Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 457.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Shoxa

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar)

Купить
O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI JAHON TARIXI fanidan “Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar) ” mavzusidagi KURS ISHI Ilmiy rahbar: Toshkent – 20 __- o quv yilʻ i MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 XVI–XVII ASRLARDA USMONIYLARNING YEVROPA BILAN SIYOSIY-DIPLOMATIK ALOQALARI ...................... 6 1.1. Usmoniylar imperiyasi va Yevropa o‘rtasida ilk doimiy diplomatik aloqalarning shakllanishi ............... 6 1.2. Harbiy to‘qnashuvlar fonida yuzaga kelgan diplomatik muzokaralar ................................................. 11 II BOB. USMONIYLARNING YEVROPA SIYOSIY TIZIMIGA MOSLASHUVI ..................................................... 18 2.1. XVIII asrda diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasining qabul qilinishi ........................................... 18 2.2. XIX asrda xalqaro siyosatdagi o‘rni va Yevropa davlatlari bilan aloqalari ............................................ 21 XULOSA ...................................................................................................................................................... 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlarini o‘rganish bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. Shu davrdagi siyosiy va diplomatik aloqalar nafaqat davlatlar o‘rtasidagi kuch muvozanatini belgilash, balki xalqaro munosabatlar me’yorlarini shakllantirish jarayonini ham aks ettirgan. Ushbu tarixiy tajribani chuqur o‘rganish orqali, nafaqat o‘sha davr siyosiy va iqtisodiy jarayonlarini tushunish, balki zamonaviy diplomatik amaliyotga doir bilimlarni ham mustahkamlash mumkin. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Turkiya bilan qator xalqaro shartnomalarni amalga oshirgan bo‘lib, ularning huquqiy asosini 1995-yil 16- iyuldagi qonun orqali belgilanadi 1 . Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “biz uchun yaqin do st va iqtisodiy sherik bo lgan Turkiya O zbekiston mustaqilliginiʻ ʻ ʻ birinchilardan bo lib tan olganini ham e tirof etish o rinlidir” ʻ ʼ ʻ 2 . Shu jihatdan, tarixiy diplomatik tajribani o‘rganish va tahlil qilish nafaqat akademik ahamiyatga ega, balki zamonaviy xalqaro siyosat va huquqiy amaliyotning asoslarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Shu tarzda, Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan diplomatik munosabatlarini o‘rganish, tarixiy bilimlarni zamonaviy diplomatiya bilan bog‘lash imkonini beradi va mavzuning dolzarbligini kuchaytiradi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsadi Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlarini tarixiy kontekstda o‘rganish, ularning siyosiy, iqtisodiy va madaniy ta’sirini aniqlash hamda zamonaviy diplomatiya va xalqaro munosabatlarga bog‘liq xulosalar chiqarishdan iborat. Kurs ishining vazifalari esa quyidagilardan iborat: 1. Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalarining asosiy yo‘nalishlarini o‘rganish. 1 O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida: 06.02.2019, O‘RQ-518-son. – Toshkent, 2019. 2 Мирзиёев Ш . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга кўтарамиз . – Т .: Ўзбекистон , 2017 – Б . 27. 2. Diplomatik munosabatlarga ta’sir qilgan ichki va tashqi omillarni aniqlash. 3. Usmoniylar va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi shartnomalar, bitimlar va diplomatik missiyalar faoliyatini tahlil qilish. 4. Tarixiy diplomatik jarayonlarni tizimli ravishda tahlil qilish va ularning siyosiy, iqtisodiy va madaniy ta’sirini aniqlash. 5. Olingan natijalar asosida mavzu bo‘yicha xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Ushbu kurs ishining obyekti – Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalari va shu davrdagi xalqaro munosabatlar tizimidir. Bu davrda yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy o‘zaro ta’sirlar, shuningdek, diplomatik bitimlar va missiyalar orqali amalga oshirilgan aloqalar ishning obyektini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti – Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlarining xususiyatlari, shakllanish jarayoni, rivojlanishi va siyosiy-iqtisodiy ta’sirlaridir. Shuningdek, predmetga ushbu munosabatlarning o‘sha davr xalqaro siyosatiga qanday ta’sir ko‘rsatgani ham kiradi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Usmoniylar imperiyasining XVI– XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlari mavzusi tarixshunoslikda keng o‘rganilgan. Ushbu sohada turli mamlakat olimlari o‘z izlanishlarini olib borgan. Masalan, turk olimi Halil İnalcık Usmoniylar imperiyasining siyosiy va diplomatik tizimini chuqur tahlil qilgan, diplomatik missiyalar va shartnomalarning siyosiy-iqtisodiy ahamiyatini yoritgan. Shuningdek, Fransuz tarixshunosi Fernand Braudel Usmoniylar va Yevropa o‘rtasidagi savdo va diplomatik aloqalar kontekstini makroskopik tarzda o‘rganib, global iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan bog‘lagan. Rossiya olimi V.L. Vinogradov esa Usmoniylar va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy bitimlar va muzokaralarning xususiyatlarini tadqiq qilgan. Biroq, ushbu davrning ba’zi jihatlari, masalan, diplomatik aloqalarning madaniy va ijtimoiy ta’siri, shuningdek, ayrim kichik regional o‘zgarishlar va mahalliy diplomatik amaliyotlar yetarlicha chuqur o‘rganilmagan. Shu sababli mavzu hali ham ilmiy tadqiqotlar uchun qiziqarli va dolzarb bo‘lib qoladi. Kurs ishining hajmi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraph, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. XVI–XVII ASRLARDA USMONIYLARNING YEVROPA BILAN SIYOSIY-DIPLOMATIK ALOQALARI 1.1. Usmoniylar imperiyasi va Yevropa o‘rtasida ilk doimiy diplomatik aloqalarning shakllanishi Usmoniylar imperiyasining siyosiy maydonga kuchli davlat sifatida chiqishi Yevropa mamlakatlari bilan munosabatlarning yangi bosqichini boshlab berdi. XV–XVI asrlarga kelib Usmoniylar nafaqat harbiy qudrati, balki diplomatik faoliyati bilan ham xalqaro munosabatlar tizimida muhim o‘rin egallay boshladi. Aynan shu davrda imperiya va Yevropa davlatlari o‘rtasida manfaatlarga asoslangan aloqalar shakllanib, vaqtinchalik elchiliklar asta-sekin doimiy diplomatik vakolatxonalarga aylana bordi. Bu jarayon Yevropa diplomatiya an’analari hamda Usmoniylar davlat boshqaruvi tizimi o‘zaro ta’sirga kirishgan muhim tarixiy bosqich sifatida e’tiborga loyiqdir. Konstantinopolning 1453-yilda Usmoniylar tomonidan bosib olinishi Yevropa va Sharq o‘rtasidagi siyosiy munosabatlarda tub burilish yasagan muhim tarixiy voqea hisoblanadi 3 . 1453-yil 6-aprelda boshlangan va 53 kun davom etgan qamal natijasida shahar 29-may kuni Usmoniylar imperiyasi tasarrufiga o‘tdi 4 . Harbiy jihatdan ustun bo‘lgan Usmoniy qo‘shinlariga atigi yigirma bir yoshli Sulton Mehmed II rahbarlik qilgan bo‘lib, u keyinchalik “Fathchi” nomi bilan tarixda qoldi. Vizantiya tomoni esa imperator Konstantin XI Palaiologos boshchiligida shaharni himoya qilishga urindi, biroq kuchlar nisbatidagi tengsizlik natijaga ta’sir ko‘rsatdi. Konstantinopolning zabt etilishi Usmoniylar imperiyasining mintaqadagi siyosiy mavqeini mustahkamlabgina qolmay, balki shaharning Adrianopol o‘rniga yangi poytaxt sifatida tanlanishiga ham sabab bo‘ldi. Ushbu holat Usmoniylar davlatining Yevropa bilan diplomatik aloqalarini markazlashtirish va xalqaro munosabatlarda faolroq ishtirok etishiga zamin yaratdi. Ko‘plab zamonaviy tadqiqotchilar Konstantinopolning 1453-yilda egallanishini o‘rta asrlar tarixining yakunlanishi va yangi davrning boshlanishi bilan bog‘laydi. Bu qarash shaharning faqat siyosiy emas, balki harbiy-texnik 3 Nuriddinov E.Z. Jahon tarixi. 1-qism: Qadimgi va o‘rta asrlar davri . – Toshkent, 2013 – B. 443. 4 Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Farg‘ona: 2023. – B. 104. jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Asrlar davomida Konstantinopolni himoya qilib kelgan Teodosiya devorlari taxminan sakkiz yuz yil mobaynida shaharni turli bosqinlardan asrab kelgan va o‘z davrining eng mukammal mudofaa inshootlaridan biri hisoblangan. Biroq XV asrga kelib harbiy texnologiyalarning rivojlanishi ushbu istehkomlarning samaradorligini pasaytirdi. Usmoniylar qo‘shini tomonidan porox asosida ishlovchi qurollar, ayniqsa yirik to‘plardan faol foydalanilishi qamal urushi xarakterini tubdan o‘zgartirdi. Uzoq masofadan og‘ir snaryadlar otishga qodir bo‘lgan Usmoniy artilleriyasi Teodosiya devorlarida jiddiy darajadagi yemirilishlarni yuzaga keltirib, shahar mudofaasining zaiflashishiga olib keldi. Natijada bu holat nafaqat Konstantinopolning qulashi, balki Yevropa va Sharq o‘rtasidagi harbiy va diplomatik munosabatlarning yangi bosqichga o‘tishiga ham turtki bo‘ldi. Konstantinopolning Usmoniylar imperiyasi poytaxtiga aylanishi Yevropa davlatlarini, xususan Venetsiya Respublikasini yangi siyosiy va diplomatik yo‘nalishlarni ishlab chiqishga majbur etdi. Harbiy to‘qnashuvlar Venetsiya uchun og‘ir oqibatlarga olib kelganidan so‘ng, Sharqiy O‘rta Yer dengizidagi o‘z mavqeini saqlab qolish masalasida diplomatik vositalarga tayanish zarurati yuzaga keldi. Shu sharoitda Venetsiya tomonidan Konstantinopolda doimiy diplomatik vakil — “baylo” (bailo) lavozimi joriy etildi. Taxminan 1454-yildan boshlab baylo Venetsiya Respublikasining Usmoniylar poytaxtidagi manfaatlarini doimiy asosda ifodalovchi shaxs sifatida faoliyat yurita boshladi 5 . Ushbu diplomat Venetsiya hukumati bilan Usmoniy sultoni o‘rtasidagi munosabatlarni muvofiqlashtirish, siyosiy aloqalarni barqaror saqlash hamda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynadi. Bayloning vazifalari faqat rasmiy elchilik bilan cheklanmay, Venetsiya manfaatlarini himoya qilish, mahalliy Usmoniy amaldorlari bilan aloqalar o‘rnatish va siyosiy muhitni doimiy kuzatib borishni ham o‘z ichiga olgan. 5 https://en.wikipedia.org/wiki/Bailo_of_Constantinople 1453-yilda Konstantinopolning qulashi va 1499-yilda Ikkinchi Usmonli- Venetsiya urushi boshlanishi oralig‘ida baylilar Galata markaziga ko‘chib o‘tishdi. Keyingi urushlar natijasida ular Galataning chekka hududlaridan biriga, Vigne di Pera deb ataluvchi doimiy elchixonaga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘ldilar. Ushbu joy yozgi uy va zarur hollarda vabodan boshpana sifatida ishlatilgan. Kipr urushidan so‘ng elchixona Vigne di Peraga ko‘chib, doimiy faoliyat yuritishga moslashdi. Vigne di Pera devor bilan o‘ralgan katta majmua bo‘lib, ichida kichikroq majmualar joylashgan edi. Bu yerda to‘p o‘ynash uchun maydon, ibodatxona va bayloning pochta tashuvchilari uchun turar joy mavjud edi. Elchixonaning ikki asosiy qismi bo‘lib, xususiy maydonda baylo, uning yordamchilari va kotibiyat xodimlari joylashgan, jamoat maydoni esa amaldorlar va boshqa muhim shaxslar uchun qabulxona hamda ziyofatlar uchun mo‘ljallangan edi. Ko‘pgina baylilar bu joyni Galatadagi markaziy joydan afzal ko‘rishgan, chunki ish vaqtidan tashqari harakatlarda cheklovlar kamroq bo‘lib, joylashuvi ham turli siyosiy vazifalarni bajarishda qulaylik yaratgan. Venetsiya Respublikasi va Usmonli imperiyasi 1463-yildan boshlangan uzoq muddatli urushga kirishdi, bu esa Venetsiya uchun katta moliyaviy va insoniy zarar keltirdi 6 . 1478-yilga kelib, Usmonlilar nafaqat Egey dengizidagi Venetsiya mulklariga, balki Friuliga ham bostirib kirib, Venetsiyaning o‘z hududini himoya qilishini qiyinlashtirdi. Shu bilan birga, Venetsiyaning ishonchli ittifoqchilari ham zaiflashib, Bolqonda Usmonlilarga qarshi kurashayotgan Vengriya qiroli Mattias Korvinus Muqaddas Rim imperatori Frederik III bilan nizoga kirib qoldi. Italiyaning o‘zida ham tinchlik va barqarorlik yo‘q edi; 1476-yil dekabr oyida Milan gertsogi Galeazzo Mariya Sforzaning o‘ldirilishi Italiyadagi boshqa davlatlar yordamini qabul qilish imkoniyatini yanada chekladi 7 . 1477-yil oxiri yoki 1478-yil boshlarida Aragon va Neapol qiroli Ferdinand II Usmonlilar bilan tinchlik o‘rnatib, harbiy kemalardan foydalanishga ruxsat berdi. Bu esa Venetsiyani Usmonlilar bilan muzokara olib borishga majbur qildi. 6 https://eu-opensci.org/index.php/politics/article/view/8128 7 Babinger F. Mehmed Fathchi and His Time – Princeton University Press, 1978. – P. 146. Shu paytda Usmonli sultoni Mehmed II tomonidan taklif qilingan tinchlik shartlari Venetsiya Signoriyasi tomonidan qisman qo‘llab-quvvatlandi. Venetsiya flot qo‘mondoni Tommaso Malipiero Usmonli hududlarini qaytarish va muhim imtiyozlarni talab qilish vazifasini bajardi. Biroq, Mehmed II shartlarni rad etib, hududlarni o‘z nazoratida saqlashni davom ettirdi. Kroya, Drivast va Alessio bosib olindi, Skutari esa uzoq muddat qarshilik ko‘rsatdi. Skutari qarshiligiga qaramay, Albaniya deyarli Usmonlilar qo‘lida edi, va Venetsiyaning resurslari cheklangan bo‘lgani sababli qarshi hujum muvaffaqiyat qozonishi qiyin edi. 1478-yil yozida Usmonli bosqinchilari yana Friuli, Shtiriya va Karintiyaga chuqur kirib bordilar, shuningdek Venetsiyada vabo epidemiyasi aholining keskin kamayishiga sabab bo‘ldi. Umidsiz vaziyatga duch kelgan Venetsiya hukumati tinchlik izlashga qaror qildi: Senat kotibi Jovanni Dario Levantin savdosini qayta tiklash evaziga Sulton tomonidan qo‘yilgan barcha talablarni qabul qilish uchun Konstantinopolga yuborildi 8 . Sulton Mehmed II tomonidan taklif qilingan tinchlik muzokaralari doirasida Venetsiya Signoriyasi tomonidan Venetsiyalik elchilar Konstantinopolga yuborildi. Sulton Darioni ko‘plab sharaflar bilan mukofotlab, uchta oltin matoli kaftan bilan ishdan bo‘shatdi. Darioning iltimosiga binoan Xorvatiyaning venetsiyalik proveditori Pietro Vetturi ozod qilinib, Konstantinopolda yangi baylo lavozimiga tayinlandi. Dario shartnomaning bajarilishini nazorat qildi: urush davomida Usmonlilar tomonidan bosib olingan Venetsiya qal’alari va hududlarini qaytarish, shuningdek venetsiyalik asirlarni ozod qilish mas’uliyati unga yuklandi. Skutariga yetib kelgan xabardan so‘ng himoyachilarga qolish yoki ko‘chib ketish imkoniyati berildi; omon qolgan aholining aksariyati Venetsiya kemalari orqali xavfsiz hududga ko‘chirildi. Skutarining taslim bo‘lishi Usmonlilarning Albaniya ustidan nazoratini mustahkamladi va Venetsiya hududlari faqat qirg‘oqbo‘yi chizig‘i bilan cheklandi. 8 Şeker C.T. Trade and Diplomacy in the Ottoman – Venetian Relations during the 16th Century /Master’s thesis – Fatih University, Institute of Social Sciences, 2011 – P. 22. Ushbu voqealar Venetsiya va Usmonlilar o‘rtasidagi uzoq davom etgan urushni yakunlab, tinchlik shartnomasining tuzilishi bilan natijalandi. Bu shartnoma orqali Usmonlilar bilan muloqot siyosiy asosga ko‘chib, Yevropa kuchlari Usmonlilar bilan munosabatlarda strategik va diplomatik yondashuvni tanlashga majbur bo‘ldilar. Venetsiya bilan uzoq davom etgan mojarolardan keyin, Usmonli imperiyasi boshqa yirik Yevropa davlatlari bilan ham diplomatik aloqalarni rivojlantira boshladi. Shu jumladan, 1536-yilda Fransiya qiroli Fransisk I va Usmonli sultoni Sulaymon I o‘rtasida tuzilgan Fransiya-Usmonli ittifoqi (yoki Fransiya-Turkiya ittifoqi) strategik va ba'zan taktik maqsadlarda amalga oshirilgan eng muhim xorijiy aloqalardan biri bo‘ldi 9 . Ushbu ittifoq ayniqsa Italiya urushlari davrida ta'sirli bo‘ldi va Fransiyaning o‘z raqobatchilari, xususan Habsburglar ustidan ustunlikka erishishida muhim vosita sifatida xizmat qildi. Fransiya-Usmonli harbiy ittifoqi o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga 1553- yilda Fransiya qiroli Genrix II hukmronligi davrida Korsika bosqini bilan yetdi 10 . Xristian va musulmon davlatlari o‘rtasidagi birinchi mafkuraviy bo‘lmagan ittifoq sifatida, u o‘z davrida katta tortishuvlarga sabab bo‘ldi va butun xristian olamida janjal uyg‘otdi. Tarixchi Karl Jeykob Burkxardt bu ittifoqni “nilufar va yarim oyning muqaddas birlashishi” deb ta’riflagan. Ushbu ittifoq ikki yarim asrdan ortiq davom etib, 1798–1801 yillarda Usmonli Misriga Napoleon yurishigacha o‘z ahamiyatini saqlab qoldi 11 . Natijada, Konstantinopolning Usmonlilar tomonidan zabt etilishi va Venetsiya bilan uzoq davom etgan urushlar Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasida doimiy diplomatik aloqalarning shakllanishida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Venetsiya elchilari va Vigne di Pera kabi doimiy missiyalar orqali o‘z siyosiy, savdo va strategik manfaatlarini himoya qildi, shuningdek Usmonli imperiyasi bilan muntazam muloqot olib bordi. Bu tajriba davlatlar o‘rtasida 9 История дипломатии. Том 1. – Москва: Огиз-Соцэкгиз, 1940. – С. 193-194 10 Холлиев А. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи (маърузалар тўплами). – Тошкент, 2014. – Б. 57. 11 Dimmock M. The New Turks: Early Modern England, Islam, and the Ottoman Dramatisation – Ashgate, 2005. – P. 85. diplomatiya institutining rivojlanishi, shuningdek, manfaatlar va siyosiy vaziyatlar asosida barqaror aloqalarni o‘rnatishning samarali vositasi ekanini ko‘rsatdi. Keyinchalik, Fransiya bilan tuzilgan ittifoq kabi strategik hamkorliklar Usmonlilar va Yevropa kuchlari o‘rtasidagi munosabatlarni yangi bosqichga olib chiqdi. Bu ittifoqlar diniy va madaniy farqlarga qaramay, siyosiy va harbiy manfaatlar asosida hamkorlik qilish imkonini yaratdi va Yevropadagi siyosiy muvozanatni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. Shu tariqa, Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi ilk doimiy diplomatik aloqalar nafaqat ikki tomonlama muloqot va sulh shartnomalari orqali rivojlandi, balki uzoq muddatli strategik, siyosiy va savdo manfaatlarini muvofiqlashtirishga imkon yaratdi. Ushbu davr, shuningdek, diplomatiya tarixida yangi yondashuvlarni, ya’ni manfaat va strategiyani diniy va mafkuraviy farqlardan ustun qo‘yish tamoyilini mustahkamladi va Yevropa hamda Osiyo davlatlari o‘rtasidagi muntazam muloqotning poydevorini yaratdi. 1.2. Harbiy to‘qnashuvlar fonida yuzaga kelgan diplomatik muzokaralar Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi aloqalar, ayniqsa harbiy to‘qnashuvlar fonida yanada murakkablashdi. Urushlar va bostirib kirishlar nafaqat hududiy nazoratni ta’minlashga, balki siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni muvofiqlashtirishga ham turtki berdi. Shu sharoitda diplomatik muzokaralar davlatlar o‘rtasida sulh va strategik kelishuvlarni o‘rnatishning asosiy vositasiga aylandi. Harbiy harakatlar, garchi jang maydonida qaror qabul qilinsa-da, ko‘pincha diplomatik bosim va muzokaralar orqali yakun topdi, bu esa Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasida ilk doimiy aloqalarning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. 1522-yildagi Rodos qamali Usmonli imperiyasining Sharqiy O‘rta Yer dengizi ustidan nazoratni mustahkamlash yo‘lida amalga oshirilgan ikkinchi va muvaffaqiyatli harbiy harakat bo‘ldi 12 . 1480-yildagi birinchi qamal muvaffaqiyatsiz bo‘lishiga qaramay, 1522-yilda Usmonli artilleriyasi va minalari 12 https://en.wikipedia.org/wiki/Franco-Ottoman_alliance devorlarni olti oy ichida buzib, Rodos ritsarlarini oroldan quvib chiqardi. Ushbu g‘alaba Usmonlilarga Konstantinopol va Qohira, shuningdek Levant portlari o‘rtasidagi dengiz aloqalarini sezilarli darajada osonlashtirish imkonini berdi. Rodosning zabti nafaqat harbiy yutuq sifatida, balki diplomatik va siyosiy jarayonlarni ham faollashtirdi. Ritsarlar dastlab Sitsiliyaga ko‘chib o‘tishdi, ammo 1530-yilda imperator Karl V va Papa Klement VII bilan kelishuv natijasida ularga Malta orollari, Gozo hamda Shimoliy Afrikaning Tripoli port shahri berildi. Shu bilan birga, 1523-yilda Usmonlilar Salonikidan Rodosga 150 ta yahudiy oilasini ko‘chirish orqali ijtimoiy va demografik barqarorlikni ta’minladilar 13 . Usmonli ekspeditsiyasida Piri Mehmed Posho muhim rol o‘ynagan bo‘lsa- da, u Istanbulga qaytgach, Misrdagi avvalgi voqealar bilan bog‘liq poraxo‘rlik ayblovlariga duch keldi. Bu ayblovlar ehtimol uning raqibi Ahmad Posho tomonidan uydirilgan bo‘lib, Poshoning siyosiy mavqeini susaytirishga qaratilgan edi. Shu tariqa, harbiy yutuqlar nafaqat harbiy strategiya, balki diplomatik va siyosiy mexanizmlarning uzviy qismi sifatida o‘z samarasini ko‘rsatdi. 1453-yilda Mehmed II tomonidan Konstantinopolning Usmonlilar tomonidan zabt etilishi Usmoniylar imperiyasining siyosiy va harbiy kuchini sezilarli darajada mustahkamladi. Keyinchalik, Selim I boshchiligida Yaqin Sharqning bir qismini birlashtirish orqali imperiya hududi kengaytirildi va uning siyosiy mavqei kuchaydi. Selimning o‘g‘li Sulaymon I 1522-yilda Usmoniylar hukmronligini Serbiyaga kengaytirishga muvaffaq bo‘ldi, bu esa Muqaddas Rim imperiyasini Usmoniylar bilan bevosita to‘qnashuvga majbur qildi. Shu davrda Usmoniylar va Fransiya o‘rtasida dastlabki diplomatik aloqalar yuzaga kela boshladi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Boyezid II 1483-yilda Lyudovik XIga elchixona yuborgan; bu, shuningdek, Usmonli taxtiga da'vogar bo‘lgan Semning Fransiyada hibsga olinishi bilan bog‘liq edi. Lyudovik XI elchilarni qabul qilmagan bo‘lsa-da, Sem Fransiyada hibsda qolishi uchun katta miqdorda pul va nasroniy yodgorliklarini taklif qilgan, va 1489-yilda Sem Papa Innosentiy VIII nazorati ostiga o‘tgan. Shu bilan birga, Fransiya 1500-yilda Lyudovik XII va 13 https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes Sulton Boyazid II hukmronligi davrida Misr Mamluk Sultonligi bilan birinchi shartnoma yoki kapitulyatsiyani imzolagan; ushbu kelishuv Misr sultonining fransuzlar va kataloniyaliklarga yordam berishini ta’minlagan va keyinchalik Sulaymon hukmronligi davrida uzaytirilgan. 1536-yilgi kelishuv statik shartnoma sifatida emas, balki ittifoqning butun faoliyati davomida doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqilib, kengayib boradigan dinamik asos edi. Keyingi taslim bo‘lishlar, xususan 1569, 1581, 1597, 1604, 1673 va 1740-yilgi muhim kelishuvlar Fransiya imtiyozlarini asl harbiy paktdan ancha tashqariga kengaytirdi. Ushbu kelishuvlar Fransiya konsullari uchun keng ekstraterritorial yurisdiktsiyani mustahkamladi, Fransiyaga Usmonli imperiyasidagi katolik muqaddas joylari ustidan himoya huquqlarini berdi va Levantin savdosida fransuz savdogarlari uchun deyarli monopoliya maqomini mustahkamladi, bu esa Fransiyaning iqtisodiy va siyosiy ta'sirini chuqur shakllantirdi. Shu bilan birga, Fransiya allaqachon Markaziy Yevropada ittifoqchilar qidirayotgan edi. Fransiya elchisi Antonio Rinkon 1522 va 1525-yillar oralig‘ida Fransisk I tomonidan Polsha va Vengriyaga bir nechta missiyalarda xizmat qilgan. O‘sha paytda, 1522-yildagi Bikoke jangidan so‘ng, Fransisk I Polshaning qadimgi qiroli Sigismund I bilan ittifoq tuzishga harakat qilgan edi. Nihoyat, 1524-yilda Fransisk I va Polsha qiroli Sigismund I o‘rtasida Fransiya–Polsha ittifoqi imzolandi. Markaziy Yevropada ittifoqchilarni izlashning keskin kuchayishi Fransisk I 1525-yil 24-fevralda Pavia jangida imperator Karl V qo‘shinlari tomonidan mag‘lubiyatga uchraganida yanada muhim ahamiyat kasb etdi. Bir necha oy qamoqda o‘tirgandan so‘ng, Fransisk I sharmandali Madrid shartnomasini imzolashga majbur bo‘ldi. Ushbu shartnoma orqali u Burgundiya gersogligi va Sharolalarni imperiyaga topshirishi, italyan ambitsiyalaridan voz kechishi va o‘z mol-mulki hamda sharaflarini Konstabl de Burbonga qaytarishi kerak edi. Bu vaziyat Fransisk I ni qudratli Gabsburg imperatoriga qarshi, Muhtasham Sulaymon shaxsida ittifoqchi topishga majbur qildi. 1528 va 1536-yillardan boshlab Fransiya va Usmonli imperiyasi o‘rtasida rasmiy diplomatik kelishuvlar imzolanishi boshlandi. 1535-yilda Tunisning Andrea Doria tomonidan bosib olinishidagi mag‘lubiyat Usmonli imperiyasini Fransiya bilan strategik ittifoq tuzishga undadi. Shu maqsadda elchi Jan de La Fore Istanbulga yuborildi va birinchi marta Usmonli saroyida doimiy elchi sifatida diplomatik muzokaralar olib bordi 14 . 1536-yil 18-fevralda u avvalgi Venetsiya va Genuya bilan tuzilgan Usmonli savdo shartnomalaridan kelib chiqib, Fransiya uchun rasmiy huquqiy va savdo imtiyozlarini belgilovchi kelishuvlarni amalga oshirdi. Keyinchalik, 1569-yilda ushbu kelishuvlar elchi Klod Du Bourg tomonidan ratifikatsiya qilindi. Mazkur diplomatik kelishuvlar fransuzlarga inson va mol-mulk xavfsizligini kafolatlash, ekstraterritoriallikni ta’minlash, selamlik va bojxona tartiblarini belgilash evaziga savdo va iqtisodiy faoliyatni erkin amalga oshirish imkonini berdi. Natijada, Fransiya les Échelles du Levant deb ataladigan Sharqiy O‘rta Yer dengizi portlarida savdo monopoliyasini qisman qo‘lga kiritdi va Turkiya bilan o‘z savdolarini rasmiy diplomatik maqom ostida amalga oshira oldi. Shu bilan birga, Konstantinopoldagi Oltin Shox daryosi narigi tomonidagi Galata shahrida fransuz elchixonasi va xristian ibodatxonasi tashkil qilindi, fransuz savdogarlar esa tijorat va din erkinligidan foydalana boshladilar. 1536-yilda imzolangan rasmiy ittifoq orqali Fransiya o‘z diniy va iqtisodiy manfaatlarini Usmonli imperiyasida kafolatlagan bo‘lsa, ushbu kelishuvlar 1604-yilda yangilandi va Turkiya Respublikasi tashkil etilgunga qadar davom etdi. 1537-yilda Hayreddin Barbarossa boshchiligidagi katta Usmonli flotining harakatlari Venetsiya Respublikasiga tegishli Egey va Ion orollarini egallash bilan boshlandi, jumladan, Syros, Aegina, Ios, Paros, Tinos, Karpatos, Kasos va Naxos. Shu tariqa Naxos gersogligi Usmonli imperiyasiga qo‘shildi 15 . Keyinchalik Barbarossa Korfuni qamal qilishga urinib, Italiyaning janubidagi Ispaniya tomonidan egallangan Kalabriya qirg‘oqlarini vayron qildi, ammo Korfuni zabt eta 14 Hattendorf J.B. Naval Policy and Strategy in the Mediterranean: Past, Present, and Future – Routledge, 2013. – P. 238. 15 https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Preveza olmadi. Ushbu tahdidga javoban 1538-yil fevralda Papa Pavel III Papa davlatlari, Gabsburg Ispaniyasi, Genuya Respublikasi, Venetsiya Respublikasi va Malta ritsarlaridan iborat Muqaddas Ligani tuzdi. Umumiy qo‘mondonlik Andrea Doria tomonidan olib borildi. Papa va Venetsiya flotlari dastlab Preveza yaqinida joylashishga harakat qildi, ammo Murat Reis boshchiligidagi Usmonli kuchlari bilan duch kelgan keyingi to‘qnashuvlarda qisman mag‘lubiyatga uchrab, Korfuga chekinishga majbur bo‘ldi. Barbarossa Usmonli flotining qolgan qismini Prevezaga yetkazdi va yordamchilaridan biri Sinan Reisning Aktiumga qo‘shin qo‘ndirish taklifi orqali Usmonlilarning strategik ustunligi ta’minlandi, bu esa Preveza jangida hal qiluvchi g‘alabaga olib keldi. Eng dramatik va tarixiy ahamiyatga ega g‘alabalar Sulton Salim I ning qisqa hukmronligi davrida (1513–1520) ro‘y berdi. Uning davrida Usmonli imperiyasi hududlari Forslar va Misr ustidan qozonilgan hal qiluvchi harbiy muvaffaqiyatlar natijasida deyarli ikki baravar kengaydi. 1517-yilda Salim I Misrni nazorat qilgan Mameluklar armiyasini mag‘lub etib, bu hududni zabt etdi. Mameluk hukmdorlarini esa turk general-gubernatorligi ostida saqlab, ularni imperiyaning quyi boshqaruv tuzilmasiga kiritdi. Shuningdek, Sulton janubiy Arabistonga qarab harakat qilib, Makka va G‘arbiy Arabiston qirg‘og‘ini nazorat ostiga oldi, Anatoliya va Suriyadagi mahalliy qo‘zg‘olonlarni bostirdi, Jazoir bilan diplomatik va harbiy ittifoqni mustahkamladi. Salim I ning harbiy strategiyasi va kengayish siyosati Usmonli imperiyasining Sharqiy O‘rta yer dengizi va Arab dunyosidagi mavqeini mustahkamladi. Uning 1520-yilda Rodos oroliga bostirib kirishga tayyorgarlik ko‘rgan vaqtdagi vafoti esa imperiya tarixida yangi davrni boshlab berdi, bu esa keyingi sultonlarning harbiy va diplomatik siyosatida davom ettirildi. Salim I ning o‘g‘li Sulaymon I uzoq muddatli harbiy yutuqlari uchun “Sulaymon Muhtaram” nomi bilan mashhur bo‘ldi. U Usmonli imperiyasining hududini kengaytirib, Yevropadagi mulklarini mustahkamladi va Dunayni shubhasiz shimoliy chegaraga aylantirdi. Usmonlilarning hal qiluvchi g‘alabalaridan biri 1526-yilda Mohach jangida ro‘y berdi. Bu jangda Lyudovik II boshchiligidagi Vengriya qirolligi va uning ittifoqchilari Sulaymon qo‘shinidan mag‘lubiyatga uchradi. Natijada Vengriya bir necha asr davomida Usmonli imperiyasi, Gabsburg monarxiyasi va Transilvaniya knyazligi o‘rtasida uch tomonlama bo‘lingan hududga aylandi. Lyudovik II halok bo‘lib, Vengriya va Bogemiyada Yagellon sulolasiga chek qo‘yildi, uning sulolaviy da’volari esa Gabsburglar xonadoniga o‘tdi. Sulaymon yangi qo‘lga kiritilgan Wallachian, Moldaviya va Transilvaniya hududlarida mahalliy hamkor rahbarlarni tayinladi. Ularning asosiy vazifasi tinchlikni saqlash, soliq yig‘ish va o‘z navbatida Porte tomonidan himoya ta’minlash edi. Keyinchalik sultonlar ushbu rahbarlarni musulmon Usmonli hokimlari bilan almashtirishni ko‘rib chiqdilar, ammo siyosiy, harbiy va moliyaviy sharoitlar bunga yo‘l bermadi. Sulaymonning muvaffaqiyatlari Yevropaliklarni qo‘rqitgan bo‘lsa-da, u Dunayning shimoliga kengayolmadi, Vena shahrini egallay olmadi, Rimni zabt eta olmadi va Italiyada mustahkam o‘ringa ega bo‘lolmadi. Bu mag‘lubiyatlar Usmonli imperiyasining G‘arbiy Yevropadagi ilmiy, texnik va intellektual yutuqlardan to‘liq foydalana olmasligini ko‘rsatdi. Shuningdek, tarixchi Jon Nortonning ta’kidlashicha, Sulaymonning zaif tomonlari orasida nasroniy bolalarni harbiy xizmatga chaqirishi, bo‘ysungan xalqlarga nisbatan noxush munosabat va shaxsiy obro‘ga berilish ham mavjud edi. Sulaymon davrida Gollandlar Usmonlilar bilan ittifoq tuzdilar. 1570- yillarda Oranj shahzodasi Uilyam Ispaniya qiroli Filipp II bilan Usmonlilar muzokaralari vaqtida o‘z strategik harakatlarini Usmonlilar bilan muvofiqlashtirdi. 1580-yilda Gabsburglar portugal tojini meros qilib olganidan so‘ng, golland kuchlari portugaliyalik savdo raqiblariga hujum qilgan bo‘lsa, Usmonlilar Sharqiy Yevropada Gabsburglarga qarshi harbiy choralar ko‘rdi. Shu tariqa, Sulaymon davrida Usmonli imperiyasi nafaqat hududiy kengayish, balki Yevropadagi siyosiy va strategik ittifoqlar orqali o‘z ta’sirini mustahkamladi. Harbiy to‘qnashuvlar Usmonli imperiyasining Sharqiy O‘rta Yer dengizi va Yevropa hududlarida strategik ustunligini mustahkamlash bilan birga, Yevropa davlatlarini doimiy diplomatik muzokaralarga majbur qildi. Ushbu muzokaralar orqali ikki tomon o‘z siyosiy, iqtisodiy va savdo manfaatlarini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ldi, shuningdek, Usmonli imperiyasining xalqaro maydondagi mavqeini yanada mustahkamladi. Harbiy g‘alabalar va diplomatik kelishuvlar bir-birini to‘ldirib, shartnomalar, ittifoqlar va doimiy elchixonalar orqali tizimli va barqaror aloqalarni yuzaga keltirdi. Shu tarzda, kuch bilan qo‘lga kiritilgan hududiy va harbiy ustunlik diplomatik vositalar orqali mustahkamlanib, ikki tomonlama munosabatlarda muvozanat va barqarorlikni ta’minladi. Bundan tashqari, bu jarayon Yevropa va Usmonli imperiyasi o‘rtasida siyosiy dialogning doimiy shakllanishiga, savdo va diniy masalalarda ham o‘zaro kelishuvlarga yo‘l ochdi. Natijada, harbiy to‘qnashuvlar fonida olib borilgan diplomatik faoliyat ikki tomon uchun ham strategik ustunlikni kafolatlab, Yevropa bilan Usmonli imperiyasi o‘rtasida ilk doimiy diplomatik aloqalarning barqaror shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. II BOB. USMONIYLARNING YEVROPA SIYOSIY TIZIMIGA MOSLASHUVI 2.1. XVIII asrda diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasining qabul qilinishi XVIII asrda Usmonli imperiyasi o‘z ichki va tashqi siyosatini modernizatsiya qilish zaruriyatini sezdi. Harbiy to‘qnashuvlar va Yevropa davlatlari bilan doimiy diplomatik aloqalar natijasida imperiya rahbarlari davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish va xalqaro maydondagi mavqeini mustahkamlashga intildi. Shu davrda amalga oshirilgan diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasining qabul qilinishi, Usmonli siyosiy va ma’muriy tizimining yangilanishi, shuningdek, tashqi aloqalarda yanada tizimli va samarali yondashuvni ta’minlashga xizmat qildi. XVIII asrdan boshlab Usmonli imperiyasi nafaqat ichki islohotlarni, balki tashqi aloqalarni ham modernizatsiya qilish zaruratini his qildi. Imperiyaning Sharqdagi Fors imperiyasi, shimolda Rossiya va G‘arbda Avstriya bilan raqobati, shuningdek, Yevropadagi ozchiliklarni nazorat qilishga bo‘lgan ehtiyoji diplomatik yondashuvlarni yanada tizimlashtirishni taqozo etdi. XVIII–XIX asrlarda imperiya o‘z diplomatik siyosatini qayta ko‘rib chiqib, Gretsiya va Serbiya kabi hududlarning ozodlikka chiqishiga, Misrning esa 1798–1805-yillarda yo‘qolishiga guvoh bo‘ldi. Shu bilan birga, Avstriya-Vengriya Bosniya va Gertsegovinani o‘z tarkibiga qo‘shdi, Bolgariya Mustaqillik Deklaratsiyasini e’lon qildi va Birinchi Bolqon urushida Usmonlilar deyarli barcha Yevropa hududlarini yo‘qotdi. Birinchi jahon urushi paytida Usmonli imperiyasi Markaziy kuchlar bilan ittifoq tuzdi, ammo mag‘lub bo‘ldi; inglizlar arab millatchiligini safarbar qilgani natijasida imperiya arab mulklarini ham yo‘qotdi va 1920-yillarning boshlarida to‘liq qulab, tarix sahnasidan ketdi. Shu davrda Usmonli imperiyasining elchilari boshqa Yevropa davlatlaridan farqli o‘laroq, ko‘pincha vaqtinchalik va cheklangan muddatga tayinlangan. 1384– 1600 yillar oralig‘ida Usmonlilar faqat Venetsiyaga 145 ta vaqtinchalik elchi yuborgan bo‘lsa, birinchi doimiy elchi Yusuf Og‘a Afandi Londonga 1793-yilda yetib borgunga qadar doimiy diplomatik vakolat mavjud bo‘lmagan. Shu bilan birga, Konstantinopolning qulashi ortidan boshqa Yevropa davlatlaridan kelgan elchilar imperiya bilan muntazam aloqalarga kirishdi: 1454-yilda Venetsiyadan Bartelemi Marsello, 1535-yilda Fransiya elchisi Jan de La Fore, 1583-yilda esa Venetsiya va Fransiya elchilari ingliz diplomati Uilyam Harbornning Istanbuldagi faoliyatiga qarshi harakat qilishgan, ammo muvaffaqiyatsiz bo‘lishgan. Bu diplomatik urinishlar keyinchalik 1612-yilda Gollandiya elchisi Kornelius Xaganining faoliyatini cheklashga qaratilgan harakatlarda takrorlandi. Ushbu voqealar Usmonli imperiyasining diplomatik munosabatlarida doimiylik va cheklovli vakolatning muhim rol o‘ynaganini ko‘rsatadi. Kapitulyatsiyalar Usmonli imperiyasining boshqa davlatlar bilan savdo aloqalarini tartibga soluvchi muhim huquqiy institut bo‘lib, musulmon diplomatiyasining noyob amaliyoti sifatida shakllangan edi. Ular sulton tomonidan bir tomonlama kelishuv sifatida qabul qilinar, bir millat savdogarlari uchun vaqtinchalik imtiyozlarni belgilardi va keyingi sultonlar tomonidan yangilanishi mumkin edi. Ushbu huquqiy mexanizmning ildizi Horun ar-Rashid davrida Franklar qirolliklari bilan bo‘lgan munosabatlarga borib taqaladi, ammo uni ham vorislari, ham Vizantiya imperiyasi ham faol foydalangan. 1580-yil iyun oyida Angliya bilan birinchi taslim bo‘lish bitimi imzolandi. Ingliz savdogarlari ilgari Fransiya va Venetsiya bilan cheklangan imtiyozlarga ega bo‘lgan bo‘lsa, ushbu bitim orqali ularning ekstraterritorial huquqlari va savdo erkinliklari mustahkamlandi. Portlar ketma-ket yangilanishlar va kengayishlar orqali (1603, 1606, 1624, 1641, 1662 va 1675-yillarda) inglizlar Usmonli imperiyasidagi savdo faoliyatini yanada mustahkamlash imkoniga ega bo‘ldilar. 1740-yildagi Usmonli-Fransiya shartnomasi imperiyada fransuz ta'sirining eng yuqori cho‘qqisiga chiqishiga sabab bo‘ldi. Shu tariqa fransuzlar Levant savdosida va Usmonli portlari o‘rtasidagi transportda o‘zgarmas mavqega ega bo‘ldilar. Keyingi yillarda Buyuk Britaniya va Gollandiya Respublikasi (1737), Ikki Sitsiliya Qirolligi (1740), Daniya-Norvegiya (1756) va Prussiya (1761) kabi Yevropa davlatlari ham zamonaviy Usmonli taslim bo‘lishlariga ega bo‘lib, ular Fransiyaga berilgan taslim bo‘lishlarni qoplash va imperiya bilan muvozanatni saqlash imkoniyatiga erishdilar. Ushbu jarayonlar Usmonli imperiyasining XVIII asr diplomatiyasini Yevropa tajribasiga moslashtirish va savdo aloqalarini tizimli ravishda tartibga solishda muhim bosqich sifatida namoyon bo‘ldi. 1789–1807-yillarda Sulton Salim III eskirgan va samaradorligini deyarli yo‘qotgan Usmonli armiyasini yangilash maqsadida “Nizam-i Cedid” (“Zamonaviy Tartib”) deb atalgan yangi armiya tashkil etdi 16 . Avvalgi tizim, asosan, yangichariylarga tayanardi va bu esa harbiy samaradorlikni sezilarli darajada pasaytirgan edi. Salim III harbiy tuzilmani Yevropa modellari asosida qayta tashkil etishga intildi va bu yangi armiya uchun alohida moliyalashtirish tizimi — “Irad-i Cedid” — yaratildi. Natijada, imperiya endi zamonaviy qurollar bilan jihozlangan, professional va nisbatan samarali armiyaga ega bo‘ldi. Shunga qaramay, yangi kuchlar an’anaviy askarlarning soni bilan taqqoslaganda nisbatan kam bo‘lib, 10 000 kishidan oshmagan. Bundan tashqari, Salim III siyosiy jihatdan kuchli bo‘lgan an’anaviy tuzilmalarni chetlab o‘tishga majbur bo‘ldi. Natijada, Nizam-i Cedid askarlari asosan ichki nizolar va tashqi ekspeditsiyalarda, jumladan, Napoleonning Misr va Rosetta ekspeditsiyalari vaqtida ishlatilgan. 1807-yilda Sultonning ag‘darilishi bilan yangi armiya tarqatib yuborildi, ammo bu tajriba XIX asr oxirida Usmonli imperiyasida tashkil etilgan zamonaviy harbiy tuzilmalarning poydevori sifatida tarixda qoldi 17 . XVIII asrda Usmonli imperiyasida amalga oshirilgan diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasini qabul qilish harakatlari imperiyaning ichki va tashqi siyosiy barqarorligini mustahkamlashga qaratilgan edi. Ushbu davrda sultonlar va yuqori lavozimdagi amaldorlar Yevropaning diplomatik va savdo tizimlarini o‘rganib, kapitulyatsiyalar va taslim bo‘lishlar orqali savdo va elchilik aloqalarini tizimli ravishda rivojlantirdilar. Shuningdek, imperiya elchilari doimiy va vaqtinchalik missiyalar orqali Yevropa davlatlari bilan muntazam aloqada bo‘lib, o‘z manfaatlarini himoya qilish va yangi shartnomalar tuzish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. 16 https://en.wikipedia.org/wiki/Nizam-i_Cedid 17 Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 423 Natijada, XVIII asr Usmonli imperiyasi uchun nafaqat ichki modernizatsiya davri, balki Yevropadagi siyosiy va iqtisodiy muvozanatni saqlash, savdo va diplomatik aloqalarni kengaytirish, shuningdek, davlatning xalqaro sahnadagi mavqeini mustahkamlash davri sifatida ajralib turadi. Ushbu o‘zgarishlar, keyinchalik XIX asr va XX asr boshlarida yuzaga kelgan ichki va tashqi qiyinchiliklarga qaramay, Usmonli imperiyasining strategik va diplomatik imkoniyatlarini kengaytirishda muhim asos bo‘ldi. 2.2. XIX asrda xalqaro siyosatdagi o‘rni va Yevropa davlatlari bilan aloqalari XIX asrda Usmonli imperiyasi xalqaro siyosat maydonida o‘zining murakkab va doimiy raqobatga boy o‘rnini saqlab qolishga harakat qildi. Ushbu davrda imperiya nafaqat ichki siyosiy va iqtisodiy islohotlar bilan shug‘ullangan, balki Yevropa davlatlari bilan diplomatik, harbiy va iqtisodiy aloqalarni yangilashga ham e’tibor qaratdi. Xalqaro maydondagi o‘rni u uchun nafaqat strategik xavfsizlik, balki savdo, dengiz yo‘llari va regional ta’sirni saqlash masalasida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, imperiya kuchlari G‘arbiy Yevropa va Sharqiy hududlar bilan doimiy raqobatda bo‘lib, diplomatik muzokaralar va harbiy harakatlar orqali o‘z mavqeini mustahkamlashga intildi. Shu kontekstda Tanzimat islohotlari (1839–1876) imperiyaning huquqiy, ma’muriy va harbiy tizimlarini yangilash, shuningdek, fuqarolar o‘rtasida tenglikni targ‘ib qilishga qaratilgan muhim tashabbus sifatida yuzaga keldi 18 Tanzimat, turkchada “Tashkil etish” ma’nosini bildiradi, 1839-yilgi Gulhane farmonidan boshlab 1876-yilda Birinchi Konstitutsiyaviy davr bilan yakunlangan Usmonli imperiyasidagi islohotlar davri sifatida tanilgan 19 . Abdul Majid va Abdul Aziz sultonligi davrida, Mustafo Reşid Posho, Mehmed Emin Ali Posho va Fuad Posho kabi islohotchi arboblar orqali amalga oshirilgan bu harakatlar imperiyaning huquqiy, harbiy va ma’muriy tizimlarini yangilash, shuningdek barcha fuqarolar uchun tenglikni targ‘ib qilishga qaratilgan edi. 18 Zeynep ÇOLAK. Ottoman Reforms Before and During the Tanzimat // Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. – 2024. – Т . 24, № 2. – С . 419 19 Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 431. Dunyoviy sudlar, zamonaviy ta’lim tizimi va temir yo‘llar kabi infratuzilmalar joriy qilinsa-da, konservativ ruhoniy qarshiligi, Bolqon yarim orolida etnik ziddiyatlar va tashqi qarzlar imperiyani murakkab vaziyatga solgan. Tarixchilar Tanzimatning merosini bahsli deb hisoblaydi: ba’zilari uni kuchli milliy boshqaruvni shakllantirish sifatida, boshqalar esa imperiyaning parchalanishini tezlashtiruvchi omil sifatida baholaydi. Islohotlar hukumat tizimining ko‘plab sohalarini qayta tashkil etdi yoki yangi asosda shakllantirdi. Qonunchilik, savdo siyosati, huquqiy tizimni sekulyarizatsiya qilish va kodifikatsiya qilish, qul savdosiga qarshi kurash, ta’lim, mulk huquqi, huquqni muhofaza qilish va harbiy tizimlar alohida diqqat markazida bo‘ldi. Shu bilan birga, imperiya rahbarlari turli konfessiyalarga mansub jamoalarning hukumat tizimini kodifikatsiya qilish va ba’zi hollarda demokratik prinsiplarga moslashtirishga harakat qildilar. Tanzimat islohotlari Sulton Mahmud II davridagi avvalgi tashabbuslarga asoslangan bo‘lib, Porte byurokratiyasi sultonlarning vakolatini kamaytirdi. 1871- yilda Ali Poshoning vafotidan keyingi tartibsizliklar natijasida bu harakatlar 1876- yilgi Usmonli Konstitutsiyasida o‘z ifodasini topdi. Tanzimat davri Buyuk Sharq inqirozi bilan yakunlangan bo‘lsa-da, uning ruhiyati Hamidiya, Yosh Turklar va Bir partiyaviy davr davomida ham yashab keldi. Ushbu ulkan islohotlar Yevropa davlatlariga nisbatan chegaralari qisqarib, kuchi pasayib borayotgan Usmonli imperiyasining sekin zaiflashish jarayoniga qarshi kurashish maqsadida boshlandi. Tanzimat davri (1839–1876) Sultonlar Abdul Majid va Abdul Aziz davrida Mustafo Reşid Posho, Mehmed Emin Ali Posho va Fuad Posho kabi islohotchi arboblar tomonidan olib borildi. Islohotlarning maqsadi imperiyaning huquqiy, ma’muriy va harbiy tizimlarini modernizatsiya qilish, shuningdek, Usmonlilik tamoyillari asosida barcha fuqarolar uchun tenglikni targ‘ib qilish edi. Gulhane farmoni an’anaviy sud falsafasi tamoyillariga asoslangan bo‘lsa-da, tarixchi Stenford Jey Shou nazarida 1789-yilgi Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasidagi g‘oyalar farmonga bevosita ta’sir qilgan. Tanzimat islohotlari yangi harbiy tizimni yaratishga katta e’tibor qaratdi. An’anaviy Usmonli armiyasi yangiliklardan mahrum va obro‘dan chetda qolgan edi, shuning uchun Yevropa tajribasidan ilhomlanib uni qayta qurish zarur edi. Shu bilan birga, imperiya ichidagi turli madaniy va dini guruhlar o‘rtasida muvozanatni ta’minlash ham islohotlarning ustuvor maqsadlaridan biri bo‘ldi. Iltizam tizimi va yer egalik shartnomalari bekor qilinib, markazlashgan hukumatni yaratish va fuqarolar ustidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazoratni kuchaytirish nazarda tutildi. Ichki siyosiy jihatdan, musulmon bo‘lmagan aholiga ko‘proq diniy va ijtimoiy huquqlar berish orqali imperiya ichidagi nizolar xavfi kamaytirildi, shuningdek, xorijiy mamlakatlarning aralashuvi ehtimoli ham pasaytirildi. Dunyoviy sudlar, zamonaviy ta’lim tizimi, temir yo‘llar, huquqni muhofaza qilish organlari va harbiy yangilanishlar joriy etilib, Porte byurokratiyasi sultonlarni soyada qoldiradigan darajada mustahkamlandi. Tanzimatning merosi bahsli bo‘lib qolsa-da, u imperiyaning markazlashuviga va modernizatsiyaga yo‘naltirilgan siyosiy harakat sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Islohotlar 1876-yilda Birinchi Konstitutsiyaviy davr bilan yakunlanib, Hamidiya, Yosh Turklar va Bir partiyaviy davrda ham davom etdi. Tanzimat islohotlari imperiyaning ichki va tashqi muammolarini yengishga qaratilgan bo‘lsa, XIX asr o‘rtalarida Usmonli imperiyasi xalqaro maydonda o‘z mavqeini himoya qilish zarurati bilan yuzma-yuz keldi. Shu davrda yuzaga kelgan eng muhim voqealardan biri Qrim urushi (1853–1856) bo‘lib, bu urush Rossiya imperiyasi va Usmonli imperiyasi, shuningdek Ikkinchi Fransiya imperiyasi, Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligi hamda Sardiniya-Pyemont Qirolligi o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Urushning geosiyosiy sabablari Sharqiy masala – Usmonli imperiyasining kuchsizlanishi va Yevropada kuchlar muvozanatini saqlash zarurati bilan bog‘liq edi 20 . Qrim urushining boshlanishiga Falastindagi katolik va pravoslav ozchiliklarining huquqlari bo‘yicha Fransiya va Rossiya o‘rtasidagi nizolar, shuningdek Rossiyaning dunyo pravoslavlari himoyasini talab qilishi sabab bo‘ldi. 20 https://www.britannica.com/event/Crimean-War Rossiya 1853-yil iyul oyida Dunay knyazliklarini egallab, Usmonlilarni oktyabr oyida qarshi urushga majbur qildi. Biroq, Britaniya va Fransiya 1854-yil mart oyida Usmonlilar tomonida urushga qo‘shilib, rus ta’sirining ortishini cheklashga harakat qildi. Urush davomida Sevastopolni egallashga urinish, Alma, Balaklava va Inkerman janglari, shuningdek, Kavkaz, Oq dengiz va Shimoliy Tinch okeanidagi harbiy harakatlar imperiyaning harbiy qobiliyatini sinovdan o‘tkazdi. Sardiniya-Pyemont Qirolligi 1855-yilda ittifoqchilar tomoniga o‘tdi va shu bilan urush yanada keng qamrovli tus oldi 21 . XIX asrga kelib Usmonli imperiyasining siyosiy va harbiy qudrati asta- sekin pasayib borar edi. Ana shunday vaziyatda Rossiya imperiyasi janubiy hududlar tomonga kengayish imkoniyatini ko‘rib, bu zaiflashuvdan foydalanishga intildi. Biroq Rossiyaning kuchayishi Yevropaning yetakchi davlatlari manfaatlariga zid edi. Shu sababli 1850-yillarda Buyuk Britaniya va Fransiya Usmonli imperiyasi bilan ittifoq tuzib, Rossiyaning mintaqadagi ta’sirini cheklashga qaror qildilar. Mashhur tarixchi A. J. P. Teylorning fikricha, Qrim urushining boshlanishi bevosita tajovuzkor siyosat bilan emas, balki yirik davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro ishonchsizlik va xavotirlar bilan bog‘liq edi. Uning ta’kidlashicha, urushning ildizlari ancha chuqur bo‘lib, mojaro boshlangach, asosiy siyosiy kuchlar obro‘- e’tibor masalasi tufayli ortga chekina olmadilar. Masalan, imperator Nikolay I Rossiya xavfsizligini ta’minlash uchun Usmonli davlatining bo‘ysunuvchi holatda bo‘lishini muhim deb hisoblagan. Napoleon III esa ichki siyosiy mavqeini mustahkamlash uchun harbiy muvaffaqiyatlarga muhtoj edi. Buyuk Britaniya hukumati esa Sharqiy O‘rta yer dengizi hududida barqarorlikni saqlash maqsadida mustaqil Usmonli imperiyasining mavjudligini zarur deb bildi 22 . Shu bois Qrim urushi davlatlarning bir-biriga nisbatan ochiq tajovuzi natijasi emas, balki ularning o‘z manfaatlari va xavfsizligi yo‘lida yuzaga kelgan o‘zaro qo‘rquv va siyosiy hisob-kitoblar mahsuli sifatida shakllandi. 21 Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 434. 22 Taylor A.J.P. The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 – Oxford: Oxford University Press, 1954 – P. 64. Qrim urushi Usmonli imperiyasi tarixida moliyaviy jihatdan burilish nuqtasini boshlab berdi. Aynan ushbu urush davrida davlat tashqi moliyaviy resurslarga muntazam murojaat qilish yo‘liga o‘tdi va bu holat keyingi o‘n yilliklarda imperiyaning iqtisodiy siyosatiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 1854–1855- yillarda Usmonli hukumati birinchi marta yirik miqdordagi xorijiy kreditlarni jalb qildi. Jumladan, Dent, Palmer & Co. kompaniyasidan 3 million funt sterling hamda London Rotshildlar bankidan 5 million funt sterling miqdoridagi qarzlar olingan bo‘lib, ular Misr soliqlaridan tushadigan daromadlar bilan kafolatlandi 23 . Ushbu kreditlar mos ravishda 6 va 4 foizlik foiz stavkalari asosida rasmiylashtirilgan edi. Mazkur moliyaviy bitimlar o‘z davri uchun nisbatan qulay shartlarda tuzilgan bo‘lib, Qrim urushi davridagi harbiy xarajatlarni qoplashda muhim rol o‘ynadi. Shu bilan birga, ular Usmonli imperiyasining Yevropa moliya bozorlariga tobora chuqurroq kirib borishiga zamin yaratdi. Natijada, tashqi qarz olish amaliyoti vaqtinchalik choradan doimiy siyosiy-iqtisodiy mexanizmga aylandi. Keyingi yigirma yil davomida davlat byudjetidagi taqchillikni yopish va oldingi qarz majburiyatlarini bajarish uchun Usmonli hukumati tobora ko‘proq xorijiy kreditlarga tayanishga majbur bo‘ldi. XIX asrning 1870-yillariga kelib, tashqi qarzlar bo‘yicha foiz to‘lovlari davlat daromadlarining salmoqli qismini egallab oldi. Bu esa moliyaviy barqarorlikni izdan chiqardi va oxir-oqibat 1875-yilda to‘lovlarning to‘xtatilishiga olib keldi. Moliyaviy inqirozning natijasi sifatida 1881-yilda Usmonli Davlat Qarzi Boshqarmasi tashkil etildi. Ushbu tuzilma imperiyaning moliyaviy mustaqilligini sezilarli darajada cheklab, uning daromad manbalari ustidan xalqaro nazoratni kuchaytirdi. Qrim urushi yakunlari Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilan munosabatlarida yangi bosqichni boshlab berdi. 1856-yilda imzolangan Parij tinchlik shartnomasi orqali Usmoniylar imperiyasi Yevropa davlatlari xalqaro tizimining ajralmas qismi sifatida tan olindi va uning hududiy yaxlitligi Buyuk 23 Pamuk Ş. A Monetary History of the Ottoman Empire . – Cambridge; New York; Port Melbourne; Madrid; Cape Town: Cambridge University Press, 2004. davlatlar tomonidan kafolatlandi 24 . Bu holat imperiyaning xalqaro siyosiy mavqeini vaqtincha mustahkamlab, Yevropa diplomatik maydonida faolroq ishtirok etishiga imkon yaratdi. Qora dengizning neytral hudud sifatida e’lon qilinishi esa Rossiya harbiy ta’sirini cheklash bilan birga, Usmoniylar imperiyasining strategik ahamiyatini oshirdi. Urushdan keyingi davrda Yevropa davlatlari Usmoniylar imperiyasining ichki siyosatiga tobora chuqurroq aralasha boshladi. Ayniqsa, 1856-yilda e’lon qilingan Hatti Humayun farmoni Yevropa diplomatik bosimi ostida qabul qilinib, musulmon va no-musulmon fuqarolar huquqlarini tenglashtirishga qaratildi. Bu hujjat Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari oldidagi majburiyatlarini mustahkamlab, uni Yevropa huquqiy-me’yoriy makoniga yaqinlashtirdi 25 . Shu bilan birga, imperiya Yevropa davlatlari bilan savdo va moliyaviy aloqalarni kengaytirib, tashqi qarzlar va bank kapitali orqali iqtisodiy jihatdan tobora ko‘proq bog‘liq bo‘lib qoldi. 1870-yillarga kelib, Usmoniylar hukumati navbatdagi ichki islohotlar kursini amalga oshirishga urinib ko‘rdi. Biroq barcha harakatlarga qaramay, imperiya ichki va tashqi muammolarni hal eta olmadi. XIX asrning oxirgi choragida Turkiya deyarli yarim mustamlaka va chet el moliyaviy nazorati ostidagi davlatga aylangan edi. Agar ilgari, xususan Fransiya-Prussiya urushigacha, Turkiya asosan Buyuk Britaniya va Fransiya ta’siri ostida bo‘lsa, endi Usmoniylar merosi masalasiga Germaniya va Avstro-Vengriya ham aralashdi. Moliyaviy va siyosiy inqiroz ayniqsa Bolqon yarimorolida, Turkiya imperiyasi nazoratidagi viloyatlarda keskin namoyon bo‘ldi. Bu hududlarda milliy ozodlik harakatlari kuchayib, 1875-yil yozida Gersegovina, keyin esa Bosniyada aholining keng ko‘lamli qo‘zg‘oloni boshlandi. Turkiya hukumati ushbu qo‘zg‘olonlarni bostirish uchun harbiy kuchlarini yubordi, ammo bu xarajatlar moliyaviy inqirozga olib keldi va 1875-yil oktabrda hukumat bankrotlik e’lon qildi 26 . 24 Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Farg‘ona: 2023. – B. 131. 25 https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun 26 Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 437. Hukumat, ichki norozilikni kamaytirish maqsadida, musulmon fanatizmini kuchaytirib, xristian aholini nishonga olish orqali ixtiloflarni kuchaytirdi. Bu tartibsizliklar chog‘ida Saloniq shahrida Fransiya va Germaniya konsullari o‘ldirildi. Qo‘zg‘olonlar va bu voqealardan foydalangan yirik davlatlar Usmoniylar imperiyasiga yangi siyosiy bosim o‘tkazdi. Shu munosabat bilan 1856-yilgi Parij traktatini imzolagan davlatlar 1876-yil yanvarda Turkiyadan Bosniya va Gersegovinada tezkor islohotlar o‘tkazishni talab qildilar. Sulton hukumatining bu talabga rozi bo‘lishiga qaramay, chet el davlatlarining da’volari ortib bordi. Natijada, mavjud vaziyat faqat ichki inqirozni emas, balki Usmoniylar imperiyasida xalqaro miqyosdagi inqirozni ham yuzaga keltirdi. XIX asrning ikkinchi yarmida Usmoniylar imperiyasi Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalarni institutsional asosda rivojlantirdi. Parij, London va Vena kabi yirik siyosiy markazlarda doimiy elchixonalar faoliyati kuchaytirildi, diplomatik protokollar va muzokara uslublari Yevropa tajribasi asosida qayta shakllantirildi. Shu bilan birga, Yevropa davlatlari tomonidan imperiyaning ichki va tashqi masalalariga nisbatan nazorat kuchaydi. Bu jarayon 1878-yildagi Berlin kongressida yaqqol namoyon bo‘lib, unda Usmoniylar imperiyasi Yevropa davlatlari qarorlari asosida Balkanlardagi o‘z ta’sirining bir qismini yo‘qotdi. Natijada, XIX asr oxiriga kelib Usmoniylar imperiyasi xalqaro siyosatda mustaqil subyekt bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, Yevropa davlatlarining siyosiy, iqtisodiy va diplomatik ta’siri ostida faoliyat yuritadigan davlatga aylandi. Xulosa qilib aytganda, XIX asrda Usmonli imperiyasi nafaqat ichki siyosiy va moliyaviy qiyinchiliklar bilan yuzma-yuz kelgan, balki xalqaro maydondagi mavqeini saqlashga majbur bo‘lgan. Qrim urushi va undan keyingi moliyaviy qarzlar Usmoniylar davlatini Yevropa davlatlari bilan mustahkam iqtisodiy va diplomatik aloqalarga bog‘lab qo‘ydi. Shu bilan birga, imperiya o‘z suverenitetini saqlash va mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash uchun chet el kuchlariga tayanishga majbur bo‘ldi. Natijada, XIX asr Usmoniylar davlati uchun uzoq muddatli moliyaviy qaramlik va xalqaro siyosatda murakkab vaziyat davri sifatida tarixga kirib qolgan. XULOSA Ushbu kurs ishida Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlari tarixiy kontekstda o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Usmoniylar imperiyasi diplomatik aloqalarni o‘zining siyosiy, iqtisodiy va harbiy manfaatlarini himoya qilish vositasi sifatida faol qo‘llagan. Shu davrda Yevropa davlatlari bilan o‘rnatilgan diplomatik aloqalar orqali Usmoniylar imperiyasi o‘z hududiy va siyosiy ta’sirini mustahkamlashga intilgan, shartnomalar, missiyalar va muzokaralar orqali o‘z manfaatlarini ilgari surgan. Ish davomida Usmoniylar–Yevropa diplomatik jarayonlariga ta’sir qilgan ichki va tashqi omillar tahlil qilindi. Ichki siyosiy va iqtisodiy ehtiyojlar, saltanatning ichki barqarorligi, shuningdek, Yevropa davlatlarining strategik maqsadlari diplomatik aloqalarning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Shuningdek, diplomatik missiyalar, elchilar almashinuvi, shartnomalar va bitimlar tizimi o‘sha davr xalqaro munosabatlari me’yorlarini shakllantirishga xizmat qilgan. Tarixiy manbalar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Usmoniylar imperiyasining diplomatik jarayonlari nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki madaniy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Diplomatik aloqalar orqali ikki tomonlama hamkorlik rivojlangan, shuningdek, siyosiy qarorlar qabul qilishda o‘zaro maslahat va muzokaralar tizimi shakllangan. Shu bilan birga, ayrim jihatlar – diplomatik aloqalarning ijtimoiy va madaniy ta’siri, regional diplomatik amaliyotlarning xususiyatlari – hali to‘liq o‘rganilmagan, bu esa mavzuni yanada ilmiy izlanishlar uchun dolzarb qiladi. Umuman olganda, kurs ishida tahlil qilingan diplomatik jarayonlar Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan munosabatlarini chuqurroq tushunishga imkon berdi. Ushbu munosabatlar o‘sha davr siyosiy va iqtisodiy vaziyatini yoritish bilan birga, xalqaro diplomatiya tarixida muhim tajriba sifatida baholanishi mumkin. Shu bilan birga, olingan natijalar nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki diplomatik strategiyalar, bitimlar va xalqaro aloqalarning rivojini o‘rganish uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan diplomatik munosabatlarini o‘rganish tarixiy jarayonlarni, davlatlar o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy ta’sirlarni tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, mavzu ilmiy izlanishlar uchun hali ham keng imkoniyatlarga ega ekanini ko‘rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Me’yoriy huquqiy hujjatlar 1.1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida: 06.02.2019, O‘RQ-518-son. – Toshkent, 2019. II. Rahbariy adabiyotlar 2.1. Мирзиёев Ш . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга кўтарамиз . – Т .: Ўзбекистон , 2017 III. Ilmiy adabiyotlar va monografiyalar 3.1. Babinger F. Mehmed Fathchi and His Time . – Princeton University Press, 1978. – 549 p. 3.2. Dimmock M. The New Turks: Early Modern England, Islam, and the Ottoman Dramatisation – Ashgate, 2005. – 243 p. 3.3. Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 564. 3.4. Hattendorf J.B. Naval Policy and Strategy in the Mediterranean: Past, Present, and Future – Routledge, 2013. – 480 p. 3.5. Nuriddinov E.Z. Jahon tarixi. 1-qism: Qadimgi va o‘rta asrlar davri . – Toshkent, 2013 – B. 460 3.6. Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Farg‘ona: 2023. – 179 b. 3.7. Taylor A.J.P. The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 – Oxford: Oxford University Press, 1954. 3.8. История дипломатии. Том 1. – Москва: Огиз-Соцэкгиз, 1940. 3.9. Холлиев А. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи (маърузалар тўплами). – Тошкент, 2014. IV. Jurnal va gazeta maqolalar 4.1. Zeynep ÇOLAK. Ottoman Reforms Before and During the Tanzimat // Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. – 2024. – Т . 24, № 2. – С . 417–437. V. Dissertatsiya va avtoreferatlar 5.1. Şeker C.T. Trade and Diplomacy in the Ottoman – Venetian Relations during the 16th Century : Master’s thesis. – Fatih University, Institute of Social Sciences, 2011 – P. 151. VI. Internet saytlari 6.1. https://en.wikipedia.org/wiki/Bailo_of_Constantinople 6.2. https://eu-opensci.org/index.php/politics/article/view/8128 6.3. https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes 6.4. https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Preveza 6.5. https://en.wikipedia.org/wiki/Franco-Ottoman_alliance 6.6. https://www.britannica.com/event/Crimean-War 6.7. https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun 6.8. https://en.wikipedia.org/wiki/Nizam-i_Cedid

Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar)

Купить