«Uz Test» Davlat unitar korxonasi amaliyot hisoboti - Метрология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Август 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Метрология

«Uz Test» Davlat unitar korxonasi amaliyot hisoboti

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI ISLOM KARIMOV NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI ELEKTRONIKA VA AVTOMATIKA FAKULTETI AMALIYOT HISOBOTI METROLOGIYA, TEXNIK JIXATDAN TARTIBGA SOLISH, STANDARTLASHTIRISH VA SERTIFIKATLASHTIRISH" KAFEDRASI MALAKAVIY AMALIYOT HISOBOTI TOSHKENT

MUNDARIJA: I Kirish 1. O’lchash turlari, usullari va elektr o’lchash vositalari. 2. O’lchash vositalarining xatoliklari. 3. O’zg а rm а s v а o’zg а ruvch а n t о k z а njirl а rd а t о k v а kuchl а nish o’lch а sh 4. Voltmetr, vattmetr, ampermetr va ommetr. 5. Amiloyot davridagi laboratoriya stendlari bilan tanishish va ular haqida ma’lumotga ega bo’lish. III Xulosa IV Foydalanilgan adabiyotlar

KIRISH «Uz Test» Davlat unitar korxonasi. O’tgan asrning 30-yillarida Turkiston Respublikasi ichki savdoni tartibga solish Qo’mitasi qoshida o’lchovlar va tarozilar byurosi, 1924 yilda Standartlar va o’lchov vositalari ustidan davlat nazorati laboratoriyasi tashkil etilgan edi. Shu yilniig o’zida O’rta Osiyo o’lchov va tarozilari Palatasi tashkil qilindi va u aynan O’rta Osiyo respublikalarida metrologik xizmatlar asoschisi bo’ldi. Hozirgi kunda “UzTest” DUK metrologik xizmati ko’p tarmoqli, texnik jihatdan to’la jihozlangan, zamonaviy me’yoriy va metodik xujjatlar bilan ta’minlangan Respublika sinov va sertifikatlashnirish markazi, Uz Test, Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti, 16 ta xududiy markazlar va 148 ta yuridik shaxslar metrologik xizmat

avgustdagi 373-sonli «O’zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish DUK ning tuzilishini va faoliyatini tashkil» Respublika Metrologiya xizmatlari ko’rsatish markazi Metrologiya xizmatlari ko’rsatish markaziga o’zgartirilgan. Metrologiya institutiga quyidagi vazifalar yuklatilgan: • metrologiya sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, biriktirilgan hududlarda va o’lchash turlari bo’yicha o’lchashlar birliligi va ishonchliligini ta’minlash; • yuqori aniqlikdagi chiquvchi va namunaviy o’lchash vositalarini saqlash va tegishli darajada saqlab turish; • davlat metrologiya xizmatini rivojlantirish; • mavjud yuqori aniqlikdagi o’lchash vositalari va usullarini takomillashtirish, yangilarini yaratish, o’lchash, nazorat • va sinash vositalarini standartlashtirish; •

O’zbekiston SSR Xalq komissarlari kengashi qoshida Standartlashtirish qo’mitasi tashkil qilindi va 1931 yilda O’lchov va tarozilar Palatasi bilan birlashtirildi. Urushdan keyingi yillarda har bir viloyat markazida, ular ishini O’zbekiston SSR Vazirlar kengashi qoshidagi O’lchov va o’lchash asboblari ishi bo’yicha vakolatli qo’mita boshqargan Davlat nazorat laboratoriyalari (DNL) tashkil qilindi. 1966 yilda DNL standart va o’lchash texnikasi ustidan davlat nazorat laboratoriyasiga o’zgartirildi. Toshkent shahrida O’zbekiston respublikasi standart va o’lchash texnikasi ustidan davlat nazorat laboratoriyasi (O’zRDNL) tashkil qilindi. 1979 yilda O’zRDNL O’zbekiston standartlashtirish va metrologiya markaziga o’zgartirildi (O’zSMM). 1992 yilda O’zSMM O’zbekiston respublikasi Vazirlar Mahkamasi

nazardan o’lchash natijasi qanday olinishiga qarab, o’lchash quyidagi turlarga bo’linadi: 1.bevosita; 2.bilvosita; 3.majmuiy; 4.birgalikda; Bevosita o’lchash – o’lchanayotgan kattalikning aniq qiymatini tajriba natijasidan bevosita topish. Masalan, elektr tokini ampermetrda o’lchash. X=Y1 , bu yerda: X - o’lchanadigan kattalik, Y - tajriba natijasi. Bilvosita o’lchash – bevosita o’lchangan kattaliklar bilan o’lchanayotgan kattalik orasida bo’lgan ma’lum bog’lanish asosida kattalikning qiymatini topish. Masalan, o’zgarmas tok zanjirida quvvat o’lchash P=U∙I bu yerda Y1,Y2,...,Yn - bevosita o’lchashlar natijasi. Majmuiy o’lchash – bir necha nomdosh kattaliklarning birikmasini bir vaqtda bevosita o’lchashdan kelib chiqqan tenglamalar tizimini yechib, izlanayotgan qiymatlarni topish. Masalan,

Birgalikda o’lchash – turli nomli ikki va undan ortiq kattaliklar orasidagi munosabatni topish uchun bir vaqtda o’tkaziladigan o’lchashlar. Masalan, rezistorning 20oC dagi qiymatini turli temperaturalarda o’lchab topish. Rt=R0(1+ α t2) Mutloq o’lchash – bir yoki bir necha asosiy kattaliklarni bevosita o’lchanishini va (yoki) fizikaviy doimiylikning qiymatlarini qo’llash asosida o’tkaziladigan o’lchash. Nisbiy o’lchash – kattalik bilan birlik o’rnida olingan nomdosh kattalikning nisbatini yoki asos qilib olingan kattalikka nisbatan nomdosh kattalikning o’zgarishini o’lchash. O’lchash usuli deganda, o’lchash qonun – qoidalari va o’lchash vositalaridan foydalanib, kattalikni uning birligi bilan solishtirish usullari tushuniladi. Bevosita baholash usuli – bevosita o’lchash asbobining kuzatish

O’lchov bilan taqqoslash (solishtirish) usuli – o’lchanayotgan kattalikni o’lchov orqali yaratilgan kattalik bilan taqqoslash usuli bo’lib, bir nechta turlari mavjud: Nolga keltirish usuli – bunda kattalikning taqqoslash asbobiga ta’siri natijasini nolga keltirish lozim bo’ladi. Masalan, qarshilikni to’la muvozanatlanadigan ko’prik yordamida o’lchash. Differensial (ayirmali) o’lchash usuli – o’lchov bilan taqqoslash usulining bir turi hisoblanib, o’lchanayotgan kattalikning va o’lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini (farqini) o’lchash asbobiga ta’sir qilish usuli. Masalan, vol’tmetr yordamida ikki kuchlanish orasidagi farqni o’lchash, bunda kuchlanishlarning biri juda yuqori aniqlikda ma’lum, ikkinchisi esa izlanayotgan kattalik hisoblanadi. Δ U = U0- Ux , bundan Ux = U0 - Δ U O’

o’tkaziladigan o’lchash. Masalan, kalibr yordamida val diametrini o’lchash, yoki uzunlikni shtangensirkul bilan o’lchash. Bundan tashqari o’lchanadigan kattalikning vaqt bo’yicha o’zgarish jarayoniga qarab o’lchash quyidagicha turlanadi. O’lchash jarayonida vaqt bo’yicha o’zgaradigan kattalikni o’lchash – statik (bunga, kattalikning turg’un, ta’sir etuvchi, amplituda qiymatlarini o’lchash misol bo’ladi), vaqt bo’yicha o’zgaradigan qiymatlarni o’lchash esa – dinamik o’lchash deyiladi (masalan, tok yoki kuchlanishlarni oniy qiymatlarini o’lchash). Dinamik o’lchshlarda agar o’lchash vositasi o’lchanadigan kattalikning uzluksiz o’zgarishini qayd qila olsa, bunda uni uzluksiz o’lchash deyiladi. Diskret o’lchash usuli. Diskret o’lchash usuli – shundayki, bunda vaqt bo’yicha o’zgaruvchi kattalikn

O’lchanadigan kattalikning uzluksiz qiymatlari muayyan tartiblar asosida kvantlash darajalarining qiymatlari bilan almashtiriladi. Kodlashtirish esa muayyan ketma – ketlikda ifodalangan sonli qiymatlarni tavsiya etishdan iborat. Uzluksiz o’zgaruvchan kattalikning diskret usuli asosida uzuq diskret qiymatlariga, kodlarga o’zgartirilishi asosan uch xil usulda amalga oshiriladi: a) ketma-ket hisob usuli; b) taqqoslash (solishtirish) usuli; v)sanoq usuli. Elektr o’lchash vositalari – deganda elektr, magnit, noelektrik kattaliklarni, elektr zanjir parametrlarini o’lchashda qo’llaniladigan qurulmalar majmuasiga aytiladi. Elektr o’lchash vositalari ularni bajaradigan funksiyasiga qarab quyidagi guruhlarga bo’linadi: o’lchovlar, etalonlar, o’lchash o’zgartkichlari, o’lchash asboblari, o’lchash qur

Standart namunalar va namunaviy moddalar ham o’lchovlar turkumiga kiritilgan. Standart namuna – modda va materiallarning xossalarini va xususiyatlarini tavsiflovchi kattaliklarni hosil qilish uchun xizmat qiladigan o’lchov sanaladi. Masalan, g’adir – budrlikning namunalari, namlikning standart namunalari. Namunaviy modda – esa, muayyan tayyorlash sharoitiga hosil bo’ladigan va aniq xossalarga ega bo’lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metal” va h.k. Kattalik birligini qayta tiklash va saqlash uchun mo’ljallangan o’ta yuqori (metrologik) aniqlikdagi maxsus o’lchash vositalari etalon deb ataladi va birlik o’lchamini uzatishda metrologik zanjirning oliy zvenosi hisoblanadi. Etalon (o’lchashlar shkalasi yoki birligi etaloni) – kattalikning o’lchamini qiyoslash sxemasi bo’yicha quyi

o’zgartkichi deyiladi . Undan keyingi joylashgan o’lchash o’lchash o’zgartkichlariga esa oraliq o’zgartkichlar nomi beriladi. O’lchash o’zgartkichlarining keng tarqalgan turlariga masshtabli va parametrik o’lchash o’zgartkichlari kiradi. Birlamcha o’lchash o’zgartkichlari, ko’pincha datchik deb yuritiladi. Uning bevosita o’lchanayotgan kattalik ta’siridagi qismi sezuvchan (chuvstvit е l’niy) element deyiladi. Masalan, termoelektrik termometrda – termojuftlik, monometrik termometrda, termoballon ana shunday elementlardir. Bazida datchik bitta yoki bir nechta o’lchash o’zgartkichlarining konstruktiv yig’ilmasidan iborat bo’ladi. O’lchanadigan kattalikning xarakteriga qarab, o’lchash o’zgartgichlari quyidagi turlarga bo’linadi: 1. Elektr kattaliklarni yana elektr kattaliklarga o’zgartiruvchi

qo’zg’aluvchan qismini harakatlanishiga, yani burchakli yoki chiziqli surilishiga (mexanik energiyaga) o’zgartiriladi. Telemexanika va teleo’lchash tizimlarida (masofadan o’lchashlar va boshqarishda) me’yorlovchi o’lchash o’zgartkichlari keng qo’llaniladi. Bu o’zgartkichlarda har – xil elektr (kuchlanish, chastota, quvvat) va noelektrik (bosim, harorat va boshqalar) kattaliklar unifikatsiyalangan (umumlashtirilgan) elektr signaliga (odatda o’zgarmas tok signaliga) o’zgartiriladi. Bunga “Sapfir” turidagi bosim o’zgartkichi misol bo’la oladi. O’lchash o’zgartkichlarining chiqishidagi o’lchash informatsiyasining signali kuzatuvchining ko’rishi (kuzatishi) uchun moslanmagan bo’lganligi sababli, bu o’zgartkichlar alohida (mustaqil) o’lchash vositasi sifatida ishlatilmaydi. O’lchash o’zgartkichl

O’lchanadigan kattalikni uni o’lchovi bilan avtomatik yoki operator ishtirokida solishtirish natijadisa olinadigan o’lchash asboblari solishtirish asboblari deyiladi. Boshqacha aytganda, bu asboblarda o’lchanadigan kattalik bevosita uning o’lchovi bilan yoki o’lchov sifatida qabul qilingan aniq qiymati bilan o’zaro solishtiriladi. Solishtirish asboblarida chiqish kattaligi Y teskari bog’lanish zanjiridagi maxsus o’zgartkich yordamida (O’t е sk) o’lchanadigan kattalik X bilan bir turdagi Xk ga o’zgartiriladi va keyin X va Xk kattaliklar asbobning kirishida solishtiriladi (ayriladi). Solishtirish asboblarining strukturali sxemasi (berk zanjirli bo’ladi) quyidagi rasmda ko’rsatilgan. Teskari bog’lanish zanjirining mavjudligi asbobning aniqligini ko’tarishi mumkin, lekin ko’pincha uning tezkor

Analogli asboblar yuqori tezkorlikka ega, bundan tashqari asbobning ko’rsatishi bo’yicha o’lchanadigan kattalikning o’zgarishi (raqamliga qaraganda) psixologik jihatdan oson qabul qilinadi (kuzatiladi). Lekin, analogli (asosan strelkali) asboblarning aniqligi uning shkalasi bo’yicha kuzatish xatoligi bilan cheklanadi (xatolik odatda 0.05-1% dan kichik bo’lmaydi). Raqamli asboblar. Raqamli o’lchash asbobi deb, o’lchash borasida uzluksiz o’lchanadigan kattalikning natijasi raqamli qayd etish qurilmasida yoki raqamlarni yozib boruvchi qurilmada diskret tarzda o’zgartirilib, indikasiyalanadigan asboblarga aytiladi. Raqamli asboblar, diskret o’lchash usuliga asoslangan bo’lib, asbobning ko’rsatishi raqam ko’rinishida bo’ladi, shu sababli ularning ko’rsatuvlari osongina qayd qilinadi, ularni EHM

eng issiq iqlim (tropik) sharoitida foydalanishga mo’ljallab tayyorlangan. Elektr o’lchash asboblari mexanik ta’sirlarga bardoshligiga qarab chidamli, mustahkam asboblarga bo’linadi. Mexanik ta’sirlar (silkinish, tebranish yoki zarbali silkinish) ning salbiy oqibatlarga bardosh berib, so’ngra (ularning ta’siridan keyin), maromida ishlash xususiyatini saqlab qolgan asboblar chidamli elektr o’lchash asboblari jumlasiga kiradi. Silkinish, tebranish sharoitida maromida ishlash imkoniyatini saqlagan asboblar silkinish yoki tebranishga mustahkam elektr o’lchash asboblari deb ataladi. O’lchash qurilmalari – bir joyda joylashgan ham funksional, ham konstruktiv bog’langan o’lchash vositalarining (o’lchovlar, o’lchash o’zgartgichlari, o’lchash asboblar) va yordamchi vositalar yig’ilmasidan iborat bo

- o’lchash vositasi va ob’yektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura yoki bosimning o’zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va x.k) dan kelib chiquvchi sabablar; - o’lchash o’byektining xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar; operatorning malakasi va shu kabilar. O’lchash xatoliklarini kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda eng avvalo o’lchash natijasiga salmoqli ta’sir etuvchilarni aniqlash lozim bo’ladi. O’lchash xatoliklari ifodalanishiga qarab quyidagi turlarga bo’linadi: Absolyut xatolik. Bu xatolik kattalik qanday birliklarda ifodalanayotgan bo’lsa, shu birlikda tavsiflanadi. Masalan, 0,2 V; 1,5 μm va h.k. Mutlaq quyidagicha aniqlanadi: bu yerda, Ax -o’lchash natijasi; Ach -kattalikning chinakam qiymati; Ao - kattalikning haqiqiy qiymati; Abs

Statik xatolik – vaqt mobaynida kattalikning o’zgarishiga bog’liq bo’lmagan xatolikdir. O’lchash vositalarining statik xatoligi shu vosita bilan o’zgarmas kattalikni o’lchashda hosil bo’ladi. Dinamik xatoliklar – o’lchanayotgan kattalikning vaqt mobaynida o’zgarishiga bog’liq bo’lgan xatoliklar sanaladi. Dinamik xatoliklarning vujudga kelishi o’lchash vositalarining o’lchash zanjiridagi tarkibiy elementlarning inertsiyasi tufayli deb izohlanadi. Bunday o’lchash zanjiridagi o’zgarishlar oniy tarzda emas, balki muayyan vaqt davomida amalga oshirilishi asosiy sabab bo’ladi. Kelib chiqish sababi (sharoiti)ga qarab: asosiy va qo’shimcha xatoliklarga bo’linadi. Normal (graduirovka) sharoitda ishlatiladigan asboblarda hosil bo’ladigan xatolik asosiy xatolik deyiladi. Normal sharoit deganda temper

Muntazam xatolik deb, umumiy xatolikning takroriy o’lchashlar mobaynida muayyan qonuniyat asosida hosil bo’ladigan, saqlanadigan yoki o’zgaradigan tashkil etuvchisiga aytiladi. Muntazam xatolikni, uni keltirib chiqaruvchi sababi, o’lchash jarayonida kelib chiqish xarakteri bo’yicha, hamda o’zgarish xarakteriga qarab turlash qabul qilingan. Muntazam xatoliklarning kelib chiqish sabablarini tahlil va tekshiruv asosida aniqlash va qisman yoki butkul bartaraf etish mumkin bo’ladi. Tasodifiy xatolik – biror fizikaviy kattalikni takror o’lchanganda hosil bo’ladigan, o’zgaruvchan, y’ani ma’lum qonuniyatga bo’ysunmagan xolda kelib chiqadigan xatolikdir. Bu xatolik ayni paytda nima sababdan kelib chiqqanligi noaniqligicha qoladi, shuning uchun ham uni yo’qotish mumkin emas. Haqiqatda o’lchash natij

Qo’pol xatolik asosan operator (kuzatuvchi) ning xatosi bilan yoki uning asbob ko’rsatishini noto’g’ri kuzatib yozib olishdan, hamda o’lchashni o’tkazish sharotini keskin o’zgarishidan kelib chiqadi: Qo’pol xatolikni ko’pincha o’lchash natijalarini qayta ishlashda hisobga olinmaydi. O’lchash vositalarining absolyut xatoligi o’lchanadigan kattalikning o’zgarishiga bog’liq, shuning uchun ham absolyut xatolik ifodasi ikki tashkil etuvchidan iborat deb qaraladi. Masalan: absolyut xatolikning qiymati quyidagicha ifodalanadi: Xatolikning birinchi tashkil etuvchisi o’lchanadigan kattalikning qiymatiga bog’liq bo’lmaydi va u additiv xatolik deyiladi. Ikkinchi tashkil etuvchisi esa o’lchanadigan kattalikning qiymatiga (o’zgarishiga) bog’liq bo’lib, multiplikativ xatolik deb ataladi. 1.3 O’zg а rm а

Ifоdаdаgi α vа t lаrni o’lchаmsiz kооrdinаtаlаr bilаn аlmаshtirib vа bа’zi o’zgаrtirishlаr kiritsаk, u hоldа tеnglаmа quyidаgi ko’rinishgа kеlаdi: uning x а r а kt е ristik t е ngl а m а si es а x ² + 2β x + 1 = 0 g а t е ng bo ’ lib , ildizl а ri bo’lаdi. А g а r 1. β<1 – u h о ld а t е ngl а m а ildizl а ri m а vxum v а h а r xil bo ’ l а di , bund а m е x а nizm qo ’ zg ’а luvch а n qismi t е br а nm а h а r а k а td а bo ’ l а di . 2. β>1 – hаrаkаt аpеriоdik vа 3. β =1 – hаrаkаt kritik yoki chеkkа аpеriоdik hоlаtidа bo’lаdi. El е ktr о m е x а nik а sb о bl а rining ish prinsipl а ri m а gnit о el е ktrik tizimi d а gi а sb о bl а rning ish prinsipi qo’zg’ а luvch а n r а mk а d а n o’t а dig а n t о k bil а n d о imiy m а gnit m а yd о nining o’z а r о t а ’sirl а shuvig а а s о sl а

r а mk а ning o’r а ml а r s о ni; I – r а mk а d а n o’t а dig а n t о k. Qo’zg’ а luvch а n r а mk а а yl а ntiruvchi m о m е nt t а ’sirid а o’q а tr о fid а а yl а ng а nid а spir а l prujin а bur а lib а ks t а ’sir etuvchi m о m е nt h о sil qil а di. M α = - W α . M а gnit о el е ktrik tizimd а gi а sb о bl а rining turg’un burilish h о l а ti yoki shk а l а t е ngl а m а si yoki α = SI g а t е ng bo’l а di. El е ktr о m а gnit o’lch а sh а sb о bl а ri. Ul а rning ish prinsipi qo’zg’ а lm а s g’ а lt а kd а n o’t а dig а n t о k h о sil qilg а n m а gnit m а yd о nini qo’zg’ а luvch а n o’z а kk а t а ’sirig а а s о sl а n а di. А yl а ntiruvchi m о m е nt quyid а gich а if о d а l а n а di; bu if о d а d а gi I - qo’zg’ а lm а s g’ а lt а kd а n o’t а dig а n t о k, L - g’ а lt а

bund а n: Bu if о d а el е ktr о din а mik o’lch а sh а sb о bl а rining shk а l а t е ngl а m а si d е b а t а l а di. Tоklаr o’zgаruvchаn bo’lsа quyidаgigа egа bo’lаmiz. bu y е rd а : φ - I1 v а I2 t о kl а r о r а sid а gi f а z а siljish burch а gi, I1 v а I2 l а r es а o’zg а ruvch а n t о kl а rning eff е ktiv qiym а ti. El е ktr о din а mik а sb о bl а rining shk а l а si n о t е kis x а r а kt е rg а eg а bo’l а di. Ul а r а s о s а n quvv а tni o’lch а sh uchun v а ttm е tr sif а tid а , l о g о m е trik prinsipid а yas а lg а nid а es а f а z о m е tr, ch а st о t о m е r sif а tid а ishl а til а di. El е ktr о st а tik o’lch а sh а sb о bl а ri – qo’zg’ а lm а s v а qo’zg’ а luvch а n (pl а stink а ) o’tk а zgichl а rd а n ib о r а t bo’lib, ul а rd а а yl а ntiruvchi m о m е n

k е sib o’tishi n а tij а sid а induksiyal а ng а n uyurm а t о kl а rni o’z а r о t а ’sirid а n h о sil bo’l а di v а quyid а gich а if о d а l а n а di: bu y е rd а : c – pr о p о rsi о n а llik k о effitsi е nti; ƒ - о qiml а rning o’zg а rish ch а st о t а si; Φ 1 va Φ 2 l а r o’zg а ruvch а n m а gnit о qiml а r; φ – Φ 1 va Φ 2 о qiml а r о r а sid а gi f а z а f а rqi. Yuq о rid а k е ltirilg а n if о d а ikki v а ko’p о qimli induksi о n m е x а nizml а ri uchun umumiy а yl а ntiruvchi m о m е nt if о d а si his о bl а n а di. Induksi о n o’lch а sh m е x а nizml а ri а s о s а n quvv а t o’lch а shd а - v а ttm е tr, el е ktr en е rgiyasini his о bl а shd а his о bl а gich sif а tid а ishl а til а di. 1.4 Voltmetr, vattmetr, ampermetr va ommetrlarning tuzilishi va ishlash prinsipi

ham shunday tuzilgan. Yuqorida koʻrsatilgan sxemalarda asosan zamonaviy yarimoʻtkazgichli elementlar (diodlar, tranzistorlar va turli integral mikrosxemalar) ishlatiladi. Raqamli voltmetrlarning turli xillari, masalan, F 219, F229, V7-38 rusumlilari kundalik turmushda va i.ch.da ishlatiladi. Ommetr (om va ...metr) — elektr qarshiligini oʻlchaydigan asbob. Ishi oʻzgarmas kuchlanishli tok manbaida oʻlchanadigan qarshilik orqali oʻtadigan tok kuchini oʻlchashga asoslangan. Oʻlchanadigan qarshilik diapazoniga qarab, megaommetrlar, teraommetrlar, mikroommetrlarga; magnitoelektrik oʻlchagichli, magnitoelektrik logometrli, elektron ommetrlarga boʻlinadi. Kattaligi 100 Om dan bir necha MOm gacha qarshiliklarni oʻlchash uchun ommetr oʻlchanadigan qarshilikka ketma-ket ulanadi. Katta qarshiliklar me

induksion, issiqlik, termoelektrik, to’g’rilagichli tizimdagi ampermetrlarga bo’linadi. Vattmetr (vatt va... metr) — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr zanjiri quvvatini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. Elektrodinamik, ferrodinamik, induksion, elektrostatik va issiqpik Vattmetr lari bor. Ishi ikki magnit maydonining oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Aniq oʻlchaydigan elektrodinamik Vattmetr (rayem) qoʻzgʻalmas gʻaltak 1, qoʻzgʻaluvchan gʻaltak 2, prujinalar 3 va havo tinchlantirgichi 4 dan iborat. Qoʻzgʻalmas gʻaltak yoʻgʻon mis simdan kam oʻramli qilib yasaladi; u elektr zanjirga ketma-ket ulanadi. Bu gʻaltak Vattmetr ning tok chulgʻami deb ataladi. Qoʻzgʻaluvchan gʻaltak ingichka simdan koʻp oʻramli qilib yasaladi va elektr zanjiriga parallel ulanadi. Bu gʻaltak Vattmetr ning kuchlanish c

Ushbu sxemada sodir bo’layotgan jarayonlar elektromagnit qonunlariga bo’ysunadi. Shu sxema Voltmetr, ampermetr, vattmetr, ommetr va boshqa o’lchash vositalarida qollanadi va anolog o’lchash vositalari bir kattalik shkalasi boshqasi kattalik uchun gradurovkalanib foydalaniladi. 1.5 Amiloyot davridagi laboratoriya stendlari bilan tanishish va ular haqida ma’lumotga ega bo’lish. Keyingi kunlarda o’lchash vositalari tashqi ko’rinishi, vazifasi qo’lanilish doiralarini o’gandim. Ushbu rasmdagi o’lchash vositasi qarshilik g’altagi bo’lib, uning qiymatiga qarab 0.01Ω, 0.1Ω, 1Ω, 10Ω, 100Ω, 1000Ω, 10000Ω, 100000Ω tulariga bo’linadi. O’lchash vositasining ikki turi havoli va moyli sanoatda, ishlab chiqarish korxonalarida, laboratoriyalarida qo’llaniladi.

Bu rasmda ikki o’lchash vositasi diqqatimizni tortadi. Birinchisi, qarshiliklar magazini, ikkinchisi megaommetrdir. Qarshiliklar magazini o’zida 10.000Ω dan 90.000.000Ω gacha saqlaydi. Megaommetrning vazifasi bir necha million om elektr qarshiliklarni o’chashga mo’ljallangan. Bu tajribada qarshilik magazini yordamida megaommetrga qarshilik berilib o’lchash jarayonidagi xatoligi hisoblanadi va belgilangan xatolikdan past bo’lsa yaroqli hisoblanadi. Bu tajribada qarshilik g’altagi megaommetr qatnashmoqda. Qarshilik g’altagiga megaommetr ulangan holatda megaommetr natijasi va qarshilik g’altagi miqdori solishtirilib, xatolik aniqlanadi va normadagi xatoligiga qarab yaroqli yaroqsiz ekanligi aniqlanadi. Bu megaommetr mega va kilo qiymatlarida juda kichik xatolik bilan o’lchadi va yaroqli deb t

Bu tajribada kilovoltmetr qiyoslandi. 220v kuchlanishli tok yuqoridagi rasmdagi qurilma yordamida bir necha o’n ming volt kuchlanishga aylantiriladi va kilovoltmetrga uzatiladi. Uzatilgan tok kilovoltmetrga borib qandaydir qiymatni ko’rsatadi va uning xatoligi aniqlanadi. O’lchash vositalari yuqori kuchlanishga mo’ljallangan kabellar orqali o’tkaziladi. Bu tajribada xavfsizlik qoidalari juda muhim hisoblanadi. Men shu qoidaga binoan ma’lum masofani saqlagan holatda kuzatdim. Bu tajribada ishlatilgan vositalarning hammasi korpus yerga ulanadi( заземления)

bu xavfsizlikni taminlaydi yaniki qoldiq tokni odamga urishini oldini oladi.

Xulosa. Xulosa qilib aytganda men ushbu ikki 70 kunlik muddatlik amaliyot davrida har bir daqiqadan oqilana foydalangan holatda o’qish davridagi nazariy biliblarimizni amaliyotda qo’llanilishini laboratoriya tajribalari orqali guvohi bo’ldim. Amaliyot davrida elektr o’lchash vositalari bilan yaqindan tanishdim. Datlabki kunlarda elektr o’lchash vositalari texnik parametrlarini o’lchash vositasidan qanday bilish mumkinligini o’rgandim. Masalan, o’lchash vositasi tipi, ishlab chiqarilagan tartib raqami, aniqlik klassi, o’lchash chegarisi va xk. Oʼlchov vositalari va sinov uskunalarni metrologik taʼminlashnishi uchun xujjatida yozib oʼtilgan talablar asosida texnik koʼriklar olib borilar ekan. Xar yili uskunalar davlat qiyoslovidan oʼtkazilib borilar ekan. Oʼzbekiston Milliy Metrologiya tomon

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Ismatullaev P.R. va boshkalar «Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish». Darslik, Toshkent, Uzbekiston. 2001 y. 2. Ismatullaev P.R., Qodirova Sh.A., G’oziev G’.A. “Elektr o’lchash asboblarini ta`mirlash va rostlash”. 1-qismi. “Elektr o’lchashlar va o’lchash asboblari”. Kasb- hunar kollejlari uchun o’quv qo’llanma. Sharq nashriyoti, Toshkent, 2007. 3. Ismatullaev P.R., P.M.Matyakubova G’.G’.Boboev. “O’lchash vositalarini qiyoslash va kalibrlash” fanidan kurs ishini bajarish bo’yicha metodik ko’rsatmalar. Toshkent 2012, ToshDTU 4. http//www.Standart.uz 5. http//www.uznim.uz

Купить