Uyg‘onish davrida fan Yevropada fan rivojining yangi bosqichi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Uyg‘onish davrida fan Yevropada fan rivojining yangi bosqichi

Купить

8- Mavzu: Uyg’onish davrida fan: Yevropada fan rivojining yangi bosqichi .
REJA:
1. Uyg’onish davri va uning њ ziga xos tomonlari.
2. Uyg’onish davrida tarix fan, adabiyot, san’at, haykaltaroshlik rassomlik va
me’morchilik.
3. Uyg’onish davrida tarix va geografiya fanlaridagi kashfiyotlar.
4. Buyuk geografik kashfiyotlarning iqtisodiy oqibatlari.
Darsning o’quv va tarbiyaviy maqsadi : Talabalarda Fan va texnika fanining
tadqiqot obyekti, predmet va vazifalari borasida tushuncha berish, shuningdek turli
davlatlarda tadqiqotchilar tomonidan Uyg’onish davri tarixi faniga berilgan
ma’lumotlarni talabalarga tushuntirib berish.
Dars o’tish vositalari: doska, plakat, mavzu yuzasidan manba va adabiyotlar,
tarixiy ma’lumotlar, mavzu yuzasidan testlar, izohli lug’atlar
Tayanch iboralar.
Uyg’onish davri tushunchasi, gumanizm, antik qadriyatlar, jaholat asri,
kapitalistik munosabatlarning vujudga kelishi, dastlabki manufakturalar, burjua
sinfning tug’ilishi, fan va texnika rivoji, ziyolilar guruhi, adabiyot: Aligyeri,
F.Rable, U.Shekspir, M. Servantes, J.Bakochcho xaykaltaroshlik va rassomlik:
Leonardo, Mikelanjelo, Rafael, geogarfik kashfiyotlar: Vikinglar, B.Diash,
X.Kolumb, A.Vespuchchi, V.Gamma, F.Magellan, F.Dreyk, kashf etilgan
mamlakatlar xalqlari madaniyati, taqdiri, fan yutuqlari.
XVI-XVII asrlar fan tarixida muhim davr b њ lib, bu davrda hozirgi zamon
fani vujudga keldi. Uning asoschilari orasida buyuk olimlardan Galileo Galiley va
Issak Nyutonlar ham turar edi.
Uyg’onish davrida, asosan XI-XVI asrlarda eski G’arbiy va Markaziy
Yevropa madaniyatining њ rta asrlar k њ rinishining њ rniga yangi њ ziga xos
shakllarga ega b њ lgan madaniyat, ya’ni insonparvarlik (gumanizm), antik
qadriyatlarga qiziqishning uyg’onishi (shu yerdan bu davrning nomlanishi kelib
chiqqan), sxolastikaning inkor qilinishi, odamning imkoniyatlariga, aqliga ishonish
kabilar vujudga keldi.
Uyg’onish davri – bu feodal tuzum ichida kapitalistik munosabatlarning
vujudga kelishi davri b њ lib, bu davrda haykaltaroshlik, arxitektura, adabiyot,
rassomlik њ ziga xos tezlik va yuksaklik bilan rivojlandi.
Uyg’onish davri, odamlar ongidagi њ zgarishlar hamma mamlakatlardan
oldin Italiyada boshlandi. Italiyada madaniyatning yuksalishi yangi sinfning ya’ni
burjuaziyaning vujudga kelishi bilan bog’liq edi. Chunki Italiyaning boy
shaharlarida XIV asrlarda dastlabki manufakturalar paydo b њ ldi, burjua sinfi

tug’ila boshladi. Burjuaziya њ zining dastlabki hukumronligi davridanoq fan va
texnikaning rivojlanishidan manfaatdor edi. Feodallardan farqli њ laroq burjaziya
tolonchilik urushlari va boshqa yerlarni bosib olish evaziga emas, balki savdo-sotiq
va manufakturalar orqali boylik orttirishga intilardi. Manufakturalar bir-birlari
bilan raqobatlashib, yangi mexanizmlar va asboblarni ishga solar, aniq hisoblar
asosida qisqa muddatda qal’alar, portlar, kanallar qurdilar. Bu esa њ z navbatida
њ qimishli kishilarga b њ lgan talab oshishiga olib keldi. Buxgalterlar, yuristlar,
o’qituvchilar, injenerlar va shifokorlar ko’proq kerak bo’la boshladi. Me’morlar
dang’illama uylar qurib, rassomlar surat chizib va haykaltoroshlar haykal yasab,
boylarning uylarini bezar edilar. Shunday qilib shaharlarda – aqliy mehnat bilan
shug’ullanuvchi alohida kishilar guruhi ya’ni ziyolilar paydo bo’ldi.
Bu davrga kelib olimlarni inson va uning kuchi, qobiliyati, tabiat hodisalari
va ularning sabablarini kuzatish, bilib olish va hokazolar qiziqtira boshladi.
Natijada shu davrlarda Yevropada dastlabki muzeylar, botanika va zoologiya
bog’lari va boshqa bir qator ilmiy yo’nalishlar paydo bo’ldi.
Gumanistlar (gumanus-lotincha – insoniy) feodal tartiblarni qoralab,
odamlarni tabaqalarga bo’lishga qarshi chiqsalarda, ammo mavjud tuzumni
butunlay rad qilmaydilar, uni tuzatishni xayol qiladilar.
Ko’pgina gumanist yozuvchilar cherkovga, papalarning ochkuzligiga qarshi
chiqsalarda, ammo dindan aloqani uzmadilar. Ularning ba’zilari dinni «avom»
xalqni itoatda tutish vositasi deb hisoblardilar. Gumanistlarning cherkov qoralagan
va unitilayozgan qadimgi Yunoniston va Rim madaniyatiga bo’lgan qiziqishining
uyg’onishi yangi madaniy davrning «Uyg’onish davri» deb atalishiga olib keldi.
Ular Qadimgi davr bilan Uyg’onish davrigacha bo’lgan oraliqni «jaholat asri» deb,
unga «O’rta asrlar» deb nom quydilar. O’zlari yashagan zamonni esa «Yangi
zamon» deb atadilar.
Shunday qilib ilm-fanning monastirlar va universitetlar doirasidan
tashqariga, ya’ni savodli kishilar doirasiga kengroq yoyilishi «Uyg’onish davri»
fani va madaniyatida g’oyat buyuk burilish bo’ldi.
XIII-VIV asrlardayoq «Uyg’onish davri» namoyondalaridan biri mashhur
italyan shoiri, italiya adabiy tilining tuzilishiga katta hissa qo’shgan Dante Aligyeri
(1265-1321) yashagan va ijod qilgan edi. Uning mashhur uch qismdan iborat
(Ilohiy komediya) «Bojestvennaya komediya» nomli poemasida jannat va
do’zaxga sayohat qilinadi. Dante o’rta asrning oxirgi va yangi zamonning birinchi
shoirlaridan hisoblanadi, shuningdek, Dante falsafa va siyosat bilan ham
shug’ullangan.
Uyg’onish davrining yana bir mashhur satirik yozuvchisi Fransua Rable
(1494-1553) hisoblanadi. Uning besh tomli «Gargantyuya va Pantagryuel» romani
uyg’onish davri madaniyatining ensiklopedik yodgorligi hisoblanadi. F.Rable o’z

asarida feodal urushlarni, qirol hukumatini, dvoryanlarni, sud amaldorlarini tanqid
qildi va feodal davlat qonunlarini fosh qildi. Romanda Papa va uning sadoqatli
qullari yashagan «Papemaniya» oroli tasvirlanib, cherkov, papa va katoliklar bilan
protestantlar o’rtasiga kurash masxara qilinadi.
Uilyam Shekspir (1564-1616) mashhur ingliz dramaturgi. Uning
tragediyalar, komediyalar va drammalardan iborat 37 ta mashhur asarlari butun
dunyo teatrlari sahnalarini zabt etdi. Shekspir o’zining «Gamlet», «Otello», «Qirol
Lir», «Romeo va Julyetta» va boshqa tragediyalarida insonning ulug’ligini, u
barcha olamning ko’rki – ekanligini xitob qiladi. Shekspir feodal tuzumining
yovuzligini tanqid qilib, uning hatto inson his-tuyg’ulari, muhabbatiga ham
aralashayotganini o’z asarlarida yoritib beradi.
Buyuk ispan gumanist yozuvchisi Migel de Servantes Saavedrani(1597-
1616) butun dunyoga mashhur qilgan uning «Don Kixot» romanidir. Servantesning
bu asarida xo’rlanganlar va mazlumlarning himoya qilish, yovuzlik va
adolatsizlikka qarshi kurash jarayoni tasvirlanadi.
Shuningdek, Petrarka, Bakochcho, Ariosto, Erazm Rotterdamskiy va
boshqalarning asarlarida ham Uyg’onish davrining g’oyalari aks ettirildi.
Uyg’onish davrida tasviriy san’at, rassomlik, haykaltaroshlik, me’morchilik
yuksak darajada rivojlanib, o’tgan o’rta asrlar san’atidan o’zining realiyligi,
hayotiyligi va insoniyligi bilan farq qilardi. Florensiya shahri – butun Italiyaning
madaniy markazi bo’lib, bu yerda Uyg’onish davri arxitekturasi vujudga kelgan edi
va keyinchalik bu yangi tendensiya butun Italiya bo’ylab so’ngra boshqa
mamlakatlarga ham yoyilgan edi.
Florensiyalik Leonarda da Vinchi (1452-1519) Italiyadagi Uyg’onish
davrining eng buyuk arboblaridan biri edi. U rassom, haykaltorosh, me’mor,
injener-ixtirochi, muzikachi va shoir bo’lsada, ammo rassomlik uning asosiy san’at
turi hisoblanardi. Bu yerda u ayniqsa katta yutuqlarga erishdi. Buning isboti
bo’lgan uning qalamiga mansub 1483-1494 yillarda ishlangan «Madonna v
skalax», «Taynaya vecherya» (1495-1497), taxminan 1503 yilda ishlangan Mona
Liza (yoki Jokonda) kabi asarlari butun dunyoga mashhur. Leonarda genial rassom
bo’libgina qolmay, balki san’at nazariyasi bilan ham shug’ullangan. Uning
o’limidan so’ng «Traktat o jivopisi» (rassomlik haqida traktat) nomli asari chop
etildi. Bu asar Leonardoning shogirdi Melsi tomonidan u qoldirgan qo’lyozmalar
va chizmalar asosida yaratildi.
Leonardo da Vinchining ilmiy va injenerlik qiziqishlari doirasi juda keng
edi. U matematika, mexanika, fizika va astronomiya, qisman optika, gidravlika va
geologiya, botanika odam va hayvonlar anatomiyasi va fiziologiyasi bilan
shug’ullangan. Leonardo injenerlik sohasida katta faoliyat ko’rsatib, uning chizma
daftarlarida tokarlik va to’qimachilik dastgohlarining ham, ip yigirish charxi va

(metalni ishlovchi stanok) pechat qiluvchi mashinani ham, yer kovlagich mashina,
yuk ko’tarkich asboblar va daraxtni qayta ishlovchi stanoklarni ham chertyoj va
rasmlarini ko’rish mumkin. Leonardo uchuvchi apparatlarni konstruksiya qildi,
gelikopter va parashyut, vertolyot, suv osti kemasi va akvalangchilar kiyimlari
loyihasini tuzgan. Leonardo ilmiy kuzatishlar natijasida «Donishmandlik – tajriba
mahsuli» - degan falsafiy qarashni ilgari suradi. Leonardo mustaqil fikrli kishi
bo’lgani uchun butun umr sarsongarchilikda yurib, Fransiyada vafot etadi.
Uyg’onish davri insoniyatga yana bir qancha buyuk va ajoyib arboblarni
yetkazib berdi. Bulardan biri italiyalik haykaltorosh, rassom, me’mor, harbiy
injener, va shoir Mikelandjelo Buonarroti (1475-1564) edi. Uning mashhur
«Dovud» haykali marmartoshdan yasalgan bo’lib, uning balandligi 5,5 metr edi.
Mikelandjelo Rimdagi avliyo Pyotr soborini qurishda qatnashadi. U soborning juda
katta gumbazi loyihasini tuzadi.
Uyg’onish davrining yana bir arbobi italiyalik rassom va arxitektor Rafael
Santi (1483-1520) edi. U dastlab Florensiyada yashab ijod qildi. So’ngra Rimga
taklif qilinib, avliyo Pyotr soborini qurishga rahbarlik qildi. Rafaelning eng
mashhur rasmlaridan biri bu «Sikstin madonnasidir».
Shuningdek, italiyalik rassomlar Tisian Vechellio (1477-1576); Veroneze
Paolo (1528-1588); Tintoretto Yakopo (1518-1594); Gollandiyalik rassomlar: Yan
Van Eyk (1390-1441); Van der Veyden Rogir (1400-1464); Vreygel Piter (1525-
1568); Rembrand van Reyn (1606-1669); Flamandiyalik rassom va haykaltorosh
Pauel Rubens Peter (1577-1640); nemis rassomi Dyurer Albrext (1471-1528);
Fransuz rassomlari: Fuke Jan (tax. 1420-1480); Haykaltorosh Gujan Jan (tax.
1510-1568); Klue Fransua (tax. 1505-1527) va boshqalar Uyg’onish davrining
yetuk namoyandalari hisoblanadi. Shunday qilib, Uyg’onish davrining buyuk
san’atkorlari hozir ham kishilarni qoyil qoldirayotgan nodir asarlar yaratdilar.
Biz yuqorida aytganimizdek, kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlarining
rivojlanishi o’z navbatida fan taraqqiyotiga ham turtki berdi. Masalan, tarix va
geografiya fanlari sohasida nihoyatda katta yutuqlarga erishildi. 982 yilda
islandiyalik (Viking) dengizchi Eyrik Raudi Grenlandiyani kafsh etdi va uning
sohillarida o’z manzilgohlarini qurdi. Uning o’g’li Leyf Eyrikson (Baxtli) 1001
yilda taxminan Shimoliy Amerika qirg’oqlariga (40 0
s.sh.) va hozirgi Filadelfiya
rayonlariga bordi.
XV asrda yevropaliklar oltin qidirib topish uchun uzoq mamlakatlarga ilmiy
safarlar uyushtira boshladilar. XV asr oxirlariga qadar yevropaliklar jahonning
faqat uch qit’asini Yevropa, Osiyo va Afrikani bilardilar. Aslida skandinaviyalik
dengizchilar (Eyrik Raudi va Leyf Eyrikson) X asr oxiri va XI asr boshlarida
Grenlandiyani kashf etib, u yerdan Shimoliy Amerikagacha borgan bo’lsalarda,

Yevropaning boshqa mamlakatlari bundan bexabar edi. Keyinroq bu kashfiyotni
hatto Skandinaviyalik dengizchilarning o’zlari ham unitib yuborgan edilar.
Dastlab Hindiston va Xitoy bilan bo’lgan savdoni arablar o’z qo’llariga
kiritib olgandilar. So’ngra Turklar 1453 yilda Konstantinopolni bosib olgach,
yevropaliklarning Sharq bilan savdosi yanada qiyinlashdi. Turklar istilosi
Yevropadan Osiyoga boriladigan yangi yo’llarni qidirib topishni tezlashtirdi.
Portugallarning Bartolomeo Diash boshchiligidagi ekspedisiyasi (1487-1488
y.) Afrikaning janubiy chekkasi yonidan aylanib o’tib, Hind okeaniga chiqadi.
Yo’l mashaqqatidan charchagan matroslar safarni davom ettirishdan bosh
tortadilar. Afrikaning janubidagi burunni ular «Yaxshi umid burni» deb atadilar.
Hindistonga g’arb tomondan suzib borishga uringan birinchi dengiz
sayyohatchisi italiyalik Xristofor Kolumb (1452-1506) edi. U Italiyaning Genuya
shahrida to’quvchi oilasida tug’iladi. 1485 yil Kolumb Ispaniyaning Kastiliya
shahriga ko’chib boradi. Yerning shar shaklida ekanligini bilgan Kolumb
Yevropada Hindistonga eng qisqa yo’lni ochish uchun odatdagidek sharqqa emas,
balki g’arbga suzilsa bas deb hisoblardi.
Nihoyat 8 yildan so’ng Ispan qiroli bunday dengiz ekspedisiyasiga ruxsat
beradi. Kolumb Atlantika okeani bo’ylab g’arbga 4 marotaba dengiz ekspedisiyasi
uyushtiradi.
1. Birinchi ekspedisiya 1482 yil 3 avgustda Ispaniyadagi Kartaxen shahri
yaqinidagi Palos qo’ltig’idan safarga jo’nab ketdi. Ikki oydan ortiqroq (70
kun) davom etgan suzishdan so’ng Kolumb Markaziy Amerika sohillariga
yetdi. Birinchi ekspedisiya davrida Kolumb Amerika materigigacha
borolmadi. Uning ekspedisiyasi San-Salvador orolini, so’ngra Bagam
arxipelagidagi Kuba va Gaiti orollarini kashf etdi. 12 oktyabr 1492 yil San-
Salvador orolining ochilishi kuni va uning sohiliga ekspedisiya a’zolarining
tushishi – Amerika kashf qilinishining rasmiy sanasi hisoblanadi.
2. Ikkinchi ekspedisiya 1493-1496 yillarda amalga oshirilib, uning tarkibida 17
ta kema va 1,5 ming kishi bor edi. Bu ekspedisiya ham Amerika materikiga
qadam qo’ya olmadi. Bu safar Dominik va Gvadelupa orollari, Kichik Antil
arxipelagining bir qator orollari, Xardenes-de-la arxipelagi Puerto Riko,
Yamayka, Pinos kabi orollar kashf etildi. Kolumb Gaiti orolining ichki
qismiga bosqinchilik yurishlari qildi va 11 iyun 1496 yil Ispaniyaga qaytdi.
3. Uchinchi ekspedisiya (1498-1500) 6 kemadan iborat bo’lib, bu safar Janubiy
Amerika sohillarigacha ya’ni Orinoko daryosi deltasi rayoniga (hozirgi
Venesuela) qadam qo’yildi. Shuningdek, Trinidad va Margarita orollari kashf
qilindi.
4. Kolumbning 4-chi va oxirgi ekspedisiyasi 1502-1504 yillarda bo’lib, unda 4ta
kema qatnashdi. Kolumb hali ham Hindistonga bo’lgan g’arbiy yo’lni izlardi.

Bu safar Markaziy Amerika qirg’oqlarigacha hozirgi Ganduras, Nikarauga,
Kosta-Rika va Panama territoriyalariga borildi. Martinika oroli kashf qilindi.
Kolumb yangi qit’a kashf etganligini umrining oxirigacha ham bilmagan edi.
U bu yerlarni Hindiston, aholisini esa hindular deb atadi. Shu sabab Amerika tub
aholisini «indeyes»lar deb atash rasm bo’lib qolgan.
Kolumb kashfiyotlari bu yangi yerlarda ispan koloniyalarining vujudga
kelishiga olib keldi. Mahalliy tub aholi dahshatli ravishda qirila boshlandi.
Kolumb kashf qilgan yerlarning yangi qit’a ekanligini Florensiyalik
dengizchi Amerigo Vespuchchi (tax. 1451-1512) isbot qildi. Amerigo birinchi
bo’lib bu yerlarni yangi kontinent ekanligi haqidagi fikrlarni aytdi va uni «Yangi
Dunyo» deb atadi. 1507 yil Lotoringiyalik kartograf Valdzemyuller bu yangi
kontinentni Amerigo Vespuchchi nomi bilan «Amerika» deb atadi. Bu nom tan
olinib, keyinchalik Shimoliy Amerikaga ham tarqaldi.
Portugaliyalik dengizchi Vasko da Gama (1469-1524) birinchi bo’lib
Yevropadan Janubiy Osiyo mamlakatlariga dengiz yo’lini ochdi. 1497 yilda Vasko
da Gama boshliq 4 ta kemadan iborat ekspedisiya Lissabondan Hindiston tomonga
yo’lga otlanadi. Yaxshi umid burunidan o’tib, ekspedesiya kemalari Somalining
Molindi portida to’xtashadi. Bu yerda Vasko da Gama Hind okeanini yaxshi
biladigan arab dengizchisi Ahmad ibn Majidni bortga oladi va u dengizchilarni
Janubiy Hindiston qirg’oqlarida joylashgan Kalikutta shahriga olib boradi.
Shunday qilib, 1498 yil may oyida Vasko da Gama hind rojasi qabulida bo’ladi va
matroslarga sohildan murch, dolchin va boshqa ziravorlar sotib olishni buyuradi.
Ikki yillik safardan so’ng 1439 yilda Lissabonga qaytgan ekspedisiya
matroslarining yarmidan ko’pi halok bo’ladi. Shunga qaramay safarga sarf qilingan
mablag’ga qaraganda 60 marta ortiq foyda olinadi.
Vaskoda Gamaning Hindistonga qilgan ikkinchi ekspedisiyasida 20 ta
kema safarga otlandi. Kalikut shahridan shimolroqda hind qirg’oqlarida
portugallarning tayanch bazalari tashkil etiladi. Kalikut shahri bosib olinib, talon-
taroj qilinadi. Bu xizmatlari uchun Vasko da Gama 1524 yilda Hindistonning vise-
qiroli qilib tayinlanadi.
Yerning shar shaklida ekanligini uzil-kesil isbotlab bergan dunyo aylana
birinchi ilmiy sayohatni portugaliyalik va ispaniyalik dengizchi Fernando
Magellan (taxminan 1480-1521 yillar) amaga oshirdi.
Beshta kemadan iborat Magellan ekspedisiyasi 1519 yilda Ispaniya
janubidagi Sanlukar-de-Barrameda portidan safarga otlandi va g’arb tomonda
Janubiy Amerika qirg’oqlari bo’ylab suzib 1520 yilda La-Plata qo’ltig’iga yetib
bordi (bu qo’ltiqda Buenos-Ayres joylashgan). U yerdan kemalar Janubiy
Amerikaning sharqiy sohillari bo’ylab janubga tamon suzishdi va sayohatchilar

sohil bo’ylab uzoq vaqt suzish davomida o’zlariga notanish ulkan kenglikni
(obshirnoye plato) ko’rishdi va uni Patagoniya deb atashdi.
Sayohatchilar Atlantika okeanining janubiy qismida Janubiy Amerika
qirg’og’idagi San-Xulian buxtasida qishlab so’ngra yana janubga endi 4 ta kemada
otlanishdi. Ekspedisiya muhim geografik kashfiyotni amalga oshirdi, ya’ni Janubiy
Amerika materigining janubiy uchi va Olovli Yer arxipelagining o’rtasidan
o’tuvchi hamda ikki okeanni (Anlantika va Buyuk yoki Tinch) tutashtiruvchi
kanalni topishdi. Keyinchalik bu bo’g’oz Magellan bo’g’ozi deb ataldi.
Ekspedisiya kemalari shu kanal orqali endi uchta kemada yangi okeanga
chiqishdi. Magellan ekspedisiyasi yana bir muhim geografik kashfiyotni amalga
oshirdi, ya’ni Osiyo va Amerika qit’asi o’rtasida Yer yuzidagi eng katta okean
mavjudligini ko’rsatdi. To’rt oylik dengiz safari vaqtida ob-havo yaxshi edi,
shuning uchun dengizchilar bu okeanni Tinch okeani deb atadilar. Ammo oziq-
ovqat va chuchuk suv deyarli tugaganligi dengizchilarni juda qiyin ahvolga solib
qo’yadi. Ko’pgina matroslar singa kasalligi bilan bilan kasallanib o’ladilar.
Nihoyat ekspedisiya Filippin orollariga borib yetdi. Bu yerda Magellan mahalliy
aholi bilan b њ lgan jangda halok b њ ldi. Dunyo aylana sayyohatda 5 kemadan faqat
1 tagina kemaning Vatanga qaytishi bilan yakunlandi. «Viktoriya» nomli bu
kemaning kapitani Elkano edi. U Magelan vafotidan keyin ekspedisiyaning
boshqardi. «Viktoriya» Hind okeanidan њ tib, Yaxshi umid burnini aylanib њ tadi
va shunday qilib Sanlukar-de Barrameda portiga qaytib keladi. Shunday qilib
Magellan ekspedisiyasining 965 kishilik komandasi b њ lgan beshta kemasida faqat
bittasigina 18 ta kasal dengizchi bilan њ z vataniga qaytib keladi.
Magellan ekspedisiyasi muhim geografik kashfiyotlardan tashqari Yerning
shar shaklida ekanligini isbotlaydi, shu bilan birga Yer yuzasining katta qismi
okean va dengiz suvlari bilan qoplanganligini va u yagona dunyo okeanini tashkil
etishini ham isbotladi
Biroq fan yuzasidan ijobiy hisoblangan bunday geografik kashfiyotlarning
portugallar va ispanlar kashf qilgan mamlakatlar xalqlari taqdiridagi salbiy
tomonlarini ham biz bilib q њ yishimiz zarur. Chunki kashfiyotchilar ortidan bu
mamlkatlarga osongina boylik ortirish maqsadida ming – minglab istelochilar bora
boshladi. Ular b њ ysundirilgan mamlakatlarni talab boylik ortirishardi. Yangi
kashf etilgan mamlkatlar sohiliga birinchi b њ lib soldat, savdogar va pop qadam
q њ yardi. Istelochilar xaqida «ular q њ llarida but va dillarida oltinga hirs bilan
borardi» deb gapirishar edi.
Portugaliya qiroli tomonidan Hind okeaniga ketma – ket yuborilgan harbiy
kemalar yordamida arablarning Hind okeanidagi ustunligiga barham berildi va endi
portugallar Hindistonga boriladigan dengiz savdo y њ lini њ z nazorati ostiga
oldilar. Ular arab va hind kemalarini talar va dengizga ch њ ktirib yuborar, asirlarni

qul qilib sotar edi. Ularning ruxsatisiz birorta kema Hind okeanida suzolmas edi.
Portugallar ziravorga boy њ lkalarni izlab Zond va Molukka orollariga bordilar,
s њ ngra yanada sharqroqqa suzib Xitoy va Yaponiya sohillarigacha yetdilar.
Sharq zirovorlarini Yevropa bozorlariga olib kelib sotishdan juda k њ p foyda
olayotgan portugallar zirovor narxi uning k њ pligidan bozorda tushib ketmasligi
uchun bir yilda besh-olti kema yuk olib kelishardi, xolos. Agar xosil dalada m њ l
b њ lsa, ortiqchasini yoqib tashlashardi.
Ispaniya hukumati ham Amerikadan oltin topish uchun u yerga ilmiy
ekspedisiyalarini yuboraverdi. Masalan, 1519 yilda Kortes boshliq 400 kishilik
harbiy otryad asteklar yurti Meksikani, Pisarro boshliq 200 kishilik yana bir
qurollangan otryad inklar mamlakati Peruni vahshiylarcha bosib oldilar va
mahalliy axolini ayovsiz ravishda њ ldirdilar.
Tenochtitlan va Kusko podsholiklarining oltin xazinalarini q њ lga kiritgan
istilochilar њ ljani taqsimlashda oltin va kumushdan yasalgan yuksak san’at
asarlarini eritib yombi qildilar va њ z yurtlariga tashib ketdilar. Shu tariqa fan
uchun њ ta muhim b њ lgan Amerika halqlarining qadimgi madaniyati vahshiyona
suratda y њ q qilindi. Hatto, XVI asr њ rtalarida Kuba va Karib dengizidagi ayrim
orollarining tub aholisi bitta q њ ymay qirib tashlangan.
Shunday qilib, buyuk geografik kashfiyotlar natijasida savdo y њ llari Њ rta yer
dengizi orqali њ tadigan qit’alararo savdo y њ llari ya’ni jahon savdosi vujudga
keldi. Bu jarayon Yevropa davlatlarida savdo-sotiq va tovar ishlab chiqarishning
њ sishiga yordam bersada, biroq Amerika, Osiyo va Afrika halqlari uchun kulfatlar
olib keldi.
Endi yana XV-XVI asrdagi muhim geografik kashfiyotlarning va
tadqiqotlarning fan taraqqiyotidagi yutuqlariga qaytamiz. Xristofor Kolumb,
Vasko da Gama va Fernando Magellan sayohatlaridan keyin ham dengizchilar
okean uzra har tomonga suzib yurishni davom ettirdilar. Shu tariqa XVII asr
boshlarida yana bir yangi qit’a – Avstraliya kashf qilindi. Ingliz qaroqchisi Frensis
Dreyk Magellandan keyin ikkinchi b њ lib dunyo aylana sayohatni amalga oshirdi.
Rus ovchilari Shimoliy Osiyoning inson oyog’i yetmagan joylarini kashf etdilar va
Tinch okeani sohillariga chiqdilar. Natijada geografiya fani sohasida nihoyatda
katta yutuqlarga erishdilar.

Mavzu bo’yicha savollar:
1. Uyg’onish davri va uning o’ziga xos tomonlarini gapirib bering.
2. Uyg’onish davrida tarix fan, adabiyot, san’at, haykaltaroshlik rassomlik va
me’morchilikning rivojlanishi sabablari nimada?
3. Uyg’onish davrida tarix va geografiya fanlaridagi kashfiyotlar rivojlanishini
tahlil qilib bering.

4. Buyuk geografik kashfiyotlarning iqtisodiy oqibatlari nimada?

Uyg‘onish davrida fan Yevropada fan rivojining yangi bosqichi

Купить