Uzluksiz talimda osmirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	797.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Uzluksiz talimda osmirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlar

Купить

5210200 Psixologiya ta lim yo nalishi bo yicha bakalavr “ ” ’ ‘ ‘
darajasini olish uchun
“ Uzluksiz ta limda o smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy
’ ‘
psixologik xususiyatlari ” mavzusida yozgan

_____ ____________ 20
“ ” 25 yil
1

Mundarija
Kirish 2- 6
I BOB O smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy’
psixologik xususiyatlari va ularning nazariy tahlili
1.1 Ijodiy qobiliyat-jaxon psixologlari tadqiqot muammosi
sifatida. 7 -1 6
1.2 O smirlik yoshining itimoiy psixologik xususiyatlari
‘
. 1 7 -2 1
1.3 Komil inson muammosining sharq mutafakkirlari
qarashlarida ifodalanishi 2 2 - 28
II BOB O smirlarni intellektual ijodiy rivojlantirishda
‘
qobiliyat va iste dodning psixologik xususiyatlari
’
2.1 O smirlarning intelektual ijodiy saloxiyatini
‘
rivojlanishida qobiliyat va istedodning o rni.
‘ 29 - 39
2.2 Intelektual ijodiy salohiyatni rivojlantirishning psixologik
mexanizmlari. 40 - 47
III-BOB O smirlarn
‘ ing ijodkorlik qobiliyatlarini baholash ning
psixologik usullari
3.1 O smirlar
‘ ning ijodkorlik qobiliyatlarini baholash usullari
va mezonlari hamda ularga zamonaviy yondashuv . 48 - 59
3.2 O smirlar ijodiy qobiliyatlarini tadqiq etish va olingan
‘
natijalarni qayta ishlash va umumlashtirish. 59 -6 5
Xulosa 66
Tavsiyalar 68
Foydalan il gan adabiyotlar. 69- 7 0
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi:
Istiqlolga erishgan O zbekistonning ijtimoiy-‘
iqtisodiy taraqqiyotida xalqimizning hayoti, davlatimizning siyosiy faoliyatida
tub o zgarishlar amalga oshirilmoqda. Mustaqillik bois, xalqimiz o zining
‘ ‘
buyuk kelajagini yaratmoqda. Uni yaratishda ulug ajdodlarimiz buyuk
‘ –
pedagog faylasuflar, din arboblari, mutasavvif donishmandlar, ulug
– ‘
allomalarning ta limotlarini o rganish sari yo l ochildi. Asrlar mobaynida
’ ‘ ‘
xalqimiz saqlab kelayotgan milliy, umuminsoniy qadriyatlarni ilmiy tadqiq qilib
rivojlantirishga yangi imkoniyatlar yaratildi.
Davlat taraqqiyoti va jamiyat ravnaqi ko p jihatdan uning intellektual
‘
potensiali bilan belgilanadi. Chunki, ilmiy potensiali yuqori darajada rivojlangan
mamlakat barcha sohalarda doimo ilg or bo ladi.
‘ ‘ O zbekiston ‘
respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta kidlaginidek, Vatanimiz kelajagi
’
islohatlarning taqdiri va ularning natijalari, xalqimizning bilim darajasi davr
talabiga va tarraqqiyotiga qanchalik mosligiga, qanday mutaxassislar yetkazib
berib, o rnimizni egallashlariga bog liqdir. Shuning uchun mamlakatimiz
‘ ‘
rahbariyati ta lim tizimini tubdan isloh qilishga katta e tibor qaratayapti.
’ ’
Shunga ko ra, yuqori malakali kadrlar tayyorlash davlat siyosati darajasiga
‘
ko tarilmoqda.
‘
Yuqori malakali mutaxassis kadrlarni tayyorlashga erishish uchun ta lim
’
jarayonini tashkil qilish va boshqarishning o ziga xos talablari mavjud:
‘
Birinchidan, o quvchi-talabalarning kasbiy bilimlarni o zlashtirish
‘ ‘
darajasi davlat tarmoq ta lim standartlari talablariga mosligini ta minlash.
’ ’
Ikkinchidan, o quvchi-talabalarning mustaqil ijodiy faolligini davlat
‘
ta lim standartlarida belgilangan bilim, ko nikma va malakalari doirasini
’ ‘
to liq qamrab olishga erishish.
‘
Shuningdek, davlat ta lim standartlarida belgilangan bilim, ko nikma va
’ ‘
malakalari doirasidan tashqari fundamental va axborot texnalogiyalariga doir
bilimlarni o zlashtirish va ilmiy tadqiqotlar olib borish ko nikmalariga ega
‘ ‘
bo lish bilan yuqori malakali mutaxassis kadrlarni tayyorlash shartlari
‘
hisoblanadi. Uzluksiz ta limning faoliyat ko rsatish tamoyillaridan biri,
’ ‘
3

ta limning ustuvorligi uning rivojlanishining birinchi darajali ahamiyatga ega’ –
ekanligi, bilim, ta lim va yuksak intellektning nufuzidir.
’
K a drlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va
“
ma naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog liq bo lgan uzluksiz
’ ‘ ‘
ta lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxs- fuqaroni shakllantirishni
’
nazarda tutadi. Shu tarzda fuqaroning eng asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan
biri bilim olish, ijodiy qobiliyatni namoyon etish, intellektual jihatdan rivojlanish,
kasbi bo yicha mehnat qilish huquqi ruyobga chiqariladi.
‘
O zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov
‘
ta kidlaganidek, ma naviy-ma rifiy isloxotlar davlat siyosatining asosi va
’ ’ ’
ustuvor yo nalishlaridan biridir. Milliy qadriyatlarni, urf-odatlarni, tarixiy,
‘
madaniy, ma rifiy merosni tiklash ulug mutafakkirlarimizning ta limotlarini
’ ‘ ’
o rganish, pedagogik ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish, shu asosda tug ilgan
‘ ‘
fikr va mulohazalarni yosh avlod ongiga singdirish, yurtimizda ta lim-tarbiya
’
ishlarini to g ri yo lga qo yish uchun dunyoviy ta lim yutuqlarini baholash
‘ ‘ ‘ ‘ ’
bilan birga ma naviyat olamining muqaddas kitobi va risolalari, tasavvuf
’
namoyandalari asarlaridan keng foydalanish lozim (Karimov I.A. Biz
kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. T.7. T.: O zbekiston. 1999. -349-
‘ ‘ – ‘
354 b.)
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi: O smirlar ijodiy qobiliyatini
’
rivojlantirishning ijtimoiy psixologik xususiyatlarini amaliy tajribalar asosida
o rganish.
‘
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari
1. Iqtidorli o quvchi-yoshlarni izlash mexanizmi, psixologik-pedagogik,
‘
tashkiliy uslubiy asoslarini yaratish borasidagi kamchiliklarni aniqlash.
–
2. Intellektual ijodiy salohiyatni oshirishda tarbiya jarayonining
xususiyatlarini o rganish.
‘
3. Yoshlarning mustaqil faoliyat turlarini o rganish.
‘
4. Yoshlarning ma naviy intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish
’
manbalarini yaratish.
4

5. Yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini oshirish usullarini ishlab
chiqish.
Bitiruv malakaviy ishning predmeti. O smirlar ijodiy qobiliyatini‘
rivojlantirishning nazariy va amaliy tahlillari asosida tadqiq etish.
Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti. Qashqadaryo viloyati, Shaxrisabz
shahri 10- umumiy o rta ta lim maktabining 8-9 sinf o quvchilari
‘ ’ ‘
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy farazi . Agar: O smirlar ijodiy
‘
qobiliyatini rivojlantirish uchun ijtimoiy ta sirlar bilan o z ustida ishlashning
’ ‘
zamonaviy usullardan foydalanilib bola imkoniyatlarini oshirish uchun shart
sharoitlar yaratilsa , ularning ijodiy faolligi yaqqol ko rinishi mumkin.
‘
Har bir o smir shaxsining individual psixologik xususiyatidan kelib chiqib
‘
ta lim jarayoni takomillashtirilsa, ularning ijodiy qobiliyatlarining cho qqisi
’ ‘
bo lgan iste dodni rivojlantirish mumkin.
‘ ’
Ijtimoiy shart sharoitlarning mavjudligi, ota onalarning o qituvchilar bilan
‘
hamkorligi asosida biz o smirlarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va
‘
intelektual saloxiyatini oshirishda samaraliroq natijalarga erisha olish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asosi.
Barkamol-ijodkor shaxsni shakllantirishning metodologiyasi bu kadrlar
tayyorlash milliy modeli asosiy tushuncha va tamoyillarini talqin qilish, ularni
amaliyotga tadbiq qilish jarayonlarini ilmiy o rganish, o zgartirish uslublari
‘ ‘
majmuasi, degan ta rif paydo bo ladi. Bu bilan metodologiya tushunchasiga
’ ‘
xos bo lib kelgan nazariylik amaliylik bilan bog lanadi. Shuningdek,
‘ ‘ s harq
mutafakkirlarining shaxsini shakllantirish haqidagi falsafiy talimotlari, axloqiy
’
qarashlari, umuminsoniy va milliy qadriyatlar, pedagogika va psixologiya
sohasidagi ilgor tajribalar, Ozbekiston Respublikasi
‘ ‘ Prezidenti
Sh.Mirziyoyevning asarlari va shu asosida yaratilgan asarlari metodologik asos
boldi. Bundan tashqari tarbiya psixologiyasi muammosi yechimida ijtimoiy
‘
muhitni ahamiyatiga bagishlangan (bu orinda ijtimoiy institutlar kozda tutiladi)
‘ ‘ ‘
qarorlari, farmon va farmoyishlar, meyoriy
’ h ujjatlar ham ilmiy tadqiqot ishiga
asosiy manbaa bolib xizmat qildi.
‘
5

Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi.
Intellektual ijodiy salohiyatni rivojlantirish ishlarini tartibga
solish; yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi
psixologik-pedagogik tashkiliy uslubiy asoslarini yaratish.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati
Tarbiya psixologiyasi yechimida ijtimoiy institutlar faoliyatida yoshlarda
zaruriy xulq-atvor va odatni shakllantirish ilmiy- pedagogik muammo sifatida
asoslandi, ijtimoiy muhit, ijtimoiy institut tushunchalari izohlandi, ularning
rivojlanish tarixi o rganildi, rivojlanish darajalarini belgilovchi mezonlar‘
aniqlandi va omillari ilmiy jihatdan bir tizimga keltirildi. Tadqiqot natijalari
asosida, yoshlarda ijodiy qobiliyat va intelektual salohiyatni shakllantirish
yuzasidan ilmiy- psixologik va metodik tavsiyalar o smirlarning psixik
‘
rivojlanishidagi ijtimoiy ta sirlarning ta lim tarbiyaviy samaradorligini oshirish
’ ’
imkonini beradi. Tadqiqot ishida ilgari surilgan fikr- mulohazalar ular o rtasida
‘
ta lim-tarbiyaviy ishlarda dasturul amal bo lib, yoshlar faoliyati mexanizmini
’ ‘
ishlab chiqishda muhim qo llanma sifatida xizmat qiladi.
‘
Ushbu tadqiqot natijasi va xulosalardan tuman, viloyat, shahar miqyosida
ijtimoiy institutlar faoliyati dasturlarini tuzishda foydalanish, tavsiyalarimizdan
esa Respublikaning shahar va tumanlarida, mahalla, korxona hamda oliy va
o rta maxsus o quv yurtlarida yoshlar bilan olib boriladigan ish jarayoniga
‘ ‘
tadbiq qilishda o zining samarali natijalarini berishi mumkin.
‘
Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi . Kirish, 3 bob, 7 band,
umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
6

I BOB. O smirlar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik’
xususiyatlari va ularning nazariy tahlili
1.1. Ijodiy qobiliyat-jahon psixologlari tadqiqot muammosi sifatida
Ijodiy qobiliyatlar muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma lum
’
darajada tadqiq qilingan muammolardan biridir. Bu muammo yuzasidan
qadimdan to shu kunga qadar izlanishlar olib borganlar. Insonning
imkoniyatlarini o rganishga sharq mutafakkirlari (Farobiy, Beruniy, Abu Ali
‘
ibn Sino),, Rossiya psixologlari (B.M.Teplov, B.G.Ananev, N.V.Kuzmina,
S.L.Rubinshteyn, A.G.Kovalev, V.N.Myasishev), G arb olimlari (A.Bine,
‘
T.Simon, F.Galton, V.Shtern, U.Ollport, K.Rodjers) kabilar katta hissa
qo shganlar. Ushbu muammo ustida Uzbekiston psixolog olimlari (E.G oziey,
‘ ‘
R.Gaynutdinov, M.G.Davletshin, B.R.Kodirov, V.A.Tokareva va boshqalar) ham
izlanish olib borganlar.
Endi zamonaviy psixologiyada ijodiy qobiliyatlarning o rganish
‘
usullarini ko rib chiqamiz. Psixologik adabiyotlarda maxsus qolbiliyatlarni
‘
rivojlantirishga doir ko plab tajribaviy ishlar qilingan. Ularga xos bir necha
‘
ishlarda to xtaymiz.
‘
B.M.Teplovning fikricha, musqaviylikning asosiy namayon qilib turadigan
narsa musiqani xis qilish, shuningdek musiqani emotsional xis qila olishlik
musqaviy qobiliyatning asosiy mazmunidir.
B.M.Teplov musiqaviylikni tizimini ko rib chiqadi va quyidagilarni
‘
kiritadi: musiqani eshitish xususiyati, musiqa ritmi va musiqiy xotira.Matematik
qobiliyatlar ustida V.A.Krutetskiy ishlagan. Jumladan u M a t ematik qobiliyatlar
“
psixologiyasi monografiyasida matematik qobiliyatlar va ularning tizimini keng
”
yoritib bergan.U idrok, tafakkur, xotira-xayolning individual xususiyatlarini
aniqlab, ularni matematik faoliyatda namoyon bo lishini (matematik
‘
7

o zlashtirishda) tadqiq qilgan. Matematik materialni o zlashtirishda idrokning‘ ‘
ahamiyatini aniqlagan V.A.Krutetskiy qobiliyatli o quvchilarda o ziga xos
‘ ‘
materialni i c h ki analitik sintetik tahlil qilish, qayta ishlash xususiyati,
“ ” –
j o yida masalani tizimini idrok etib, uni asosiy munosabatlarini ochadilar deb
“ ”
hisoblaydi. Matematikaga alohida iste dodi bo lgan o quvchilar o ziga xos
’ ‘ ‘ ‘
m a t ematik aql bilan harakterlanadilar ular borliqning mantiqiy va
“ ” –
matematik mazmunini topa oladilar, ulardagi mantiqiy va matematik kategoriyani
aniqlaydilar, ko pincha xodislarni matematik munosabatlar nuqtai nazariyasi
‘ –
orqali qabul qiladilar.Tasviriy san atga xos qobiliyatlarni V.I.Kirpenko
’
o rgangan. Uning Tasviriy faoliyat qobiliyatlari psixologiyasi kitobida
‘ “ ”
tasviriy qobiliyatning psixologik tahlili berilgan. Tasviriy faoliyatda idrokning
xususiyatlarini o rganish jarayonida V.I.Kirpenko tasviriy san atda qobiliyat
‘ ’
xodisalarni yaxlit va sintetik ko rinishda idrok etishda namayon bo lib, u badiiy
‘ ‘
asosiy mazmuni ekanligi haqidagi xulosaga keladi. Tasviriy faoliyatdagi
qobiliyatlardan biri proporsiyalarga baho berishdir. Yana bir tasviriy
qobiliyatlarning harakterli tomoni ranglar munosabatini baholay olish va
perspektiv qisqartirishlarga baho berishdir. Perspektiv qisqartirishlarga baho
berish - tasviriy san atning asosiy vazifalaridan biridir va uni to g ri hal
’ ‘ ‘
qilinishi tasviriy san atdagi qobiliyatlarning asosiy ko rinishidir. Badiiy
’ ‘
ijodiyot jarayonida ko rish tasavvurlari muhim ahamiyatga ega. Biror bir
‘
materialni olib uni anglanilgan va maqsadga yo naltirilgan ijod orqali badiiy
‘
obraz yuzaga keladi va predmetning o ziga xos xususiyatlari namoyon
‘
bo ladi.A.G.Kovalev tasviriy faoliyatda asosiy tayanch sifatida - qo llar
’ ‘
chaqqonligi deb hisoblaydi. Bundan tashqari ijodiy qobiliyatlarning namoyon
bo lishida insonning emotsional kayfiyati muhim ahamiyatga
‘
egadir.Tashkilotchilik qobiliyatlarni uzoq vaqt L.I.Umanskiy o rgangan
‘ 13
.
Muallif tashkilotchilik qobiliyatlarining tizimini yaratadi. Uning fikricha
8

tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo lgan kishilar quyidagi xususiyatlarga ega‘
bo lishi kerak:
‘
a) shaxsning yo nalganligi:
‘
b) uning tayyorgarligi:
v) umumiy xususiyatlar (kirishimlilik, rivojlanishning umumiy darajasi,
amaliy aql, kuzatuvchanlik, faollik, tashabbuskorlik, qat iylik, tashkilotchilik,
’
o z-o zini boshqara olishi).
‘ ‘
g) maxsus xususiyatlar tashkilotchlik hissi, psixologik kashfiyotchilik,
psixologik takt: emotsional-irodaviy ta sir etish, talabchanlik,
’
tanqidiylik, tashkilotchilik faoliyatiga moillik):
d)shaxsiy individual xususiyatlar.
Biz bolalarni o qitish va tarbiyalashning eng muhim nazariy va amaliy
‘
jihatlarini bilishimiz kerak. Buning uchun avvalo, quyidagi psixologik- pedagogik
muammolarni tushunib olmog imiz lozim;
‘
-o quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasi;
‘
-o quvchi shaxsining shakllanishi va o quv-mehnat faoliyati mazmuni;
‘ ‘
-o quvchi shaxsi tabiatining tavsifnomasi va ijtimoiy-psixologik
‘
xususiyatlari.
Mazkur muammo bo yicha chet ellar hamda Respublikamizda bir qator
‘
olimlar ish olib borishgan. Iqtidorli bolalar psixologiyasi muammosi bo yicha
’
psixologlar D.J.Gilford, P.Torrensa, F.Barrona, K. Teylor, D.J. Kerrol va B. Blum
iqtidorli bolalar ta lim xususiyatlari bo yicha J.Bryuno.rus psixologlari
’ ’
Matyushkin M.A., Shumakova N.B., Chistyakova G.D., Yurkevich V.S.
Shuningdek J.Piaje, E.Torndayk, D.J.Uotson, F..Galton, A.Anastazi, A.Bine,
T.Simonlar ham bola psixik taraqqiyotida ta limning mavqeini, ularning aqliy
’
xususiyatlarini, dasturli ta lim, ko nikma va malakalarning ahamiyatini,
’ ’
mashqlarning o rnini ilmiy-amaliy asoslab berishda muhim o rin egallaydilar.
’ ’
Bu ta limotlar hozirgi kunda ham o zining ahamiyatini saqlab qolmoqda.
’ ’
Iqtidorli bolalar psixologiyasi muammosi, muhim muammolariga doir qator ilmiy
amaliy tadqiqotlar pedagog va psixolog olimlar tomonidan olib borilmoqda.
–
9

Mazkur muammolar hozirgi zamon faning metodologik tamoyillari asosida, yaqin
va uzoq xorijiy mamlakatlarda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning yutuqlari
va g oyalari haqidagi ma lumotlarga ega bo lgan holda o zining munosib’ ’ ’ ’
o rnini egallab bormoqda. Bu borada M.G.Davletshin o quvchilarda texnik
’ ’
qiziqishlar, qobilyatlarini shakllanishi yoshlar mehnat ta limi va kasbga
’
yo naltirish, kadrlar tayyorlash samaradorligini oshirish yosh va pedagogik
’
psixologiya, qobilyat psixologiyasi kabi masalalarini keng yoritib borish
imkoniyatiga ega bo ladilar. E.G oziyev ta lim jarayonida o quvchilar
’ ’ ’ ’
tafakkurini rivojlanishi, ularning aqliy taraqqiyoti, o quv faoliyatini boshqarish,
’
komil inson tarbiyasining psixologik muammolarini, B.R.Qodirov yoshlarning
individual xususiyatlari, ularning faoliyatga yo nalishlari, layoqat va birlamchi
’
qobilyatlarining shakllanishi, iqtidorli o quvchilarning xususiyatlarini, kasb
’
tanlash va boshqa katta muammoni ilmiy jihatdan asoslab berdilar.
O zbekistonlik psixologlar ham psixologoyaning rivojlanishida ko pgina ilmiy
’ ’
tadqiqot ishlarini olib bordilar. P.I.Ivanov psixologiyaning umumiy masalalari,
psixik hodisalarning bolalarda rivojlanishi, ta lim psixologiyasi sohasida
’
( U m umiy psixologiya , T a limning psixologik asoslari ) M.G.Davletshin
“ ” “ ” ’
Q o bilyatlarni rivojlanishi , T e xnik qiziqishlar , Q i ziqish va ta lim ,
“ ” “ ” “ ” ’
kabi ko plab ilmiy uslubiy qo llanmalar, M.Vohidov Bolalar
’ – ’ “
psixologiyasi , E.G oziyev T a f akkur psixologiyasi , X o t ira
” “ ” “ ’
psixologiyasi , S h axs Psixologiyasi , B.Qodirov Q o bilyat va iqtidor .
” “ ” “ ”
Iqtidorli bolalar uchun ta lim shakllari AQShda iqtidor diagnostikasi va o qitish
’ ’
uslublarini ishlab chiqish bo yicha keng tajriba to plangan, maxsus o quv
’ ’ ’
dasturlari ishlab chiqilgan, ular bilan ta lim tarbiya olib boradigan
’ –
o qituvchilar maxsus tayyorgarlikdan o tishadi. Bu faoliyatda ta lim vazirligi,
’ ’ ’
fan, universitetlar, kollejlar, mahalliy hokimyat vakillari keng jalb etiladi.
Avstriyada har bir okrugda iqtidorli bolalar uchun maxsus dasturlar ishlab
chiqilgan. Maktab va maktabdan tashqari tadbirlar tashkil etilgan. Maxsus
konkurslar, viktorinalar, olimpiadalar tez-tez o tkazilib turiladi. Iqtidorli bolalar
’
bilan ishlovchi o qituvchilar tayyorlashga e tibor qaratiladi. Buyuk Britaniya
’ ’
qonunchiligida iqtidorli bolalar kategoriyalari qayd etilmagan, lekin oddiy
10

sinflarda iqtidorli o quvchilarni qo llab quvvatlash ishlari aktiv olib boriladi.’ ’
Har bir maktab iqtidorli o quvchilarini rivojlanishiga maxsus yordam fondi
’
ajratadi.
Belgiya, Gretsiya, Irlandiya, Italiya, Portugaliya, Fransiya, Shvetsiya,
Daniya, Norvegiyada iqtidorli bolalar universitetlar qoshidagi maxsus maktablar
ko rinishida ochilgan, Germeniyada yozgi Nemis maktab akademiyasi lageri
’ “ ”
iqtidorli bolalarni qobilyatlarini rivojlantirish, tengdoshlari bilan o aro
’
munosabatlarini to g ri yo lga qo yish maqsadida ochiladi. Xitoy, Koreya,
’ ’ ’ ’
Tayland va Singapurda iqtidorli bolalar uchun maxsus ta lim ko zda
’ ’
tutilmagan, lekin har bir universitet qoshida murakkablashgan dastur asosida
o qitiladigan maktablar mavjud. Iqtidorli o quvchilar bilan ishlashda har bir
’ ’
maktab qoshida o quvchilar iqtidorini rivojlantirishga qaratilgan to garak
’ ’
ochilgan. Yosh olimlar guruxi tomonidan (D.J.Gilford, P.Torrens, F.Barron,
K.Teylor)- iqtidor muammosini individual farqlarni o rganish bo yicha
’ ’
psixologiyada nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borib, ular bilan olib boriladigan
ta lim dasturlari va rejalar ishlab chiqdilar. O tgan asrning 70-yillariga borib
’ ’
individual farqlar psixologiyasi psixologiya faning aloxida tarmog iga aylandi.
’
O tkazilgan tadqiqotlar oz muddatlarda amaliyotga tadbiq etila boshladi.
’
Psixologiyada yangi tarmoq iqtidorli, lekin o qishda o zlashtira olmayotgan
’ ’
bolalarni o rganishda, ulardagi iqtidorni rivojlanishini to sib qo yuvchi
’ ’ ’
omillarning bolalarda o rganish va iqtidorli bolalarga yordam berish metodlari
’
ishlab chiqila boshladi. D.J.Gilfor, P Torrens, F.Barron, K.Teylor) iqtidor
muammosini individual farqlarni organish boyicha psixologiyada nazariy va
amaliy tadqiqotlar olib borib,ular bilan olib borilayotgan talim dasturlari va
rejalar ishlab chiqdilar. O tgan asrning 70-yillariga borib individual farqlar
’
psixologiyasi psixologiya fanining aloxida tarmogiga aylandi. O tkazilgan
’
tadqiqotlar o z muddatlarda amaliyotga tadbiq etila boshladi. Psixologiyada
’
yangi tarmoq iqtidorli,lekin o qishda o zlashtira olmayotgan bolalarni
’ ’
o rganishda, ulardagi iqtidorni rivojlanishini to sib qo yuvchi omillarning
’ ’ ’
bolalarda o rganish va iqtidorli bolalarga psixologik yordam berish metodlari
’
ishlab chiqila boshlandi. D.J.Gilfor tadqiqotlari shuni ko rsatadiki iqtidorli
’
11

bolalar o zlarining iqtidorini tengdoshlaridan yashirishga, buning natijasida’
ularda og ir kechuvchi depressiya holatini kelib chiqishi kuzatilgan. Ta limda
’ ’
differensial yondashuvining tadbiq etilmaganligi natijasida, o rtacha
’
o quvchiga nisbatan olingan talablar natijasida, ularga nisbatan boshqa
’
tengdoshlari tomonidan salbiy munosabatlarni shakllanishi sabab 80-yillarning
boshlarida iqtidorli bolalarning iqtidor va xususiyatlarini o rganish, rivojlantirish
’
va kelajakdagi imkoniyatlarini taxmin qilish maqsadida yirik xalqaro loyiha
ishlab chiqilgan. AQSHda iqtidorli bolalarni liderlik sifatlarini tarbiyalash
maxsus o quv kurslari tashkil etilgan. AQSH ta lim tizimida differensial
’ ’
ta lim chuqur o zlashtirilishi kerak bo lgan mavzularni bir necha variantda
’ ’ ’
berilishi, amaliy masala va mashqlarning turli murakkablikda tuzilishi.
O quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasini to la yoritish
‘ ‘
uchun biz uning rivojlanish xususiyatlari borasida muayyan ma lumotlarga ega
’
bo lishimiz lozim. Insonning fiziologik va ruhiy rivojlanishi bola yoshini
‘
davriylashtirishning asosi bo lib xizmat qiladi.
‘
Inson rivojlanishi bu uning a zolarini miqdor va sifat jihatidan
– ’
o zgarish jarayonidir. Rivojlanish natijasi kishining ham biologik ham
‘ –
ijtimoiy mavjudligidir. Biologik rivojlanish bu o zida inson a zolarini
‘ ’
bioximik, fiziologik va morfologik o zgarishlarini esa inson ongining ma naviy
‘ ’
va aqliy kamolotga erishish jarayoni sanaladi. Materialistik falsafa ta limoti
’
nuqtai nazaridan, rivojlanish bu yirik materiya bo lib, materiya harakatining
– ‘
o ziga xosligidir. Bu harakatda eskilari o lib, yangilari paydo bo laveradi.
‘ ‘ ‘
Inson rivojlanishi borasida bir qator ilmiy nazariyalar mavjud. Masalan,
psixolog olimlar M.G.Davletshin, G .Shoumarov, E.G oziev, Z.Nishonova,
– ‘ ‘
V.Karimova va boshqalar oliy psixologik hosilaning madaniy-tarixiy rivojlanishi
nazariyasini ilgari surdilar. Quyida ana shu nazariyaning asosiy jihatlarini ko rib
‘
chiqamiz:
1.Hozirgi zamon kishisining ruhiyati va xulqi ikki jarayon
munosabatlarining biologik yetilish va bilish natijasidir. Har ikki jarayon ham
bola dunyoga kelishi bilan paydo bo ladi va rivojlanish yo llarida bir-birlari
‘ ‘
bilan amaliy ravishda uyg unlashadi.
‘
12

2. Har qanday ruhiy hosila o z irsiyati bo yicha tug ma, tabiiy yoki‘ ‘ ‘
madaniy bo ladi.
‘
3. Belgi va qurollardan foydalanish kattalar tomonidan bolalarga dastlab
munosabat va birgalikdagi ashyoviy faoliyatni tashkil etish chog ida
‘
ko rsatiladi.
‘
4. Tarixiy-madaniy jarayonda inson turli tuman qurollarni yaratdiki,
ularning ichidan eng muhimlari mehnat qurollari, til va sanoq tizimlari bo lib,
‘
inson ulardan foydalanish sirlarini o rganib oladi.
‘
5.Yozuvdan foydalanish turlari inson idrok etishdan tortib to fikrlay olish
vazifalarini bajara boshladi. Odamlar tomonidan turli tarixiy davrlar ijtimoiy
qurolning ikki turi bunyod etildi. U birining yordamida (mehnat quroli) tabiatga
ta sir ko rsatsa, boshqasi (belgilar tizimi) bilan o ziga yordam beradi.
’ ‘ ‘
6. Mehnat qurollari va tanish tizimlarning amaliy faoliyatda qo llanishi
‘
odamning bevosita ruhiy jarayonidan bevosita ruhiy jarayonga o tishining
‘
boshlanishidir.
7. Ta lim olish bolaga o z hulqi (faoliyati) va ruhiy jarayonlar (xat
’ ‘
xotirani yaxshilash, uning imkoniyatlarini kengaytirish, so z esa idrok va
‘
diqqatni boshqarish vositasi)ni qurol yoki belgilar yordamida boshqarishda
tajribaday bo lib tuyuladi.
‘
8.Qurollar va belgilar dastlab boshqalarning hulq-atvorini boshqarish
vositasi bo lib, keyinchalik bolalarni tarbiyalash vositasiga aylanadi.
‘
Mashhur psixolog olim S.L.Rubinshteyn inson rivojlanishi xususida
o ziga xos yondashuvni ilgari suradi. Unda asosan inson ta lim va tarbiya
‘ ’
jarayonida ro y beradigan ta sirlarga tayyor holda tug ilar ekan. Shu bois
‘ ’ ‘
bolalar kattalar ta sirida rivojlanib, insoniyat yaratgan madaniyat mazmunini
’
egallab boradi. Bola rivojlanmaydi ham, tarbiyalanmaydi ham, aksincha,
tarbiyalanib va o sib rivojlanadi, ya ni bolaning yetilishi va rivojlanishi ta lim
‘ ’ ’
va tarbiya jarayonida namoyon bo ladi, hamda takomillashadi.
‘
Rivojlanish va ta lim, rivojlanish va tarbiya birligiga asoslangan
’
jarayonlarning bir-biriga sig ishib ketishi yagona tizimni tashkil etadiki, unda
‘
sabab va oqibat to xtovsiz quriladi, balki yetilish unga poydevor yaratadi va
‘
13

o zi ham yetilish va rivojlanishga omil bo ladiyu ta lim olish jarayonida‘ ‘ ’
bolaning qobiliyati namoyon bo libgina qolmay, shakllanadi ham. Xuddi
‘
shunday, tarbiya va ta lim jarayonida ro y beradigan shakllanish va
’ ‘
o zgarishlar tufayli inson harakteri qaror topadi. Bolaning ruhiy xususiyati
‘
muayyan shart-sharoit, shuningdek, ta lim va tarbiya jarayonida yuz beradigan
’
rivojlanishning natijasi hamdir. Qulay sharoitning mavjudligi bolaning
rivojlanishida samarali natijalarga olib keladi. Rivojlanish jarayonining har bir
o tish davri quyidagicha uch qonuniy almashuvlar asosida kechadi:
‘
1. Faoliyat olib borayotgan mazkur tipning o z kuchini maksimal
‘
darajada sarflashi va eng yuqori darajaga ko tarilishi.
‘
2. Faoliyatning muayyan rivojlanish davri.
3. Faoliyatning to yinishi va uning boshqa jihatlarining (ashyoviy va
‘
kommunikativ) faollashuvi.
Agar o smirlar ijodiy qobiliyatlariniri vojlantirishdagi yetakchi faoliyatini
‘
aniqlab, unga ijtimoiy psixologik ta sirlarning o ziga xosligidan kelib chiqib
’ ‘
quyidagilarni asoslashimiz mumkin.
1. Bolaning ilk, ya ni, bir-uch yoshlaridagi faoliyatida ijtimoiy-
’
madaniy maqsadlarga to liq yo naltirilmagan turli o yinchoqlar va atrofdagi
‘ ‘ ‘
narsalar bilan ovunishi va kattalar bilan o zaro sust munosabati.
‘
2. Voqeiy timsolli o yinlar o yin faoliyatida ijtimoiy hodisalarni
‘ – ‘
anglatuvchi va qatnashchilarning timsolli shakldagi harakterli jihatlari.
3. O qish-o rganish faoliyati o qish va kichik maktab yoshi
‘ ‘ – ‘
davrida (olti-etti va o n-o n bir yoshgacha) ustunlik qiluvchi o zaro
‘ ‘ ‘
munosabatlarni qo shib olib borish.
‘
4. Bolalar rivojlanishida aniq ko zga tashlanuvchi ikki davr mavjud.
‘
Ulardan birinchisi, ilk bolalik davridan maktabgacha bo lgan davr bo lib, uch
‘ ‘ “
yillik inqiroz deb atalsa, ikkinchisi kichik maktab yoshidagi davr bo lib,
‘
o smirlikkacha bo lgan o smirlik davrining inqirozi deb nomlanadi.
‘ ‘ “ ‘ ”
Ushbu davrlar bolaning bir rivojlanish darajasidan ikkinchisiga o tish
‘
davri hisoblanadi. Bu davrda bolalar o rtasida ta lim va tarbiya ishlarini faol
‘ ’
olib borish kerak. Aksariyat kishilarning ruhiy xususiyat va hulqiy odatlari
14

ularning senzetiv rivojlanish davrida qaror topadi. Bolaga pedagogik tasir
ko rsatish senzetiv davrlarda o z samarasini beradi. Bu o quv-tarbiya‘ ‘ ‘
jarayonlarining asosiy ruhiy-pedagogik shartidir. Tafakkur darajasiga ko ra bola
‘
maktab yoshiga yetganda o quv dasturlari talablarini bemalol bajara oladi.
‘
o qitishga ruhiy jihatdan tayyorlash aynan shu bilan kifoyalanadiyu rivojlanish
‘
jarayonlarida his etish, diqqat, idrok, xotira, fikrlash, qobiliyat kabi shaxsiy
xususiyatlar shakllanadi. Boshlang ich maktab yoshida bolada o zini tuta
‘ ‘
bilish, mehnat va o qish layoqati, odamlar bilan munosabat qila olish
‘
ko nikmalari yetarli darajada rivojlangan bo lishi kerak.
‘ ‘
Ruhiy jarayonlar va bola ruhiyatidagi o zgarishlar, chunonchi, diqqat va
’
xotira darajasi, tafakkur xususiyatlari so’z boyligi ҳamda nutқning rivojlanganlik
darajasi va boshqalar ruhiy psixologik rivojlanishga ta’luqlidir.
Texnik qobiliyatlari muammosi bilan M.G.Davletshin shug‘ullangan.
Texnik qobiliyatlar tizimida muallif yordamchi, tayanch va yetakchi sifati ni
ajratadi. Texnik qobiliyatlarning tayanch sifati - texnik kuzatuvchanlik bo lib
‘
hisoblanadi. Yetakchi sifatga texnik tafakkur va texnik xayolni kiritish mumkin
(texnikani tushunish, texnik masalalarni tahlil qila olish, fazoviy tasavvurlarni
aniqligi, forma va masofani esda olib qolish, konstruktiv fantaziya). Yordamchi
sifatga qo l (manual) epchilligini kiritish mumkin.
‘
Ma lumki, turli kishilarni bir xil sharoitlarga va vaziyatlarga
’
qo yilganda ular turli muvafaqqiyatlarga erishadilar. Bunday paytlarda ijodiy
‘ “
qobiliyatlar tushunchasiga suyanamiz va muvaffaqiyat asosini ijodiy qobiliyat
”
deb tushunamiz. Bu tushunchadan ba zi odamlarni yangilikni boshqalardan
’
ko ra tezroq va yaxshiroq o zlashtirganlarida ham foydalanamiz. Qobiliyat
‘ ‘
masalasidagi markaziy muammo uning irsiyligi, tug maligidir. Platon inson
‘
qobiliyatlari tug ma ekanligini aytgan va inson bilgan barcha narsa uning ideal
‘
bilimlar dunyosida bo lgan paytidan xotiralar bo lib hisoblanadi, deb taxmin
‘ ‘
qilgan. Mashhur tabiatshunos Charlz Darvinning amakivachchasi Frensis Galton
o zining birinchi kitobi «Talantning tug maligi, uning qonuniyatlari va
‘ ‘
15

oqibatlari» (1869), shuningdek, boshqa kitoblarida ta kidlaishcha, buyuklik va’
iste dod avloddan avlodga beriladi, tashqi muxit omili esa bunda sezilarli rol
’
o ynamaydi.
‘
Mashhur polyak pianinochisi Igaatsiy Paderevskiy, aksincha, o zining ajoyib
‘
pianinochilik yutuqlarining siri nimada ekanligi haqidagi savolga javob bera turib
aytadi: «Bir foiz talant, to qqiz foiz omad va 90 foiz mehnat».dir. Taniqli
‘
amerikalik kashfiyotchi Tomas Edisonning buyuklik - bu 99 foiz mehnat va bir
foiz ilhom degan so zlari mashhurdir. Amerikalik psixolog Artur Djensen
‘
ta kidlashicha, har bir kishi qattiq mehnat jarayonida o z qobiliyatlarini
’ ‘
muvaffaqiyatli rivojlantirishi mumkin. Lekin qobiliyatlarni faqat ma lum bir
’
chegaragacha, tabiat imkon berguncha rivojlantirish imkoniyati bor. Kishi qattiq
va fidokorona mehnat natijasida buyuk bo lib qomaydi, buyuklik unga berilgan
‘
tabiat in omi bo lib hisoblanadi. Mashhur ingliz psixologi Gans Ayzenk
’ ‘
o zining ko p yillik tadqiqotlari natijasida shunday xulosaga keladi: - Talant
‘ ‘ “
muvaffaqiyati tizimida genetik omillar 80 foizni tashkil etadi. Nutqiy qobiliyatlar,
xotira, tasavvur, hisobga olish qobiliyatlari genetik asosga ega. 20 foizi ijtimoiy
shart-sharoitlarga bogliq, ularga oiladagi, maktabdagi sharoit, omad va baxtli
tasodiflar kiradi. Genetik va ijtimoiy omillarning bu munosabatini tajribaviy
yo l bilan tekshirib ko rish mushkul. (1892) Galton yuqorida eslatilgan
‘ ‘ ”
kitobida ijodning bir yoki boshqa turi bo yicha qobiliyatlar avloddan-avlodga
‘
o tgan ba zi oilalarni misol keltiradi. Xususan, Bax avlodlarida musiqiy iqtidor
‘ ’
ilk bor 1550 yilda kuzatilgan va besh avloddan so nggina I.S.Bax dahosida bir
‘
muncha kuchliroq namoyon bo ldi. Baxlar oilasida 60 ga yaqin musiqachi
‘
bo lgan; ularning 20 ga yaqini mashxur deb tan olingan. Motsart ajdodlari
‘
orasida 5 nafar, Gaydnda esa ikkita musiqachi bo lgan.
‘
O qituvchi maktab ‘
o smirlarni kuzatib, ulardan bir xillari o qishga qobiliyatli, boshqalari kamroq
‘ ‘
qobiliyatli bo ladi, deb hisoblar ekan, bu gapda jon bor. Shunday bo ladiki,
‘ ‘
ayrim bolalarda yoshligidanoq ijodiy qobiliyatlarning kurtaklari sezilsa,
16

ayrimlarini o sirlik yoshida tashki muxit ta sirida namayon bo ladi.Ya ni‘ ’ ‘ ’
kichik maktab yoshidayoq matematikaga qobiliyatli bo ladi-yu, lekin o zining
‘ ‘
og zaki va yozma nutqini yaxshi ifodalay olmaydi yokio smirlik yoshi davrida
‘ ‘
tillarga, adabiyotga, umuman gumanitar fanlarga bo lgan qobiliyatini namayon
‘
etadi, biroq matematika, fizika, texnikani o rganish unga qiyinlik
‘
qiladi.Qobiliyatlar deb shunday pisixik sifatlarga aytiladiki, kishi ular yordamida
bilimlarni, ko nikma va malakalarni nisbatan osonlik bilan egallab oladi va biror
‘
faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug ullanadi.
‘ Qobiliyatlar faqat faoliyatda
namoyon bo ladi. Idrok etish paytida, masalan, ranglarning tovlanishidagi nozik
‘
farqlar, predmetlarning aniq ko rinishi, proporsional nisbatlarini tushunish
‘
(rassomlar ishida), absolyut eshitish (musiqa bilan shug ullanishda),
‘
kuzatuvchanlik (juda ko p faoliyat turlarida)va hakazolar ayon bo ladi. Ayrim
‘ ‘
qobiliyatlar xotiraning yaxshi ishlashi bilan bog liqdir (masalan, materialini tez
‘
va mustahkam o zlashtirib oladi, uni oson va aniq takrorlash
‘
qobiliyati).Kishining fikrlash faoliyati (materialni tushunish, murakkab
masalalarni hal qilish, fikrining chuqurligi, tanqidiylik, mulohazakorlikda )
qobiliyatlar yaqqol namoyon bo ladi.
‘
17

1.2 O smirlik yoshining ijtimoiy psixologik xususiyatlari‘
O smirlarni
‘ h ali to la katta deb hisoblab bo lmaydi. Chunki ‘ ‘
ularning shaxsiy xususiyatlarida bolalikni kuzatish mumkin. Bu ularning
fikrlarida berayotgan baholarida, hayotga va o z kelajaklari munosabatlarida
‘
ko zga tashlanadi. Ko pchilik o smirlar maktabni tugatish vaqtiga kelib
‘ ‘ ‘
ham kasb tanlashga nisbatan ma suliyatsiz yondoshadilar. Bu davr
’
o smirning axloqan o z o zini anglashi shuningdek, axloqning yangi
‘ ‘ – ‘
bosqichiga o tishi bilan harakterlanadi. Intelekti yaxshi rivojlangan o smirlar
‘ ‘
kattalarni tashvishga solayotgan masala muammolarini tushina oladilar va
ularni muhokama eta oladilar. O smirlar juda ko p muammoli savollarga
‘ ‘
javob o ylaydilar. Ularning diqqatini ko proq axloqiy masalalar tortadi. Agar
‘ ‘
kichik maktab yoshidagi o quvchilar uchun axloqiy masalalarni yechish
‘
manbai bu ular uchun o qituvchilar bo lsa, o smirlar bu savollarga javobni
– ‘ ‘ ‘
ko proq tengdoshlari davrasida qidiradilar. O smir yoshdagilar esa savollaga
‘ ‘
to g ri javobni topishda ko proq kattta kishilar foydalanadigan manbalarga
‘ ‘ ‘
murojaat etadilar. Bunday manbalar asosan real, ko pqirrali, murakkab
‘
insoniy munosabatlar va ilmiy ommabop badiiy, publitsistik adabiyotlar,
–
sanoat asarlari, matbuot, radio, televidenie bo lib hisoblanadi. Bugungi
‘
o smirlarga hayotga nisbatan xushyor, aqliy amaliy qarash, erkinlik va
‘ –
mustaqillik xos. Ular haqqoniy bo lish tushunchasiga ham real tarzda
‘
yondoshmoqdalar. Masalan o tgan yillardek , «haqqoniylik bu hammaga bir
‘
xil emas, balki har kimdan imkoniyatiga qarab va hammaga ishiga yoki inson
manfaatlariga qo shgan hissasiga qarab belgilanadi» deb tushunadilar va
‘
talqin etadilar. Maktabni tugallash vaqtiga kelib juda ko p o smirlar axloqiy
‘ ‘
jihatdan shakillangan va ma lum axloq normalari qatiylashgan xususiyatlarga
’
ega bo ladilar. O smirlarda axloqiy dunyoqarash bilan bir qatorda ijtimoiy,
‘ ‘
siyosiy, iqtisodiy, ilmiy , madaniy, dinniy va boshqa sohalar bo yicha
‘
ma lum bir qarashlar vujudga keladi. Juda ko p yillardan beri o smirlarni
’ ‘ ‘
yaxshilik va yomonlik, haqiqat va noqonuniylik, axloqiylik va axloqsizlik
masalalari tashvishlantirib keladi. Hozirgi davr o siprinlari har bir narsaga
‘
18

ishonuvchan yoki salbiy munosabat xos bo lmay, balki hayotga real, aqliy,‘
amaliy qaraydigan, ko proq erkin va mustaqil bo lishga intiluvchi yoshlardir.
‘ ‘
O smirlar ongli ravishda egallangan axloq normalari asosida o z
‘ ‘
xatti-harakatlarini yo lga solishiga intiladilar.
‘ Bu esa, avvalo o smirning ‘
o zini anglashida o sishida namoyon bo ladi. O zini anglash murakkab
‘ ‘ ‘ ‘
psixologik struktura bo lib, quyidagilarni o z ichiga oladi: Birinchidan
‘ ‘
bolada tashqi olamdagi predmet tasiridan paydo bo lgan sezgilari o z
‘ ‘
tanasi bilan farq qila boshlaganda vujudga keladi. Ikkinchidan o zining
‘
shaxsiy "Men"ligini aktiv faoliyati asosida anglashi. Uchinchidan o zining
‘
psixik xususiyati va hislatlarini anglashi. T o
‘ rtinchidan ijtimoiy, axloqiy
o z-o ziga baho berishning ma lum sistemasini anglashi. Mana shu
‘ ‘ ’
elementlarni barchasi bir-biri bilan funksional va genetik bog lagandir.
‘
Lekin bularni hammasi sizga ma lumki, bir vaqtning o zida shakllanmaydi
’ ‘ .
Bolaning «men»ligini anglashi taxminan 3 yoshda paydo bo ladi, bunda bola
‘
shaxsiy olmoshni ishlata boshlaydi. Masalan: men, meniki, mendan va x.o.
o zining psixik sifatlarini anglash va o z-o ziga baho berish
‘ ‘ ‘ o smir ‘ lik
yoshida, borgan sari ko proq ahamiyat kasb eta boshlaydi.
‘
O smirlar har joyda o zini ko rsatish xususiyatiga ega bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
vaqtidayoq, o zlarining shaxsiy xususiyatlarini kuzata boshlaydilar.
‘ Ya ’ ni
o zlarining tashqi qiyofalariga tanqidiy qaray boshlaydilar: bo yining pastligi
‘ ‘
yoki aksinchasi semizlik, xusn yuzdagi xusinbuzarlar yigit va qizlarni
bezovtalantiradi, ular iztirob chekadilar. Kech yetiladigan ug il va qizlar yashirin
‘
kechinmalar kechiradilar. Kishining o z obrazi bu o pirinlikning o zini
‘ – ‘ ‘
anglashi ancha muhim komponent bo lib hisoblanadi.
‘
O smirlikda o z shaxsiy hislatlariga baho berish kuchayadi.
‘ ‘ O smir ‘
borgan sari o z qimmatini
‘ , nimalarni qilishga arzishi va nimalarga qodir
ekanligini benixoya bilgisi keladi. O ziga baho berish
‘ 2 usulda bo ladi. ‘
1. Kishi o zi qo lga kiritgan yutuqlari natijasi bilan baholaydi. Masalan:
‘ ‘
Bola qiyin vaziyatda o zini yuqotmaydi yoki yosh bolani yongindan
‘
qutkazdi -"men qo rqoq emasman" deydi. Ma lum qiyin topshiriqni bajardi.
‘ ’
19

«Men qobiliyatliman»-deydi. Axloqqa oid bunday xatti harakatlar,–
o smirning o z katoiyligini sinashi hamdir.
‘ ‘
2. Ijtimoiy taqqoslash, yani o zi haqidagi boshqa ishlarni fikrlarni solishtirishdan
‘
iboratdir. Masalan: o quvchilar tomonidan "mardlik" deb ma qullangan
‘ ’
xatti-harakatni o qituvchi "qalbaki o rtoqlik" deb aytadi. Bunda bolalar o z
‘ ‘ ‘
xatti harakatlari to g sida uylab, bosh qotira boshlaydilar. Shaxsiy "men"
– ‘ ‘
obrazi, juda murakkabdir. Xatto kattalarning o zini anglashi qarama
‘
qarshiliklardan xoli emas. o smir larda yanada kuchliroq bo ladi. Ba
‘ ‘ ’ zi
o s
‘ m irlar o zini kuzatish uchun kundalik daftarlar tutadi. Bu holat qizlarda ‘
ertaroq va ko proq uchraydi. Bu holat shunchaki o sishni bildirib qolmasdan,
‘ ‘
balki shaxsda mohiyat jihatidan tubdan b oshqacha tarzda o z shaxsiyatining
‘
ma naviy ruhiy fazilatlarini, ijtimoiy turmush tarzi maqsad va vazifalarini
’ –
anglash, ularni oqilona baholash zaruratini aks ettiradi. Undagi o z o zini
‘ – ‘
anglash turmush, yashash, o qish, mehnat va sport faoliyatlari taq
‘ o z o si bilan
namoyon bo ladi. O quv muassasa mikromuhitidagi odatlanmagan vaziyat,
‘ ‘
shaxslararo munosabatlar va mujmala ko lamining kengayishi o ziga xos
‘ ‘
tipologik aqliy, axloqiy, irodaviy, hissiy xususiyatlarini oqilona baholash,
qo yilayotgan talablarga javob berish tariqasida yondashish o z-o zini
‘ ‘ ‘
anglashni jadallashtiradi. O smir o quvchilarining o z-o zini anglashga
‘ ‘ ‘ ‘
aloqador o ziga xos xususiyatlari mavjud ular, dastavval o zlarining kuchli va
‘ ‘
zaif jihatlarini, yutuq va kamchiliklarini aniqroq baholash imkoniyatiga ega
bo ladilar.
‘ o smir o quvchining o smirlik davridagi boladan o zgacharoq ‘ ‘ ‘ ‘
yana bir xususiyati bu murakkab shaxslararo munosabatlarda aks etuvchi burch,
–
vijdon xissini anglash, o z qadr-qimmatini eozozlash, sezish va faxmlashga
‘
ko proq moyilligidir.
’ O smir o quvchida o z-o zini anglash negizida ’‘ ‘ ‘ ‘
o z-o zini tarbiyalash istagi tug iladi. Natijada unda o z-o zini tarbiyalash
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
vositalarini saralash, ularni kundalik turmushga tadbiq qilib ko rish hi vujudga
‘
keladi. Lekin o z-o zini tarbiyalash jarayoni o smir o quvchisi ruhiyatidagi
‘ ‘ ‘ ‘
mavjud nuqsonlarga barham berish, ijobiy hislatlarni shakllantirish bilan
kifoyalanib qolmasdan, balki voyaga yetgan kishilarga xos ko p qirrali,
‘
umumlashgan idealga mos ravishda tarkib toptirishga yo naltirilgan bo ladi.
‘ ‘
20

O quvchilar o zida shaxsning eng qimmatli fazilatlarini, o quv va mehnat‘ ‘ ‘
malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchil va muntazam ravishda egallab borishga,
shaxsning muayyan bir fazilatlari va hislatlarini hosil qilishga harakat qiladilar;
o z-o zini tarbiyalash muammolarini, yaxlit ma naviy ruhiy qiyofani
‘ ‘ ’ –
shakllantirishga intiladilar.
O smir o quvchilarning o z-o zini tarbiyalash jarayoni o quv muassasa
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
jamoat tashkilotlari, pedagoglar jamoasining tarbiyaviy tasiri doirasida
bo lmog i shart. Toki o z-o zini tarbiyalashning takomillashtirish jamoada
‘ ‘ ‘ ‘
munosib o rin egallashga, ijtimoiy burchni anglash, foydali mehnatga jalb etish
‘
ishiga xizmat qilsin. O z-o zini tarbiyalash to g ri izga solib yuborish uchun
‘ ‘ ‘ ‘
uyg un birlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-tadbirlar majmuasi tarzida tasir
‘
o tkazish jamoa majburiyati, o zaro yordam va nazorat qilish, o zaro baholash
‘ ‘ ‘
va tanqid qilish kabilar maqsadga muvofiqdir. Ijtimoiy turmushda uchraydigan
ba ’ zi bir yaramas yurish-turish ko rinishlariga, illatlariga, sarqitlariga
‘
qaqshatkich zarba berish, ularning tasiridan yigit va qizlarning asrash, yot
tashviqot mohiyatiga qarshi kurash olib borish pedagoglar jamoasining bosh
vazifasidir.
O smir
‘ l arda balog atga yetganlik tuyg usi takomillashib borib, o z-o zini ‘ ‘ ‘ ‘
qaror toptirish, o z ma naviy qiyofasini ifodalash tuyg usiga o sib o tadi.
‘ ’ ‘ ‘ ‘
Bu narsa ularning aloxida shaxs ekanligini tan olishga intilishida o z ifodasini
‘
topadi. Buning uchun ayrim yoshlar turli modalarga mayl qo yish, murakkab
‘
tasviriy sanoatga, musiqaga, kasb-hunarga, tabiatga maftunkor qiziqishlarini
namoyish qilishga harakat qiladilar. O quv va mehnat jamoalari tasirida
‘
matonat, jasurlik, sabr-toqat, kamtarlik, intizomlilik, halollik kabi insoniy
fazilatlar takomillashadi, xudbinlik, loqaydlik, munofiqlik, laganbardorlik,
dangasalik, qo rqoqlik, g ayirlik singari illatlarning barham topishi tezlashadi.
‘ ‘
O smir lar shaxsining shakllanishi jarayonida jamoat tashkilotlarini roli
‘
alohida ahamiyat kasb etadi. Ularda faollik, tashabuskorlik, mustaqillik,
qat iyatlik, mas uliyatlik, o z harakatlarini tanqidiy baholash singari fazilatlari
’ ’ ‘
barqaror xususiyat kasb etib boradi. O smir yigit va qizlarning jamoatchilikda
‘
faol ishtirok etishi orqali muayyan tashkilotchilik qobiliyati namoyon buladi.
21

O zining kimligi, qandayligi, qobiliyatlari‘ , o zini nimaga hurmat qilishini ‘
aniqlashga intiladirlar. Do st va dushmanlari kimligi, o z istaklari, o zini va
‘ ‘ ‘
tevarak-atrofni, olamni yaxshi bilishi uchun nima qilish kerakligini anglashga
harakat qiladi. Ma lumki o smirlarning hamma savollari anglangan
’ ‘
bo lmaydi. Ba
‘ ’ zan o smirlar o zlaridan hech qanoatlanmaydigan, o z ‘ ‘ ‘
oldilariga haddan tashqari ko p vazifalar qo yadigan, lekin uning uddasidan
‘ ‘
chiqa olmaydigan bo ladi. Mana bulardan ko rinib turibdiki, o smirlar o z-
‘ ‘ ‘ ‘
o zini analiz qilish teranligi va yuksak talablarni bajarish kerakligini o zida
‘ ‘
aks ettira boradi. Bu esa o smirlarning kelgusi yutuqlari shartlaridan biridir.
‘
O z-o zini hurmatlash va uning xususiyatlari quyidagilardan iborat. Demak,
‘ ‘
yuqorida ko rsatib o tilganidek, shaxsning o rta o smirlikdagi eng
‘ ‘ ’ ‘
muhim hislatlaridan biri o z-o zini hurmatlash, o z-o ziga baho berish
‘ ‘ ‘ ‘
hamda o zini shaxs deb tan olish yoki olmaslik darajasidir. O smirlar
‘ ‘
o zlarida shaxsning muayyan kompleks sifatlarini hosil qilishga intiladilar.
‘
O z-o zini tarbiyalash masalalarida bir butun ma naviy psixologik
‘ ‘ ’
qiyofani shakllantirish masalasi qiziqtiradi. Bunda shaxs ideali va namunaning
mavjudligi katta ahamiyatga ega. Masalan: O g il bolalar qahramonlik,
‘ ‘ –
yaxshi ota, o qituvchi, vrach yoki badiiy asar hamda kinofilmdagi obrazlarni
‘
o zlariga ideal deb bilsalar, qizlarimiz mehnatkash ayol, jozibali jamoat
‘
arbobi, nazokatli uy bekasi yoki ilmiy xodim va x.o. O zaro munosabat va
‘
emotsional hayot o z mavqeini belgilashning murakkab muammolarini
‘
o smirning o zi hal qila olmaydi. Bu masalani o smir
‘ ‘ ‘ n ing ota-onasi, o z ‘
tengqurlari, o qituvchilar ishtirokida ularning qo llab-quvvatlashda xal qila
‘ ‘
oladi. Hozirgi zamon psixologiyasida shu narsa ko zga tashlandi.
‘
Ko pchilik o smirlar bo sh vaqtlarni bironta joyda o tqazishni afzal
‘ ‘ ‘ ‘
ko radilar. Ayniqsa shahar bolalari bo sh vaqtlarini maktab va uydan
‘ ‘
tashqari joylarda o tkazishni afzal ko radilar.
‘ ‘ Qishloq bolalari bo sh ‘
vaqtlarini madaniy dam olishga qaratadi. Ammo shahar bolalari bo sh
‘
vaqtlarini ko proq kattalar bilan emas, balki o z tengqurlari bilan
‘ ‘
o tkazishni afzal ko radilar.
‘ ‘
22

Masalan: Ayrim o smirlar ota-onalari salgina ehtiyojsizlik qiladimi xafa‘
bo lib, qovog ini osadilar, yuz o girib o tiradilar, gap qaytaradilar. Natijada
‘ ‘ ‘ ‘
ota-ona o rtasiga sovuqchilik tushadi. Munosabatlar bular o rtasida
‘ ‘
murakkablashadi . Uydan chiqib ketadilar. Lekin siyosiy qarashlar,
dunyoqarashlar, kasb tanlash ancha chuqur muammolarga kelganimizda shuni
aytish mumkinki, ota-onalar obro si odatdagidek bolalarga o z tengqurlariga
‘ ‘
nisbatan ko proq tasir etadi.
‘ Gruppa hayot erta o smirlik bu faqatgina – ‘
o zini analiz qilish yoshgina bo lib qolmay, shu bilan birga eng yosh "
‘ ‘ jamoa "
hamdir. Masalan: Ba ’ zi o smirlar sinfda masxarabozlik qilib, bolalarni jig iga
‘ ‘
tegadilar. Bunday paytda o smirlarda o zing gruppadagi holatiga qanoatsizlik
‘ ‘
paydo bo ladi. Katta yoshdagi bolalar hayoti murakkablasha boradi. Bunda
‘
birinchidan uyushgan maktab jamoalari, ikkinchidan maktabdan tashqari
jamoalarlar, sport jamiyati klublar, tugaraklar, uchinchidan formal bo lmagan
‘
stixiyali guruh va kompaniyalar. Bular shaxslararo aloqa qilish protsessida
vujudga keladi
1.3. Komil inson muammosining sharq mutafakkirlari qrashlarida
ifodalanishi
O tmishda ajdodlarimiz insonning psixologik qonunyatlarini izchil,
‘
atroflicha, muayyan ilmiy yo nalishda o rganmagan bo lsalarda, biroq
‘ ‘ ‘
allomalarning qo lyozmalarida mazkur holatlarning namoyon bo lishi, inson
‘ ‘
kamoloti to g risida qimmatli fikrlari hozirgacha yuksak ahamiyat kasb etadi.
‘ ‘
Abu Nasr Forobiy pedagogika masalalarini va ular bilan bog liq
‘
bo lgan psixologik, fiziologik muammolarni ijobiy hal etishda insonni har
‘
tamonlama yaxlit va o zaro uzviy bog liq bo lgan qismlardan iborat deb
‘ ‘ ‘
aytadi. Forobiy mavjudotni bilishda ilm fanning rolini hal etuvchi omil deb
–
biladi, uningcha inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tug ilishda mavjud, lekin
‘
aqliy bilimi, ma naviyligi, ruhi, intellektual va ahloqiy hislatlari, harakteri, dini,
’
urf odatlari, ma lumoti tashqi muhit, boshqa insonlar va shu kabilar bilan
– ’
23

muloqotda vujudga keladi, inson o z faoliyati yordamida ularni egallaydi, ularga‘
erishadi. Uning aqli fikri, ruhiy yuksalishining eng yetuk mahsuli bo ladi deb
‘
ta kidlanadi.
’
Abu Rayhon Beruniy ta lim va trbiyaning maqsadi, vazifalari va
’
mavqei, inson, yosh avlodning rivojlanishi haqidagi fikrlari chin ma noda
’
insonparvarlik va insonshunoslik zamirada yaratilgan. Bilim va tarbiyaning
tabiatga uyg unlik tamoyillarini mutafakkirining barcha asarlarida kuzatish
‘
mumkin. U insonni tabiatning bir qismi deb ta kidlaydi.
’
Beruniy ta lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning
’
yosh xususiyatlarini hisobga olish asosiga qurilgan o qitsh tabiatga
‘
uyg unligini uqtiradi.
‘
Beruniy pedagogik ijodida inson va uning baxt saodati,
–
ta lim tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo lgan.
’ – ‘
O rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining dohiysi
‘
Abu Ali ibn Sino inson ruhiyati, jang va qalbning birligi, inson organizmining
tuzilishi undaga nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi, holatlari haqidagi
qimmatli ma lumotlari hozirga qadar tibbiyotning muhim negizini tashkil etadi.
’
Yusuf Xos Hojibning bosh masalalarida biri komil insonni
tarbiyalashdir. Adib o z asasrlarida eng komil, jamiyatning o sha davrdagi
‘ ‘
talablariga javob bera oladigan insonni qanday tasavvur qilgan bo lsa, shu
‘
asosda u o z tamoyillarini izchil bayon etadi. «Qudadg u bilig» («Saodatga
‘ ‘
yo llovchi») asari ta lim va tarbiya, ma naviy kamolotning
‘ ’ ’
yo l yo riqlarini usullarini, chora tadbirlarini o zida mujassamlashtirgan,
‘ – ‘ ‘
ahloq va odobga doir ma naviy manbadir.
’
Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», «Xirandnomai Iskandari»,
«Tuhtaful ahror» va boshqa asarlarida ilm-ma rifat, ta lim-tarbiya, kasb- hunar
’ ’
o rganish, inson ijobiy fazilatlari haqidagi fikrlari ifodalangan.Alisher
‘
Navoiyning «Xazoyinul maoniy», «Mahbubul qulub» va boshqa asarlarida yetuk
24

barkamol insonning axloqi, ma naviyati, o zgalarga munosabati, iste dodi va’ ‘ ’
qobiliyati to g risida qimmatli mulohazalar yuritilgan. Ana shu psixologik
‘ ‘
mezonlar ijtimoiy adolat qaror topish uchun muhim ahamiyatga ega ekani
takidlangan. Shuningdek, Navoiy asarlarida yosh avlodni barkamol inson sifatida
shakllanishida ota- onaning roli, ayollarning iffatliligi, kishilarning kamtarligi
haqidagi fikr mulohazalari alohida o rin egallaydi.Navoiy «Hamsa»sining har
‘
bir dostonida bukilmas iroda, qa tiyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyg ulari,
’ ‘
ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari mohirona yoritilgan.
Shuningdek Mahmud Qoshg ariy, Ulug bek, Naqshbandiy, Ogahiyning yoshlar
‘ ‘
tarbiyasiga, axloq-odob, fe l-atvor, oilaviy hayot, kishilararo munosabatlarga
’
doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini ta kidlash
’
mumkin.
Har tomonlama yetuk shakllangan, komil inson g oyasi insoniyatning
‘
azaliy orzusi bo lib hisoblanadi va ushbu darajaga erishish borliqni, jamiyatni
‘
bilishning muhim manbai sanaladi. Milliy model nuqtai nazaridan olib
qaraydigan bo lsak, har tomonlama kamol topgan shaxs, o z sohasi bo yicha
‘ ‘ ‘
malakali mutaxassis darajasiga erishadi. Buning natijasida yetuk inson hayot va
faoliyatida ijtimoiy tarixiy psixologik namuna bosqichiga o sib o tadi,
– ‘ ‘
o zining salohiyati bilan sohani taraqqiy ettirish manbaiga aylanadi.
‘
Individuallik namunasi milliy va insoniy ahamiyat kasb etadi, taraqqiyotni
harakatlantiruvchi mexanizmi vazifasini bajaradi. Bu darajadagi shaxsning
xususiyatlari quyidagilarni o z ichiga oladi:
‘
 yuksak aql-zakovatga egalik, intellektual faoliyatda mahsuldorlik;
 xulq, faoliyat, muomala jarayonlarida o z imkoniyatlarini oqilona
‘
baholash;
 ixtisoslararo bilimdonlik komil inson kamolotining yuksak boso ichi
‘
bo lib, hozirgi davrda bir necha sohalar bo yicha mukammal bilimlarga,
‘ ‘
qarashlarga egalik bilan harakterlanadi;
 uzluksiz ravishda yangiliklarga intiluvchanlik, ijodiy yechimlarni amalga
oshirishga qobillik;
25

 o z iqtidori va ijodiy salohiyatini amaliy ifodalanishini ta minlash;‘ ’
 har bir ixtisos predmetiga oid qarashlarda mukammallikka, sermahsullikka
va dinamizmga erishish;
 har tomonlama rivojlangan shaxsning navbatdagi kamolot bosqichi aqliy
donishmandlik deb ataladi. Aqliy donishmandlik axloqiy madaniyat, yuksak his-
tuyg ular, muomala maromi, tabiat va jamiyat qoidalariga rioya qilish, axloqiy
‘
yetuklik, siyosiy-huquqiy, iqtisodiy ong ko rinishlariga oqilona yondoshish.
‘
Komil inson shaxsining umum insoniy qadriyatlari yoxud ijobiy hislatlari,
o zbek harakteridagi ijobiy hislatlarni shakllantirish va rivojlantirish
‘
texnologiyasi qanday tuziladi?
Prof. B.Ziyomuhammadovning 1
fikriga ko ra to g ri tarbiyaga molik
‘ ‘ ‘
umuminsoniy ijodiy hislatlarni va fazilatlarii quyidagicha deb tasavvur etish
mumkin:
Birinchidan ishbilarmonlik hislatlar va fazilatlari : ishchanlik,
tirishqoqlik, serhafsalalik, serharakatlik, mas uliyatlilik, halollik, insoflilik,
’
malakalilik, bekami ko stlik, sifatlilik, epchillik, uddaburonlik, saranjom-
‘
sarishtalik, botartiblilik, tadbirkorlilik, aniqlik, tejamkorlik, barkamollik,
ta masizlik va boshqalar.
’
Ikkinchidan , zukkolik, idroklilik hislatlar va fazilatlari : zehnlilik,
boma nilik, xotirjamlik, sog lom fikrlilik, donishmandlik, asoslilik, farosatlilik,
’ ‘
sezgirlik, zakovat, topqirlik, lo ndalik, dalillik, omilkorlik, savodxonlik,
‘
qiziquvchanlik, ishqibozlik va boshqalar.
Uchinchidan, sobitlik hislatlar va fazilatlari : faollik, qat iyatlilik,
’
tezkorlik, kuydipishdillik, jo shqinlik, zardalilik, sabotlilik, bir so zda turishlik,
‘ ‘
barqarorlik, botirlik, dovyuraklik, intizomlilik, erksevarlik, jiddiylik, nafsini
tiyishlik, o zini yo qotmaslik, sovuqqonlik, o ziga talabchanlik, kamsuqumlik,
‘ ‘ ‘
odamoxunlik, o zini iroda eta bilish va boshqalar.
‘
To rtinchidan,
‘ shaxsning umumiy hislatlar va fazilatlari: yoqimlik,
ko rkamlik, jozibadorlik, fusunkorlik, basavlatlik, salobatlik, rivojlanganlik,
‘
hurmatga sazovorlik, shoironalik, ruhlanganlik, ulug sifatlik, o ziga hoslik,
‘ ‘
yetuklik, jiddiylik, madaniyatlilik, tarbiyalanganlik va boshqalar.
1
Б.Зиёмухаммадов .Комилликка элтувчи китоб.“Турон-иқбол нашрёти”, Тошкент, 2006. 189-262бетлар
26

Beshinchidan, shaxsning axloqiy hislatlar va fazilatlari : insonparvarlik,
do stlik, g amxo rlik, jonkuyarlik, samimiylik, kuyunchaklik, odamiylik,‘ ‘ ‘
bolajonlik, imonlilik, fidokorlik, xushmuomalalik, boadablik, iltifotlik, ochiq
yuzlik, kechirimlilik, mehmondo stlik, xushaxloqlik, hajmihatlik va boshqalar.
‘
Oltinchidan, ehtiroslilik hislatlar va fazilatlari : nekbinlilik,
ko tarinkilik, tantanavorlik, kulib turuvchanlik, hazinlik, ishonuvchanlik,
‘
hayolchanlik, kelajakka ishonch, ezgulik, kek saqlamaslik, mushfiqlik,
olijanoblik, otashinlik, nozik tabiatlilik, uyatchanlik, hijolatlilik, iffatlilik va
boshqalar.
27

Chizma- 1
Zehnlilik
Yosh avlodni kelgusi hayoti uni inson qilib ko rsatuvchi ruhiy va‘
ma naviy jarayonning qay maqsadga yo naltirib, kelib chiqadigan muhim
’ ‘
vazifalarni bajarishga bog liq. Pedagogika fanining maqsadi tarbiyachi -
‘
o qituvchilarning ongli faoliyatida o z oldiga aniq maqsad qo yib, uning o z
‘ ‘ ‘ ‘
ustida ishlashi, intilishi, izlanishi tanlangan vosita va usullarining qo llanishi
‘
natijasini ko ra bilish kabi tarbiyachilik san atini o rgatishga qaratiladi.
‘ ’ ‘
Bugungi kunda barkamol avlodni tarbiyalash borasida respublikamiz
pedagogika fanining maqsadlari quyidagilar bilan belgilanadi:
- barkamol insonni voyaga yetkazish muammolarini majmuaviy tadqiq etish;
- Respublikamizda ta lim-tarbiya samaradorligini uzluksiz oshirib borish va
’
jahon talablari darajasida taraqqiy etishiga erishish;
- umuminsoniy qadriyat va milliy madaniyatning asoslarini e tiborga olib,
’
ta lim-tarbiya mazmunini, milliy mafkurani shakllantirib borish imkonini
’
yaratish;
- tarbiyashunoslik asoslarini ilg or tajribalar asosida boyitib borish va uning
‘
yangi shakllarini joriy qilish borasida izlanishlar olib borish;
- bo lajak o qituvchi va tarbiyachilarni barkamol avlodni shakllantirish uchun
‘ ‘
talab etiladigan bilim va ko nikmalar bilan qurollantirish;
‘
- uzluksiz ta lim tizimini yanada rivojlantirish muammolarini hal qilish.
’
28Yoshlarning xususiy fazilatlarining turlari
Irsiy Aqliy Ijtimoiy Tajribaviy
Topqirligi
Ziyrakligi
Ixtirochiligi
Ishchanligi
Hozirjavobligi
Mantiqiyligi
Sog lom fikrliligi
‘ Tasavvur
bir butunligi
Diqqati
jamlanganligi
Fikrlash kengligi
Xotirasi
mustahkamligi Dunyoqarashi
Ma’naviyaxloqi
Estetikasi
Mehnat faoliyati Anglanganligi
Ilmiyligi
Ijodiy mahorati
O rganish hajmi
‘

Ushbu maqsadlarga erishish borasida quyidagi vazifalarni amalga
oshirilishi taqozo etiladi:
- komil inson tarkib toptirishning qonuniyat, qoida va zaruriy sifatlarini
aniqlash;
- pedagogika - tarbiyashunoslikdagi ta lim-tarbiya nazariyasini hozirgi’
davr xususiy metodikasi bilan uzviylik muammolarini ishlab chiqish va
pedagogik texnologiya qonunlariga amal qilish;
- ta lim-tarbiya nazariyasidagi qoida, qonun, tamoyil, metod va usullarini
’
ta lim muassasalari amaliy faoliyati bilan bog lab, bo lajak o qituvchilarga
’ ‘ ‘ ‘
o rgatish;
‘
- Sharq va g arbda xalq yaratgan xalq og zaki ijodiyoti, pedagogikasi,
‘ ‘
mutafakkir, ma rifatparvar, pedagog va olimlarning tarbiyashunoslikka doir
’
ilg or g oyalarini o rganib, tahlil qilib, komil inson tarbiyalash jarayonini
‘ ‘ ‘
o rganish.
‘
Bolalar ijodini o rganish metodi maktab o quvchilari ijodini hamda
‘ – ‘
ularning turli tuman ishlarini o rganish va tahlil qilish pedagogik tadqiqotning
‘
samarali metodalridan biridir. Iqtidorli o quvchilar aqliy qobiliyatlari, olijanob
‘
axloqiy qiyofalari, estetik didlari, sinchkovliklari va qiziquvchanliklari bilan
ajralib turadi. Ta lim qonunida va milliy dasturida pedagogika fani bolalar
’
ijodining manbalari va faktorlarini chuqur bilishga hamda ularni yanada taraqqiy
ettirish va takomillashtirishning to g ri yo llarini ko rsatib berishga
‘ ‘ ‘ ‘
qaratilgan.
Statistika ma lumotlarini analiz va sintez qilish metodi pedagogik
’ –
tadqiqot kerakli statistika ma lumotlarini ma lum bir maqsad bilan sistemali
’ ’
o rganish mustaqil o zbekistonda fan madaniyat, ta lim-tarbiyani taraqqiy
‘ ‘ ’
etishiga salmoqli hissa qo shadi.
‘
Anketalar metodi o quvchilardan so rash usuli bo lib, u
– ‘ ‘ ‘
o quvchilar jamoasining ma lumotlari to g risidagi kerakli ma lumotlarni
‘ ’ ‘ ‘ ’
olish uchun ularning fikrlari va qarashlarini aniqlash uchun va kasbga yo llashni
‘
belgilash uchun maxsus formada ishlangan bo lmog i lozim. Anketada
‘ ‘
29

ko zlangan maqsadga muvofiq savollari bo lib, ularni javoblaridan pedagogik‘ ‘
natijalar kelib chiqmog i lozim.
‘
Hisoblash matematikasi va kibernetika metodlari hozirgi zamon sanoat
–
ishlab chiqarishi fani va texnikasining talab hamda manfaatlari turmushda
sinalgan texnika vositalarini, hisoblash matematikasi va kibernetika usullarini
maktab ishida va pedagogikada qo llanilishini talab qiladi. Pedagogika
‘
kibernetika o quv protsessini o qitish, bilim berish jarayonini boshqarishning
‘ ‘
alohida formasi sifatida o ziga xos xususiyatga ega. Shuning uchun pedagogik
‘
jarayon bilan ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish o rtasida katta farq
‘
bor. Pedagogik tadqiqotlardan kino ovoz texnikasi, foto, televidenie singari
texnika vositalaridan ham keng foydalaniladi. Ular o quvchilarning bilish
‘
faoliyatini aktivlashtirishga yordam beradi. Bolalar uchun qo shimcha
‘
rag batlantirish omillarini hosil qiladi. Bular o qituvchilar mehnatini ma lum
‘ ‘ ’
maqsadda yengillashtiradi. Ko rsatilgan vositalarning har biri bolalarning
‘
yoshini, o quv fani va pedagogik jarayon mukammallashtiradi.
‘
30

II BOB. Yoshlarni inteleknyal salohiyatini rivojlantirishda qobiliyat va
iste dodning o rni’ ‘
2.1 O smirlarning intelektual saloxiyatini rivojlanishida qobiliyat va
‘
istedodning o rni.
‘
O smilarning intellektual salohiyatini rivojlanishida ularning tug ma
‘ ‘
qobiliyat va iste dodining o rni muhim ahamiyatga ega. Tug ma qobiliyatga
’ ‘ ‘
ega bo lgan yoshlarimiz kattalarning har bir ta limiy, tarbiyaviy va kasbiy
‘ ’
ta limotlarini tez ilg ab oladilar va tez o zlashtirib hayotga tadbiq eta oladilar.
’ ‘ ‘
Lekin bu qobiliyat va iste dod, barcha yoshlarimizga tug ma talant nasib
’ ‘
etavermaydi. Shunday ekan, qobiliyatni shakllantirib borish, yoshlarning
iste dodini oshirib borish birinchi navbatda pedagoglarimizga va keng
’
jamoatchilik zimmasiga ya ni oila, mahalla, o quv muassasalari va korxona,
’ ‘
tashkilot, ustaxona boshqaruvchilari zimmasiga tushadi.Iste dod
’
tushunchasining asosiy mazmuni q o biliyat» degan tushunchani
“ ham anglatadi.
Bizningcha, amaliyotda qo llaniladigan «qobiliyat» tushunchasi uchta asosiy
‘
qismga ega.
Birinchidan, qobiliyat psixologik o ziga xos alohida xususiyatlarga ega
‘
bo lib, bir odamni boshqasidan farqlaydigan qobiliyat tushuniladi, barcha
‘
odamlarga xos bo lgan qobiliyat haqida gap ketganda hech kim bu iborani
‘
ishlatmaydi. Q o biliyat s o zi marksizm-leninizm asoschilari bashorat
“ ” ‘
qilganidek bu - «Har kim qobiliyatiga yarasha» degan shiorda qo llanilgan,
‘
xolos.
Ikkinchidan, qobiliyat iborasi umuman olganda odamdagi o ziga xos
‘ har
qanday turli xususiyatlarni anglatmay, balki faqat turli faoliyatlarni bajarishda
erishgan muvaffaqiyatiga bo g liq
‘ bo lgan shaxsga nisbatan qo llaniladi. ‘ ‘
Masalan, ba zi odamlar shubhasiz o ziga xos fazilatlarga ega: jizzakilik, lanjlik,
’ ‘
yalqovlik kabi xususiyatlarni odatda qobiliyat deb bo lmaydi, chunki har qanday
‘
faoliyatda ham har doim muvaffaqiyatga erishish mumkin emas.
31

Uchinchidan, «qobiliyat» tushunchasi ayrim shaxslarda, ya ni uning’
bilimi yoki bilarmonligiga qarab belgilanmaydi. Ko pincha, pedagog
‘
o quvchining faoliyatidan uncha qoniqmasada, lekin shunga qaramay yaxshi
‘
o zlashtirolmayotgan bola boshqa o rtoqlaridan ortda qolmay fanlarni yaxshi
‘ ‘
o zlashtirishga harakat qilishi bilan o qituvchini xursand qiladi. Pedagog
‘ ‘
o zining noroziligini o quvchi bilan yetarlicha shug ullanamasligini asoslab:
‘ ‘ ‘
o quvchining «qobiliyatiga e tibor berib», o quvchi bilan ko proq
‘ ’ ‘ ‘
shug ullansa bilimni yaxshi o zlashtira olish qobiliyati bor degan xulosa
‘ ‘
keladi.
Har qanday o smirni faoliyati va bilimdonligi asosida tashkiliy ishga
‘
nomzodlikka ko rsatib va bu ko rsatishni «yaxshi tashkiliy qobiliyat» bilan
‘ ‘
asoslashadi, albatta, «tashkiliy qobiliyat»ga ega bo lish bu «tashkiliy mahorat
‘ –
va ishbilarmonlik»ka ega degani emas ekanligi haqida o ylashmaydi. Balki
‘
aksincha bo lib chiqishi ham mumkin: hali tajribaga ega bo lmagan yosh
‘ ‘
xodimni «tashkiliy qobiliyati»ni asoslab nomzodlikka ko rsatishganda balki u
‘
hali shu davrda yetarli malaka va tajribaga ega bo lmasligi mumkin-u, lekin
‘
o zining bilimdonlik qobiliyati tufayli tez orada malaka va tajriba orttirib,
‘
muvaffaqiyatga erishishi ham mumkin. Yuqoridagi misollardan kelib chiqib,
hayotda qobiliyat tushunchasi ostida odatda mavjud bo lgan bilim, mahorat va
‘
malakadan iborat bo lgan, lekin, bu bilim va mahoratlarga tez va oson erishishni
‘
anglatadigan o ziga xos hususiyatlar ko zda tutiladi. Biz qobiliyatni shaxsni
‘ ‘
tabiiy imkoniyatlari deb tushunishimiz mumkin emas, chunki, qobiliyatni biz «
har bir insonning o ziga xos psixologik hususiyatlari» deb aniqladik, shuning
‘
uchun bu har qanday shaxsda mavjud bo lgan tabiiy xususiyat deb xulosa
‘
chiqarish aslo mumkin emas. Tabiiy bo lib faqat anatomo-fiziologik
‘
xususiyatlar, ya ni qobiliyatning rivoji asosida yotgan iste dod bo lishi
’ ’ ‘
mumkin, qobiliyatning o zi ham doimiy rivojlanish natijasida paydo bo ladi.
‘ ‘
32

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, qobiliyat tushunchasini insonning
tabiiy xususiyati deb qabul qilmay, biroq biz ko p hollarda qobiliyat rivoji‘
asosida ba zi insonlarda tabiiy xususiyat, ya ni iste dod ham mavjudligini
’ ’ ’
ko rishimiz mumkin.Ba zida «haqiqiy», «tabiiy», «tabiatdan berilgan» va
‘ ’
shunga o xshash so zlar bilan aytilganda - «tabiiy» tushunchasi, - qobiliyat
‘ ‘
tushunchasi bilan amaliy tahlilda bir-biriga bog liq. Ko p hollarda biz
‘ ‘
tabiiylikni iste dod rivoji asosida yotgan qobiliyatni tushunamiz. Balki kimdir
’
biror joyda amaliy so z ishlatishda, u yoki boshqa biror narsani - tabiiy
‘
xususiyatni qobiliyat deb ta kidlashi mumkindir. Go dak tug ilgan vaqtda
’ ‘ ‘
mavjud bo lgan «garmonik his» yoki «musiqaga bo lgan tuyg u» haqida
‘ ‘ ‘
o ylash dargumon. Ehtimol, har qanday idrokli inson, tug ilgan daqiqadan
‘ ‘
boshlab, muzikaga bo lgan tuyg u yoki o zaro his-tuyg uning rivoji asosida
‘ ‘ ‘ ‘
faqat iste dod nishonalari, qiziqish yoki shunga o xshash tuyg u mavjud deb
’ ‘ ‘
o ylash mumkin. Shuni alohida ta kidlashimiz kerakki, tabiiy iste dod
‘ ’ ’
nishonalari haqida gap ketganda, biz hali meros bo lib qolgan iste dod
‘ ’
nishonalari haqida so zlaganimiz yo q. Bu ikki tushunchani bir-biriga
‘ ‘
tenglashtirishdagi yakuniy xulosa xatto haddan tashqari keng tarqalgan. «Tabiiy»
tushunchasi bilan «meros bo lib qolgan» tushunchasi bir xil ma noni anglatishi
‘ ’
taxmin qilinishi, albatta, noto g ri. Chunki bola tug ilishdan oldin ona qornida
‘ ‘ ‘
rivojlanadi. «Meros» va «meros bo lib qolgan» tushunchalari, psixologik
‘
adabiyotda, faqat ko rsatilgan b ajdodlari belgisi meros bo lib qolgan deb
‘ ‘
o ylasakda, o shanda ham, tarbiya va o qitishning to g ri natijasi emasligini
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko rsatmoqchi bo lishsa ham, yoki, ba zi organizmning fiziologik yoki
‘ ‘ ’
biologik hususiyatlari bu belgi bilan jamlanishini taxmin qilishga haqiqiy asos
bo ladi. «Meros bo lib qolgan» tushunchasi, shunday qilib, nafaqat «tabiiy»
‘ ‘
so zini, balki «biologik», «fiziologik» va shunga o xshash so zlarning
‘ ‘ ‘
sinonimidir.
33

Bunday turdagi terminologiyaning to g ri va aniq emasligi asosiy‘ ‘
ma noni bildiradi. «Meros bo lib qolgan» termini daliliy aniq tushunchasiga
’ ‘
ega, shuning uchun ham bu terminni katta ehtiyotkorlik bilan, faqat aynan
shunday tushunchani keltirish mumkin bo lgan jiddiy asoslar bor joyda
‘
qo llaniladi. Ta kidlash lozimki, qobiliyat o zining mavjudligi bilan dinamik
‘ ’ ‘
tushunchadir. Qobiliyat faqat harakatda, faqat rivojlanishda paydo bo ladi.
‘
Psixologik jihatdan qobiliyat haqida, o zining rivojlanishdan oldin mavjud
‘
bo lganligidek, hamda qobiliyat o zining to la rivojiga yetib, o zining
‘ ‘ ‘ ‘
rivojlanishi to xtashi haqida so zlash aslo mumkin emas. Chunki qobiliyat
‘ ‘
doimiy rivojlanishda bo lishi kerak. Qobiliyat faqat rivojlanishda mavjud deb,
‘
biz bu rivojlanishni u yoki boshqa amaliy yoki nazariy faoliyat jarayonida amalga
oshishini nazardan chetda qoldirshimiz mumkin emas, albatta. Bundan xulosa
qilinadiki, qobiliyat aniq faoliyatdan tashqarida paydo bo lmaydi. Faqat uni
‘
psixologik tahlil yo li bilan biz ularni bir- biridan ajrata olamiz. Qobiliyatni aniq
‘
faoliyat boshlanishidan oldin mavjud va faqat uning yakunida qo llaniladi
‘
degan xulosaga kelish aslo mumkin emas. Go dakda absolyut eshitish
‘
qobiliyati tovush balandligini bilish birinchi bor dunyoga kelishidan oldin
mavjud emas. Ungacha faqatgina anatomo-fiziologik haqiqatdek iste dod
’
nishonasi mavjud bo lgan. Gap qobiliyat faoliyatda namoyon bo lishida emas,
‘ ‘
balki ularning shu faoliyatda yaratilishidadir. Qobiliyatning rivojlanishi, umuman
har qanday rivojlanish ham to g ri o tmaydi: uning harakat kuchi
‘ ‘ ‘
ziddiyatlikning kurashidir, shuning uchun rivojlanishning har xil bosqichida
qobiliyat va qiziqishlar o rtasida ziddiyatlar bo lishi mumkin. Lekin, bo lishi
‘ ‘ ‘
mumkin bo lgan bunday ziddiyatlarni tan olish, qiziqishlarning paydo bo lishi
‘ ‘
va rivojlanishi qobiliyatdan mustaqil yoki aksincha, qobiliyat qiziqishlardan
–
aslo paydo bo lmaydi.
‘
Yuqorida ta kidlab o tkanimizdek, qobiliyat deb faqatgina u yoki boshqa
’ ‘
faoliyatning bajarilishida muvaffaqiyatga erishishdan iborat bo lishdangina
‘
34

emas, balki o ziga xos psixologik qobiliyatni tan olish kerak. Biroq,‘
to g ridan-to g ri qandaydir faoliyatning muvaffaqiyatli bajarilish imkonini
‘ ‘ ‘ ‘
aniqlaydigan, o zgacha bo lgan qobiliyat emas, balki faqat bu shaxsda mavjud
‘ ‘
bo lgan qobiliyatning o ziga xos birligidir.
‘ ‘
Qobiliyat - odam psixikasining eng muhim hususiyatlaridan biri bo lib,
‘
bu xususiyatlarni xaddan tashqari keng to ldirish imkoni oqibatida qandaydir
‘
bir qobiliyatning nisbiy zaifligi hattoki shunday bu qobiliyat bilan hammasidan
ko ra bir-biri bilan chambarchas bog liq faoliyatning muvaffaqiyatli bajarish
‘ ‘
imkoni aslo yo q emas. Bir shaxsda qobiliyatning yetishmasligi keng
‘
rivojlangan boshqa bir shaxs bilan o rtalarida juda katta chegara qoplangan
‘
bo lishi mumkin.
‘
Aynan chegaraning qoplashning imkoniyati har hil: masalan, musiqiy
iste dod va musiqaga yoki biror bir shunga o xshash sohaga bo lgan qobiliyat
’ ‘ ‘
bilan bog langan faoliyat iste dod bo lmasa har qanday urunishlar oqibatda
‘ ’ ‘
omadsizlikka olib kelishi muqarrar.
Bu fikrni tasdiqlab berishimiz uchun juda oddiy bir misol keltirib beramiz.
O ziga xos musiqaga qobiliyati bo lib, bu qobiliyatga ega shaxsning alohida
‘ ‘
bo lgan ovozining balandligini ma lum boshqa bir ovoz bilan tenglashtirmay
‘ ’
to liq eshitish bo ladi. Absolyut eshitishda «tabiiy qobiliyatning» aniq
‘ ‘
ko rinib turgan misolni ko rishga jiddiy asoslar, ya ni qobiliyat asosida yotgan
‘ ‘ ’
tabiiy iste dod nishonalari borligidadir. Lekin, absolyut eshitishga ega
’
bo lmaganlarda alohida bo lgan ovozlarning balandligini bilishini ishlab
‘ ‘
chiqarsa bo ladi. Bu, absolyut eshitish bularda yaratiladi degani, lekin, absolyut
‘
eshitishning yo qligi, boshqa qobiliyatlarga tayangan holda nisbiy eshitish,
‘ –
tembr eshitish va shunga o xshashlar, boshqa holatlarda absolyut eshitish
‘
asosida amalga oshadigan mahoratni ishlab chiqarish deganidir. Nomlanayotgan
"absolyutlakab" eshitishda butunlay turlicha buladi, birok amaliy natijalar ba zi
’
bir xollarda butunlay bir xil bulishi ham mumkin. Tovushlar blandligini
35

bilishning psixik mexanizmlari haqiqiy absolyut eshitishda va maxsus ishlab
chikilgan.
Keyin, alohida bo lgan qobiliyat nafaqat birga va bir- biriga bog liq‘ ‘
bo lmasdan mavjudligini esda tutish kerak. Har bir qobiliyat boshqa
‘
qobiliyatlarning borligi va toifasining rivojlanishiga bog liq holda o zgaradi,
‘ ‘
o zga sifatli harakterga ega bo ladi. Bu mulohazalardan kelib chiqib, alohida
‘ ‘
bo lgan qobiliyatlardan bu insonning u yoki bu boshqa faoliyatni muvaffaqiyatli
‘
bajarish imkoni haqidagi savolga to g ridan-to g ri o taolmaymiz. Bu
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
o tish faqat boshqa, yanada sintetik tushuncha orqali amalga oshishi mumkin.
‘
Bu shunday tushuncha bo lib, qobiliyatlarning o ziga xos sifatli birligi bo lib
‘ ‘ ‘
tushuniladigan, u yoki bu boshqa faoliyatning bajarilishida katta yoki kichik
muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga bog liq «iste dod»
‘ ’
hisoblanadi.«Iste dod» va «qobiliyat» o ziga xos tushunchalarga ega, ulardagi
’ ‘
inson hususiyatlari har qanday amaliy faoliyat taqdim etayotgan talablar nuqtai
nazaridan ko riladi. Shuning uchun iste dod haqida ham umuman gapirish
‘ ’
mumkin. Iste dod shaxsning faqatgina nimagadir, qandaydir faoliyatiga nisbatan
’
aytiladi. Bu «umumiy iste dod» haqidagi savolni ko rib chiqilishida hususan
’ ‘
muhim ahamiyatga ega.Aynan "iqtidorlik" tushunchasining ichida zaruriy shart
sifatida muayyan amaliy faoliyatdan iborat bo lgan o zaro bog liqlik ushbu
‘ ‘ ‘
tushunchaning tarixiy harakterini belgilab beradi. «Iste dod» tushunchasi
’
biologik xususiyat deb qaralganda o z mazmunini yo qotadi. Iste dod -
‘ ‘ ’
anglashimizcha, bu har qanday u yoki bu boshqa faoliyat turlariga kiritilishi va
shubhasiz har bir muayyan faoliyatning «muvaffaqiyatli» bajarilishiga jiddiy
ravishda bog liqligidir.
‘
Iqtidorlilikning u yoki bu boshqa maxsus ko rinishlardagi
‘
tushunchalarning mazmuni ham ahamiyatli tarzda o zgarishga yuz tutadi, bu
‘
albatta tegishli faoliyatning ushbu davrda va ushbu jamiyat formatsiyasining
"muvoffaqiyatli" bajarilish kriteriyalarining qanaqaligiga bog liq, albatta.
‘
36

«Musiqiy iste dod» tushunchasi albatta, biz uchun jiddiy ravishda boshqa’
mazmunga ega, bir ovozli musiqadan boshqa musiqani bilmaydigan xalqlar ham
bo lishi mumkin. Musiqaning tarixiy rivojlanishi musiqiy iste dodning
‘ ’
o zgarishiga ham olib keladi. Shunday qilib, «iste dod» tushunchasi aniq,
‘ ’
tarixiy rivojlanayotgan ijtimoiy mehnat amaliyoti uslubi bilan o zaro
‘
bog lanmasa hech qanday ahamiyatga ega emas.Yana bir muhim tomonini
‘
belgilab qo yamiz. Iste doddan faoliyat muvaffaqiyatli bajarilishi emas, balki,
‘ ’
faqat bu muvaffaqiyatga erishish imkoniga bog liq. Savolning psixologik
‘
tomondan chegaralangan taqdirda ham, biz aytishimiz kerakki, har qanday
faoliyatni muvaffaqiyatli bajarilishi uchun nafaqat iste dod, ya ni qobiliyatning
’ ’
muvofiq birligi, balki zarur mahorat va bilarmonlik ham talab qilinadi.
Quyidagi ikkita holat o rtasida katta farq mavjud "O smir o zining
‘ ‘ ‘
iqtidorligi bilan bunday faoliyat turlarini muvaffaqiyatli bajarish imkoniyatiga
ega" va " O smir o zining iqtidorligi bilan bunday faoliyat turlariga
‘ ‘
moslashgan"ligidir. Iqtidorlik faoliyat tanlovini aniqlab beruvchi yagona faktor
hisoblanmaydi, shuningdek u faoliyatning bajarilish muvoffakiyatini aniqlab
beruvchi yagona faktor bo lib ham hisoblanmaydi.
‘
Maxsus qobiliyat (lotinchadan specialis - o zgacha) shaxsning ma lum
‘ – ’
turdagi faoliyatning muvaffaqiyatli bajarilgan imkonlari bo lgan psixologik
‘
holatning o ziga xosligi (musiqiy, sahnaga oid, adabiy) va shu kabilar. Ularning
‘
rivoji iste dodga munosib bo lib, masalan, musiqiy xotira - qobiliyatga
’ ‘
tayanadi.
Voyaga yetish ya ni yoshga oid shakllanish davri davomida maxsus
’
qobiliyatning rivojishining eng qulay davri hisoblanadi. Katta ahamiyatga ega
bo lgan iste dod anatomik - fiziologik asosda yetarli darajada farqlanishi
‘ ’
mumkin bo lgan maxsus qobiliyatning tuzilishi hisoblanadi. Shunday qilib,
‘
maxsus qobiliyat ma lum darajasi (matematik, badiiy va h.k.) har qanday
’
sog lom bolada shakllangan bo ladi. Shu bilan, maxsus tashkil qilingan
‘ ‘
37

o qitish sharoitida bolaning qobiliyatini yo naltirish rivojishida aniq xulosalar‘ ‘
mavjud.
Biologik rivojlanishning ma lum darajadagi bosqichda ro yobga chiqqan
’ ‘
psixikani o zi ularning mavjudlik sharoitlariga organizmlarning qiyinchilik bilan
‘
moslashishini ta minlab uning omillaridan biri sifatida bo lib turadi. Psixika
’ ‘
odamga o tib yangi sifatli ijtimoiy-tarixiy qonuniylikga bog langan tuzilmaga
‘ ‘
ega bo ladi. Faoliyat darajasida muntazamlikni saqlashda yetakchilik qilib,
‘
psixika faolligini namoyon bo lishining oliy asosi bo lib hizmat qiladigan
‘ ‘
shaxs tuziladi. Qobiliyat deb biz o ziga xos psixologik hususiyatni ataymiz,
‘
tug ma hususiyatlar esa faqat anatomo-fizeologik bo lishi mumkin. Shuning
‘ ‘
uchun ilmiy tahlilda tug ma qobiliyat haqida so zlash mumkin emas. Tabiiy
‘ ‘
bo lib faqat iste dod, ya ni anatomo-fiziologik rivojlanish asosida yotgan
‘ ’ ’
o ziga xos hususiyatida, qobiliyatlarning o zi esa har doim rivojlanish natijasi
‘ ‘
o quv va tarbiya jarayonida birinchi navbatda amalga oshadi.
‘
Masalan, inson asliga muvofiq bo lgan ma no so zida «tabiatdan
‘ ’ ‘
berilgan» qobiliyatiga ega bo lishi mumkin emas, balki uning faqat «tabiatdan
‘
berilgan» rivojiga bo lgan nishonalarga ega bo lishi mumkin. Tabiiy
‘ ‘ “
qobiliyat haqida gapirib, biz har doim qobiliyatlarning o z tabiiyligini emas,
” ‘
balki ularning nishonalarini rivojlanish asosida bo lganini nazarda tutishimiz
‘
kerak.
Qobiliyat faqat harakatda, rivojlanishda mavjud. Bu rivojlanish faqat u yoki
boshqa aniq faoliyat jarayonida amalga oshadi. Bu insonning aniq faoliyatisiz
qobiliyat mavjud emasligini ko rsatadi.
‘
Har qanday qobiliyatni zaruriyat bilan talab qiladigan, usiz amalga
oshmaydigan faoliyat jarayonida rivojlanib paydo bo ladi. Bolaning oldiga
‘
uning yordamisiz yechiladigan masalalar qo yib qandaydir ma lum qobiliyatni
‘ ’
hech qachon tarbiyalab bo lmaydi. Masalan, o smirlar o z qobiliyatlarini shart
‘ ‘ ‘
sharoitlarga ko ra rivojlantirilishiva aksincha bo lishi ham mumkin Yaxshi
‘ ‘
38

qobiliyatlarning ko rsatkichlardan biri deb erta namoyon bo lgan qobiliyatni‘ ‘
tan olinadi, biroq, lekin erta namoyon bo lgan qobiliyatning yo qligi qaysidir
‘ ‘
me yorda zaiflik ko rsatkichi yoki ayniqsa munosib qobiliyatni yo q deb
’ ‘ ‘
hisoblash mumkin emas.
Birinchidan, erta namoyon bo lgan qobiliyatlar imkoni nafaqat
‘
o smirning iste dodiga bog liq, balki uning hayotidagi birinchi yillari o tgan
‘ ’ ‘ ‘
tarbiyaviy sharoitga ham bog liqdir. Juda erta namoyon bo lgan har qanday
‘ ‘
qobiliyatlar kuzatilayotgan hamma holatlarda ham, bu qobiliyatning
rivojlanishida ota-ona yoki boshqa kimsalarning o rni yoki to g ri (tartibli
‘ ‘ ‘
bo lmasa ham) tashvishlari, yoki, hech bo lmaganda, bolani mana shu
‘ ‘
qobiliyat rivojlanishi mumkin bo lgan faoliyat bilan shug ullanishiga
‘ ‘
yo naltiradigan sharoitning yaratib berishga ham bog liq. mavjud. Bu
‘ ‘
sharoitlarning yo qligida qobiliyat namoyon bo la olmaydi.
‘ ‘
Ikkinchidan, ko p bolalarda qobiliyat ilk bor faqat doimiy shug ullanish
‘ ‘
natijasida rivojlana boshlaydi va bu aslo qobiliyatning zaifligini ko rsatmaydi,
‘
aksincha, ba zi bolalarda mazkur soha bo yicha mislsiz iste dodga ega
’ ‘ ’
ekanligi keyinroq namoyon bo lishi mumkin.
‘
Yuqoridagilardan kelib chiqib, o smir qobiliyatini har qanday holatda
‘
tarbiyalab o stirishda, avval pedagogik-psixologik xulosa chiqarmasdan turib,
‘
salbiy xulosaga kelish mumkin emas.
Har bir o smirga, uning shaxs xususiyatidan kelib chiqib, uning tarbiyaviy
‘
jarayoniga biror psixologik yoki pedagogik uslubni qo llash murakkab
‘
jarayondir. Lekin bu davr talabidir.
Muayyan takomillashgan pedagogik yoki psixologik uslubni qidirib, uni
mantiqiy-nazariy jihatdan to liq anglab olish va amaliyotga qo llashgacha
‘ ‘
bo lgan murakkab jarayonga qaraganda jarayonning o zini loyihalashtirish
‘ – ‘
eng qulay va samarador uslubdir. Shu o rinda ta kidlash lozimki, tarbiyaning
‘ ’
39

hech bir uslubiyotini tarbiyalanuvchilarga hech qachon bir xilda qo llab– ‘
bo lmaydi. Ya ni har bir o smirga individual yondoshish kerak.
‘ ’ ‘
O smirlarga yo naltirilgan tarbiya tizimi o qituvchidan tarbiya
‘ ‘ ‘
uslubiyotlariga alohida munosabat bilan yondoshishni, uslubiyotni hamda mavjud
holatni to liq o rganishni, jarayonga ijodiy muhitni olib kirishni taqozo etadi.
‘ ‘
Bunga asosiy sabab:
- tarbiya jarayonida to liq muvaffaqiyatga erishish yoki muvaffaqiyatsizlik
‘
tahdidining mavjudligi;
- o smir to qnashadigan va ba zan ko p yillar davomida muvaffaqiyatli
‘ ‘ ’ ‘
yoki muvaffaqiyatsiz kurashadigan hayotiy holatlardan biri bu fikrining
–
o ylaganidek ro yobga chiqmasligini anglashi;
‘ ‘
- o smirlar ko pincha o zining dunyoqarashi, tasavvurining qanday
‘ ‘ ‘
darajada kengligidan kelib chiqib, fikrlaydi hamda bu fikrlashni mavjudlikning
ijobiy, yoki salbiy holatlari bilan bog lab tahlil qila olmasligidir.
‘
O smirning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va tarbiyaviy jarayonini
‘
shakllantirishda quyidagi holatlar e tiborga olinishi maqsadka muvofikdir.:
’
1. Tarbiya jarayoni maksimal darajada texnokratik bo lishi kerak. Buning
‘
uchun esa psixologik hamda pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy etish
kerak;
2. Tarbiyaviy jarayonga singdirilishi ko zda tutilayotgan tegishli
‘
texnologiyalani ilmiy asoslash va ishlab chiqish lozim;
3. Tarbiyaviy jarayonining dastlabki holatda ijtimoiy-psixologik muhitni
aniq tahlil qilish hamda taktik jarayonni mukammal ishlab chiqish kerak.
O smir shaxsining shakllanish jarayoniga jamiyatda qabul qilingan
‘ –
ahloq normalari, hulq normalari, ma naviy-ma rifiy qadriyatlarni singdirish
’ ’
texnologiyalarini yaratish ko pgina jihatdan yakuniy natijani ta minlashga
‘ ’
xizmat qiladi.
40

1. Boshlang ich jamoalashuv yoki moslashuv bosqichi. Bunda o smir‘ ‘
tomonidan ijtimoiy tajriba o zlashtiriladi, moslashtiriladi va qabul qilinadi.
‘
2. Individuallashuv bosqichi. Bunda o smirda o zini boshqalardan
‘ ‘
ajratish istagi, jamoat xulq normalariga nisbatan ijobiy hamda tanqidiy fikrlash
paydo bo ladi.
‘
3. Integratsion bosqich. O smir jamiyatda o zi o rnini topish, jamiyat
‘ ‘ ‘
hayotiga kirishish, atrofdagilarga ijobiy tomondan tanilish, faoliyatda o zini
‘
ijobiy tarafdan ko rsatish harakatiga tushadi, ya ni shaxs sifatida o zini
‘ ’ ‘
tanitish istagi birinchi o ringa chiqadi.
‘
Shu o rinda ta kidlash lozimki, agar shaxsning harakatlari biror ijtimoiy
‘ ’
guruh yoki jamiyat tomonidan qabul qilinsa, integratsion bosqich muvoffaqiyatli
o tadi.
‘ Mabodo buning aksi bolsa, quyidagi holatlar kelib chiqadi: ‘
- osmirda norozichilik kayfiyati paydo bolib, tushkunlik holatiga
‘ ‘
tushadi;
- ozi harakatlarini tahlil qilib, ozini ozgartirishga harakat qiladi;
‘ ‘ ‘
- osmir ozida tashkilotchilik, yetakchilik, ozini korsatish kabi
‘ ‘ ‘ ‘
hislatlarni jilovlab, mavjud muhitga moslashish harakatiga tushadi.
2. Ijtimoiy faoliyat bosqichi. Bu bosqich inson balogatga yetgan davrdan
‘
boshlab, hayotining ohirigacha davom etadi. Shaxsning ozini-ozi tarbiyalash
‘ ‘
jarayoni mehnat bosqichida tashqi va ichki omillar tasirida shakllanib boradi.
’
Bunda mehnat jamoasidagi ijtimoiy-psixologik muhit katta ahamiyatga ega.
Yuqorida tarbiyaviy jarayoniga bevosita tasir korsatuvchi barcha omillarni
’ ‘
qarab chiqdik. Tabiiyki, tarbiya jarayoniga bunday texnologik yondoshuv oziga
‘
xos savollarni keltirib chiqarishi mumkin.
Jumladan, texnologik asosda uzluksiz ta lim tizimida o smirlarning
’ ‘
tarbiyaviy jarayonini qanday tashkil etish kerak q degan savol yuzaga kelishi
–
muqarrardir. Bu savolga javob berish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish
lozim:
41

A) o smirlarining ma lumotlar bazasini yaratish. Ma lumotlar bazasi‘ ’ ’
o smir shaxsiga tegishli barcha ma lumotlarni qamrab olishi kerak.
‘ ’
B)uzluksiz ta lim tizimidagi ( umumiy o rta ta lim, o rta maxsus kasb
’ ‘ ’ ‘
hunarta limi tizimi)dagi
’ ijtimoiy muhitning aniq tahlilini amalga oshirish.
Ayn a n muhit qanday darajada ekanligi o smir tarbiyasiga, uning shaxsining
‘
shakllanishiga ijobiy yoki salbiy ta sir ko rsatadi
’ ‘ mi, Bu jarayon o smirlar ‘
ijodiy qobiliyatlarini rivojlanishiga ta siri va ularning iqtidorini takomillashtirish
’
imkoniyatlarini yaratish darajalarini o rganish va tahlil qilish maqsadga muvofik
‘
ekanligini ko rsatadi
‘ Muhit tahlili quyidagi ko rinishda amalga oshirilishi ‘
kerak:
- mavjud ijtimoiy muhitning asl holatini aniqlash;
- Pedagog murabbiy-va fan o qituvchilarning ijtimoiy muhitga
‘
munosabatini aniqlash;
- o smirlarning ijtimoiy muhitga, pedagogik rahbariyati olib borayotgan
‘
faoliyatga munosabatini aniqlash;
- o smirlar orasidagi ijtimoiy fikrni aniqlash;
‘
- yuzaga kelayotgan va yechimini kutayotgan muammolarni aniqlash.
V) Tarbiyaviy jarayonning aniq reja va dasturini ishlab chiqish. Muhit
tahlili asosida mazkur reja va dasturda 1-navbatda bajarilishi kerak bo lgan
‘
dolzarb ishlarni belgilab olish kerak. Bunda quyidagilar aniq korsatilishi lozim:
‘
- ta lim tizimidaning bosqichlari orasidagi tarbiyaviy uzviylikni
’ amalga
o sh iradigan tarbiyaviy ishlar;
- o smirlar uyida amalga oshiriladigan tarbiyaviy ishlar;
‘
- jamoat tashkilaotlari, turli jamg armalar va homiy tashkilotlar bilan amalga
‘
oshiriladigan ishlar;
- maktablar, KXK va AK.litseylardao tkaziladigan tadbirlar;
‘
- o smirlar o zini-o zi boshqaruvi amalga oshiradigan ishlar;
‘ ‘ ‘
- o smirlarda g oyaviy immunitetni shakllantirish ishlari;
‘ ‘
42

- salbiy oqimlar, zararli g oyalarga qarshi kurash muhitni shakllantirish.‘
G)Tarbiyaviy jarayonning monitoringini yaratish. Amalga oshiriladigan
barcha ishlarning yagona monitoringini shakllantirish orqali, jarayonni bevosita
kuzatish imkoni yuzaga keladi. Bundan tashqari jarayonning borishini tahlil qilish
mumkin.
D) O smirlarda g oyaviy immunitetni shakllantirish va ta lim tarbiyani olib
‘ ‘ ’
borish jarayonida joylarda mafkurviy kurash muhitini yuzaga keltirish. Jamiyat
hayotiga va uning rivojlanishiga tahdid soluvchi har xil oqimlar, zararli
g oyalarga qarshi immunitetni shakllantirish, har xil yot mafkuraga qarshi
‘
kurash muhitini yaratish uzluksiz ta limtizimi oldidagi o ta dolzarb vazifadir.
– ’ ‘
Bu vazifalarni amalga oshirishda jamiyat talabidan kelib chiqib, psixologik va
pedagogik texnologiyalarni jarayonga qo llash lozim.
‘ Bundan tashqari quyidagi
ishlarning sifatini taminlash lozim:
’
- o smirlar bilan individual faoliyat olib borish;
‘
- tushintiruv va targ ibot ishlarida yangi texnologiyalarni qo llash;
‘ ‘
- ijtimoiy o zgarishlar mohiyatini o smirlar ongiga aniq yetkazish;
‘ ‘
- auditoriyadan tashqari tarbiya ishlarini takomillashtirish;
- mustaqil fikrlash jarayonini rivojlantirish;
o smirlarning bo sh vaqtini maqsadli rejalashtirish.
‘ ‘
2.2.Intelektual ijodiy salohiyatni rivojlantirishning
psixologik mexanizmlari
Yoshlarni intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirishda tarbiyaning
ahamiyati muhim rol o ynaydi. Intellektual ijodiy salohiyatni oshirish uchun
‘
tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun harakterli bo lgan va muayyan
‘
qonuniyatlarda namoyon bo ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi.
‘
Yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirish jarayonida
o quvchilarda jamiyatga naf keltiradigan, shaxsga qo yiladigan axloqiy
‘ ‘
43

talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va ko nikma hosil qilinadi. Bunga‘
erishish uchun o quvchining ongiga, dunyo qarashi va irodasiga tizimli,
‘
muntazam ta sir etib boriladi. Ijodiy salohiyatni rivojlantirish jarayonida
’
bulardan birortasi e tibordan chetda qolsa, ko zlangan maqsadga erishish
’ ‘
qiyinlashadi. Mana shu psixologik jihatlarni e tiborga olingandagina yoshlarning
’
intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirib uni rivojlantrishga imkon
yaratiladi. Yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish va uni
rivojlantirish manbalarini quyidagi 1-shaklda ifodalab beramiz:
Chizma-1
Ta lim-tarbiya berish jarayonida ta limning ma lum bir maqsadga
’ ’ ’
qaratilishi muhim ahamiyatga ega. Ta lim jarayoni yoshlarning intellektual
’
ijodiy qobiliyatlarini shakllantirmasdan turib ularni ijodiy rivojlantirib
bo lmaydi.Talabalarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi har
‘
qanday maqsadga qaratilgan tarbiya jarayonining mohiyati va vazifalari
tarbiyachi tomonidan rejalashtiriladi va ketma-ket bajariladigan usullar belgilab
olinadi:
1.O quvchi-talabalarning intellektual ijodiy salohiyatini shakllantiruvchi
‘
hislatlarini uyg otish va rivojlantirish rejalashtiriladi.
‘
2.Mana shu hislatlarni rivojlantirishni amalga oshiruvchi usullarni yaratish
yoki intellektual ijodiy salohiyatni oshirib borishga xizmat qiluvchi manbalar
izlab topiladi.
44Yoshlarning intellektual ijodiy
qobiliyatlarini shakllantirish manbalari
fan Adabiyot Maorif Din Ma naviy
’
qadriyatlar
Ijodiy
qobiliyatni
rivojlan-
tirish Madaniyat-
ni rivojlan-
tirish Ta lim-
’
tarbiyani
rivojlan-
tirish E tiqod- ’
ni rivoj-
lantirish Barkamol
shaxsni
rivojlan-
tirish

3.Belgilangan maqsad uchun xizmat qiladigan nazariy va amaliy
manbalarni qaysisini va qaerda ishlatish rejalashtiriladi.
Mana shunday rejaga solinib olib boriladigan ishlarni amalga oshirish
ta lim-tarbiya tizimi jarayonida ham yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini’
rivojlantirib boradi, jamiyat va insonlarning intellektual va jismoniy faoliyatini
oshirib boradi.
Chizma- 1
Intellektual ijodiy salohiyatni oshirishda tarbiya jarayonining xususiyatlari
Ko p qirrali
‘
jarayon Uzoq muddat
davom etadigan
jarayon Yaxlit holda
amalga
oshiriladi Yoshlarning
faolligi, ikki
tomonlama
xususiyat Qarama-
qarshiliklarning
ko pligi
‘
Ko p qirrali
‘
jarayonda
o quv
‘
maskani, oila,
mahalla va
keng jamoat-
chilik, kino,
teatr,
televidenie,
adabiyot va
san at ishtirok
’
etadi. Bu jarayonga
bolaning
tug ma
‘
iste dodi
’
kiradi. Bu
xususiyatda
ta limdan
’
farqli ravishda
u bola
tug ilganidan
‘
boshlanadi,
maktab
davrida, undan
keyin, va butun
umr davom
etadi. Intellektual
ijodiy
salohiyatning
ta limdan
’
farqlantiruv-chi
xususiyati yaxlit
holda va
konsentrik
asosda amalga
oshiriladi.Bunda
tarbiyaning
turlari bir-biri
bilan uzviy
bog langan.
‘ Bunga yoshlar-
ning tug ma
‘
iste dodi hamda
’
olgan bilimlari
asosidagi
intellektual ijodiy
salohiyati kiradi.
Bu jarayon ikki
tomonlama
xususiyatga ega
bo lib, bunda
‘
bolaning o zi
‘
ham faol ishtirok
etadi. Bu qarama qarshi-
–
liklar bolalarda o z
‘
tushunchalariga
muvofiq dastlabki
paydo bo lgan
‘
intellektual ijodiy
salohiyat bilan
ta lim- tarbiya
’
tomonidan tarkib
toptiri-layotgan
sifatlar o rtasida
‘
o quvchi-larga
‘
qo yilgan talablar
‘
bilan uni bajarish
imkoni-yatlari
o rtasidagi
‘
kurashlarda
namoyon bo‘ladi.
Yoshlarning intellektual-ijodiy saloҳiyatini rivojlantirishni to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yish uchun o‘quvchi-talabalar ijodiy faoliyatini amalga oshiruvchi tadbirlarni
belgilab ularni ikki guruhga ajratamiz:
«Intellektuallar» guruҳi
1) « Zakovat », « Iqtidor », « Imkon » kabi intellektual o ‘ yinlarni o ‘ tkazish ;
2) « Eng yaxshi tarixchi , matematik , dasturlovchi , fizik , biolog , filolog ... va
hokazo » nomlarda tanlovlar o ‘ tkazish ;
3) ilmiy yo ‘ nalishdagi ishlarni tashkil etish , ilmiy anjumanlar o ‘ tkazish ;
4) « Yosh dasturlovchilar », « Yosh astronomlar », « Yosh ixtirochilar », « Yosh
konstruktorlar », « Yosh texniklar », « Yosh radiotexniklar », « Yosh iqtisodchilar » kabi klublarni
tuzish .
. «Ijodkor va istedodli yoshlar» guruhi
’
1) «Eng yaxshi sher, rasm, foto, kashta, sozana va hokazo» nomlarda tanlovlar
’ ‘
otkazish;
‘
2) «Quvnoqlar va Zukkolar» klublari jamoalari bellashuvlarini o tkazish;
‘
45

3) «Eng yaxshi hamshira, hisobchi, oshpaz, chilangar, suvchi, hosilot, terimchi va
hokazo» nomlarda tanlovlar o tkazish;‘
4) «Yosh musavvir», «Yosh musiqashunos», «Yosh kitobxon», «Yosh ijodkor»
kabi klublarni tuzish;
5) ijodkor yoshlarning ijodiy kechalari va ko rgazmalarini tashkil etish;
‘
6) umu m xalq bayramlari, Xalqaro va Milliy bayram kunlari munosabati bilan
tadbirlar majmuini ishlab chiqish va amal g a oshirish.
7) Buyuk mutafakkirlarimizning tavallud kunlariga bag ishlangan bayram
‘
kechalarini sahnaviy ko rinishlarini uyushtirish;
‘
8) Mustaqil ravishda biror bir mavzuga bag ishlangan badiiy kompozitsiyalar
‘
tayyorlash;
9) Badiiy havaskorlik to garaklarinining ishini jonlantirish va musobaqa tariqasida
‘
o tkazilishini tashkil etish;
‘
10) Ijodiy ishlar majmuasini ommalashtirish.
11) Eng yaxshi ijodkor talaba sovrinini tashkil etish
12) Yil eng yaxshi iste dodli talabalasi rukni ostida ko rik tanlov tashkil
’ ‘
etish.Bundan tashqari yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini muntazam rivojlantirish
ishlarini amaliyatga tadbiq etish uchun har bir pedagog har bir darsda o quvchilarning ijodiy
‘
faoliyatini kuzatib borishi kerak. Yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatiri rivojlantirib borish
uchun quyidagi sxemada berilgan (3-shakl) usullardan foydalanishni tavsiya etamiz:
Chizma-2
Quyida yo shlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirish usullaridan
foydalanish haqida namunalar keltiramiz:
Aql charhi mashqlarini o tkazish: bunga turli rebuslar, krasovordlar
‘
yechish, shaxmat va shashka o yinlarini musobaqa shaklida tashkil etish kiradi.
‘
Yosh qalamkashlar to garaklarini o tkazish: bunga yoshlarning ijodiy
‘ ‘
mahoratini, iste dodini oshirib borishga qaratilgan tadbirlari majmuasi kiradi.
’
46Ёшларнинг
интеллектуал
ижодий
салоҳиятини
ошириш
усуллариЧаққонлар ва
эпчиллар
спорт
ўйинлари
ўтказиш Ақл чархи
машқларини
ўтказиш
Ёш
қаламкашлар
тугаракларин
и
жонлантириш
Мушоира,ғазал
- хонлик
кўрик
танловларини
ўтказиш Ижодий
ишларни
баҳолаш, рағбат-
лантириш Устоз-шогирд
ишларини
такомиллаш-
тиришҚувноқлар ва
зукколар
танловларини
ўтказиш

Masalan, yoshlar orasida yetishib chiqayotgan yozuvchi va jurnalistik mahoratga
esa bo lgan yoshlar bilan ishlash.‘
Chaqqonlar va epchillar sport o yinlarini o tkazish: bunga barcha turdagi
‘ ‘
sport musobaqalarini o tkazish kiradi.
‘
Mushoira, g azalxonlik ko rik tanlovlarini o tkazish: bu usulga
‘ ‘ ‘
yoshlarning she r va g azallar orqali ijod qilishi kiradi. Bunga She r
’ ‘ “ ’
kechasi tadbirlarini qtkazish kiradi.
”
Quvnoqlar va zukkolar tanlovlarini o tkazish: bu tanlov orqali yoshlarning
‘
san at, teatr va rassomchilikka bo lgan qiziqishi orttiriladi va zukkolik mahorati
’ ‘
baholanadi.
Ustoz-shrgird ishlarinitakomillashtirish: bu usulni amalga oshirish uchun
eng yaxshi ish olib borayotgan shogirdlari undan juda mamnun va minnatdor
bo lgan pedagog-ustozning ishlarini ommalashtiriladi.
‘
Albatta yoshlarning ijodiy barcha ishlarini va iste dodli mahoratlarini
’
baholash, ularni turli sovg a va faxriy yorliqlar bilan mukofotlash maqsadga
‘
muvofiqdir.
Yuqorida keltirilgan nazariy holat va amaliy misollarga qaramay qobiliyat
va uning rivojlanish muammosi psixologiya va pedagogikaning eng murakkab
masalalaridan biri hisoblanadi. Qobiliyat sezgi analizatorlari, kuch, harakat
hamda asabiy, jismoniy va aqliy jarayonlar muvofiqlashishi kabi nerv sistemasi
xususiyatlariga bogliq bo lgan tabiiy iqtidor, iste dod, shuningdek, tashqi
‘ ’
ijtimoiy muxit ta siri ostida rivojlanadi. Shaxsning barcha individual psixologik
’
xususiyatlari kabi qobiliyatlar unga kandaydir tabiat tomonidan tugma ravishda,
tayyor xolda berilmaydi, balki hayot va faoliyat jarayonida tarkib topadi. Kishi
dunyoga hech kanday psixik xususiyatlarsiz, fakat ularni orttirishga karatilgan
umumiy imkoniyatlar bilan keladi, xolos. Xozirgi paytda iste dod
’
nishonalarini miyaning va sezgi organlarining mikrostrukturasi bilan boglaydigan
nazariya eng maxsuldor hisoblanadi. Miya xujayralarini chukur urganish
iste dodli kishining nerv turkumalarini kursatadigan morfologik va funksional
’
xususiyatlarida fark borligini aniklash imkoniyatidadir deb taxmin kilish
47

mumkin. Shuningdek, iste dod nishonalarini nerv jarayonlarining ayrim’
differensial xususiyatlari bilan (nerv kuchi, muvozanatlashuvi va harakatchanligi
urtasidagi farklarga karab) va shu bilan oliy nerv faoliyati turlari bilan boglovchi
gipoteza ham xakikatga yakinrokdir. Bulardan tashkari, qobiliyatlarni tabiiy
asoslarini nerv sistemasining xususiy xususiyatlari deb atalgan xususiyatlar bilan
boglaydigan, ya ni ayrim odamlarda kurish, boshka odamlarda eshitish, uchinchi
’
bir xilida esa harakat sohasida namoyon buladigan uziga xos tipologik
xususiyatlar bilan boglaydigan gipotezalar yana ham xakikatga yakinrokdir.
Jiddiy statistika qobiliyatlar va iste dodlarning irsiyat yuli bilan utishini
’
isbotlaydigan hech kanday dalillar bermaydi. Qobiliyatlarning irsiyat yuli bilan
utishi xakidagi ilmiy nazariyaga ham karama karshidir. Garchi qobiliyatlarning
–
rivoji har turli odamlarda mutloko bir xil bulmagan tabiiy shart-sharoitlarga
boglik bulsa ham, yukorida kurib utilgan iste dod nishonalari va qobiliyatlar
’
urtasidagi nisbat, qobiliyatlar shunchaki tabiat in omi emas, balki kishilik
’
tarixining maxsuli ekanligini kursatadi. Agar xayvonlarda oldingi avlod
yutuklarining keyingi avlodga utkazib berilishi asosan organizmning irsiy
morfologik uzgarishlari orkali amalga oshsa, insondat bu ijtimoiy-tarixiy yul
bilan, ya ni mehnat kuroli, til, san at asarlari va shu kabilar bilan amalga
’ ’
oshadi.
Kishi uzida muayyan faoliyatga qobiliyat bor yoki yukligini sezish yoki
sezmaslmigini bildiradigan omil ta lim metodikasi hisoblanadi. Ta lim
’ ’
metodikasi kaerda ojiz bulsa, usha yerda qobiliyatlarning tugma ekanligi xakidagi
gaplar paydo buladi. Uz-uzidan ma lumki, metodika doim takomillashib boradi,
’
bu esa «tugma qobiliyatlar» doirasini torayib borishiga olib keladi. Qobiliyatlar
va iste dodlarni shakllantirish muammosi katta ijtimoiy va davlat ahamiyatiga
’
ega bulgan masaladir. Inson qobiliyatlarini rivojlantirishning muhim omillari
–
barkaror maxsus qiziqishlardan iborat. Maxsus qiziqishlar bu insoniyat
–
faoliyatining kandaydir soha mazmuniga bulgan qiziqishlari bulib, bu qiziqishlar
48

ana shu turdagi faoliyat bilan kasb tarikasida shugullanish moyilligiga usib
kutariladi. Bilishga doir qiziqish bu urinda faoliyat usullari va uslublarini amaliy
ravishda egallab olishni ragbatlantiradi. Biror mehnat yoki ukuv faoliyatida
qiziqishning paydo bulishi bu faoliyatga nisbatan qobiliyatlarning uygonishi bilan
chambarchas boglikligi va qobiliyatlarning rivojlanishi uchun dastlabki zamin
sifatida xizmat kilishi kayd etilgan. Ko pgina burjua olimlari qobiliyatlar tugma‘
bo ladi va avloddan avlodga o tib turadi, deb hisoblaydilar. Bu nazariya
‘ – ‘
tarafdorlarining davo qilishicha unchalik qobiliyatli bo lmagan ko pchilik
‘ ‘
kishilar orasidan layoqatli kishilar oilalari kam bo ladi, bu oilalardagi
‘
kishilarning qobiliyatlari avloddan avlodga o tib keladi. Ayrim burjuaziya
‘
tadqiqotchilarining ma lumotlariga qaraganda anashu Talant makonlari
’ “ ”
hamisha imtiyozli sinflarga mansub bo lib, ayni vaqtda mehnatkash xalqning
‘
ko pchiligi orasida qobiliyatli kishilar deyarli yo q emish. Shuni ko rish qiyin
‘ ‘ ‘
emaski bunday konsepsiya burjua olimlarining oddiy kishilar tug ma ravishda
‘
mukammal emas, boy va mashhur kishilar tabiatan qobiliyatli deb ilmiy jihatdan
isbotlashga intilishga, bu bilan esa ularning xalq ommasi ustidan rahbarlik qilish
va ekspluatatsiya qilish huquqini oqlashga qaratilganligini ko rish qiyin emas.
‘
Shu narsa ravshanki anashu O l i mlar ning chiqargan bu xulosalaridan hech
“ ”
qanday ilmiy narsa yo q va bo lishi ham mumkin emas. Lekin qobiliyatlar
‘ ‘
to g risida bunga butunlay qarama-qarshi bo lgan nuqtai nazar ham mavjud
‘ ‘ ‘
bo lib, bu nuqtai nazar tug ma sifatlarni to la-to kis inkor qiladi va hamma
‘ ‘ ‘ ‘
narsa faqat tarbiyaga hamda kishi voyaga yetib, rivojlanayotgan, ishlayotgan
shart-sharoitga bog liq deb hisoblaydi. Xozirgi zamon psixolog olimlari
‘
qobiliyatlar miya va sezish organlarining tuzilishiga bog liq ular har xil
‘
kishilarda tug ilgan vaqtidayoq turlicha bo ladi deb hisoblaydilar. Har bir
‘ ‘
kishida tug ma layoqat nishonalari ya ni miyaning oliy nerv faoliyatining
‘ ’
analizatorlarining o ziga xos xususiyatlari bor bo ladi, binobarin, kelgusida
‘ ‘
biror qobiliyatni rivojlantirishga bo lgan muayyan moyillik anashunga
‘
49

bog liqdir. Tabiiy anatomik fiziologik layoqat nishonalari qobiliyatlarinning‘ –
fiziologik asosini tashkil etadi. Keyinchalik qobiliyatga aylanadigan loyoqat
nishonalarining majmui kishining istedodi deyiladi. Yuqorida aytib o tilganidek,
‘
qobiliyat faoliyat davomida rivojlanadi. Akademik B.A,Obruchev muskullar
singari qobiliyatlar ham mashq paytida rivojlanadi deb bekorga aytmagan
shuning uchun qobiliyatlarni rivojlantirishning birinchi sharti- faoliyatga bo lgan
‘
ehtiyojni tarbiyalashdir. Ishlashni yoqtirmaydigan, aqliy mehnatdan ham jismoniy
mehnatdan ham o zini olib qochadigan kishilarga qobiliyatlar rivojlanmaydi.
‘
O z faoliyatida katta muvaffaqiyatlarga erishgan barcha ardoqli kishilar
‘
qobiliyatlarini rivojlantirish uchun jiddiy mehnat qilishning ahamiyati haqida
gapiradilar. T a l ant, -deydi mashhur aviakonstoktor, ikki marta sosialistik
“
Mehnat Qahramoni A.Syakovlev, - olloning inomi emas bu avvalo sabr toqatga
…
ko paytirilgan mehnat, mehnat va yana bir karra mehnatdir. Mehnatga bo lgan
‘ ‘
ehtiyojni tarbiyalash uchun ishga qiziqish va unga odatlanish katta ahamiyatga
egadir.
Qobiliyatlar shaxsning boshqa sifatlari bilan uzviy bog langan. Kishining talanli
‘
ekanligi ma lum darajada uning psixik jarayonlari (idroki, xotirasi, tafakkuri,
’
nutqi, tasavvuri, diqqat), shuningdek , ko pgina psixik xususiyatlarining
‘
rivojlanish darajasiga bog liq bo ladi. Ayrim qobiliyatlarni rivojlantirishda
‘ ‘
tegishli bilish jarayonlarining yuqori darajada bo lishi hal qiluvchi rol
‘
o ynaydi. Shaxsdagi ko pgina jarayonlar va xususiyatlarning ayniqsa kuchli
‘ ‘
rivojlanishi kishining umumiy ravishda har tomonlama layoqatli bo lishga olib
‘
keladi. Kishi o z qobiliyatlarini rivojlantirish bilan shug ullanar ekan, bu
‘ ‘
rivojlanish quruq maqsaddan iborat bo lib, qolmasligiga intilish kerak.
‘
Qobiliyatlar-shaxsning faqat bir tomoni, uning psixik xususiyatlaridan biridir.
Agar talantli kishi axloqiy jihatdan qat iyatli bo lmasa, u ijobiy shaxs deb
’ ‘
hisoblanishi mumkin emas. Aksincha, yuksak ma naviy darajaga, prinspiallik,
’
axloqiy his-tuyg ularga va kuchli irodaga ega bo lgan layoqatli kishilar
‘ ‘
jamiyatga juda katta foyda keltirganlar va foyda keltirmoqdalar. Testlarni tatbiq
50

etish o quvchilarga o z shaxsiyatidagi xususiyatlarni chuqurroq anglash, kasb‘ ‘
tanlashdek murakkab muammoning yechimini oson topish, o z shaxsiyatining
‘
kuchli va ojiz tomonlarini chuqurroq bilib olish imkonini beradi. Amaliy
psixologiyaning bugungi kundagi eng muhim va dolzarb vazifalaridan biri
layoqat kurtaqlarini ilk yoshlikdan aniqlash, intellekt darajasiga ko ra shaxs
‘
qobiliyatlari yunalishini ochib berishdir. Shuning uchun ham xozirda ko plab
‘
intellekt testlari va qobiliyatlarni diagnostika qilish usullari ishlab chiqilgan va
ular muvaffaqiyatli tarzda amaliyotda qullanmokda obiliyatlarni o lchash
‘
muammosi XIX asrning oxiri XX asrning boshlariga kelib izchil xal qilina
–
boshlandi. H orijda bunday ishlar Spirmen, Bine, Ayzenk va boshqalar
tomonidan o rgananildi. Ular qobiliyat va iqtidorni o rganish uchun maxsus
‘ ‘
testlardan foydalandilar. Bu testlarning umumiy mohiyati shundaki, ularda
topshiriqlar tizimi tobora qiyinlashib boruvchi testlar - topshiriqlar batareyasidan
iborat bo ladi. Masalan, Ayzenkning mashxur intellekt testi 40 ta topshiriqdan
‘
iborat bo lib, u intellektual jarayonlarning kechishi tezligini o lchaydi. Bu
‘ ‘
yerda vaqt mezoni muhim hisoblanadi. Boshqa mualliflar sekin ishlash -
qobiliyatsizlik belgisi vfc deb, boshqacharoq usullarni o uylab topganlar.
‘ ‘
Ko pchilik olimlar uchun, masalan, rus olimlari uchun qobiliyatni
‘
o lchashning ishonchli mezoni - bu shaxs yutuqlarini va uning qobiliyatidagi
‘
o zgarishlarni bevosita faoliyat jarayonida qayd etishdir. Rus olimi
‘
Ye.A.Klimov yoshlar iqtidorining yo nalishini aniqlash maqsadida faoliyat va
’
kasb - hunar sohalarini asos qilib olib, metodika yaratdi va uning «Professional -
diagnostik so rovnoma» deb atadi. Shunday qilib, u barcha kasblarni ularning
‘
yo naltirilgan sohasiga ko ra 5 toifaga bo ldi:
’ ‘ ‘
O(T) - tabiat (o simlik, xayvonlar, mikroogranizmlar);
‘
O(T) - texnika (mashina, materiallar, e nergiyaning turlari) ;
O(O)- odam (odamlar guruxi, jamoalar);
O(B)- belgilar (turli malumotlar, belgili simvollar);
O (I)- badiiy, ijodiy obrazlar (tasviriy san at, musiqa).
’
So rovnoma shaxsni turli kasblarga moyilliqni aniqlaydi. Unga 20 juft
‘
savollar kiritilgan bo lib, tekshiriluvchi maxsus javob varaqasida qay
‘
51

darajada u yoki bu mashgulot turi bilan shugullanishga moyilligini belg i lashi
kerakAmaliy psixologiyaning bugungi kundagi eng muhim va dolzarb
vazifalaridan biri layoqat kurtaqlarini ilk yoshlikdan aniqlash, intellekt
darajasiga ko ra shaxs qobiliyatlari yunalishini ochib berishdir. Shuning‘
uchun ham hozirda ko plab intellekt testlari va qobiliyatlarni diagnostika
‘
qilish usullari ishlab chiqilgan va ular muvaffaqiyatli tarzda amaliyotda
q o
‘ llanmoqda.
3-BOB O smirlarn
‘ ing ijodkorlik qobiliyatlarini baholash ning psixologik
usullari
3.1 O smirlar
‘ ning ijodkorlik qobiliyatlarini baholash
usullari va mezonlari hamda ularga zamonaviy yondashuv
Milliy an analar urf-odatlarimizning tiklanishi, milliy, umumbashariy va
’
umumma naviy qadriyatlarimizni hayotimizga tatbiq etilishi xalqimizning
’
turmush sharoitini o zgarishiga olib keldi. Jamiyatimiz uchun bilimdon, fidokor,
‘
iste dodli yoshlarni tarbiyalash imkoniyati yaratildi. O zbek xalqi yuksak aql-
’ ‘
zakovatga dunyoni boshqarish qudrati, salohiyati, qobiliyatiga ega bo lgan
‘
sohibqiron Amir Temur kabi sarkardalar, Al-Buxoriy, At-Termiziy, Bahovuddin
Naqshband, Xo ja Ahmad Yassaviy kabi ulug muhandis majtahid ulamolari,
‘ ‘
Abu NasrForobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino kabi qomusiy olimlari bilan
birgalikda Ul-Umaviy, Hofiz Sheroziy kabi musiqashunos olimlari, Nizomiy
Ganjaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Ulug bek kabi mutafakkirlari
‘
bilanfaxrlanib qolmay, ularning ishlarini davom etishiga, fan sohasida yangiliklar
yaratishga ham qodirdirlar.
Shuningdek, mamlakatimizda nomlari jahon fani tarixiga kirgan
olimlarimiz ko plab topiladi. Bizda madaniy saviyani oshirish, xalqimiz orasida
‘
ko plab bunyodga kelgan talant va salohiyatlarni kamol toptirish uchun barcha
‘
imkoniyatlar yaratilgan. Iste dodning o sib kamol topishi uchun faqat muhit
’ ‘
52

ta sirining bir o zi kifoya qilmaydi. Bunda eng muhim narsa ta lim va mahsus’ ‘ ’
tarbiyadir. Qobiliyat ta lim jarayonida, bilimlarni o zlashtirish jarayonida,
’ ‘
bilimlarning ijodiy qo llanishida, tegishli ko nikma va malakalar hosil qilish
‘ ‘
jarayonida, inson faoliyatida kamol topadi. Masalan, muzikachi bo lish uchun
‘
tabiiy qobiliyat va qulay sharoit bo lishining o zi kifoya qilmaydi, balki
‘ ‘
o qish, muzika nazariyasini o rganish, texnikani va mahsus fanlarni bilish
‘ ‘
kerak bo ladi. Yaxshi uchuvchi, injener, umuman qanday bo lmasin har bir
‘ ‘
sohada mutaxassis bo lish uchun tegishli ma lumot va tarbiya olishi kerak.
‘ ’
Ta lim jarayonida kishi mahsus ko nikmalar va faoliyat texnikasini
’ ‘
egallaydiki, ularsiz uning na iste dodi yuzaga chiqadi va na qobiliyati o sib
’ ‘
yetiladi. «Men foydalangan texnikaning rivojlanganligi soyasidagina deb
–
yozgan edi A.N.Rimskiy Korsakov, - mening ijodiyotim yangi jonli kuchga ega
bo ladi va mening bundan buyon ijodiy faoliyatim uchun yo l ochildi».
‘ ‘
Ma lumki, barcha yuksak iste dodli kishilar ko p va tirishib o qiganlar.
’ ’ ‘ ‘
Iste dod ayni ta lim-tarbiya jarayonida, kishining tarkib topayotgan
’ ’
qobiliyatlarida ravshanroq ko rina boshlaydi. Chunonchi, kishining, masalan,
‘
muzika, adabiyot, texnika, matematika va boshqa shu kabilarga bo lgan
‘
iste dodi ta lim-tarbiya jarayonida oshkor bo ladi.
’ ’ ‘
Qulay sharoit, o qitish va tarbiya odamdagi layoqatning barvaqt
‘
uyg onishiga imkon beradi. Masalan, Rimskiy-Korsakov onasi kuylagan
‘
kuylarni ikki yoshdanoq, otasi pianinoda chalgan kuylarni to rt yoshida
‘
takrorlar, xirgoyi qilar edi va otasidan eshitgan kichik muzika asarlarini tez kunda
fortepianoda o zi chala boshlagan. Motsart uch yoshdan boshlab klavesinani
‘
(pianinoga o xshash muzika asbobini) chala boshlagan, eshitgan muzika
‘
asarlarini hayron qolarli darajada darrov esida qoldirgan. To rt yoshida o zi
‘ ‘
ham muzika asarlari yarata boshlagan. Gaydida to rt yoshidayoq muzikaga
‘
bo lgan qobiliyat ko rina boshlagan. Prokofev sakkiz yoshida kompozitor
‘ ‘
bo lib tanila boshlagan.
‘
53

Rassomlik sohasida Rafaelning ijodiy qobiliyati sakkiz yoshida,
Mikelanjeloda o n uch yoshida, I.Ye.Repin bilan V.A.Serovda to rt yoshida,‘ ‘
V.I.Surikovda olti yoshida ko rina boshlagan. Aleksandr Ivanov o n bir
‘ ‘
yoshidayoq tasviriy san at Akademiyasiga kirgan. Igor Grabar o zi haqida:
’ ‘
«Rassomlikka necha yoshda havas qo yganligimni eslay olmayman, ammo rasm
‘
solmagan vaqtimni xotirlay olmayman», deydi.
Poeziya sohasida Pushkin va Lermontovlarning ijodiy qobiliyatlari juda
erta ko rina boshlagan. Pushkin to qqiz yoshida Lermontov o n yoshida,
‘ ‘ ‘
A.Navoiy 5 yoshida ijod qila boshlagan. Ularning 7-13 yoshlaridayoq asarlari
bosilib chiqa boshlagan. Bayron bilan Shiller o n olti yoshda yoza boshlagan.
‘
Bizning maktablarimizdagi ta lim-tarbiya ishlari bolalarga faqat bilim
’
berish bilangina cheklanib qolmay, balki bolalarning barcha qobiliyatlarini
o stirishni nazarda tutgan holda olib boriladi.
‘
Kishilar o zidagi turli faoliyatlarga bo lgan tug ma layoqatlarini
‘ ‘ ‘
jamoada, o z ustida tinmay ishlash jarayonida ro yobga chiqaradilar.
‘ ‘
Maktablardagi sinf hamda jamoa, guruhlar, ilmiy to garaklar, fan
‘
olimpiadalariga ishtirok etish, ilmiy anjumanlarga ishtirok etish tug ma
‘
layoqatlarni qulay imkoniyatlaridir. Shuningdek, o quv va mehnat faoliyatida
‘
odamning layoqatlari uyg onadi va qobiliyatlari o sadi, xalq talantlari shular
‘ ‘
jarayonida oshkor bo ladi.
‘
Har bir shaxsning o zi aktiv harakat qilgandagina ijtimoiy muhit, o qish
‘ ‘
va tarbiya kishining layoqatini uyg otmog i va iste dod hamda qobiliyatlarini
‘ ‘ ’
o stirmog i mumkin. Kishining qobiliyatlari uning faoliyatini belgilabgina
‘ ‘
qolmay, balki kishining qobiliyatlari mana shu faoliyatda o sadi va tarkib topadi.
‘
Kishining o z faoliyatiga qanday munosabatda bo lishi katta ahamiyatga
‘ ‘
egadir. Agar kishi o z ishini sevib, mehr bilan qilsa, u vaqtda kishining bu
‘
sohadagi salohiyatlari kuchliroq yuzaga chiqa boshlaydi, uning qobiliyat va
mahorati tezroq o sib boradi. Ishga muhabbat qo yish u ishga qiziqish, havas
‘ ‘ –
54

qo yish demakdir. Shu sababdan kishining qobiliyati uning qiziqish-havaslari‘
bilan mustahkam bog liq va qiziqishning o sib borishiga qarab, kishi qobiliyati
‘ ‘
ham o sib boradi. Qiziqishlar esa hammadan ko ra ko proq, faoliyat
‘ ‘ ‘
jarayonida va o sib borayotgan qobiliyatlarga bog liq ravishda o sadi.
‘ ‘ ‘
Yuksak va olijanob maqsadlar kishining barcha ruhiy kuch va
qobiliyatlarining o sishiga katta stimul bo lib xizmat qiladi.
‘ ‘
Durust, ayrim vaqtlarda kishining qobiliyati bilan havaslari bir-biriga mos
bo lmasligi ham mumkin, masalan, kishi ma lum bir sohada qobiliyat
‘ ’
ko rsatadi, ayni vaqtda boshqa bir sohaga ham qiziqadi. Bunday hodisa ko proq
‘ ‘
kishining qobiliyatlari hali to liq tarkib topib yetmagan va oshkor bo lmagan
‘ ‘
davrlarda uchraydi.
Qobiliyatning o sishida mayyan faoliyatga qiziqish va muhabbat qo yish
‘ ‘
bilan bir qatorda, kishi o z ustida ishlashi, uning mehnat faoliyati hamda
‘
bilimlari, ko nikma va malakalarini ijodiy ravishda qo llana olishi ham katta
‘ – ‘
ahamiyatga egadir.
Ayrim kishilar bolalik va o quvchilik chog larida, ular uchun qulay
‘ ‘
sharoit bo lishiga qaramay, hech qanday o z zehni va qobiliyatlarini ko rsata
‘ ‘ ‘
olmaganliklari ma lumdir. Bunday kishilar keyinchalik sabot va chidam bilan
’
o z ustlarida mustaqil ishlashlari natijasida o zlarining zo r qobiliyatga ega
‘ ‘ ‘
ekanliklarini ko rsatganlar.
‘
Ko p vaqtlardan beri shu narsa ma lumki qobiliyat bilan o zlashtirish
‘ ’ ‘
hamma vaqt ham bir xil bo lavermaydi. Masalan, Gogol Nejinskiy
‘
gimnaziyasida o qiyotganida adabiyotdan «3», inshodan esa «2» baho olar edi.
‘
Mendeleev gimnaziyada «o rta hol» o quvchilardan biri bo lib hisoblanishiga
‘ ‘ ‘
qaramasdan, keyinroq borib genial olim bo lib yetishdi. A lochi bo lib
‘ ’ ‘
o qiganlardan ko pchiligining oddiy xizmatchi bo lib qolganligi ham sir emas.
‘ ‘ ‘
Moskva matematika maktabiga asos solgan, hozirgi zamon matematikasida
yangi oqim yaratgan atoqli olim, akademik Luzin maktabda o qigan davrlarida
‘
55

matematika fanidan «2» bahoga o qir edi, uyda matematikadan yordamchi‘
o qituvchi bilan tayyorlanar edi. O sha o qituvchining so ziga qaraganda,
‘ ‘ ‘ ‘
Luzin fanga tamoman layoqatsiz edi.
Taniqli kinorejissyor S.M.Eyzenshteyn maktabda o qigan vaqtida rasm
‘
darsidan faqat «3» baho olib o qir edi. Lekin keyinchalik u o z ustida tinimsiz
‘ ‘
ishlashi natijasida kinematografiya san ati sohasida talantini ko rsatdi.
’ ‘
Mashhur kishilar hayotini olib qarasak, ular ijodiyotida eng muhim o rinni
‘
ishg ol qilgan narsa ularning tinimsiz ishlash qobiliyatiga ega bo lganliklari,
‘ ‘
belgilangan maqsad yo lida oylab, yillab, o n yillab ishlay bilishlari va
‘ ‘
charchamay unga erishish yo llarini izlashlari bo lgandir.
‘ ‘ Ma lumki, ’
maktabdagi o quvchilar orasida darslardan ulgurmaydigan bolalar ham uchraydi.
‘
Bunday o quvchilarning darslardan ulgurmasdan orqada qolish sababini
‘
sinchiklab tekshirish shuni ko rsatadiki, ularda o qishga moyillik bo lmaydi
‘ ‘ ‘
yoki ular dars tayyorlash yo llarini bilmaydilar. Tajriba shuni ko rsatadiki,
‘ ‘
ularda o qishga bo lgan qiziqish va istak tug dirish, shuningdek, ularda dars
‘ ‘ ‘
tayyorlash malakasini hosil qilish ularning darsdan ulgurib borishlariga imkoniyat
beradi. Shuning uchun ta lim-tarbiya jarayonida har bir pedagog
’
o quvchilarga muayyan fanlardan bilimlar berish, malaka hosil qilish, ularning
‘
his va irodasiga ta sir etish bilan bir qatorda, ularning har birini jamiyatning
’
munosib quruvchilari bo lib yetishishlari uchun tinmay o z ustilarida ishlash
‘ ‘
lozim ekanligini ular ongiga singdirish kerak.O quvchilarning kelajak mehnat
‘
faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlari faqat ularning maktabda oladigan bilim va
malakalariga bog liq bo lmay, balki, asosan, o zlarining bun
‘ ‘ ‘ dan keyingi o z ‘
ustilarida tinimsiz ishlashlari orqali yangi bilimlar hosil qilib borishlariga
bog liq ekanligini ularga tushuntirish orkali biz ijodiy qobiliyatlarni
‘
rivojlatirishga ega bo lamiz.
‘
Ijodiy qobiliyatlar bilimlar, ko nikmalarda emas, balki ularni egallagan
‘
dinamikasida ya ni bilim, ko nikmalar qanday sharoitda tez, chuqur va oson
’ ‘
56

egallanishida namayon bo ladi. Bu tushunchadan bugungi kunda ham‘
foydalaniladi.Va nihoyat, yana bir tushunchani ko rib chiqamiz. Ijodiy
‘ “
qobiliyat bu bilim ko nikma va malakalarni namayon bo lishi emas, balki
– ‘ ‘
ularni tez o zlashtirilishi va un amaliyotda samarali qo llanilishidir .Ushbu
‘ ‘ ”
tushunchaning yangiligi va to laligi nimadaq
‘
Ushbu tushunchada ijodiy qobiliyatlar bilim, ko nikma va malakalarga
‘
tenglashtirilmay, ularga nisbatan insonning munosabati, bilim, malaka va
ko nikmalarni o zlashtirish yenglligi, tezligi va chuqurligi, hamda ularni
‘ ‘
ma lum bir fvoliyatini yengil o zlashtirishda va shu faoliyatning muvaffaqiyatli
’ ‘
bajarishda namayon bo ladi.
‘
Shunday qilib, qarama qarshiliklarni yengish hamda haqiqatni izlash
–
oqibatida olimlar quiydagi xulosaga keldilar, I j odiy qobiliyatlar shaxsning
“ –
individual psixologik xususiyati bo lib, unga bilimlar, ko nikmalar va
‘ ‘
malakalarni o zlashtirilishining to liqligi, yengilligi, chuqurligi, hamda turli
‘ ‘
faoliyatni o zlashtirish va uni muvaffaqiyatli bajarishga bog liqdi bu
‘ ‘ ”
tushunchani psixologiyaga yirik Rossiya olimi B.M.Teplov (1896-1965) kiritgan
bo lib, u bugungi kunda keng tarqalgandir.
‘
Yuqorida aytib qtilgandek B.M.Teplov qobiliyatlarinng umumiy
nazariyasini ishlab chiqishiga o z hissasini qo shgan B.M.Teplovning fikricha
‘ ‘
Q o biliyatlar tushunchasi o z ichiga uch g oyani qamrab oldi: b i r inchidan,
“ ” “ ‘ ‘
qobiliyatlar deganda bir odamni boshqasidan ajratib turadigan individual
psixologik xususiyatlar tushuniladi.
Ikkinchidan qobiliyat deganda har qanday individual psixologik
xususiyatni emas biror bir faoliyatni muvaffaqiyatli bajarilishini ta minlovchi
’
xususiyat tushuniladi.
Uchinchidan, Q o biliyatlar odamning bilimlari, ko nikmlari va
“ ” ‘
malakalariga tenglashtirimasligi lozim. .
”
57

B.M.Teplovning fikricha qobiliyatlar doimiy rivojlanishdagina mavjud
bo lishi mumkin.‘
Rivojlanmagan, amaliyotda qo llanilmaydigan qobiliyat vaqt o tishi
‘ ‘
bilan yo qoladi.
‘
- Axborot texnologiyalari asrida va ayniqsa, talabalar misolida
- O quvchilarning ijodkorlik qobiliyatini baholashning iqtisodiy samarali usuli
‘
kompyuterdan foydalanish metodikasi
–
IQ muammolarini tadqiq etishda ko plab ilmiy yondashuvlar mavjud.
‘
Ularning natijalarini umumlashtirib, kreativ psixologiya va u bilan bog liq
‘
intellektual qobiliyatlar haqida quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin:
Intellektual O d arennost(iqtidorli) shaxsning ijodiy aktivligining
“ ”
shartlaridan biri bo lib, ijodiy faoliyatni aktivlashtirishda motivlashtirish asosiy
‘
o rin tutadi.
‘
1. E.Torrens nazariyasi bo yicha IQ intellektga bog liq bo lmagan
‘ ‘ ‘
faktordir, ya ni intellekt bo sag asida bu faktor quyidagicha
’ “ ‘ ‘ ”
taqqoslanadi: agar IQ 115-120 dan past bo lsa intellekt va kreativlik
‘
yagona faktorni tashkil etadi, aksincha IQ 115-120 dan yuqori bo lsa, IQ
‘
intellektga bog liq bo lmagan kattalik bo lib qoladi, bundan kelib
‘ ‘ ‘
chiqadiki past intellektli kreativlik bo lmaydi, lekin past kreativli
‘
intellektuallar mavjud
Yuqoridagi fikrlarga ko ra shaxsning ijodkorlik xusuiyatini quyidagi mezonlar
‘
orqali tavsiflash mumkin:
1. Ijodiy muammoni ko rish va anglash. Idrok etish. Diqqatlilik va
‘
e tibor
’ li lik
2. Muammoning asosiy qirrasi va aloqalarini anglash, ko ra bilish.
‘
Fikrlashning serqirraligi.
3. An anaviy qarashlardan voz kechish va yangicha fikrni olg‘a
’
surish(Gibkiy mыshleniya).
58

4. Masalalarni yechishda bir qoliplilik va guruxning fikrlaridan chetlashishga
harakat qilish. Real fikrlash.
5. Ko‘plab g‘oya va aloqalarni qayta guruxlash qobiliyati. Ko‘p variantli
fikrlash.
6. Ijodkorlik talab qiluvchi muammoni tizimlashtirilgan holda aniq, ravshan
tahlil etish qobiliyati.
7. IQ talab etuvchi muammolarni sun’iy, abstrakt tizimlashtirish qobiliyati.
(Abstraktnoe mыshleniya)
8. G‘oyaning bir butunligi va uning strukturasini his etish qobiliyati.
9. Barcha yangi va g ayrioddiy holatlarni qabul qila olish qobiliyati.‘
10. Noaniq holatlarda konstruktiv aktivlik qobiliyati
Ushbu aytib o tilgan mezonlar o smirlarda qay darajada shakllanganligini
‘ ‘
bilish maqsadida boshlang ich vaqtda test savollari, so rovnomalar, anketa
‘ ‘
savol javoblari o tkazish ko zda tutiladi. O tkazilgan test natijalari asosida
‘ ‘ ‘
tajriba va nazorat guruxlari ajratiladi. Test savollari yuqorida sanab o tilgan
‘
mezonlarni o zida mujassamlashtirgan holda IQ darajasini belgilovchi quyidagi
‘
parametrlarga nisbatan tuzilgan:
1. Masala yechishga, fizika faniga moyillik darajasi
2. Fanga qiziqish darajasi
3. Ijodiy faollik darajasi
4. Ijodiy diqqatning serqirraligi va barqarorligi
5. Amaliyotga ijodiy qo llash
‘
6. Tasavvur ravshanligi va aniqligi
7. O z-o zini baholash
‘ ‘
Akliy iste dod testlari mazmun jihatdan kator savollar va masalalardan
’
tashkil topgandir. Ularni yechish muvaffakiyati (sarflangan vaktni hisobga olib)
balllar yigindisi bilan hisoblanadi.
59

Bolalar testlar to plamini bajarib bo lgandan keyin ularning natijalarini’ ’
standartlashtirilgan yul bilan, ya ni har bir sinaluvchi olgan ochkolar mikdorini
’
hisoblash bilan shugullanishadi
Endi qobiliyatlarning sifat va miqdor harakteristikasini ko rib chiqaylik.
‘
Qobiliyatlarning sifat harakteristikasi haqida gapirilganda kishining qaysi
faoliyatda ishlayotganligi (konstruktorlik, pedagog, sport, iqtisod va h.k) qaysi
faoliyat turida ishlab o zini topishi, muvaffaqiyatga erishish mumkinligi
‘
nazarda tutiladi.
Qobiliyatlarning sifat harakteristikasi uning miqdor harakteristikasi bilan
uzviy bog likdir.
‘
Qobiliyatlarning mikdoriy o lchami o ziga xos tarixga ega XIX asrning
‘ ‘
oxiri XX asr boshlarida D.Kettel, L.Termen, B.Skinnerlar insonni o zi
‘
shug ullanayotgan faoliyatga yaroqligi, uning qobilitlari darajasini aniqlash
‘
taklifi bilan chiqadilar. Buning uchun aqliy iste dod testlaridan foydalanish
’
tavsiya etilgan.
Buni qanday aniqlanganligini ko rib chiqamiz. Tadqiq qilinuvchi testlarni
‘
tugutgach, uning natijalari standartlashgan xalda ballari hisoblab chiqiladi. Bu
aqliy iste dod koeffitsientini (IQ «ay-kyu») aniqlash imkoniyatini beradi.
’ —
IQQ ni ani q lashda q uyidagi formuladan foydalaniladi:
a qli y yosh
IQ =______x 100
anik; yosh
Asliy yosh intellektni aniqlovchi biror bir shkala asosida belgilanadi.
— —
Masalan, 11,5 yoshli bolaning aqliy yoshi 120 bal shkala bilan aniqlanadi.
Agar ikki bola 100 balldan yiqqan bo lsa, lekin ularning birini yoshi
‘
9,5 ikkinchisining yoshi 12 da bo lsa, u xalda
‘
Birinchi bolaning IQQ =____ = 99, 5 ga
60

9,5
Ikkinchi bolaning IQ =____ = 80,1 ga tengdir
14
ammo bu borada L.S.Vigotskiyning tanqidiy fikrlari mavjud, zero agar bola
berilgan vazifani bajarmasa, uning qobiliyat darajasi aniqlanadi deb hisoblash
notug ri. L.S.Vigotskiy iste dodni aniqlaydigan tadqiqotlarni takroran‘ ’
o tkazish lozimligini aytadi, avval mustaqil, so ng kattalar yordamida.
‘ ‘
Iste dod darajasi esa avval mustaqil, so ng kattalar yordami bilan o tkazilgan
’ ‘ ‘
tajribalar natijalarini solishtirish asosidagi farq orqali aniqlanadi. Iste dod
’
darajasini aniqlashning ushbu usuli L.S.Vigotskiy tomonidan b o l a
“
rivojlanishinng yaqin zonasi deb atalgan.
”
Shaxsning barcha individual psixologik xususiyatlari kabi qobiliyatlar unga
kandaydir tabiat tomonidan tugma ravishda, tayyor xolda berilmaydi, balki hayot
va faoliyat jarayonida tarkib topadi. Kishi dunyoga hech kanday psixik
xususiyatlarsiz, fakat ularni orttirishga karatilgan umumiy imkoniyatlar bilan
keladi, xolos.
Xozirgi paytda iste dod nishonalarini miyaning va sezgi organlarining
’
mikrostrukturasi bilan boglaydigan nazariya eng maxsuldor hisoblanadi. Miya
xujayralarini chukur urganish iste dodli kishining nerv turkumalarini
’
kursatadigan morfologik va funksional xususiyatlarida fark borligini aniklash
imkoniyatidadir deb taxmin kilish mumkin. Shuningdek, iste dod nishonalarini
’
nerv jarayonlarining ayrim differensial xususiyatlari bilan (nerv kuchi,
muvozanatlashuvi va harakatchanligi urtasidagi farklarga karab) va shu bilan oliy
nerv faoliyati turlari bilan boglovchi gipoteza ham xakikatga yakinrokdir.
Bulardan tashkari, qobiliyatlarni tabiiy asoslarini nerv sistemasining xususiy
xususiyatlari deb atalgan xususiyatlar bilan boglaydigan, ya ni ayrim odamlarda
’
kurish, boshka odamlarda eshitish, uchinchi bir xilida esa harakat sohasida
namoyon buladigan uziga xos tipologik xususiyatlar bilan boglaydigan
61

gipotezalar yana ham xakikatga yakinrokdir. Jiddiy statistika qobiliyatlar va
iste dodlarning irsiyat yuli bilan utishini isbotlaydigan hech kanday dalillar’
bermaydi. Qobiliyatlarning irsiyat yuli bilan utishi xakidagi ilmiy nazariyaga ham
karama karshidir.Psixologiya fani differensial qobiliyatlarning tug ma
– ‘
bo lishini inkor etmagan. Qobiliyatlarning rivojlanishiga tabiiy zamin
‘
bo luvchi xatti harakat organlari va miya tuzilishidagi bu morfologik va
‘ –
funksional xususiyatlar layoqat deb ataladi.
Layoqatlar turlicha yo nalishda bo ladi, bir layoqat zaminida turli
‘ ‘
qobiliyatlar shakllanishi mumkin, bu faoliyat «harakter»iga bog liqdir. Bugungi
‘
kunda qobiliyatlarni rivojlanishida tabiiy asosning modiyati hakidagi farazlarning
to g ri yoki noto g riligi hahida kqplab gapirish mumkin. Albatta
‘ ‘ ‘ ‘
qobiliyatlar tushunchasi kabi layoqat muammosi ham o z tarixiga ega. Lekin,
‘
ushbu masalarning to g ri yechimi hali hqm oxiriga yetmagan.
‘ ‘
Qobiliyatni irsiy asoslari bo yicha fanda turli qarashlar mavjud. Avstraliya
‘
olimi F.Gall (1758-1828) miya va alohida qobiliyatlar orasida bog liklik bor
‘
degan farazni ilgari suradi. Ushbu faraz to g rimiq Qachonlardir bu faraz juda
‘ ‘
mashhur edi, u qobiliyatlarni miya bilan bog lagan edi. Lekin F.Gallning
‘
aqlning, talant va qobiliyatlarning sifati miyaning katta yarim sharlarida ayrim
joylarda joylashgan degan fikri fanda inkor etilgan. Lekin hali ham miya
og irligi va qobiliyatlar orasida bog liqlik bor degan fikrlar mavjud. Katta
‘ ‘
peshonali kishilarni aqlli, aql-farosatli, muammolarni tez hal qiluvchi bo ladi
‘
degan fikrlarga hali ham duch kelamiz va aksincha peshonasi tor bo lgan
‘
kishilarga nisbatan esa qarama-qarshi fikrlar bildiriladi. Albatta, bu fikrlar o z
‘
tasdigini topmagan. Inson miyasining ogirligi va k.obiliyatlar urtasidagi
boglikushk haqidagi fikrlar ham tasdiqlangan esa. Ma lumki, katta kishi miyasi
’
1400 g og irlikka ega. Shu jumladan, I.S.Turgenevning miya og irligi 2012,
‘ ‘
D.Bayronniki -1800g., N.Franeniki 1017, mashxur ximik Yu.Libixniki 1362 g.
bo lganligi aniqlangan.
‘
62

Yana shu ham ma lumki bir aqli zaif kishining miya og irligi katta bo lgan’ ‘ ‘
(2kg.ga yaqin). Demak yuqorida gapirilgan fikrlar o z isbotini topmadi. Fan esa
‘
izlanishlarni davom ettirmokda.
Butungi kunda layoqatlarni miyaning mikrotizimi va sezgi organlari orasidagi
bog liqligi haqidagi faraz o zining mahsuldorligini namoyon qilmoqda.Bu
‘ ‘
borada ONFning (umumiy) turlari, shuningdek, ONFning maxsus turlari, psixik
faoliyati ustunlik qiluvchi birinchi signallar sistemasi (badiiy tur) va ikkinchi
signallar sistemaining (fikrloviy tur) ustivorligi haqidagi ta limotlari nazarda
’
tutilgan.Shuni unutmaslik kerakki har qanday layoqat qobiliyati darajasiga yetishi
uchun ma lum rivojlanish yo lini bosib o tishi lozim.Har qanday qobliyatning
’ ‘ ‘
birinchi etapi zarur organik tizimlar va funksional organlar yetishishi bilan
bog liq (tug ilgandan to 6-7 yoshgacha). Maxsus qobiliyatlarning shakllanishi
‘ ‘
kichik va o rta maktab yoshigacha davom etadi. Kuzatuvlar shuni ko rsatadiki,
‘ ‘
qobiliyatlarni faol shakllanishi shaxs rivojlanishining ilk bosqichlarida namoyon
bo la boshlaydi. Shunday vakealar ma lum jumladan, Motsart 9 yoshida
‘ ’
musiqiy pessalarni chala boshlagan. Rafael 8 yoshida, Repkin - 4 yoshida rasm
chiza boshlagan, Pushkin 7 yoshida. Lermontov esa - 8 yoshida she r yozgan.
’
Kibernetika otasi Viner 12 yoshida universitetga o qishga kirgan. Lekin
‘
qobiliyatlarni kechroq namoyon bo lishi ham mavjud (Akeakov, Shishkov).
‘
Insonning qobiliyatlarini rivojlantiruvchi faoliyatga quyiladigan asosiy
talablar:
- faoliyatning ijodiy harakteri:
- ijrochi uchun uning yuqrri qiyinligi:
- zarur motivatsiya va zarur emotsional tayyorgarlikni ta minlashni.
’
Shuni aloxida ta kidlash lozimki, agar bajarilayotgan faoliyat yuqori
’
kiyinchilikda bo lsa, u bolaning qobiliyatlarini rivojlanishiga asos bo ladi, buni
‘ ‘
L.S.Vigotskiy rivojlanishning yaqin zonasi deb atagan.
63

Shuni unutmaslik kerak-ki bola uchun, uning qobiliyatlarini rivojlanishi uchun
eng hal qiluvchi sharoit ta lim va tarbiyadir.’
Bugungi kunda Respublikamizda qobiliyatlarni shakllantirish muammosi
ijtimoiy va davlat muammosiga aylangan. Ushbu muammoni xal qilish
maqsadida Respublika TAShXIS markazlari va barcha viloyat va tumanlarda
shunday markazlar tashkil qilingan.Bugungi kunda maxsus qobiliyatlari
aniqlangan uquvchilar o zlarini iqtidorini namoyon qilgan holda kasb-hunar
‘
kollejlari va akademik litseylarga ixtiyoriy-majburiy ravishda uz ishlarini davom
ettirib, yullarini tanlamokdalar. Bugungi kunda psixologiya fani bu yulda muhim
o rinlarini egallamokda.
‘
Zero, O zbekiston respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Кarimov bu borada:
‘
«Biz o‘z iste’dodli, fidoiy bolalarimiz, farzandlarimizga bilim va kasb
cho‘qqilarini zabt etish uchun qanot berishimiz kerak», degan fikrlari yuqorida
bayon etilgan mulohazalarining!- yorqin dalilidir.
Inson qobiliyatlarini rivojlantirishning muhim omillari barqaror maxsus
–
qiziqishlardan iborat. Maxsus qiziqishlar bu insoniyat faoliyatining qandaydir
–
soha mazmuniga bulgan qiziqishlari bo lib, bu qiziqishlar ana shu turdagi
’
faoliyat bilan kasb tariqasida shugullanish moyilligiga o sib ko tariladi.
’ ’
Bilishga doir qiziqish bu o rinda faoliyat usullari va uslublarini amaliy ravishda
’
egallab olishni ragbatlantiradi.
Chizma-4
3.3 O smirlar ijodiy qobiliyatlarini tadqiq etish va olingan
‘
Natijalarni qayta ishlash va umumlashtirish
64Ijodiy qobiliyatni
rivojlantirish
vositalari FaollikBilish va
qiziqish
Bilishga
intilish
Maqsad
qo yish
‘
Xususiyat Qobiliyat
Iste’dod
Xarakter Ko proq
‘
o qish
‘ Shaxsiy
sifat
Mehnat

Neyrotizm va ekstraversiya darajasining namoyon bo lishiga oid‘
Ayzenk testi
1. Yangi taassurotlarga, ko ngil ochishga, xayajonlanishga
‘
intilasizmiq
2. Sizni tushunadigan, tetiklashtira oladigan yoki tasalli
beradigan do stlarga tez-tez ehtiyoj sezasizmiq
‘
3. O zingizni beozor odam deb hisoblaysizmiq
‘
4. O z maqsadlaringizdan voz kechishingiz juda qiyinmiq
‘
5. Bir narsa qilishdan avval shoshmasdan o ylab ko rishni
‘ ‘
ma qul ko rasizmiq
’ ‘
6. Uzingizga befoyda ekanligiga qaramay har doim
va dangizning ustidan chiqasizmiq
’
7. Kayfiyatingiz tez-tez ko tarilib va tushib turadimiq
‘
8. O ylab o tirmay, tez gapirasizmiq
‘ ‘
9. Qachondir, garchi buning uchun jiddiy sabab bo lmasa
‘
ham, o zingizni baxtsiz odam deb xis qilganmisizq
‘
10. Agar ish baxslashishgacha borib yetsa, hamma narsaga
tayyor bo lib qolishingiz to g rimiq
‘ ‘ ‘
11. Kelishgan yipit (qiz) bilan gaplashmoqchi bo lganingizda
‘
hayajonlanasizmiq
12. Xafa bo lib o zingizni tutolmay qolgan paytingiz
‘ ‘
bo ladimiq
‘
13. Tez-tez tavakkal qilasizmiq
14. Biror narsani qilish yoki gapirmaslik kerak edi, degan
xayollar sizni tez-tez qiynaydimi
15. Siz mashxur kishilar haqidagi kitoblarni
yoqtirasizmiq
16. Sizni ranjitib qo yish oson, to g rimiq
‘ ‘ ‘
17. Davralarda tez-tez bo lishni yaxshi ko rasizmiq
‘ ‘
18. Boshqa odamlar bilishini istamagan xayollaringiz
bormiq
19. Ba zan kuchga to la, ba zan esa umuman
’ ‘ ’
lanjsiz,to rrimiq
‘
20. Kamroq, lekin yaqinroq do stlaringiz bo lishini
‘ ‘
istaysizmiq
21. Ko p orzu qilasizmiq
‘
22. Sizga baqirishsa, siz ham xuddi shunday javob
qaytarasizmi q
65

23. Aybdorlik xissi sizni ko p qiynaydimiq‘
24. Odatlaringizning barchasi yaxshi va ma qulmiq
’
25. Hissiyotlaringizga erk berib, sershovqin davrada
ko ngil yozishga qodirmisizq
‘
26. Siz haqingizda asablari ko pincha xaddan tashqari
‘
tarang bo ladi, deyish mumkinmiq
‘
27. Tetik va quvnoq odamlardan o zingizni chetga
‘
tortasizmiq
28. Ishni bajarib bo lgandan so ng ko pincha xayolan yana ishga
‘ ‘ ‘
qaytib, yaxshirok, qilishim mumkin edi deb o ylaysizmiq
‘
29. Davradaligingizda odatda o zingizni xotirjam xis
‘
etasizmiq
30. Mish-mish tashigan paytlaringiz bo lganmiq
‘
31. Xayolingizga har xil fikrlar kelaverganidan
uxlolmagan paytlaringiz bo lganmiq
‘
32. Biror narsa haqida bilmoqchi bo lsangiz, bu xaqda
‘
do stlaringizdan so ragandan ko ra kitobdan o qishni ma kul
‘ ‘ ‘ ‘ ’
ko rasizmiq
‘
33. Yuragingiz tez-tez urib ketgan paytlar bo lganmiq
‘
34. Zo r diqqat talab etuvchi ish sizga yoqadimiq
‘
35. Titrash xuruji bo ladimiq
‘
36. Agar aytganlaringiz hech qachon fosh bo lmasligini
‘
bilsangiz, har doim hammabop ruxda gapirgan bo larmidingiz q
‘
37. Bir-birining ustidan xazil qiladigan kishilar
davrasida bo lish siz uchun yoqimsizmiq
‘
38. Serzardamisizq
39. Tez harakat qilishni talab qiladigan ish yoqadimiq
40. Hammasi yaxshi tugaganiga qaramay, yomonlik va
daxshatlar haqidagi xayollar sizga tinchlik bermasligi to grimiq
‘
41. Siz sustkash va bamaylixotirmisizq
42. Uchrashuv yoki ishga qachondir kech qolasizmiq
43. Tez-tez daxshatli tush ko rasizmiq
‘
44. Suxbatlashishni shu darajada yaxshi ko rasizki, xatto
‘
notanish odam bilan gaplashish uchun qulay fursatni boy
bermaysiz, bu to g rimiqi?
‘ ’
45. Qandaydir og riqlar bezovta qiladimi?
‘
46. O z tanishlaringiz bilan uzoq vaqt ko rishmasangiz,
‘ ‘
o zingizni baxtsiz deb xis qilasizmi?
‘
47. O zingizni asabiy odam deb atay olasizmi?
‘
48. Siz bilgan odamlar ichida sizga aniq yoqmaydigan
kishilar bormi?
66

49. O zingiz xaqingizda o ziga ishongan inson, deb ayta‘ ‘
olasizmi?
50. Kamchiliklaringiz yoki ishdagi nuqsonlaringizni
tanqid qilib sizni ranjitish osonmi?
51. Bayram kechasida haqiqatdan xursand bo lish qiyin, deb
‘
hisoblaysizmi?
52. Boshqalarga nisbatan yomonroqman, degan fikr bezovta
qiladimi?
53. Zerikarli davraga quvnoq rux olib kirish siz uchun
osonmi?
54. Umuman tushunmagan narsalaringiz haqida gapirgan
naytlaringiz bo lganmi?
‘
54. O z sog ligangizdan tashvishlanasizmi?
‘ ‘
55. Boshqalarga hazil qilishni yoqtirasizmi?
56. Uyqusizlikdan aziyat chekasizmiq Javoblar kaliti (birinchi jadval); E - ekstraversiya N
-neyrotizm Yo - yolgon
Birinchi jadval
Savol __^/E1 «Ha»
javobi
«Io t$» ‘
javobi
Savol t/r «Ha» javobi «Yo q» ‘
javobi
Savol t/r «Ha» javobi «Yo q» ‘
javobi
1 e 20 e 39 e
2 n 21 n 40 n
3 e 22 e 41 e
4 n 23 n 42 yo
5 e 24 yo 43 n
6 yo 25 e
44 . e
7 n 26 e 45 n
8 e 27 e 46 e
9 n 28 n 47 n
10 e 29 e 48 yo
11 n 30 yo 49 e
12 yo 31 n 50 n
13 e . 32 e 51 e
14 n 33 n
. 52 i
15 e 34 e 53 e
16 n 35 n 54 yo
17 e 36 yo 55 n
18 £* 37 e 56 e
19 n 38 n 57 n
Shkala bo yicha ballar hisobida yolgon beshtadan ko p bo lsa, javoblar
‘ ‘ ‘
shubhali hisoblanadi va anketa javoblari ishonchsiz hisoblanadi.
67

Javoblar omillar bo yicha jadvalga kiritiladi. Jadvalda neyrotizm‘
o lchami vertikal o qda, ekstraversiya-intraversiya esa gorizontal o qda
‘ ‘ ‘
joylashgan. Har ikkala o q 0 dan 24 gacha bo lgan gradatsiyaga ega.
‘ ‘
Natijalarning tahlili 1-gurux nazorat
Qatnashuvchilar
Togri echilgan
savollar soni Noto grii javoblar ’
soni. Natijalar % da
1 35
22 52.1%
2 25
32 47%
3 23
34 45%
4 25
32 47%
5 3
54 15%
6 32
25 51.6%
7 3
54 15%
8 15
42 35%
9 12
45 35%
10 15
42 35%
11 12
45 35%
12 26
31 48%
13 32
25 51.6%
14 38
19 60%
15 40
17 62%
16 41
16 65%
17 42
15 70%
18 45
12 80%
19 45
12 80%
20 23
34 45%
21 45
12 80%
22 10
47 20%
23 12
45 25%
24 11
46 21.3 %
25 10
47 20%
68

2-gurux (tajriba)Qatnashuvch
ilar
Togri echilgan
savollar soni Noto grii
’
javoblar soni. Natijalar % da
1 45 12 80%
2 45 12 80%
3 23 34 45%
4 25 32 47%
5 46 11 82%
6 35 22 52.1%
7 3 54 15%
8 32 25 51.6%
9 3 54 15%
10 15 42 35%
11 12 45 35%
12 25 32 32%
13 26 31 48%
14 32 25 51.6%
15 38 19 60%
16 40 17 62%
17 41 16 65%
18 42 15 70%
19 33 24 55%
20 12 45 35%
21 10 47 25%
22 15 42 32%
23 17 40 35%
24 30 27 59%
25 12 45 35%
Tekshi
riluvch
ilar
guruxi Olingan
natijalarning
o smirlar ijodiy
‘
qobiliyatlarining
mavjudlik holati Tajribadan so ng holat
‘ olingan
natijalarning
qayta
ishlanishi %
hisobida.
Nazo r
at 25% ijodiy layoqati
borlar 40% ijodiy qobiliyatlarning
o sishi
‘ 40%
Tajri b
a. 40% ijodiy
faollik 42%. ijodiy faollikning o sishi
‘ 45%
Shaxsiyatdagi iroda xususiyati shakllanganlik darajasining namoyon bo lishiga oid
‘
test
(Natijalarni qayta ishlash metodikasi testlar oxirida beriladi).
Har bir savol uchun keyingi ballar beriladi: 1 - bunday bo lmaydi; 2 - balki, extimol; 3 -
‘
bo lishi mumkin; 4 - extimol, xa; 5 - ishonamanki, ha.
‘
Matssadga yo nalganlsk
‘
69

1. Aniq maqsad va vazifalar qo ya bilish:‘
a -kasbiy maxoratni oshirish bo yicha 3-4 yil oldin mo ljallangan aniq istiqbolli
‘ ‘
maqsadga egaman;
b - kelgusi yil uchun o qituvchim bilan hamkorlikda
‘
muvaffaqiyatlar darajasini rejalashtiryapman;
tayyorgarlikning tegishli bosqichlari uchun aniq vazifalar qo yaman;
‘
v - navbatdagi mashgulot, sinov va imtixonlar uchun galdagi
vazifalarni qo yaman.
‘
2. O z faoliyatini muntazam amalga oshira olish:
‘
a - aloxida uy vazifalari rejalarini bajaraman; b -va imtixon topshirish rejalarini bajaraman; v -
o tkazilgan mashgulotlar, o tgan sinov va imtihonlarni baholayman; belgilangan rejalarni
‘ ‘
tahrir qilaman.
3. Qo yilgan maqsadlarga yetishish uchun o zini yo naltira
‘ ‘ ‘
bilish:
a - maqsadga erishish uchun qat iy tartibga amal qilaman;
’
b ~ kasbiy ko tarilish maqsadi va vazifasi men uchun kuchli faollik manbasi bo lib
‘ ‘
hisoblanadi;
v - o zimning musiqiy mashg ulotlarim jarayonidan katta qoniqish xis etaman,
‘ ‘
K,at iyat va matonat
’
4. Qo yilgan maqsadga muntazam erisha olish:
‘
a - men musiqiy cholg uda muntazam shug ullanaman va dars uchun mo ljallangan
‘ ‘ ‘
soatlarim miqdorini qat iy kuzatib boraman;
’
b - o yin harakatlari texnikasini puxta egallashga bilan, muntazam harakat
‘
qilaman;
v - professional maxoratimdagi kamchiliklarimni ^at iylik bilan ketma-ket bartaraf
’
etishga harakat qilaman.
5. Yomon kayfiyatni bartaraf qilish:
a - charchash xissi ortib borganda men sabr qilaman va ish sur atini pasaytirmasdan
’
mashgulotni davom ettiraman;
b -kayfiyatim yomon bo lsa-da, «istamayman» yoki «qilolmayman»lardan o tib,
‘ ‘
o zimni faoliyatga undayman;
‘
v - zerikarli, lekin kerakli mashqlarni sabr bilan va uzoq muddat qaytarishim mumkin.
6. Omadsizlik va boshqa qiyinchiliklarga qaramay
faoliyatni davom ettira bilish;
a - asar ijrosidagi omadsizljk meni maqsadga erishish -yaxshiroq chalishga safarbar
etadi;
b - omadsizlik paytida o z mashg ulotlarimning davomiyligi bilan talg ishga moyil
‘ ‘ ‘
bo laman;
‘
v - imtixonda bir narsani muvaffaqiyatsiz ijro etib, men ruxan cho kmayman va keyingi
‘
asarlarni yaxshiroq chalishga harakat qilaman.
Dadillik va jasurlik
7. O z vaqtida kerakli qarorni qabul qila bilish:
‘
a - men paysalga solish mumkin bo lmagan paytda biror harakat, maqsad, ishni
‘
amalga oshirish haqida o z vaqtida qaror qabul qila olaman;
‘ ••
b - men tavakkal sharoitida ham zarur harakat haqida o z vaqtida qaror qabul qila
‘
olaman;
v - o z hamkasblarim (ansambl va orkestr) oldida ma naviy mas uliyat sharoitida
‘ ’ ’
o z vaqtida qaror qabul qila olaman.
‘
8. Qo rquv xissini yenga bilish:
‘
a - mas uliyatli chiqish paytida tavakkal qilish va ishni boshlash xoxishi paydo bo ladi
’ ‘
(tanlovda nisbatan tez sur atlarda ijro etishim mumkin);
’
b - mas uliyatli chiqish paytida xayolan tashvishlarimdan soqit bo laman va
’ ‘
divdatimni butunlay o z ijro harakatlarimga qarataman;
‘
70

v - ma naviy mas uliyat sharoitida ongli ravishda yomon kechinmalarni yengib’ ’
o taman va qat iyat bilan harakat qilaman (betob solist o rniga partiyani ijro etib berishim
‘ ’ ‘
mumkin).
9. Qabul qilingan qarorlarni rad etmasdan bajara bilish:
a - mas uliyatli ishni (vazifani) bajarish haqida qaror qabul qilinganidan so ng zudlik
’ ‘
bilan uni amaliy bajarishga kirinshmaya;
b - murakkab epizod yoki pesani o ynay boshlasam, xatto xatolarga yo l qo ysam ham,
‘ ‘ ‘
bu ishni bajarishda davom etaman, me yoriga yetkazaman, oxirigacha ijro etaman;
’
v - murakkab narsalarni ijro etishdagi muvaffaqiyat-sizlik qayta harakat qilganda
muvaffaqiyatga erishishga safarbar etadi.
Sabot va o zini tuta bilish
‘
10. Fikrlar tiniqligini saqlay bilish:
a - sinov yoki imtixonda ijro paytida xayajonli sharoitga qaramay diqqatimni yaxshi
jamlay olaman, e tiborimni taqsimlab o zgartira olaman.
’ ‘
b - sinov va imtixonlarda muvaffaqiyatsizlik va xatolar ta siri ostida «marlubiyatchi»
’
fikrlar va salbiy tasavvurlarga yo l qo ymayman;
‘ ‘
v - imtixondagi tarang sharoitda men bilgan va qila oladigan narsalarga muvofiq tazda
o ylab harakat qila olaman.
‘
11. O z hissiyotlarini boshqara bilish:
‘
a - apatiya, o zini yo qotish, vahima va bezovtalik sharoitida o z emotsional
‘ ‘ ‘
faolligimni oson ko tara olaman;
‘
b - o zimning emotsional xayajonimni yengil pasaytira olaman (
‘ h ayajonlanishda, or t ida,
g azablanganda, mas uliyat haqida ortiqcha tasavvurda);
‘ ’
v - sinf yoki imtixonda asarni muvaffaqiyatli ijro etsam, ortiqcha o z-o ziga ishonch,
‘ ‘
beparvolik va boshqalar ustidan soxta ustunlik namoyon etmayman.
12. O
’ z harakatlarini nazorat qila bilish:
a - xatto charchash, asabiylashish, o zimdan qoniqmaslik hissi paydo bo lganda. ham
‘ ‘
o z ijro harakatlarim ustidan nazoratni saqlab qola olaman;
‘
b - sinovdagi muvaffaqiyatsizliklarga qaramay, men barcha imkoniyatlarim darajasida
omma oldida chiqish qilishni davom etgirishga harakat qilaman;
v - ziddiyatli vaziyatlarda o zimni axloqsiz ish va harakatlardan oson tiya olaman
‘
(qo pol so zlar, tortishish, sinfdan chiqib ketish).
‘ ‘
Ma q sadga
yo nalganl
‘ i k O z
‘
faoliyatini
muntazam
amalga
oshira
olish: Qo yilgan ‘
maqsadlarga
yetishish uchun
o zini
‘
yo naltira
‘
bilish: Q ,at iy
’
at va
matonat Yomon
kayfiyat
ni
bartaraf
qilish Dadillik
va
jasurlik Sabo
t va
o zi
‘
ni
tuta
bilis
h O
’ z
harakatla
rini
nazorat
qila
bilish
Nazorat 20 12 15 18 18 20 10 10
tajriba 24 25 25 23 22 20 20 16
Jami 65% 80% 45%
100% 52% 100% 61.3%
82% 61.3%
80% 65%
65% 40%
65% 40%
55%
71

Xulosa
Yuqorida bayon etilgan fikrlarga asoslanib quyidagi xulosalarga
kelishimiz mumkin:
Shuni ta kidlash joizki, ijtimoiy muhitda ta lim-tarbiyaga shaxsning’ ’
o zi faol ishtirok etgandagina uning tug ma layoqatini uyg otadi, iste dod,
‘ ‘ ‘ ’
qobiliyatlarini o stira oladi. Agar kishi o z ishini sevsa, uning shu sohadagi
‘ ‘
iste dodi tezroq va kuchliroq ro yobga chiqa boshlaydi.
’ ‘
- o smir bilan munosabatda bo lishda sabr-toqat, vazminlik zarur. Unga
‘ ‘
mustaqillik berish, buyruq emas, aksincha, maslahat berish bu yoshdagi
o quvchilarni to g ri tarbiyalashning garovidir.
‘ ‘ ‘
1. Shaxs ongli faoliyat bilan shug ullanuvchi ijtimoiy mavjudot bo lib,
‘ ‘
ijtimoiy munosabatlar mahsuli sanaladi.
2. Shaxsning shakllanishi irsiy-ijtimoiy omillar hamda tarbiyaga
bog liqdir.
‘
3. Shaxsning shakllanishida faoliyat o ziga xos, muhim xususiyatga
‘
egadir. Zero, shaxs faoliyat yordamidagina ijtimoiy borliq bilan bo ladigan
‘
munosabatni yo lga qo yadi, shu asosda uning bilish qobiliyati rivojlanadi.
‘ ‘
4. Shaxs jismoniy va psixologik jihatdan kamol topib borar ekan,
fiziologiya, pedagogika va psixologiya fanlarida y o s h davrlari deb nomlangan
“ ”
bosqichlarni bosib o tadi. Yosh davrlari shaxsning yosh va psixologik
‘
xususiyatlariga ko ra quyidagicha guruhlanadi: go daklik davri, yasli davri,
‘ ‘
maktabgacha tarbiya yoshi, kichik maktab yoshi, o smirlik davri va o spirinlik
‘ ‘
davri.
Ijodkor yoshlarni tarbiyalash jarayonida quyidagi holatlar yuzaga keladi:
1. Tarbiya yordamida muhitning salbiy ta siri natijasida yuz bergan
’
kamchiliklarni ham tugatish mumkin.
2. Tarbiya inson faoliyatining istiqbol maqsadini belgilaydi. Shu bois u
shaxs kamolotini ta minlashda yetakchi rol o ynaydi.
’ ‘
3.Insonning ma naviy o sishi sodir bo ladi, muhitni stixiyali ta siri
’ ‘ ‘ ’
bera olmaydigan sifatlar shakllanadi. Masalan, bola o z ona tilini atrofni o rab
‘ ‘
turgan muhitning ta sirida o rganib olishi mumkin. Lekin o qish va yozishni
’ ‘ ‘
maxsus ta lim yo li bilangina o rganadi. Ma lum bilim, ko nikma va
’ ‘ ‘ ’ ‘
malakalar faqat tarbiya jarayonida egallanadi.
72

4. Tarbiya yordamida hatto kishining ba zi tug ma kamchiliklarini ham’ ‘
ijobiy tomonga o zgartirish mumkin. Chunonchi, ba zi bir bolalar ayrim
‘ ’
kamchiliklar bilan tug iladi (kar, ko r, soqov va hokazo). Lekin maxsus tashkil
‘ ‘
etilgan tarbiya yordamida ularning aqli to la taraqqiy qiladi, tug ma kamchiligi
‘ ‘
bo lmagan kishilar bilan barobar faoliyatda bo lishi mumkin.
‘ ‘
Qobiliyat va iste dodning ro yobga chiqishida insonning muayyan
’ ‘
faoliyatiga qiziqishi bilan bir qatorda uning o z ustida ishlashi ham muhim
‘
ahamiyat kasb etadi. Iste dodli kishilar o z iste dodlari iqtidor kuchini
’ ‘ ’ –
to la ro yobga chiqarish uchun o z ustlarida tinmay ishlashlari, mehnat
‘ ‘ ‘
qilishlari shart.
73

Tavsiyalar
Tabiiyki, o quvchilarning o z maqsadlariga erishishlari uchun ta lim‘ ‘ ’
maskanida olgan bilim, ko nikma va malakalari kamlik qiladi. Ular yuksak
‘
maqsad yo lida o z ustilarida tinmay izlanishlari, ijtimoiy munosabatlar
‘ ‘
jarayonida faol ishtirok etishlari lozim.
Fanlarda o zlashtira olmagan o quvchilarni qobiliyatsiz deyish xato,
‘ ‘
o qituvchining birinchi galdagi vazifasi har bir o quvchining yosh va
‘ – ‘
psixologik xususiyatini chuqur o rganish, uning qiziqishi va istaklarini aniqlash,
‘
ularni hisobga olgan holda pedagogik chora-tadbirlarni ko rishdir. Umuman,
‘
pedagogik jihatdan to g ri uyushtirilgan har qanday faoliyat bola shaxsining
‘ ‘
aqliy, axloqiy, estetik, jismoniy hamda irodaviy rivojlanishiga ijobiy ta sir etadi.
’
Bola shaxsining rivojlanishi uchun faol kundalik faoliyat zarur. Faoliyat
yordamidagina bola atrof-muhit bilan munosabatni tashkil etadi, shu orqali uning
bilish qobiliyati rivojlanadi, harakter sifatlari takomillashib, kamol topadi.
Bundan tashqari quyidagi ishlarning sifatini ta minlash lozim:
’
- O smirlar
‘ bilan individual faoliyat olib borish;
- tushintiruv va targ ibot ishlarida yangi texnologiyalarni qo llash;
‘ ‘
- ijtimoiy o zgarishlar mohiyatini
‘ o smirlar ‘ ongiga aniq yetkazish;
- auditoriyadan tashqari tarbiya ishlarini takomillashtirish;
- mustaqil fikrlash jarayonini rivojlantirish;
- talabalarning bo ‘ sh vaqtini maqsadli rejalashtirish .
74

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati‘
1. O zbekiston Respublikasi «Ta lim to g risidagi qonun»: - Toshkent, 1997.
‘ ’ ‘ ‘
2.O zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»: - Toshkent,
‘
1997.
3.O zbekiston Respublikasi «Yoshlar yili davlat dasturi»: - Toshkent, 2008.
‘
4.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy taxlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
’
- qar bir raxbar faoliyatining kundalik koidasi bo lishi kerak. O zbekiston
‘ ‘
Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil
istiqbollariga bagishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
nutki. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017.16 yanvar, №11
5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalkimiz
bilan birga kuramiz. O z b e k i s t on , 2017.
“ ” ‘
6. O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha xarakatlar
‘ ‘
strategiyasi. O zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. O zbekiston
‘ ‘
Respublikasi qonun xujjatlari to plami, 2017yil, 6-son,70-modda.
‘
7 . Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi - inson manfaatlarini ta minlash
’
tarakqiyoti va xapkfarovonligining garovi. O zbekiston , 2017.
“ ” ‘
8. Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar taraqqiyot omili. T.:
O zbekiston, 1995. -23 b.
‘
9.B.Ziyomuhammadov .Komillikka eltuvchi kitob. T uron- iqbol nashryoti ,
“ ”
Toshkent, 2006. 189-262betlar
10. Iragimov X.I.Abdullaeva Sh.A.Pedagogika.(o quv qo llanma).
‘ ‘
Toshkent: F an ,2004. 184-bet.
” ”
11. I.A.Karimov. Barkamol avlod-O zbekiston taraqqiyotining poydevori. Tosh.:
‘
S h arq n a shryoti,1997,42-bet.
“ ”
12.Iragimov X.I.Abdullaeva Sh.A.Pedagogika.(o quv qo llanma).
‘ ‘
Toshkent: F an ,2004. 184-bet.
” ”
13.Davletshin M.G. va boshqalar. qobiliyat va uning diagnostikasi. -
T.:O qituvchi, 1997. -134 b.
‘
75

14.Gumanisticheskie idey otrajenы v psixologicheskoy teorii lichnosti . MO
Rossii. - A.N.Leonteva i S.L Rubinshteyna,1981.
15. E.G‘oziev. Pixologiya.(o‘quv qo‘llanma) T.:O‘qituvchi,1994.224 b.
16. E.G‘oziev. Oliy maktab pixologiyai. T.O‘qituvchi,1997. 104 b.
1 7 .E.G‘oziev, G.To‘laganova. Pedagogik psixologiya asolari.(o‘quv metodik
qo‘llanma) T.:Univeritet, 1997. 80 b.
18.Z.T.Nishonova .Ijodiy mustaqil fikrni tarbiyalashda o‘qituvchining rolini
yanada oshirish // Ta’lim va tarbiya. – 2001. -№1-2 . -B. 40-42.
19.Z.T.Nishonova. Mustaqil ijodiy fikrlash. T.: Fan.- 2003.-114 b.–
20.Panasyuk A.Yu. Psixologicheskaya nauka na slujbe u rukovoditelya. M. 1990.
(o'quv qo'llanma).
21. G'oziev E. Muomala psixologiyasi. T. 2001 .
22. G oziev E. Tafakkur psixologiyasi. T. 1999.
’
23. G'oziev E E. Psixologiya. T. "O'qituvchi" nashriyoti. 2003. (darslik)
26.G'oziev E . Umumiy psixologiya. (ma'ruzalar matni) N. 2002.
76

Купить