V. Shekspir tragediyalarida optimizm - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	58.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

V. Shekspir tragediyalarida optimizm

Купить

M U N D A R I J A I. Kirish 1. Birinchi bob. Ingliz iftixori W.SHekspir hayoti va ijodi I – BOB. Asosiy qism 1.1. Jahon adabiyotida tragediyaning yaratilish tarixi 1.2. “Romeo va Juletta” tragediyasining yaratilish tarixi II – BOB. 2.1. “Romeo va Juletta” tragediyasida optimizm. 2.2. Juletta jahon adabiyotidagi eng yosh ma’shuqa III – BOB. 3.1. “Yuliy Sezar” tragediyasining yaratilishi 3.2. W.SHekspirning “Hamlet” tragediyasi IV – BOB 4.1. “Otello” tragediyasiga optimizm. III. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar.

K I R I SH Muxtarama prezidentimiz Islom Karimov istiqlolning dastlabki kezlaridanoq kelajagi buyuk davlat barpo etish haqidagi hayotbaxsh g‘oyani o‘rtaga tashlab bu tom ma’nodagi ulug‘ maqsadni amalga oshirishning asosiy sharti, mezoni sog‘lom va barkamol avlodni voyaga yetkazish ekanini har tomonlama chuqur asoslab berdi. Bu o‘z navbatida xalqimizning insoniy komillik haqidagi qarashlarini ro‘yobga chiqarish uchun misli ko‘rilmagan ufq va imkoniyatlar ochib berdi. Inson yaralibdiki, mudom kamolotga intiladi, tinch, erkin va farovon hayotni orzu qiladi. Yurtimizdagi tinchlik va osoyishtalik, barqarorlikni mustahkamlash, fuqarolararo totuvlik, turli millatlar va diniy konfessiyalar o‘rtasida hamjihatlikni yanada kuchaytirish kundalik hayotimizning qoidasiga aylanishi lozim. Bizning buyuk d

berishni taklif etdilar 1 . “Yurtimizning ertangi kuni, taraqqiyoti uchun ma’suliyatni o‘z zimmasiga lishga qodir bo‘lgan yetuk mutaxassis yoshlarimiz, deydi prezidentimiz”. 2 Muayyan milliy adabiyot rivoji o‘sha millatning umumiy taraqqiyot darajasining ham ifodasidir. Prezidentimizning “Adabiyotga e’tibor, ma’naviyatga, kelajakka e’tibor” asaridagi “Agar biz O‘zbekistonimizni dunyoga tarranum etmoqchi, uning qadimiy tarixi va yorug‘ kelajagini ulug‘lamoqchi, uni avlodlar xotirasida boqiy saqlamoqchi bo‘lsak, avvalambor buyuk yozuvchilarni, buyuk shoirlarni, buyuk ijodkorlarni tarbiyalashimiz kerak,” degan fikrlari yoshlarimizda ijodiy tafakkurni tarbiyalashda dasturilamaldir. Axir, ijodiy tafakkur bo‘lmagan joyda, tarixdan yetarli ibrat olinmaydi, yorug‘ kelajakka ishonch tuyg‘usi shakll

yoshlarning vazifamiz bu bebaho merosn chuqur o‘zlashtirishi, ularni yangi yutuqlar bilan boyitish, rivojlntirish, yanada yuksak bosqichga ko‘tarishdan iboratdir. Buyuk kelajakning qisqa tarixiy fursat ichida barpo etib ulgurilgan poydevorini yanada mustahkamlashimiz, milliy mustaqilligimiz asoschisi – Yurtboshimiz atrofida yanada jipslashmog‘imiz, yorug‘ istiqbolning muhtasham inshootni bunyod qilishga har – birimiz hissa qo‘shmog‘imiz lozim. Siyosiy partiyalarning mamlakatimiz oliy qonunchilik organi, joylardagi hokimiyat vakillik organlari faoliyatidagi roli va ta’siri sezilarli darajada oshdi. Qonunchilik palatasida birinchi marta parlamentdagi ko‘pchilik – Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati – O‘zbekiston liberal demokratik partiyasi, “Milliy tiklanish” demokratik partiyasi va shu

bosqichma-bosqich ta’minlash, mamlakatimizni demokratik yangilash jarayonida ularning roli va ahamiyatini kuchaytirish yo‘lida yana bir muhim qadam bo‘ldi. Keyingi besh yil mobaynida Qonunchilik palatasiga taqdim etilgan 297 ta qonun loyixasidan atigi 44 tasi deputatlar tashabbusi bilan kiritilgan. Ayni paytda, 42-ta qonun loyixasi bevosita O‘zbekiston Respublikasi prezidenti tomonidan taqdim etilgan, 160-tadan ziyod qonun loyihasi esa mamlakatimiz hukumati tomonidan kiritilgan bo‘lib, ularning aksariyat qismi O‘zbekiston Respublikasi prezidenti farmonlari va qarorlarning ijrosini ta’minlash munosabati bilan taqdim etilgan. Senat – bu vaqillik organi va uning ko‘pchilik qismi halq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlarining deputatlari sifatida mamlakatimiz oliy qonun chiqaruvchi

Banklarimiz kapitalining yetarlilik darajsi 23 foizdan oshadi. 29-yanvarь kuni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O‘zbekistonni ijtimoiy – iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustivor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan majlisi bo‘lib o‘tdi. Majlisda O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Islom Karimov ma’ruza qildi. 2009 yilda mahalliylashtirilayotgan mahsulotlar hajmi 2,3 barobarga ko‘paydi, mahsulotlarning 120 tadan ortiq yangi turini ishlab chiqarish o‘zlashtirildi. 2009 – yilda avtomobilsozlik, qurilish materiallari sanoati, kimyo, oziq-ovqat, yengil, farmatsevtika sanoatida va boshqa tarmoqlarda yangi ishlab chiqarish quvvatlari ishga tushurildi. Mamlakatimiz bo‘yicha, yirik korxonalarni ham qo‘shganda jami 240 ta korxona bankrot deb

mo‘ljallangan. Inqirozga qarshi choralar dasturini so‘zsiz bajarish va shu asosda iqtisodiy rivojlanishning yuqori va barqaror sur’atlarini, samaradorligini hamda makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlashdan iboratdir. O‘tgan yili 2010 yilga nisbatan o‘rtacha ish haqi 28.5 barobar, pensiyalarning o‘rtacha miqdori qariyb 18 barobar oshdi. Joriy yilda ham ish haqini kamida 30 foizga, real daromadlarni esa 23 foizga oshirish mo‘ljallanmoqda. Bugun hayotning o‘zi oldimizga fuqarolik jamiyati institutlari tizimida ommaviy axborot vositalarining o‘rni va rolini yanada mustahkamlash vazifasini qat’iy qilib qo‘ymoqda. Ommaviy axborot vositalarini yanada erkinlashtirish darkor.

KIRISH Ушбу малакавий битирув ишимни ёзишда мен инглиз драматурги буюк даҳо Вильям Шекспирнинг трагедияларини мавзу тариқасида танладим. Малакавий битирув ишимни ёзишнинг асосий мақсади жаҳон адабиёти хазинаси ҳисобланган Вильям Шекспирнинг “Ромео ва Жульетта”, “Ҳамлет”, “Қирол Лир”, “Отелло” трагедияларининг яратилиш тарихи, моҳияти асардаги қаҳрамонларнинг кечинмалари, характерларини таҳлил қилишдан иборат. Инсон қалбининг яхши – ёмонлиги масаласи Шекспирни бутун ҳаёти давомида қизиқтирган деярли ҳамма асарларида шу масалани ёритади. Трагедияларнинг қайси бир қаҳрамонини олманг улар қалбида яхшилик билан бир қаторда қисман бўлсада камчиликлар бор. Ҳаётда мутлоқ идеал ва мутлоқ ёмон одамлар бўлмаганидек, буюк драматург ҳам персонажларни мутлоқ яхши ёки мутлоқ ёмон қилиб яратмайди. Бу асар

эгаси бўлган Шекспир ижтимоий ҳаётни ўз замондошлари, ҳатто давр донолари пайқаб етмаган томонларини шунчалик тўғри тасвирлаганки, ҳозиргача мутаҳассисларни ҳайратда қолдириб келмоқда. Файласуфлар унинг борлиқ, ҳаёт зиддиятлари диалектикасини нақадар тўғри тушунганига, тарихчилар – давлатлар, халқлар идора этиш қонунларини фаҳмлашига, психологлар эса инсон қалбининг энг нозик томонларини билиб, очиб беришига қойил қоладилар. Шекспирда, айниқса, ҳаёт конфликт ва фожеали зиддиятларни фаҳмлаш ва ўз асарларида ифодалаш қобиляти ниҳоятда кучли, ҳаёт драмасини тўғри тасвирлашда ҳали ҳеч ким унинг олдига туша олмаган. Шунинг учун В.Белинский “шоир сифатида Шекспирни умуминсоният шоирларидан устун қўйиши тўла жасурлик ва ажабланарли бўлур эди, лекин драматург сифатида у ҳалигача ҳам тенгсиздир, ун

Малакавий битирув ишимни ёзишдан мақсад, Шекспирни етиштириб чиқарган тарихий шароит, Англияда театр санъати, драматургиянинг шаклланиш ҳусусиятлари, драматург ҳаёти, ижоди айниқса, ўзбек тилига ағдарилиб, ўзбек саҳнасига қўйилиб келаётган трагедиялар таҳлили билан батафсил театршунос сифатида эмас, адабиётшунос сифатида таништириш, уларнинг ўзбек тилига таржима тарихи ва таржимонлар ижодига таъсири билан таништиришдир. Малакавий битирув ишимнинг амалий аҳамияти ҳар бир китобхон учун алоҳида ўринга эгадир. Шекспир асарларида ҳар бир кишини доимо олға интилишига, ҳеч қачон ҳақ ҳуқуқларини поймол эттирмасликка, ҳамиша мустақил йўл топа олишга ва янгича фикр юритишга, ҳар бир нарсани чуқур мушоҳада қилишга ундайди. “Ромео ва Жульетта” трагедиясини амалий жиҳати шундан иборатки, нафақат ўзбек

INGLIZ ADABIYOTI IFTIXORI VILYAM SHEKSPIR HAYOTI VA IJODI. “SHekspir bepoyon ... ” (Gyote) “Dramaturg sifatida u bilan ham hech kim tenglama olmadi, uning nomi yoniga faqat o‘zinigina nomini yozish mumkin”. (V.Belinskiy) “... Hech qanday tarjima she’r musiqiyligi haqida uzoq tasavvur ham bera olmaydi ... SHekspirga arziydigan tarjima qilish uchun ikkinchi SHekspir kerak ...” (Andrey Morua) “Agar g‘ayritabiiy holat bo‘lib SHekspir asarlaridan bir kun ayrilib qolsak, insoniyat qanchalik qashshoqlashib qolgan bo‘lur edi.” (M.Shaginyan) Bildirilayotgan bu fikrlarning barchasi uyg‘onish davri ingliz adabiyotining atoqli adibi, aktyori va dramaturgi mutafakkiri, shoiri, katta iqtidor va badiiy mahorat egasi Vilyam SHekspir haqidadir. Haqiqatdan ham SHekspir o‘z halqi, o‘z davrining vakili, shu b

hamma arxiv materiallari, cherkov, sud, maktab, savdo, tipografiya, sayyohlar xujjatlari, umuman olganda o‘sha davr yozuvlari, urf odatlarini qunt bilan o‘rgandilar. Natijada SHekspir hayot yo‘lini qisman bo‘lsada aniqlashga muyassar bo‘ldilar. SHekspirning bobolari fermer bo‘lishgan. Otasi jon SHekspir esa 1552 – yili Eyvon daryosi bo‘yidagi Stratford shaxriga ko‘chib keladi. U 1557-yili shahar yaqinida yashovchi kichik dvoryanning qizi Mere Ardenga uylanadi. O‘sha paytlarda jonning otasi Ardenlar yerini ijaraga olar edi. Ularning o‘nta bolasi bo‘lib, yoshligida vafot etgan ikki qizidan keyingisi Vilyam ismli o‘g‘il edi. Bolaning tug‘ilgan yili aniq emas. Stratfordning Troitsa cherkovi daftarida “Jon SHekspirning o‘g‘li Vilyam 1564 yilning 26-aprelida cho‘qintirildi,” deyilgan. O‘sha davr

maktabi” bo‘lib, unda shahar boshliqlarining bolalari o‘qishar edi. Bu maktabda universitet ma’lumotini olgan kishilar dars berar edilar. Maktabda asosan lotin, qisman grek tillari o‘rgatilar edi. Yosh SHekspir yetti yoshida grammatika maktabiga kirib o‘qiydi, lotin tilini o‘rganadi, grek tili bilan tanishadi, va antik miflar adabiyotini o‘qiydi. SHekspir o‘n uch yoshdaligida otasining ishlarida qandaydir muvaffaqiyatsizlik ro‘y bergan bo‘lsa kerak, u xotini Mere Ardenning yerlarini kafilga qo‘yadi, keyin sotadi, shahar ma’murlari yig‘inlariga qatnashmay qo‘yadi, qarzlari tufayli sudga tushadi va 1586 yilda shahar ma’murlari safidan chiqariladi. O‘n besh yoshida maktabni tamomlagan SHekspir nima ish bilan shug‘ullanganligi aniq emas, faqat turli taxminlar bor xolos. Ba’o‘ilar Nikez Gou afs

yoshlarida boshlagan dramaturg o‘ttiz yoshida “Genrix VI” trilogiyasi, “Pit Andronik”, “Richard III”, “Adashishlar komediyasi,” “Qaysarning buysundirilishi” kabi besh yuz yildan beri jahon sahnalaridan tushmay kelayotgan pyesalarini yaratdi. 1593 yili Londonda vabo tarqalib, teatrlar yopiladi, aktyorlar viloyatlarga ketadilar. Markazda qolgan SHekspir dramalar o‘rniga poeziya bilan shug‘ullanadi. Shu yili uning “Venera va Adonis”, 1594 yili esa “Lukretsiya” poemalari bosilib chiqadi. Muallif “Venera va Adonis” poemasini “fantaziyamning birinchi mahsuli” deydi. SHekspir pyesalari birinchi marta 1594 yil nashr etildi. Noshir Jon Denter “Tit Andronik” haqidagi achinrali tragediya va “Genrix VI” ning ikkinchi qismini muallif nomsiz yashirincha chop ettiradi. 1594 yili teatrlar Londonga qaytgac

“Veronikalik ikki yigit”, “Adashishlar”, “Muhabbatning mahsulsiz urinishlari”, “Muhabbatning foyda keltirgan urinishlari”, “Yoz kechasining tushi”, “Venetsiyalik savdogar” lari buning isboti bo‘lsa, tragediya sohasida esa “Richard II”, “Richard III”, “Genrix IV”, “Qirol Jon”, “Tet Andronik” “Hamlet”, “Otello”, “Yuliy Sezar” va “Romeo va Julyetta” lari buning yorqin isbotidir. 1599 yili yangi teatr binosi “Globus” uchun yangi pyesalarga zarurat tug‘iladi, bu ishga SHekspir astoydil kirishadi. Uning so‘ngi hamma asarlari shu teatrda qo‘yiladi. SHekspir dramaturg sifatida ijod etishi bilan bir qatorda aktyor sifatida ham rol uynaganini unutmasligimiz darkor. SHekspir so‘ngi yillar ichida umuman sahnaga chiqmay qo‘ygan. Qirolicha Yelizaveta 1603 yil 24 martda vafot etadi, taxtga esa Mariya Sty

asarlari xronologiyasini aniqlash masalasi bilan olimlar XVIII asrdan boshlab qiziqadilar, ingliz olimi E.K.Chembers haqiqatga eng yaqin bo‘lgan xronologiyani aniqladi. Quyidagi xronologiya 1930 yilda Chembers tomonidan tuzilgan o‘ttiz yettti pesaning xronologiyasi: 1590 – 1501 “Genrix VI” 2-qism “ Genrix VI” 3-qism 1591 – 1592 “Genrix VI” 1-qism 1592 – 1593 “Richard III”, “Adashishlar” komediyasi. 1593 – 1594 “Andronik”, “Qaysarning bo‘ysundirilishi”. 1594 – 1595 “Veronalik ikki yigit”, “Muhabbatning mahsulsiz urinishlari”, “Romeo va Julyetta”. 1595 – 1596 “Richard II”, “Yoz kechasining tushi.” 1596 – 1597 “Qirol Jon”, “Venetsiyalik savdogar”. 1597 – 1598 “Genrix IV” (1-qism), “Genrix IV” (2-qism). 1598 – 1599 “Bekordan bekor to‘polon”, “Genrix V”. 1599 – 1600 “Yuliy Sezar”, “Bu sizga yoq

Demak, SHekspirning adabiy merosi o‘ttiz yetti pyesa, ikki poema va sonetlar to‘plamidan iborat. SHekspirning vafoti butun dunyo adabiyot ahlini larzaga soldi. Dramaturg vafotiga yosh shoirlar qasidalar bag‘ishladilar, bular orasida yosh Milton ham bor edi. U SHekspirga, senga monument haykal kerak emas “Sen o‘zinga buzilmas haykal o‘rnatding”, deydi. Dramaturg vafotiga bag‘ishlab yozilgan asarlar orasida 1623 yil to‘plamiga yozilgan (asarlar orasida) B.Jonsonning she’riy so‘z boshisi ayniqsa diqqatga sazovordir. Jonson SHekspirni “Davrning yuragi” deb ataydi: “... bizning Lili, Jasur Kid, Marloning” ulug‘vor she’riyati uning ko‘lankasida qolib ketadi”. Deydi. U faqat o‘z asrigagina emas, balki butun davrlarga taluqli. SHekspir hayoti, ijodini o‘rganishda boshlang‘ich ma’lumotlarni Merez,

BIRINCHI BOB ASOSIY QISM 1.1. JAHON ADABIYOTIDA TRGEDIYANING YARATILISH TARIXI. Trgediya dramatik turiga mansub janrlardan biri sifatida bir necha taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. U dastlabki qadimgi Gretsiyada paydo bo‘lib, uning dastlabki ko‘rinishi may xuddosi Dioniska bag‘ishlangan. Qadimga grek madaniyatning eng ajoyib xodisalaridan biri teatrdir. Teatr qishloq xo‘jaligi va dehqonlarning xomiysi bo‘lmish xudo Dionis bayrami vaqtida ijro etiladigan xalq qo‘shiqlari va o‘yinlari asosida paydo bo‘lgan. Xudo Dionis tabiat kuchlarini hosil qiluvchi ma’bud bo‘lgan. Unga sig‘inish qishloq xo‘jaligini olib borishning mashshaqqatlari va quvonchlarini aks ettirgan. Qadimgi Gretsiyaning tabiiy sharoitiga ko‘ra qishloq xo‘jaligi asosan uzumchilikdan iborat edi. Toklar barg chiqargan bahorda

vazifasini bajaradi, lekin faqat tragediya bu achinish, xayrixox tuyg‘ularini uyg‘otish yo‘li bilan ado etadi.

1.2. “ROMEO VA JULYETTA” TRAGEDIYASINING YARATILISH TARIXI. Kulgili komediyalar va milliy tarixi bag‘ishlangan dramatik xronika janrlarida ijod etgan SHekspirni XVII asr boshlariga kelganda tragediya janriga murodaat etishga nima majbur etdi? Ko‘pchilik Yevropa mamlakatlarida avvalroq ro‘y bergan uyg‘onish davri, uning ideologiyasi bo‘lgan gumanizmning inqirozi Angliyada xuddi XVI – XVII asrlar chegarasida, ayniqsa asr boshlarida keskinlashdi. Bu inqiroz natijasida boshqa mamlakatlarda: Italiya, Germaniya, Ispaniya, qisman Fransiyada feodal va katolik reaksiyasi ustun chiqsa, kapitalistik munosabatlar anchagina rivojlangan Angliyada burjua revolyutsiyasiga tayyorgarlik boshlanadi. XVI asrning so‘ngi yillarida ingliz absolyutizmi mamlakat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi tuzumga aylana bo

adolatsizlikning bir turi – feodalizm o‘rniga – kapitalizm kelib chiqqanini zamonning dono vakillari aniq anglaydilar. Afinalik Timonning “Jahonda hamma o‘g‘ri!” deb xitob qilishi ham bejiz emas edi. To‘g‘ri, na SHekspir va na uning zamondoshlari “feodalizm” “kapitalizm” degan tushunchalarni bilmaganlar, lekin nimalar, kimlar jamiyat, xalq va shaxsga baxtsizlik keltirishini yaxshi bilganlar. Zamona noroziligi, SHekspir tragizmi Hamlet mahzunligining asosiy sotsial sabablari ham xuddi ana shu gumanistlar ideali bilan zamona o‘rtasidagi ziddiyatda edi. SHekspir o‘z asarlarida faqat subyektiv fojeali kechinmalarini tasvirlabgina qolmay, davlat va jahon miqyosidagi obyektiv fojia vaziyatlarini ham tasvirlaydi. SHekspir tragediyalarida faqat yakka shaxslarninggina fojiasi berilmaydi, ularning m

kelib chiqadi, bir inson ikkinchi odamga qilgan yomonligidan fojia tug‘iladi. Fojia tushunchasini anglab yoritish SHekspir ijodining balogatga yetishi bilan bog‘liq. Lekin ilk davr asarlarida, hatto “Romeo va Julyetta” da ham fojia hayotning yuzaki ko‘rinishi sifatida tasvirlangan: jinoyatchilik, fisqu – fujurlar ko‘p odamlarga azob – uqubat, halokat keltiradi va oxirida gunohkorlarning halokati bilan to‘xtatiladi. “Romeo va Julyetta” da yomonlikning ildizi qahramonlarda emas, balki ularni qurshagan tashqi dunyoda, ana shu dunyo bilan to‘qnashuvda ular halok bo‘ladilar. “Romeo va Julyetta” tragediyasini SHekspir yaratgan tragediyalarning birinchisi deb hisoblash mumkin, chunki 1593 – 1594 yillarda yaratilgan “Tit Andronik” va gumanistik tragediyalardan mutloq boshqacha bo‘lib, “qonli trage

drama yaratgan. 1559 yili Bandello hikoyasi “Fojiali voqea” sarlavhasi bilan fransuz tiliga, 1565 – 1567 yillarda undan inglizchaga tarjima qilingan. So‘ngra shoir Artur Bruk tomonidan katta doston sifatida ishlangan. Ana shu Bruk poemasi SHekspir tragediyasi uchun manbaa bo‘lgan. Bruk poemasi juda cho‘zilib ketgan badiiy zaif asar bo‘lib, SHekspir undan chin ma’nodagi nodir asar yaratdi. Poema mazmuniga qator lirik va hayajonli, yorqin va nafis bo‘yoqlar kiritdi, personajlar xarakterini chuqurlatdi, qaytadan ishladi va butun voqeaga boshqacha yo‘nalish, ruh berdi. Bruk poemasida voqea to‘qqiz oy davom etsa, SHekspir besh kun, ya’ni yakshanbadan jumagacha davom etadi. Tragediya voqeasining nihoyatda shiddatli avj olishi oshiqlarning muhabbati qanchalik qizg‘in ekanini ta’kidlash uchun qo‘l

ustun qo‘yadi. Enaga ishtirok etgan sahnalar komediyaga yo‘g‘rilgan, uning hazillari, o‘zini tutishi, o‘ng‘aysiz qiliqlari bilan tomoshabin yuzida tabassum zohir etadi, shu bilan birgalikda, unga nisbatan samimiy iliqlik tug‘diradi. Monax Lorenso. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, tragediyada bosh qahramonlarni qurshagan bir qancha personajlar mavjud. Ular pesaning asosiy g‘oyasini tasdiqlash va bo‘rttirib berishga xizmat qiladilar. Bu personajlar orasida birinchi o‘rinni Monax Lorenso egallaydi. Oshiqlarning eskilik qoldiqlariga qarshi kurashlariga bevosita yordam beruvchi kishi faqat yuzaki qarashdagina monax xolos, na uning qarashlari, na gaplarida dindorlikdan darak yo‘q. Julyetta uxlatuvchi dori ichib, qarindoshlari uni o‘lganga chiqargandagina uning dindor kishi ekanligi yaqqol namoyon b

Mening aziz do‘stim o‘lar holatda Yaralandi u men tufayli. Tibalt mening g‘ururimni kalaka qildi, Bilmaydi u o‘rtadagi qarindoshlikni. Ulug‘ rus shoiri Pushkin Merkutsioga shunday baho beradi: “O‘sha davr yosh yigitlarining namunasi bo‘lgan nozik, sodiq, oliyjanob Merkutsio SHekspir talanti yaratgan ikkala ajoyib yoki Juletta va Romeodan keyin turuvchi ajoyib shaxsdir” deydi. Salbiy obrazlardan Tibalt esa ayniqsa ko‘zga tashlanib turadi. Tibalt tragediyadagi ichki qarama qarshiliklar mujassam bo‘lgan shaxsdir. Bu kekkaygan va takabbur yigit Romeoning ustidan kulish orqali ikki oilasi: Mantekki va Kapulettilar oilasi o‘rtasidagi ziddiyatni oshkor etmoqchi bo‘ladi. Julyettaning qarindoshi bo‘lgani tufayli Romeo uni hurmat qilishini o‘z burchi deb biladi, xatto unga munosabatlarini yaxshilash

Did ever dragon kup so fair a cave? Beautiful lyrant! Fiend angelical! Dove – feather’d raven! Wolfish – ravening lamf! YA’ni: Ostida iloni bor, och gullar chamani, Qiyofasi o‘zgartirgan vahshiy ajdarho! Farishtadek ko‘ringan do‘zax balosi, Guyo beozor kabutar, qo‘y terisin yopingan bo‘ri. Ammo tez o‘zgaruvchanlik Julyetta xarakteriga xos bo‘lganligi tufayli, u darrov Kapulleti oilasi a’zosidan Montekki oilasi a’zosiga aylanadi. Uning Romeoga bo‘lgan muhabbati qarindoshlik burchlaridan ustun chiqadi va biz butunlay boshqacha fikrlayotgan Julettani ko‘rishimiz mumkin: Shall I speak ill of him that is my husband? Oh, poor my lord, what tongue shall smooth thy name, When I thy three hours wife, have mangled it? But wherefore, villain, didst thou kill my cousin? YA’ni: Nahot o‘z sohibim ayblas

IKKINCHI BOB 2.1. “ROMEO VA JULYETTA TRAGEDIYASIDA OPTIMIZM” SHekspirshunoslikda “Romeo va Julyetta” pesasining janrini aniqlash ustida ketgan tortishuvlar ham bejiz emas edi. Agar pesani tom ma’nodagi tragediya deb hisoblasak, undagi hayotbaxsh optimistik final, umumiy fonning yorug‘ bo‘yoqlarda berilishi, undagi quvnoq, kulgili va hazilli sahnalarchi? To‘g‘ri, “Hamlet”, “Makbet”, “Qirol Lir” kabi yetuk tragediyalarda ham komik elementlar bor, lekin bu elementlar fojiali holni yanada bo‘rttirish uchun qo‘llangan. Bu yerda esa aksincha yoshlarning qisqa muddatli baxti ham kulgi, ham fojiani yumshatadi. Tragediyaga lirik janrlar namunalari, sonet va muzika kiritilishining sababi ham ana shunda. Tragediyada ikki oila o‘rtasidagi adovat Julyetta va Romeo obrazlarida o‘z ifodasini topgan inson

yangilikning g‘alabasi tarixiy ta’minlangan vaqtda ro‘y bergan, pesa optimistik ruhining sababi, boshqa tragediyalardan farqi, ham ana shundadir.

2.1. ROMEO – MUHABBATI ADOVAT QURBONI BO‘LGAN OSHIQ. Qahramonlar xarakaterini ochishda SHekspir ilk bor “Romeo va Julyetta” da o‘zgarish kiritgan. Agar bu pyesagacha yozilgan xronika va komediyalarida xarakterlar tayyorligicha berilsa, tragediyadagi Romeo va Julyettalar xarakteri asar davomida shakllanib, kamolotga erishadi. Pyesada Romeo bir bosqichdan ikkinchisiga o‘tib ulg‘ayadi. Jultta bilan uchrashgunga qadar u o‘z xulqini, ruhiy talabini hali o‘zi ham yaxshi bilmagan sodda yigitcha edi. U ham boshqalarga o‘xshashlik, davrdan orqada qolmaslik uchun Rozalinda ismli qizga oshiq bo‘lib, ishqa rad etilgandardek g‘amgin bo‘lib yuradi. Ammo bu oshiqlik yasama yurakdan emas, idrokdan chiqqan, shuning uchun Rozalinda umuman sahnaga chiqarilmagan. Julyetta ko‘rgan Romeo birdan o‘zgaradi. Julye

boradi va undan zahar berishini so‘raydi. Dorifurush unga zahar sotish o‘limga hukm qilish ekanini aytadi. Lekin Romeo dorifurushga qarata sen zahar sotmading berayotgan oltinim vijdon uchun eng yomon zahar deya ta’kidlab shunday deydi: There is the gold worse poison to men’s souls, Doing more murders in this loathsome world Than these poor compounds that you must not sell; I sell you poison you hasn’t sold me none … YA’ni: Mana oltin ol – bu vijdon uchun eng yomon zahar, Bu qabohat dunyomizda eng yomon qotil, U badtardir man qilingan shu doridan ham Menga zahar sen sotmading men senga sotdim. Romeo zaharni olib Julyetta yoniga boradi. Juyetta yotgan dahma yoniga graf Parisni ko‘radi. Va u Romeoga boladek tuyuladi. Va shuning uchun unga o‘spirin deya murojaat qiladi.

2.2. JULYETTA – JAHON ADABIYOTIDAGI ENG YOSH MA’SHUQA. “Romeo va Julyetta” tragediyasidagi yana bir asosiy qahramon – bu Juyettadir 7 . U hali o‘n to‘rt yoshga ham to‘lmagan yoshgina bir qiz. Kopuletti xonim ya’ni, Julyettaning onasi “SHe is not fourteen”, deganda, enaga Julyettaning tug‘ilganidan boshlab to shu kungacha bo‘lgan hatini ko‘z oldiga keltirib, dalillar ko‘rsatgan holda, uning o‘n to‘rtga hali to‘lmaganini aniqlab beradi. Ammo shunday bo‘lishiga qaramay, asarda yoshlik va ruhiy barkamollik ajoyib shaklda uyg‘unlashgan. O‘z qahramanini shunchalik yosh tasvirlash bilan SHekspir haqiqatdan chekinmaydimi? Degan savol tug‘ilishi mumkin. Yo‘q italiyadek iqlimi issiq mamlakatlardagi yosh qizlarda Julyettadagi kabi chin muhabbat bo‘lishi aniq. Julyetta ham Romeoga o‘xshab butun borlig

Sen o‘zinga boshqa nom top! Ismda nima bor? Gulning nomi o‘zgargani bilan na hidi, na go‘zalligi o‘zgararmidi?. SHekspir tragediyasining oxirgi misralariga agar e’tibor qilgan bo‘lsangiz, “Romeo va Julyetta” haqidagi hikoya demay, “Julyetta va Romeo” haqidagi hikoya deyishga o‘tadi, bu bejizga emas, albatta. Xotin – qizlar kamsitilgan, ularning huquq tengligi masalasi kun tartibiga hali qo‘yilmagan bir davrda Julyettani asosiy qahramon sifatida birinchi o‘ringa chiqarish tasodifiy hol emas edi. SHekspir bu masalada ham progressiv g‘oyalar tashuvchisi ekanini yana bir bor isbot etdi. Mana yana bir misol: asardagi Julyettaning qaylig‘i graf Paris obrazi ham dramaturg tomonidan juda ustalik bilan chizilgan. Bu odobli, nozik, xushmuomala, xushbichim yigit ham Julyettani sevadi, lekin uni Romeo

Envious moon, who is already sick and pale with grief, that Thou her maid art far more fair than she: But not her maid since she is envious; Her vestal livery is but sick and green, And none fools do wear it; last it off. It is my lady; O! it is my love; O! that she knew she were. SHe speaks, yet she says nothing: What of that? Her eye discourses: I will answer it. I am to bold, this not to me she speaks; Two of the fairest stars, in all the heaven, Having some business do inveat her eyes To tWinkle in their spheres till they return. What if her eyes were there they in her head? The brightness of her cheek would shame those stars As daylight doth a lamp: her eyes in heaven Would through the airy region stream so bright That birds would sing and think it were not night Jim bo‘ling! Derazada

Uning ko‘zi gapirmoqda javob bermayin Men surbetman, gaplashmaydi hech kim men bilan. Osmondagi eng chaqnoq ikki yulduz Uning oy chehrasidagi ko‘zlar. Kunduz nur chiroq shu’lasini So‘ndirgani kabi uning yulduz ko‘zlari ko‘kdagi yulduzlarni Sundira olgay. Shunchalik yoriturki, qushlar hatto tunni Kun deb o‘ylab sayrab yuborar. Romeoning bu gaplari deraza oldida ko‘ringan haqiqiy Julyettaga qaratilgan edi. Romeoning diqqatini tortgan narsa, bu Julyettaning ko‘zlari edi. Va Julyetta ko‘zlarining yulduzlarga qiyos qilinishi SHekspirning shoirona mahoratidan yana bir bor darak beradi. “Romeo va Julyetta” SHekspir talanti to‘liq naoyon bo‘lgan birinchi asardir. Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinib turibdiki, Julyetta obrazi asarda xuddi farishta misoli go‘zal qilib tasvirlangan. Julyetta obrazi hamma

UCHINCHI BOB 3.1. “YULIY SEZAR” TRAGEDIYASINI YARATILISHI. “Yuliy Sezar” SHekspirning Rim hayotidan olingan ikkinchi tragediyasi bo‘lib (birinchi qonli tragediya “Tit Andronik”) birinchi marta 1623 yili nashr etilgan, lekin ancha avval yaratilgan edi. Shu davrga oid boshqa qo‘shimcha manbaalarga suyanib tragediya 1599 yili yaratilgan degan fikrga kelindi. Rim tarixidan olingan bu tragediya SHekspirning quvnoq komediyalari, xronikalari va optimistik ruhdagi lirik tragediyasidan buyuk tragediyalar yaratishga o‘tishdagi zvenoni tashkil etadi. “Yuliy Sezar” tragediyasi davr uchun muhim siyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan Tyudorlar dinastiyasi hukmronligidan norozilik, jamiyatga qirolichani taxtdan tushirish va yangi turdagi davlat tuzumi o‘rnatish ideyasini tug‘dirish edi. SHekspir tragediyasi ana

qilmovchi inson. Sezar harakatchan, energiyasi odam bo‘lsa, Brut mutaffakir, donishmand, faylasuf, u faylasuf Hamletdan darak beradi. Bu personajlarning ikkalasi SHekspir yaratgan obrazlar sistemasida alohida o‘rin egallaydi. SHekspir tragediyasida Brut obrazi anchagina ideallashtirilgan. O‘z shaxsiyatini uylovchi Sezar bilan hayot lazzatlaridan voz kechgan faylasuf Brutning tragediyada qarama – qarshi qo‘yilishi umuman ikki xil dunyoqarashning qarama – qarshi qo‘yilishi edi. Har ikala qahramonni shekspir faqat ijtimoiy hayotda tasvirlash bilan qanoatlanmay, oilaviy hayotda ham ko‘rsatadi. Kalpurniya ham Porsiya ham erlarini sevadilar, ammo erlarining xarakteri turlicha bo‘lganidek, xotinlarning ularga bo‘lgan tuyg‘usi ham turlicha Sezar oilasida ham hokim, u hammaning diqqat markazida. Br

“Yuliy Sezar”dan 6-7 yil keyin yaratilgan “Antoniy va Kleopatra” tragediyasi bu shuhratparast ikki merosxo‘r o‘rtasidagi kurash va Oktaviy g‘alabasini tasvirlaydi. Sezar o‘ldirilgandan so‘ng uning tarafdorlari tomonidan tuzilgan triumviratning uchinchi ittifoqchisi aql – idroksiz lekin edi. Antoniy va Oktaviylar undan vaqtincha foydalanadilar. Sezarchilarga xos bo‘lgan umumiy xususiyat o‘z manfaatlarini davlat, umumxalq manfaatidan ustun qo‘yishi, xudbinlik edi. Ularning uchalasi ham taxtga erishish orzusida monarxiya uchun kurashgan. Kassiy Brutga o‘xshagan ideal shaxs bo‘lmasa ham har holda davlat uchun beg‘araz kurashadi. Unda Brutda bo‘lmagan ijobiy xususiyatlar ham bor: u nihoyatda harakatchan. Brut yolg‘izlikni yoqtirsa, Kassiy ko‘pchilikni yoqtiradi. Burt donishmand bo‘lsa, Kassiy a

Shuning uchun “Yuliy Sezar” tragediyasi dramaturg ijodining birinchi davrida optimistik komediyalar bilan bir yilda yaratilgan bo‘lsa ham ikkinchi davrga taaluqli sotsial mazmunli tragediyalarga yo‘l ochib berdi. “Yuliy Sezarda”gi fojeaning mohiyati nimada ekanligini hal etish uchun pyesaning tragik qahramoni kimligini aniqlab olmoq zarur. Sezar imperatorlik tojini keyini oldida qotillar tomonidan o‘ldiriladi. Uning taqdiri fojeali, demak Sezar pyesaning qahramoni bo‘lishi mumkin. Ammo Sezarning fojiasi shaxsiy fojia, u o‘z maqsadiga erisha olmadi, lekin pyesa ohirida uning maslagi g‘olib chiqdi. Sezar ruhi tirik, demak Sezar taqdirini fojiali deb bo‘lmaydi. Sezarchilikka qarshi kurashganlar taqdiri chin fojeali desa bo‘ladi. Ular vatanga xizmat qilish orzusida harakat qiladilar, axloqiy j

ko‘zbo‘yamachilik bilan bo‘lsa – da, ochiq harakat qiladilar: xalq manfaati uchun kurashayotgan respublikachilar esa maxfiy ravishda, xalqdan ajralgan holda harakat qiladilar va keyincha undan o‘z qilmishlarini qo‘llab quvvatlashni so‘raydilar, chunki Brut va boshqa suyqasdchilar uchun halq ongsiz past tabaqa, o‘zlarini esa xalq otasi deb biladilar. Brut forumda xalq oldida nutq so‘zlar ekan, faktlarga asoslangan holda gapning lo‘ndasini aytadi, Sezar tarafdorlari kabi haqiqatni yashirishga urinib, safsatabozlik qilmaydi. Xalq oldida uning vijdoni sof, uning butun hayoti, hatti – harakati Rimga xizmat qilishga qaratilgan. Brut xalq meni to‘g‘ri tushunadi deb uylaydi, afsuski unday emas, xalq Brut nutqini qizg‘in ma’qullasa ham amalda uni umuman tushunmaydi. Ular o‘rtasida katta ixtilof bor

oziq zarurroq ekanini yaxshi anglaydi, va unga va’dalar berish bilan g‘alaba qozondi. Jahon adabiyotida SHekspirgacha hech kim xalqni, mamlakat, davlat taqdirini hal etuvchi, tarix yaratuvchi sifatida tasvirlamagan va unda shunchalik kuch – qudrat borligini anglab yetmagan edi. Ommaga ana shunday munosabatda bo‘lish dastavval dramaturgning xronikalarida (“Richard - III”, “Richard - II”) namoyon bo‘lib, keyincha Rim tragediyalarida “Yuliy Sezar”, “Kormolan” da o‘z rivojini topdi. “Yuliy Sezar”da xalq tragediyaning asosiy qahramoni, uning taqdiri Brut taqdiridan fojealiroq, Brut va Antoniylarning xalqqa bo‘lgan munosabati mutlaq qarama – qarshi: Brut xalqqa katta hurmat bilan qaraydi, hatto rimliklar uni ona shahridan haydasalar ham ulardan o‘pkalamaydi, Antoniy esa xalqqa nafrat bilan qaray

Hamza nomidagi O‘zbek Drama teatri 1959 – yili “Yuliy Sezar” ni A.Ginzbung va Sh.Qayumov rejissorligida sahnaga qo‘ydi. SHekspirning bu tragediyasi ham “Hamlet”, “Otello” kabi teatr talqinida katta muvaffaqiyat qozondi. Hamza teatri asar mazmuni, g‘oyasini to‘liq tushungan holda, unga to‘g‘ri talqin bergan, pyesada aks ettirilgan davr voqealarini tomoshabin ko‘z oldida yaqqol gavdalantira olgan. Ayniqsa Brut rolini ijro etgan Sh.Burxonov g‘oyat kuchli taasurot qoldiradi. Sh.Burxonov talqinidagi Brut respublikachilar rahbariginamas, har narsani chuqur mushohada qiluvchi sifatida gavdalangan.

3.2. VILYAM SHEKSPIRNING “HAMLET” TRAGEDIYASI. SHekspir ijodining ikkinchi yarmida yaratilgan asarlarining birinchisi “Hamlet” tragediyasi edi. “Hamlet” ning yaratilgan va sahnalashtirilgan yili noma’lum. Ingliz olimi E.Chembers turli arxiv manbaalariga ko‘ra, “Hamlet” 1600 – 1601 yillarda yaratilgan va sahnaga qo‘yilgan degan fikrga kelgan va bu sana fan olamida qabul qilingan. “Hamlet” SHekspir ijodiga burilishi ro‘y bergan davrning mahsuli, dramaturg nomini jahonga tanitgan tragediyalarning birinchisi va eng buyugi edi. Tragediyada tasvirlangan o‘rta asr Daniyasi shartli, simvolik ma’noga ega bo‘lib, Daniya orqali Angliya, qirol saroyi, ingliz oristokratiyasi tasvirlanadi. Dramaturg o‘z davri ruhini chuqur anglab yetgan va uni san’at vositalari orqali ifodalay olgan. SHekspir o‘z zamona

taqdiri yotadi. Tragediya faqat Hamletning fojiali taqdirini yoritibgina qolmay, uni qurshagan personajlar taqdirini ham ochadi. Goratsio va bir qancha uchinchi darajadagi personajlardan tashqari Klavdiy, Gertruda, Poloniy, Ofeliya, Laert, Fortinbras kabi qahramonlarning taqdiri alohida dramadir. Bir – biri bilan bog‘langan bir necha taqdirlarni yetuk kompozitsiyaga ega bo‘lgan dramatik asar holiga keltirish oson vazifa emas edi. SHekspir “Hamlet” igacha bunday qiyin metod qo‘llashni uchratmaymiz. Personajlar taqdiri to‘qnasha borgan sari dramatik hayajon ham orta boradi. Pyesada bo‘layotgan voqealarga personajlar munosabati turlichaligi ham asarning nihoyatda hayotiyligidan xabar beradi. SHekspir o‘zigacha hech kim jur’at qilmagan vazifani bajardi. – mutaffakir obrazini yaratdi, buning uc

halok bo‘ladilar. Voqea ishtirokchilarining birontasini ham tirik qolmaydi. Bir asarda shuncha ko‘p fojea, kulfat, o‘limning boisi nima? Klavdiy, Poloniylar “o‘zi qazigan chohga o‘zi tushishi kerak”, lekin ular dunyosida Hamlet, Ofeliya, Laert kabi sof vijdonli kishilar yashay olmaydilar. Otasining bevaqt vafoti, onasining ikki oy o‘tmay yangi turmush qurishi Hamletning nozik tabiatini g‘am – g‘ussaga cho‘mdirgan, uning ustiga otasining arvohi aytgan so‘zlar uning ruhiga nihoyatda qattiq ta’sir etadi, insonlar haqidagi tushunchasini mutloq o‘zgartirib yuboradi. Bu uchala kulfatdan ayniqsa onasining xulq – atvori Hamletga qattiq ta’sir etadi. Shuning uchun shahzodaning eng qayg‘uli fikrlarida onasining yangi turmush qurishi masalasi asosiy o‘rin egallaydi. lekin u faqat o‘z baxtini o‘ylamay

uchun qasos olish o‘g‘ilning burchi deb biladi va hech ikkinlanmaydi, hatto qirol bilan til biriktirib Hamletni xoinlarcha o‘ldirishga ham rozi bo‘ladi. Yomonlikka bo‘lgan munosabat masalasi Hamlet uchun hayot mamot masalasidir: YO hayot, yo o‘lim, masala shunda: Dilozor taqdirning nayza va o‘qlari Oldida ruhan taslim bo‘lmoq sharafliroqmi? Yoki bolalar dengiziga qarshi otlanib Kurashda ularni halok qilmoqmi? 9 Hamlet bu masalani yechishi kerak. Lekin Ofeliyaning kelishi fikrini bo‘lib yuboradi. Hamletning unga qarab, “Gunohlarimga o‘z duoyingda kechirim so‘ra” deyishida chuqur ma’no bor: Hamlet qat’iy qarorga kelgan. Ba’zi SHekspirshunoslar Hamlet aslida ruhan zaif, irodasiz shaxs ham deydilar. Ammo bu o‘rinda Ofeliyaning Hamlet haqida aytgan so‘zlarini esdan chiqarmaylik. Hamletni ana sh

uldirar ekan, keskinlik bilan harakat qiladi. Ofeliyaning halokati Hamlet uchun oxirgi zarba edi. Endi u janga tayyor, Gorotsioning qaytarishlariga qaramay, qirol taklifini qabul qiladi va Laert bilan janga chiqadi 10 . Tragediyaning oxirgi pardasida yaralangan Hamlet bu o‘rinda ham makkorlik qilganlarini anglab yetadi va Klavdiyni uldiradi. Shaxzodaning so‘ngi so‘zlari “U yog‘i sukunat” chuqur ma’noga ega va turlicha talqin qilinadi. 1603- yildagi “qaroqchi” variantida “YO rabbi, jonimni ol!” qahramonning so‘ngi so‘zlari bo‘lsa, 1605- yili SHekspir teatri nashrida yuqoridagi so‘z aytiladi. SHekspir qahramoni erkin fikrlovchi faylasuf darajasiga ko‘tariladi olgan. Shuning uchun ham Hamletning hayotga bo‘lgan munosabati optimistik, u odamlarni sevadi, ular haqida qayg‘uradi, o‘layotgan vaqt

uni yaralasa ham hurmati cheksiz. Lekin unda go‘zallik, ulug‘vorlik bilan bir qatorda qandaydir, yaqqol ko‘zga tashlanmay turgan yomonlik xususiyati borki, Hamlet Klavdiyning jinoyatidan ham ko‘ra onasinikini og‘irroq deb biladi. Hamletning “yuragingizning yomon qismini olib tashlab, yaxshisi bilan pok yashang”, deyishi ham bejiz emasdir. Ofeliya SHekspir yaratgan ayollar obrazi orasida mohirona yaratilgan poetik obrazdir. Bu qahramonning roli jami 150 satrni ishg‘ol etgan, lekin ana shu ozgina satrda nozik, go‘zal xarakterni fojeali taqdirni ustalik bilan yoritib bergan. Ofeliya qizlarga xos latofatga juda boy. U hali yosh, lekin ko‘ksida chin muhabbat tuyg‘usi uyg‘ongan. U oilasi, otasi va akasining xurmat qiladi. Hamletni sevadi. Lekin voqealar uning tinch hayotini buzadi: oilasi desa H

chunki tragediyada hech kim Hamlet kabi o‘z – o‘ziga shafqatsiz emas. U hech qachon o‘zini oqlamaydi, doimo o‘ziga tanqidiy munosabatda bo‘ladi. Buyuk realist dramaturg dahosi yaratgan Daniya shaxzodasining obrazi butun jahonda buyuk vijdon egasi bo‘lgan, haqiqatparvar va adolatparvar inson obrazi sifatida gavdalanadi. 1934 yil Cho‘lpon SHekspir “Hamlet”ini ingliz, nemis variantlarni jalb etgan holda, rus tilidan tarjima qildi va O‘zbekiston davlat nashriyoti lotin alifbosida chop etdi. 1948 yil Maqsud Shayxzoda SHekspir tragediyaning tubdan yangi tarjimasini yaratdi. “Hamlet”ni Hamza nomidagi o‘zbek akademik teatri 1934 yil tayyorladi, 1935 yil fevralida premyerasi bo‘lib o‘tdi, Spektaklda Hamlet rolini o‘zbek sahnasining fahri bo‘lgan Abror Hidoyatov mohirona ijro etgan. Keyinchalik Olim

4.1. “OTELLO” TRAGEDIYASIDA OPTIMIZM “Venetsiyalik arab Otello” tragediyasining yozilgan yili noma’lum, lekin 1604 yil deb taxmin qilinadi. “Otello”ning kompozitsiyasi aniq izchil rivojlanadi va voqea ma’lum intriga atrofida ustalik bilan jipslashtiriladi, uslubda ham bu tragediya boshqalaridan ajralib turadi, “Otello” bizning tushunchamizdagi eng realistik asar. Qora tanli, musofir Otello talanti, imkoniyati bilan respublikaning lashkarboshisi bo‘lishiga muvaffaq bo‘lgan: Kassio esa uning yordamchisi darajasiga ko‘tarilgan. “Otello”da tasvirlangan jamiyat o‘rta asr, feodal tabaqachiligi ta’siridan ancha xoli, lekin gumanistlar ideali bo‘lishi chin ozodlikdan hali uzoqda. Bu yerda shaxs davlat pog‘onasida tutgan o‘rni, unga qilgan xizmatiga binoan baholanadi, shaxs davlat uchun yashaydi: B

Otello ham Yago kabi jangni yaxshi bilgan, lekin nazariyadan uzoq bo‘lganligi uchun Kassioni tanlagan, lekin buni Yago tushunmaydi, o‘zini haqoratlangan his qiladi, davlat manfaatini emas, o‘z foydasini o‘ylaydi. Xizmatning shunisi yomonki, katta – kichiklikka qarab ko‘tarilmay, Xatlar, tanishi – bilishlar yordamida ko‘tariladilar. Yago tilidan aytilgan so‘zlar chuqur ma’noga ega, tragediya konflikni xuddi ana shu yerdan boshlanadi. Yangi jamiyat keltirib chiqargan yomonliklarning biri raqobatchilik, xasadgo‘ylik edi. Otello shuhratparastlik yo‘lida xizmat qilmagan, uning uchun hayot kurashdan iborat, shuhrat esa o‘z – o‘ziga kelgan. Uning xizmatlari uchun eng oliy mukofot Dezdemonaning muhabbati edi. Pushkin va A.Blok SHekspir tragediyasining mohiyatini, ayniqsa qahramon xarakterini ochib

Yago ham Otello bilan birgalikda ko‘p qiyinchiliklarni boshdan kechirgan, katta tajribaga ega, lekin u bundan mutlaq boshqacha xulosalar chiqargan, agar Otelloni qiyinchiliklar chin inson qilib tarbiyalagan bo‘lsa, Yagoni ham tarbiyaladi, lekin Yago uchun insonning qimmati jamiyat pog‘onasida tutgan o‘rni va pul bilan o‘lchanadi. Yago hech qanday his – tuyg‘u, muhabbatga ishonmaydi, u hayosiz uning tushunchalari nihoyatda yuzaki Dezdemonadek ayolni ham pulga sotib olish mumkin deb o‘ylaydi. Hatto uning xotini sofdil Emiliya ham Dezdemona bilan bo‘lgan suhbatda “Albatta, uzuk, bir kiyimlik mato yoki bironta ko‘ylak, yubka, qalpoq yoki mayda – chuyda narsalar uchun men sotilmas edim, lekin butun jahon bo‘lsa, albatta hamma ham o‘z erini shoh qilish uchun ham shoh qo‘yniga tayyor bo‘ladi” dey

qora niyatni amalga oshiradi. Juda ustalik, zo‘r taktika bilan asta – sekin Otello qalbida masalaga qiziqish, shubha tug‘diradi, keyincha “ro‘molcha” voqeasi shubhani tasdiqlaydi, va g‘alabaga erishgandek bo‘ladi. Asar boshida Yagoda hech qanday aniq plan yo‘q, lekin maqsad bor, u sharoitga qarab hamma imkoniyatlardan foydalangan holda harakat qiladi. Qora niyatda birinchi qilgan “ishi” Kassioni ichirib, janjal tashkil etish, oroldagi osoyishtalikni buzish va bularning hammasi Otelloga qarshi qaratilgan kampaniyaning va ayni vaqtda tragediya konfliktining boshlanishi edi: Otelloning Kassioga bo‘lgan munosabati o‘zgaradi va bundan Yago o‘zining qabih niyatini amalga oshirishda foydalanadi. Bundan tashqari, bu kichkina epizod Otelloning xarakterini undagi zaif joyni Yagoga ochib beradi: Ollo

Oliy insoniy xususiyatlarga ega bo‘lgan gumanistlar ma’lum vaqtgacha Yagolarga zarur bo‘lganlar, enda esa kapital jamg‘arish uchun umumiy yurishdi individualizm hukmronlik qila boshlagan davrda ortiqchalik qiladilar, xalaqit beradilar. Shuning uchun jamiyatda faqat o‘ziga o‘xshaganlar, yoki unga to‘sqinlik qilmaganlarni qoldirib, Otelloni halok qilishga urinadi. Yagoning ig‘vosi natijasida Otelloning qalbida, tartibsizlik boshlanadi, ruhiy garmoniya buziladi: Bu bemaza muhabbatimni shamollarga uchiraman esib, Olib ketsin jahannamdan mudhish qora qasos ko‘tarish. Muhabbat, taxting va tojingni ko‘r dushmanlikka ber! Bag‘rim, ilonlar zahridan ko‘pchigin! Qalbidagi xaosdan Otelloning fikr yuritishi, so‘zlari o‘zgaradi: “Mayli u chirib va halok bo‘lib va bugun kechasi unga la’natbo‘lsin. Chunki

rahmdilman va seni uzoq qiynalishga qo‘ymayman deb xanjar sanchib o‘ldiradi. Otello Dezdemonani o‘ldirish bilan dunyoda, ahloqiy tartib o‘rnatgandek tuyuladi, lekin Dezdemonasiz hayot, butun jahon bo‘shdek tuyuladi. Endi Otello o‘zini o‘zi sud qiladi va hukm chiqaradi. Dezdemonaning begunohligiga ishongan Otelloda insonga bo‘lgan ishonch yana uyg‘onadi, u hayotdan umidsizlangani uchun emas, balki qilgan jinoyati, begunoh, sof qalbli insonni eng og‘ir gunohda ayblab halok qilgani uchun o‘zini o‘zi o‘ldiradi. “Otello”da qarama – qarshi xarakterlar bir – biriga juda yaqin qo‘yilgan, ular hamkorlik qiladilar, fojea ro‘y bergandan keyingina haqiqat ochiladi. Va ikki qarama – qarshi kuch aniqlanadi. Otello bilan Yago orasidagi konflikt haqiqat va adolatparvar, ong va tuyg‘u talablarini garmonik

XULOSA SHekspir dahosi bilan yaratilgan asarlar mazmun va hayotni qamrab berish jihatidan butun bir olamni tashkil etadiki, u faqat qadimgi Yunoniston mifologiyasi bilan tenglashishi mumkin. U yaratgan komik va tragik obrazlar shunchalik ulkan va umuminsoniyki SHeylok, Falstof, Makbet va Otello, Hamlet va Lirlar Majnun va Farxod kabi majoziy ma’no ham kasb etganlar. SHekspir yaratgan qahramonlar faqat zamonaning aktual problema va g‘oyalarini tashuvchigina bo‘lib qolmay, birinchi navbatda, to‘laqonli chin insondirlar, hayot va xarakter detallari ularni bachkanalashtirib ham yubormagan, ulkan falsafiy va ahloqiy normalar murakkablashtirib ham qo‘ymagan. Ular ham antik dunyo, ham o‘rta asrlar madaniyati, dunyoqarashidan farqli o‘laroq yangi gumanistik, bizning tushunchamizdagi insonparvar ma

Ey g‘arazli ishqu savdo, ey nozanin yor. E borliklar, e hechliklar e nur va zulmat! Yoki: Love is a smoke rais’d with the fume of sighs Being purg‘d a fire sparkling in lover’s eyes Being vex’d, a sea nourish’d with lover’s tears: YA’ni: Muxabbat, bu faryodlardan yoyilgan tutun Nazarimda ammo o‘tmay ko‘rinar butun, YO ko‘z yoshdan jamg‘arilgan motam dengizi ... Sevishganlar dialoglari ham ana shu uslubda tarjima qilingan, natijada “Romeo va Julyetta” o‘zbek kitobxoniga juda yaqin, tushunarli bo‘lib qoladi. “Romeo va Julyetta” tragediyasi 1951 yilda Hamza teatrida tomoshabinlarga havola etildi. SHekspir uyg‘onish davri ingliz teatrining atoqli arbobi, aktiyor va dramaturgi, mutafakkiri, katta talant, badiiy mahorat va jur’at egasidir. U 20-25 yilda jahon dramaturgiyasining ajoyib namunalari

SHekspir haqida turli davrlar va tillarda yaratilgan ilmiy tanqidiy monografiya va maqollarni hech qanday axborotlar, bibliografik asarlarga sig‘dirib bo‘lmaydi. Mamlakatimizda SHekspir asarlari deyarli hamma tillarda tarjima qilingan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. I.A.Karimov. “Barkamol avlod orzusi” Toshkent - yil 2. I.A.Karimov “Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi, O‘zbekistonda uni bartaraf etish yo‘llari va choralari.” Toshkent - yil 3. I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent -yil 4. O.Qayumov “Chet el adabiyoti tarixi” Toshkent, 1973 –yil 5. A.Navoiy “Layli va Majnun” Toshkent, 1958 yil 6. S.G‘aniyev “Alisher Navoiy” Toshkent, 1962 yil 7. M.Ahmadboyeva, S.Ibrohimova “O‘zbek adabiyoti” Toshkent 1985 yil 8. M.V.Urnov “Na rubeje vekov”, Ocherki angliyskoy literatur Moskva, 1970 god. 9. F.Sulaymonova “SHekspir O‘zbekistonda” Toshkent, 1978 yil 10. A.Anikst “SHekspir Remeslo dramaturga” Moskva, 1974 yil 11. W. Shakespeare “Romeo and Juliet”. Moscow, 1972 – y. 12. D.P.SHestakov “Sovremennaya angliyska

Купить