokimiyatni mustahkamlash kabi muhim vazifalarni bajargan. Bu farmon, nafaqat matn jihatidan, balki siyosiy konteksti bilan ham modernizatsiya jarayonining ideologik manifestiga aylandi. 1839 yilda imperiya chuqur inqirozda edi. Tashqi bosimlar, ichki beqarorlik va davlat byudjetining tanazzulga uchrashi markaziy hokimiyatni islohotlar o‘tkazishga majbur qildi. Ayniqsa, 1838 yildagi Balta Limanı savdo shartnomasi bilan Buyuk Britaniya imperiyaga kuchli iqtisodiy kirib kelish huquqini qo‘lga 40 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. P. 168 41 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge. Cambridge University Press. 2000. P. 89 42 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York. Facts On File. 2009. P. 278 PAGE 1 kiritganidan so‘ng, sulton Abdulmajid G‘arbga yo‘nalgan modernizatsion siyosat olib borishga tayyor ekanini ko‘rsatishi zarur edi. 43 Farmonning asosiy muallifi Mustafa Rashid Poshsha bo‘lib, u G‘arbda elchi sifatida faoliyat yuritgan va Yevropadagi liberal huquqiy tizimlardan ilhomlangan. Uning ta’sirida farmonning asosiy matni tayyorlangan va sulton tomonidan Gulhane bog‘ida e’lon qilingan. Farmon imperiya boshqaruvining asosiy tamoyillarini o‘zgartiruvchi quyidagi moddalardan iborat edi: 1. Fuqarolarning hayot, mulk va nomus daxlsizligini ta’minlash – shariatga tayanib, sulton barcha fuqarolarga (dinidan qat’i nazar) huquqiy kafolat berishini bildirgan. 2. Soliq tizimining adolatli tashkil etilishi – bundan buyon soliq faqat davlat tomonidan qonun asosida belgilanadi va uni har kim o‘z imkoniga qarab to‘laydi. 3. Harbiy xizmat va harbiy xizmatdan ozod bo‘lish tartibining belgilanishi – majburiy harbiy xizmat yoshi, muddati va shartlari qonun asosida belgilanadi. 4. Sudlov tizimida oshkoralik – hech bir fuqaro sudsiz jazolanmaydi; sud majlislariga oshkoralik, huquqiy asos kiritiladi. 44 Farmonning mazmuni G‘arbdagi liberal konstitutsiyalar asosidagi asosiy inson huquqlari va qonun ustuvorligi g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan. Ammo bu huquqiy kafolatlar konstitutsiyaviy shaklga ega bo‘lmay, sulton irodasiga asoslangan siyosiy hujjat darajasida qolgan. Gulhane fermoni nafaqat ichki islohotlarni e’lon qilish uchun, balki tashqi siyosatda imperiyaning G‘arb bilan teng mavqega ega bo‘lishini ko‘rsatish uchun ham xizmat qilgan. Ayniqsa, Gretsiya mustaqilligi, Serbiya avtonomiyasi va Misr 43 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge University Press. 2000. P. 90 44 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. P. 204 PAGE 1 bilan ziddiyatlar fonida Usmoniylar imperiyasi G‘arbning e’tiborini o‘ziga qaratishga harakat qilgan. Mustafa Rashid Poshsha G‘arb davlatlariga imperiya zamonaviylik yo‘lidan bormoqda, degan signal berishni ko‘zlagan. Bu orqali, ayniqsa Angliya bilan diplomatik aloqalarni mustahkamlash va Rossiya ta’siriga qarshi balans siyosatini shakllantirish maqsad qilingan. 45 Garchi farmon huquqiy jihatdan muhim asos yaratgan bo‘lsa-da, u imperiya jamiyatining barcha qatlamlarida ijobiy qabul qilinmagan. Ko‘plab musulmon zodagonlar va diniy doiralar farmonni g‘ayri musulmonlarga teng huquqlar berilishi deb talqin qilib, unga qarshi chiqqan. Shu bilan birga, farmon amaliyotda to‘liq tatbiq etilmagan: mahalliy hokimlar va ayonlar qarshiligi, markaziy nazoratning zaifligi va byurokratik sustlik farmonning ta’sir doirasini cheklab qo‘ygan. Tanzimat davrining eng muhim islohotlaridan biri bu — 1864 yilda qabul qilingan “Viloyatlar nizomnomasi” (Vilayet Nizamnâmesi) edi. Ushbu hujjat imperiya tarixida birinchi marta viloyat boshqaruvini rasmiy qonuniy asosga soldi va mahalliy boshqaruv tizimini butkul qayta shakllantirishga xizmat qildi. Bu islohot davlat markazlashuvi siyosatining amaliy ifodasi sifatida qaraladi. XIX asrning o‘rtalariga kelib, Usmoniy viloyatlarida mahalliy boshqaruv betartib, korrupsiyaga berilgan va markazga bo‘ysunish darajasi past edi. Ayanlar va notables deb atalgan mahalliy zodagonlar viloyat hokimlarining vakolatini cheklab, mustaqil siyosiy kuchga aylangan edi. Markaziy hukumat aynan shu muammolarga barham berish uchun viloyat tizimini qonuniy asosda qayta tashkil qilishga qaror qildi. Bu tashabbusni Sadr- azam Fuad Pasha va Reşid Pasha boshchiligidagi Tanzimat elitalari ilgari surdi. 46 1864 yilgi Nizomnomaga muvofiq, imperiya ma’muriy jihatdan quyidagi bo‘linmalarga ajratildi: 45 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York. Facts On File. 2009. P. 550 46 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. . 1976. P. 210 PAGE 1 1. Viloyat – boshqaruvchi: Vali (viloyat hokimi) 2. Sanjak – boshqaruvchi: Mutasarrif 3. Qazo – boshqaruvchi: Qaymakam 4. Nahiya – boshqaruvchi: Mudir 5. Qishloq – boshqaruvchi: Muxtor Har bir darajadagi hokim markaziy hukumat tomonidan tayinlangan va to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuqori bo‘g‘in vakiliga bo‘ysungan. Bu tartib imperiyaning eng chekka mintaqalarida ham sulton hokimiyatini ta’minlashga xizmat qildi. 47 2.2 Mahalliy boshqaruv va markaziylashtirish siyosati 47 Halil İnalcık. The Ottoman Empire and Modernization. Istanbul. Eren Yayıncılık.. 2000. 241 . b. PAGE 1 Usmoniylar imperiyasi asrlar davomida juda keng hududlarni egallab kelganligi sababli, uning ma’muriy boshqaruv tizimi markazlashgan bo‘lishiga qaramay, mahalliy darajadagi boshqaruvda ancha murakkab va turfa shakllar mavjud edi. Aynan XVII asrdan boshlab bu murakkablik chuqurlashdi: markaziy hukumat kuchsizlashdi, mahalliy elitalar — ayanlar siyosiy kuchga aylandi. Bu holat XIX asr boshlarigacha davom etib, nihoyat Tanzimat islohotlari orqali markaziylashtirish yo‘liga burildi. “Ayan” atamasi ostida XVII–XVIII asrlarda viloyatlarda o‘z moliyaviy va harbiy salohiyatiga ega bo‘lgan mahalliy elita, boy zodagonlar, soliq yig‘uvchilar va harbiy sardorlar tushunilgan. Ular ko‘pincha sulton tomonidan rasmiy tayinlanmagan bo‘lsalar-da, o‘z hududida amalda hukmdor maqomida faoliyat yuritganlar. Ayniqsa Andalusiya, Rumenuya va Arab viloyatlarida ayanlar sulton hokimiyatini chetlab o‘tuvchi real kuch markaziga aylanishgan. Ayanlar markaziy hukumatga soliq to‘lash majburiyatini bajargan holda, o‘z hududida o‘zining askarini, sud tizimini, hatto ichki nizomlarini ham yuritgan. Natijada sulton hokimiyatining viloyatlardagi real ta’siri cheklangan edi. 48 Ko‘pgina mahalliy kuch egalari o‘z ta’sirini iltizom (soliq yig‘ish ijarasi) yoki vaqf yerlariga egalik orqali mustahkamlab kelgan. Iltizom tizimi orqali ayanlar davlatdan muayyan yer hududlarida soliq yig‘ish huquqini olib, o‘sha yerda hokimlik qilganlar. Bu markaziy hokimiyat uchun qisqa muddatli moliyaviy foyda bersa-da, uzoq muddatda ayonlarining mustaqilligini kuchaytirgan. 49 Ayniqsa, XVIII asrda ko‘plab mahalliy oilalar meros qilib olinadigan ijaralarga ega bo‘lib, deyarli yarim mustaqil hokimiyatga ega bo‘lishdi. Bu esa viloyatdagi har qanday islohotning markaziy hukumat tomonidan nazorat ostida amalga oshirilishini imkonsiz qilgan. XVIII asrga kelib viloyat boshqaruvida quyidagi qavatlar mavjud edi: Beklarbegi – rasmiy viloyat hokimi (markaz tomonidan tayinlanadi); 48 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press. 2000. P. 175 49 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. . 1976. P. 165 PAGE 1 Sanjakbeki – viloyat ichidagi kichik tuman boshqaruvchisi; Ayonlar – amalda eng qudratli, rasmiy lavozimga ega bo‘lmasa-da, real kuch egasi; Qozilar – shar’iy sud hokimiyatini yurituvchi rasmiy diniy mansabdor; Muftilar va mahalliy – diniy-nazariy va iqtisodiy kuchga ega shaxslar. Bu ierarxiyada ayonlar ko‘pincha beglarbegi va sanjakbekilarni ham o‘z ta’siriga solgan. Natijada viloyatdagi hokimiyat ikkiyoqlama — rasmiy (davlat) va norasmiy (mahalliy elita) kuchlar o‘rtasida taqsimlangan edi. 50 Mahalliy hokimiyatning bu qadar kuchayishi bir tomondan barqarorlikni saqlab turgan bo‘lsa-da, boshqa tomondan imperiya markazidan uzoq hududlarda mustaqillik kayfiyatini kuchaytirgan. Ayanlar ko‘pincha o‘z hududini avloddan- avlodga o‘tkazib kelgan va imperiyaning siyosiy birligini kuchsizlantirgan. Masalan, 1800–1830 yillar oralig‘ida Bolqon, Albaniya, Misr va Hijozda ayonlar deyarli mustaqil siyosiy kurs olib borishgan, hatto o‘z qo‘shiniga ega bo‘lishgan. 1831 yilda Misrdagi Muhammad Ali Pasha sulton hukmiga bo‘ysunishdan bosh tortgan va deyarli mustaqil davlat tuzishga harakat qilgan. Tanzimat islohotlari (1839–1876) imperiyaning siyosiy va ma’muriy tuzilmasida tub burilish yasadi. Bu davrda imperiyaning asosiy strategik maqsadlaridan biri — viloyatlardagi ayanlar va mahalliy zodagonlar hukmronligini cheklash, hokimiyatni markazga bo‘ysundirish, va imperiyaning siyosiy yaxlitligini mustahkamlash edi. Bu siyosat “markaziylashtirish siyosati” nomi bilan tarixga kirdi va u orqali viloyatlarni boshqarish to‘liq sulton hokimiyatiga bo‘ysundirilishi rejalashtirildi. Tanzimat islohotlari davomida viloyat boshqaruvi to‘liq markaziy hokimiyat tayinlaydigan amaldorlar tizimiga o‘tkazildi. 1864 yilda qabul qilingan Viloyatlar nizomnomasi asosida barcha viloyatlar markaz tomonidan tayinlangan valiylar boshqaruviga o‘tdi. Shuningdek: 50 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York. Facts On File.. 2009. P. 71 PAGE 1 Sanjaklarni mutasarriflar, Qazolarni qaymakamlar, Nahiyalarni mudirlar boshqaradigan tizim joriy qilindi. Bu hokimlarning barchasi Istanbuldagi markaziy hukumat tomonidan tayinlangan va faqat unga bo‘ysungan. 51 Markaziy hukumat viloyat amaldorlaridan muntazam hisobot talab qildi. Har chorakda valiylar: Viloyatdagi ijtimoiy holat, Soliq yig‘imining borishi, Sud ishlari, Harbiy xizmatga chaqiruv, G‘ayri musulmonlar bilan munosabatlar kabi masalalar bo‘yicha Istanbulga yozma hisob topshirishga majbur edilar. Bundan tashqari, markaziy hukumat tomonidan yuborilgan inspektorlar (müfettişlar) orqali joylardagi boshqaruv tizimi muntazam nazorat qilindi. Bu tizim birinchi marta XIX asrda G‘arbiy Rumeniya, Bolqonlar va Anadolusiya viloyatlarida tajriba sifatida joriy etilgan. 52 Bu davrda davlat boshqaruvi apparatida professional davlat xizmatchilarining o‘rni mustahkamlandi. Byurokratiya quyidagi tamoyillar asosida qayta tashkil etildi: Har bir amaldorning vakolati huquqiy hujjat bilan belgilanadi; Lavozimlar doimiy emas, muddatli bo‘lib, muntazam rotatsiyaga tushiriladi; Amalga oshirilgan faoliyat natijasiga qarab rag‘bat yoki jazolar belgilanadi. 51 Halil İnalcık. The Ottoman Empire and Modernization. Istanbul. Eren Yayıncılık. . 2000. 243 b. 52 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. 1976. P. 212 PAGE 1 Natijada viloyat hokimlari markaz oldida doimiy mas’ul bo‘lgan professional byurokratik sinfga aylandi. 53 Tanzimatdan keyingi davrda markaziy hukumat viloyatlardagi harbiy va moliyaviy resurslar ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishga intildi: Soliqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri markazga o‘tkazilishi belgilandi; Harbiy xizmatga chaqiruv imperiya miqyosida muvofiqlashtirildi; Mahalliy g‘aznalar ustidan davlat tomonidan tayinlangan daftardorlar nazorati kuchaytirildi. Bu o‘zgarishlar ayonlarnning moliyaviy va harbiy tayanchidan mahrum bo‘lishiga olib keldi, natijada ularning siyosiy kuchi sezilarli darajada kamaydi. 54 1864 yildagi nizomnamaga binoan, har bir ma’muriy birlikda — viloyat, sanjak va qazo darajasida quyidagi kengashlar tashkil etildi: Viloyat majlisi Sanjak majlisi Qazo majlisi Bu kengashlarning tarkibi ikki asosiy toifadagi a’zolardan iborat bo‘lgan: 1. Rasmiy amaldorlar: vali, mutasarrif, qaymakam, defterdar, qozilar va boshqa vakillar. 2. Mahalliy saylangan vakillar: musulmon va g‘ayri musulmon fuqarolar orasidan tanlangan tajribali, obro‘li shaxslar. Bu majlislarda rasmiy vakillar ko‘pchilikni tashkil qilgan bo‘lsa-da, ularning qaror qabul qilish jarayonida mahalliy xalq vakillari ishtiroki siyosiy madaniyatning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi. 55 53 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York . Facts On File. 2009. P. 467 54 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge Cambridge University Press. . 2000. P. 98 55 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire.New York, Facts On File. 2009. P. 476 PAGE 1 2.3 Harbiy va moliyaviy boshqaruvning o‘zgarishi Tanzimat islohotlaridan oldingi davrda Usmoniylar imperiyasining harbiy kuchi bir vaqtlar Yevropaning eng qudratli armiyalaridan biri sifatida tan olingan bo‘lsa-da, XVIII asrga kelib bu tizim keskin tanazzulga yuz tutdi. Harbiy boshqaruvdagi eskirgan tuzilmalar, intizomning yo‘qligi va siyosiy kuchlar PAGE 1 o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi imperiyani jiddiy xavf ostida qoldirdi. Aynan shu holatlar Tanzimat davrida harbiy sohada chuqur islohotlar zaruratini yuzaga keltirdi. Usmoniylar imperiyasining harbiy tayanchi sifatida XVII asrgacha faoliyat yuritgan janicharlar korpusi (Yanicharlar) vaqt o‘tishi bilan siyosiy vositaga, hatto markaziy hokimiyatga tahdid soluvchi kuchga aylangan edi. Ularning o‘zini yengilmas deb hisoblashlari, xizmatni nasliy asosda o‘zlashtirishlari va harbiy intizomning buzilishi XVIII asrda ular faoliyatini to‘liq falaj holatga keltirdi. Ko‘plab tarixchilar janicharlarni “ichki parazit kuch” deb atashadi, chunki ular nafaqat harbiy xizmatdan voz kechib, balki istanbullik oddiy aholi ichida tijorat va fitnaga aralasha boshlaganlar. 56 Usmoniylar harbiy tizimining yana bir asosiy bo‘lagi bu — sipohiylar (feodal otliq qo‘shin) edi. Sipohiylar “timar” deb nomlangan yer evaziga harbiy xizmat ko‘rsatganlar. Ammo XVIII asrda: Moliya tizimidagi nosog‘lomlik sabab sipohiylar moliyaviy ta’minotsiz qoldi; Ko‘plab sipohiylar xizmatdan voz kechdi yoki oddiy dehqonlarga aylandi. Buning oqibatida imperiyaning safarbarlik salohiyati keskin tushib ketdi. 57 Harbiy yutuqlarning kamayishi va tashqi tahdidlar, XVIII asr mobaynida imperiya deyarli barcha urushlarda: Rossiyaga (1768–1774, 1787–1792) Avstriyaga (1788–1791), Fransiyaga qarshi Misrda (1798) mag‘lubiyatga uchradi. Bu mag‘lubiyatlar harbiy tizimdagi eskirgan tuzilma, taktik va texnik yondashuvlarning zamonaviy g‘arb armiyalariga nisbatan orqada qolganini ochiq ko‘rsatdi. 58 56 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge. Cambridge University Press. . 1976. P. 157 57 Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London. Phoenix Press.. 2000. P. 210 58 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York, Facts On File. 2009. P. 271 PAGE 1 Tanzimat islohotlari davri (1839–1876) Usmoniylar imperiyasining harbiy tizimini tubdan qayta ko‘rib chiqish va zamonaviylashtirish davri bo‘ldi. Janicharlar korpusining tugatilishi (1826), timar tizimining inqirozi va Yevropa davlatlari bilan ketma-ket urushlardagi mag‘lubiyatlar harbiy sohani to‘liq isloh qilish zarurligini yuzaga chiqardi. Tanzimat harbiy islohotlari yangi armiya tuzilmasi, harbiy xizmat tartibi va harbiy ta’lim muassasalari orqali ilgari surildi. Sulton Mahmud II 1826 yilda janicharlar korpusini tugatgach, uning o‘rniga Asakir-i Mansuri-i Muhammadiye (“Muqaddas Muhammadning yengilmas qo‘shini”) nomli yangi muntazam armiya tashkil etdi. Bu armiyada: Yevropa uslubidagi harbiy mashqlar joriy qilindi; Intizom, forma va harbiy nizomlar qabul qilindi; Armiya bosqichma-bosqich viloyatlarda ham joriy etildi. Tanzimat davrida bu armiya kuchaytirilib, viloyatlardagi nizomiy bo‘limlar bilan birga ichki tartibni saqlovchi askariy birliklarga ham ega bo‘ldi. 59 1839 yilgi Gulhane farmonida birinchi marta harbiy xizmatga oid islohotlar e’lon qilindi. Unga ko‘ra: Harbiy xizmat barcha erkak fuqarolar uchun majburiy etib belgilandi; Xizmat muddati 4 yildan 5 yilgacha etib belgilanadi; Harbiy xizmatga chaqirishda lotereya asosidagi adolatli tanlov joriy etildi. Bundan tashqari, g‘ayri musulmon fuqarolar harbiy xizmatdan bedel-i askeri deb atalgan pul to‘lovi evaziga ozod bo‘lish huquqiga ega bo‘ldi. 60 Bu tizim moliyaviy jihatdan imperiyaga foyda keltirgan bo‘lsa-da, ijtimoiy tenglik masalalarida qarama-qarshiliklarga sabab bo‘ldi. 59 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge, Cambridge University Press.. 1976. P. 218 60 Halil İnalcık. The Ottoman Empire and Modernization. Istanbul. Eren Yayıncılık. 2000. 249 b PAGE 1 Tanzimat davrida harbiy sohadagi eng muhim islohotlardan biri — harbiy ta’lim tizimini tashkil qilish bo‘ldi. Yevropa uslubida qurilgan maktablar orqali professional ofitserlar tayyorlash yo‘lga qo‘yildi: Harbiy Akademiya (1834) — zamonaviy ofitserlar tayyorlovchi akademiya; Dengiz maktabi — flot uchun ofitserlar tayyorlovchi o‘quv yurt; Tibbiyot maktabi — harbiy tibbiy bilim yurti. Bu maktablarda matematika, fizika, kartografiya, harbiy tarix va chet tillar bo‘yicha darslar berilgan. Ko‘plab o‘qituvchilar Fransiya va Germaniyadan olib kelingan edi. 61 Tanzimat davrida markaziy hukumat qurol-yarog‘ ishlab chiqarish sohasini ham nazoratga oldi. Istanbulda joylashgan Topxane (artilleriya zavodi) va Baruthane (o‘q-dorilar zavodi) modernizatsiya qilindi. Ammo bu sohada G‘arbga bog‘liqlik davom etdi: ko‘plab zamonaviy qurollar hali ham Germaniya, Avstriya va Fransiyadan import qilinar edi. 62 Usmoniylar imperiyasining XIX asr boshlaridagi moliyaviy boshqaruvi murakkab, tartibsiz va ko‘plab xatolarga yo‘g‘rilgan tizim edi. Davlat byudjeti muvozanatlashmagan, soliqlar adolatsiz yig‘ilar, saroy va harbiy xarajatlar ortib borar, viloyatlardagi ayonlar soliq resurslarini o‘zlashtirar edilar. Shu sharoitda Tanzimat islohotlari moliyaviy boshqaruvni qayta tashkil qilishga, markaziy g‘aznachilik tizimini kuchaytirishga va soliq tartibini isloh qilishga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Tanzimat davridan boshlab davlat moliyasida soliq siyosati markazlashtirildi. Avvalgi davrda qo‘llanilgan intizom tizimi (soliq yig‘uvchilik ijarasi) bekor qilinib, o‘rniga doimiy soliq apparati tashkil etildi. Soliqlar endilikda: Maxsus tayinlangan davlat xizmatchilari orqali yig‘ildi; 61 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York, Facts On File. 2009. P. 267 62 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge, Cambridge University Press. . 2000. P. 200 PAGE 1 Har bir hudud bo‘yicha ro‘yxatlar (daftarlar) tuzildi; Soliq stavkalari markaziy hukumat tomonidan belgilandi. Bundan tashqari, soliq imtiyozlari va muafiyatlar qayta ko‘rib chi harbiy narx qildi. G‘ayri musulmon aholining harbiy xizmatdan ozodligi evaziga to‘laydigan solig‘i muhim daromad manbaiga aylandi. 63 Tanzimatdan so‘ng, birinchi marta davlat byudjeti tuzish, tasdiqlash va nazorat qilish tizimi joriy qilindi. Har yili: Davlat byudjeti sadr-azam raisligidagi maxsus moliya kengashida ko‘rib chiqildi; Daromad va xarajatlar ro‘yxati tasdiqlanib, viloyatlarga yuborildi; Xarajatlar ustidan markaziy nazoratni kuchaytirish maqsadida G‘aznachilik muassasalari qayta tashkil etildi. Bu tizim orqali saroy, harbiy, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi sohalar uchun moliyaviy rejalashtirish boshlangan bo‘lsa-da, amaliyotda juda ko‘p kamchiliklar saqlanib qolgan. 64 Har bir viloyatga markaz tomonidan tayinlanadigan defterdarlar joylashtirildi. Ular: Soliqlarni yig‘ish va markazga o‘tkazish; Viloyat byudjeti va xarajatlarini yuritish; Har chorakda moliyaviy hisobot yuborish kabi vazifalarni bajarganlar. Daftardorlar faoliyati ustidan moliyaviy inspeksiya o‘tkazilgan, hisobotlar markazdagi Maliye Nezareti (Moliya vazirligi) tomonidan tekshirib borilgan. Bu orqali g‘aznachilikda moliyaviy intizom joriy etilgan. 65 63 Halil İnalcık. The Ottoman Empire and Modernization Istanbul. Eren Yayıncılık. 2000. P 251 64 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire.Cambridge, Cambridge University Press. 1976. P. 222 65 Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman EmpirNewYork, On File. . 2009. P 251 PAGE 1 Tanzimat islohotlari moliyaviy tizimni ichki jihatdan isloh qilgan bo‘lsa-da, tashqi bosimlar va qarzlar sabab, imperiya o‘zining iqtisodiy mustaqilligini saqlab qola olmadi. 1854 yildan boshlab Usmoniylar imperiyasi xalqaro moliya bozoridan katta miqdorda qarz ola boshladi. Bu qarzlar davlat byudjetining asosiy qismini tashkil eta boshladi. 1870-yillarga kelib, foizlar va qarzlarni qaytarish asosiy byudjet moddalaridan biriga aylangan edi. Bu holat 1881 yilda Davlat qarzi (Umumiy qarzlar boshqarmasi) tashkil qilinishiga olib keldi. 66 XULOSA Usmoniylar imperiyasi asrlar davomida uch qit’ada barqarorlikni saqlagan qudratli imperiya bo‘lgan bo‘lsa-da, uning siyosiy va ma’muriy barqarorligi o‘ziga 66 Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge, Cambridge University Press. . 2000. P 216 PAGE 1 xos murakkabliklarga ega edi. I bobda ko‘rib chiqilganidek, imperiyaning ilk davrlaridan boshlab sulton hokimiyati huquqiy asosga ega bo‘lgan markazlashgan siyosiy tuzilmani yuzaga keltirdi. Sulton — nafaqat davlat rahbari, balki oliy harbiy va diniy hokim sifatida ham tan olingan. Unga bo‘ysunuvchi devon, vazirlar va devoniy idoralar orqali siyosiy-ijro hokimiyati yuritildi. Viloyatlar esa beklarbegilar, sanjakbekilar va qozilar tomonidan boshqarilgan, biroq amalda markaziy hokimiyat bilan mahalliy elita — ayniqsa ayanlar o‘rtasida muvozanatsizlik mavjud bo‘lgan. Usmoniy boshqaruv tizimi qanchalik markazlashgan ko‘rinsa-da, viloyatlar darajasida mustaqillikka intiluvchi kuchlarning mavjudligi imperiya barqarorligiga doimiy tahdid solgan. Ayniqsa XVII–XVIII asrlarda mahalliy zodagonlarning kuchayishi, ayanlik institutining shakllanishi va sipohiy tizimining inqirozi imperiyaning boshqaruv inshootini zaiflashtirdi. Bu esa II bobda yoritilganidek, Tanzimat islohotlariga ehtiyoj tug‘ilganini ko‘rsatadi. Tanzimat davri — bu Usmoniylar imperiyasining o‘zini qayta tashkil etish davri bo‘ldi. 1839 yildagi Gulhane farmoni orqali qonuniylik, fuqarolar tengligi, soliqlarda adolat va davlat boshqaruvida zamonaviylik asosiy tamoyillarga aylantirildi. Bu islohotlar birinchi navbatda viloyat boshqaruvini markazlashtirishga qaratildi: 1864 yilgi Viloyatlar nizomnomasi asosida butun imperiya yangi ma’muriy birliklarga bo‘lindi. Markaziy hokimiyat tayinlov asosida faoliyat yurituvchi amaldorlar tizimini joriy qildi, mahalliy kengashlar orqali nazorat va fuqarolik ishtirokini kuchaytirdi. Shuningdek, harbiy sohada yangi armiya tuzilib, harbiy xizmat majburiylashdi, harbiy ta’lim zamonaviylashtirildi. Moliyaviy boshqaruv esa markazlashtirilib, defterdarlik tizimi orqali soliqlar nazorat qilina boshlandi. Bu barcha islohotlar markaziy hokimiyatning siyosiy, harbiy va moliyaviy qudratini tiklashga qaratilgan edi. Ammo islohotlar faqat siyosiy ixtiyor emas, balki ichki tahdidlar va tashqi bosimlar ostida zaruratdan kelib chiqib amalga oshirilgan. Ayanlarning qarshiligi, PAGE 1 moliyaviy mustaqillikning yo‘qolishi, tashqi qarzlarning ko‘payishi va ijtimoiy noroziliklar bu islohotlarning samarasini cheklab qo‘ydi. Biroq shunga qaramay, Tanzimat davri islohotlari imperiyaning baribir inqirozga qarshi kurashishdagi eng keng ko‘lamli harakati bo‘lib, keyinchalik yuzaga kelgan konstitutsiyaviy davr, parlamentarizm va modern milliy davlat tuzilmasi uchun zamin bo‘lib xizmat qildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.Qonun va qarorlar 1. Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Fermoni). 3 noyabr 1839 yil. 2. Islahat Fermoni. 18 fevral 1856 yil. PAGE 1 3. 1864 yil Viloyatlar Nizomnomasi (Vilayet Nizamnamesi). Istanbul. Matbaa-i Amire. 4. Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye. 1869–1876 yillar oralig‘ida nashr etilgan Usmoniylar fuqarolik kodeksi. 5. Kanun-i Esasi (1876). Usmoniylar imperiyasining ilk konstitutsiyasi. II. Asosiy adabiyotlar 1. Halil İnalcık. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. Phoenix Press. London. 2000. 2. Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. Cambridge. 1976. 3. Gábor Ágoston, Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Facts On File. New York. 2009. 4. Şevket Pamuk. Ottoman Economy and Institutions. Cambridge University Press. Cambridge. 2000. 5. Halil İnalcık. The Ottoman Empire and Modernization. Eren Yayıncılık. Istanbul. 2000. 6. Leslie Peirce. Morality Tales: Law and Gender in the Ottoman Court of Aintab. University of California Press. Berkeley. 2003. 7. Caroline Finkel. Osman’s Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923. Basic Books. New York. 2005. 8. Donald Quataert. The Ottoman Empire, 1700–1922. Cambridge University Press. Cambridge. 2000. 9. Roderic H. Davison. Reform in the Ottoman Empire 1856–1876. Princeton University Press. Princeton. 1963. 10. Bernard Lewis. The Emergence of Modern Turkey. Oxford University Press. Oxford. 1961. 11. İlber Ortaylı. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Yerel Yönetim. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Istanbul. 2000. 12. Rifa’at Ali Abou-El-Haj. Formation of the Modern State: The Ottoman Empire Sixteenth to Eighteenth Centuries. SUNY Press. New York. 1991. PAGE 1 13. Norman Itzkowitz. Ottoman Empire and Islamic Tradition. University of Chicago Press. Chicago. 1980. 14. Niyazi Berkes. The Development of Secularism in Turkey. McGill-Queen’s University Press. Montreal. 1964. 15. Avigdor Levy. Jews, Turks, Ottomans: A Shared History, Fifteenth Through the Twentieth Century. Syracuse University Press. Syracuse. 2002. 16. Suraiya Faroqhi. Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. I.B. Tauris. London. 2005. 17. Kemal H. Karpat. Studies on Ottoman Social and Political History. Brill. Leiden. 2002. 18. Feroz Ahmad. The Making of Modern Turkey. Routledge. London. 1993. III. Internet saytlari 1. https://www.ottomanhistorypodcast.com – Usmoniylar tarixi bo‘yicha podkastlar va maqolalar. 2. https://www.islamansiklopedisi.org.tr – TDV Islom ensiklopediyasi: Tanzimat, Gülhane fermoni, qonunchilik haqida ilmiy maqolalar. 3. https://www.tbmm.gov.tr – Turk Milliy Majlisi rasmiy sayti: qonunlar va tarixiy hujjatlar. 4. https://dergipark.org.tr – Turkiyadagi ilmiy jurnallar platformasi. 5. https://e-history.kz/en – Markaziy Osiyo va Turkiya tarixiy tadqiqotlari markazi. PAGE 1

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB USMONIYLAR IMPERIYASINING MA’MURIY TIZIMINING ASOSLARI Sultonni hokimiyatining huquqiy asoslari

Markaziy hokimiyat: Devon, vazirlar va devoniy idoralar

Viloyatlar boshqaruvi va ularning vakolatlari

II.BOB XVII–XVIII ASRLARDA MA’MURIY ISLOHOTLAR VA DAVLAT TUZILMASIDAGI O‘ZGARISHLAR

2.1. Tanzimot islohotlarining boshqaruvga ta’siri

2.2. Mahalliy boshqaruv va markaziylashtirish siyosati

2.3. Harbiy va moliyaviy boshqaruvning o‘zgarishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить