Vasiyat bo’yicha vorislikni fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o'ziga xos xususiyatlari - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	205.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Noyabr 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

148 Sotish

Vasiyat bo’yicha vorislikni fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o'ziga xos xususiyatlari

Sotib olish

VASIYAT BO‘YICHA VORISLIKNI FUQAROLIK-HUQUQIY
TARTIBGA SOLISHNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
MUN DA RIJ A
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I.BOB. VORISLIKNI FUQAROLIK-HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHINI TUSHUNCHA VA MAZMUN MOHIYATI . 5
I.1. Vorislik huquqi tushunchasi va mazmuni ............................................................................................... 5
I.2. Vorislik huquqida subyektlar ................................................................................................................. 9
I.3. Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti ........................................................................................ 13
II.BOB. VORISLIKNI HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHINING O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
QONUNCHILIGIDAGI HOLATI ..................................................................................................................... 18
II.2. Vasiyat bo‘yicha vorislik huquqining o‘ziga xos xususiyatlari .............................................................. 18
II.2. Qonun bo‘yicha vorislik huquqining o‘ziga xos xususiyatlari .............................................................. 22
II.3. Merosni egalashda vorislik huquqining ahamiyati .............................................................................. 26
XULOSA ...................................................................................................................................................... 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................................................ 32
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Yangi O zbekiston Respublikasining ijtimoiy-ʻ
iqtisodiy rivojlanish sharoitida vorislik huquqini fuqarolik-huquqiy tartibga solish
masalasi o ta dolzarb va ko p qirrali xususiyatga ega bo lib qoldi. Mamlakatimizda
ʻ ʻ ʻ
bozor munosabatlari chuqurlashuvi, shaxsiy mulkchilikning konstitutsiyaviy
kafolatlari (O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasi), xususiy
ʻ
tadbirkorlikning jadal rivojlanishi, ko chmas mulk bozori faollashuvi, shuningdek
ʻ
raqamli iqtisodiyatning paydo bo lishi vorislik huquqiy munosabatlarini yangi
ʻ
bosqichga olib chiqdi. So nggi yillarda fuqarolarning mol-mulki tarkibi tubdan
ʻ
o zgardi: endi meros massasiga nafaqat an anaviy ko chmas va ko char mulk, balki
ʻ ʼ ʻ ʻ
korporativ ulushlar, aksiyadorlik jamiyatlaridagi aksiyalar, intellektual mulk
huquqlari, kriptoaktivlar, bankdagi depozitlar va boshqa moliyaviy instrumentlar
ham kiritilmoqda. Bu esa vorislik tartib-qoidalarining zamon talablariga mosligini
doimiy ravishda takomillashtirib borishni talab qilmoqda.
Statistika ma lumotlariga ko ra, O zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
ʼ ʻ ʻ
va Oliy sudning hisobotlarida ko rsatilishicha, 2023–2025-yillarda vorislik
ʻ
huquqiga oid fuqarolik ishlari soni 40–50% ga oshgan, bu esa oilaviy
munosabatlarning murakkablashishi (qayta nikohlar, farzandlikka olish
holatlarining ko payishi, migratsiya jarayonlari), shuningdek fuqarolarning
ʻ
huquqiy madaniyati oshgani bilan izohlanadi. Ayniqsa, vasiyatnoma tuzish
amaliyoti kengayib borayotgan bir paytda majburiy ulush, noloyiq vorislar,
vasiyatnomani haqiqiy emas deb topish va meros massasiga kiruvchi mulkni
aniqlash bo yicha nizolar keskin ko paydi. Xalqaro tajriba (Germaniya, Fransiya,
ʻ ʻ
Rossiya Federatsiyasi fuqarolik kodekslari) bilan taqqoslaganda, O zbekiston
ʻ
fuqarolik huquqidagi vorislik instituti o ziga xos milliy xususiyatlarga ega bo lib,
ʻ ʻ
postsovet huquqiy an analari bilan zamonaviy liberal yondashuvlarni
ʼ
muvozanatlashtirib kelmoqda.
Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, jamiyatning demografik o zgarishlarida
ʻ
ham namoyon bo lmoqda: keksa avlodning mol-mulkini yosh avlodga o tkazish
ʻ ʻ
jarayonida oilaviy nizolar, ishonchsizlik va huquqiy savodsizlik oqibatida ko plab
ʻ
2

mulkiy huquqlar buzilmoqda. Shu bilan birga, raqamli transformatsiya sharoitida
elektron vasiyatnoma, blokcheyn texnologiyalari orqali mulkni boshqarish kabi
yangi masalalar kun tartibiga chiqmoqda. Ushbu omillar vorislik huquqini
fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o ziga xos xususiyatlarini chuqur va harʻ
tomonlama o rganishni, uning amalda qo llanilishidagi muammolarni aniqlashni
ʻ ʻ
va takomillashtirish yo nalishlarini belgilashni taqozo etmoqda.
ʻ
Kurs ishining maqsadi. O zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligida
ʻ
vorislik huquqini tartibga solishning nazariy asoslari, huquqiy mexanizmlari va
amaliy qo llanilishining o ziga xos xususiyatlarini har tomonlama ilmiy tahlil
ʻ ʻ
qilish, ushbu institutning zamonaviy talablariga mosligini baholash hamda
takomillashtirish bo yicha asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat.
ʻ
Maqsadga erishish jarayonida vorislik huquqining fuqarolik huquqidagi
o rni va ahamiyati, universal vorislik printsipining mohiyati, vasiyat erkinligi bilan
ʻ
ijtimoiy himoya prinsiplarining muvozanati, qonun bo yicha vorislikning oilaviy
ʻ
adolat tamoyillari, merosni egalash tartib-qoidalarining samaradorligi chuqur
o rganiladi va baholanadi. Shu bilan birga, ishda vorislik huquqining xalqaro
ʻ
tajriba bilan qiyosiy tahlili orqali milliy qonunchilikni yanada takomillashtirish
yo nalishlari aniqlanadi.
ʻ
Kurs ishining vazifalari. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar
qo yilgan:
ʻ
 Vorislik huquqining tushunchasi, mohiyati, fuqarolik huquqidagi o rni va
ʻ
rivojlanish tarixini nazariy-nazariy tahlil qilish;
 Vorislik huquqiy munosabatlarining sub yektlari (meros qoldiruvchi,
ʼ
merosxo rlar, majburiy ulush huquqiga ega shaxslar, noloyiq vorislar, vasiyat
ʻ
ijrochisi) tarkibi va huquqiy maqomini chuqur o rganish;
ʻ
 Meros massasi (vorislik huquqiy munosabatlarining ob yekti) tarkibi, uning
ʼ
chegaralari, shaxsiy huquqlarning istisno qilinishi va zamonaviy mulk
turlarining (raqamli aktivlar, korporativ huquqlar) kiritilish xususiyatlarini tahlil
qilish;
3

 Vasiyat bo yicha vorislikning huquqiy mexanizmlarini – vasiyat erkinligiʻ
printsipini, majburiy ulush institutini, vasiyat shakllari va ularning haqiqiyligini
ta minlash tartibini, vasiyatdagi yuklamalar va vasiyat ijrochisini o rganish;
ʼ ʻ
 Qonun bo yicha vorislikning navbatlar tizimi, vorislik huquqi bo yicha taqdim
ʻ ʻ
etish printsipi, teng ulushlarda taqsimlash va noloyiq vorislarni chetlatish
mexanizmlarini har tomonlama tahlil qilish;
 Merosni qabul qilish va rad etish tartibi, vorislik guvohnomasi berish, meros
mulkini boshqarish va taqsimlash jarayonlarining amaliy ahamiyatini baholash;
 Vorislik huquqini tartibga solishdagi muammoli masalalarni (masalan, raqamli
meros, xalqaro elementli vorislik, vasiyatnomani elektron shaklda tuzilishi)
aniqlash;
 O zbekiston fuqarolik huquqidagi vorislik institutini Rim huquqi, Germaniya,
ʻ
Fransiya va Rossiya qonunchiligi bilan qiyosiy tahlil qilish;
 Vorislik huquqini takomillashtirish bo yicha ilmiy asoslangan taklif va
ʻ
tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining ob yekti.
ʼ O zbekiston Respublikasida jismoniy shaxsning ʻ
vafot etishi (yoki vafot etgan deb e lon qilinishi) natijasida uning mulkiy huquq va
ʼ
majburiyatlarining boshqa shaxslarga o tishini tartibga soluvchi ijtimoiy
ʻ
munosabatlar, ya ni vorislik huquqiy munosabatlari hisoblanadi. Ushbu ob yekt
ʼ ʼ
oilaviy, mulkiy va iqtisodiy xususiyatga ega bo lib, jamiyatning mulkchilik
ʻ
munosabatlari va oilaviy-iqtisodiy barqarorligi bilan chambarchas bog liqdir.
ʻ
Kurs ishining predmeti. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining
ʻ
V bo limida (1112–1157-moddalar va tegishli normalar) mustahkamlangan
ʻ
vorislik huquqini fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o ziga xos xususiyatlari:
ʻ
universal vorislik printsipi, vasiyat erkinligi va uning cheklovlari (majburiy ulush),
qonun bo yicha vorislik navbatlari tizimi, meros massasi tarkibi va chegaralari,
ʻ
merosni qabul qilish va rad etish mexanizmlari, noloyiq vorislar instituti, vasiyat
shakllari va ularning haqiqiyligini ta minlash tartibi, shuningdek ushbu
ʼ
normalarning notarial va sud amaliyotida qo llanilishi va takomillashtirish
ʻ
yo nalishlaridir.
ʻ
4

I.BOB. VORISLIKNI FUQAROLIK-HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHINI
TUSHUNCHA VA MAZMUN MOHIYATI
I.1. Vorislik huquqi tushunchasi va mazmuni
Vorislik huquqi fuqarolik huquqining eng muhim institutlaridan biri bo lib,ʻ
jismoniy shaxsning vafot etishi natijasida uning mulkiy huquq va
majburiyatlarining boshqa shaxslarga o tishini tartibga soluvchi huquqiy normalar
ʻ
majmuini tashkil etadi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining V bo limi
ʻ ʻ
(1112–1157-moddalar va undan keyingi tegishli normalar) vorislik
munosabatlarini batafsil tartibga solgan holda, bu sohaning asosiy prinsiplarini
belgilab beradi. Vorislik huquqining tushunchasi va mazmuni shundaki, u meros
qoldiruvchining o limi (yoki sud tartibida vafot etgan deb e lon qilinishi) bilan
ʻ ʼ
ochiladigan universal huquqiy vorislik jarayonini ifodalaydi, ya ni meros
ʼ
qoldiruvchiga tegishli bo lgan barcha mulk, huquq va majburiyatlar bir vaqtda,
ʻ
butun holda vorislarga o tadi. Bu jarayon singulyar vorislikdan farqli o laroq,
ʻ ʻ
meros massasining parchalanishiga yo l qo ymaydi va huquqiy barqarorlikni
ʻ ʻ
ta minlaydi.
ʼ
Vorislik huquqining mohiyati shaxsiy mulkchilikni himoya qilish va mulkiy
munosabatlarning uzluksizligini ta minlashda namoyon bo ladi. Fuqarolik
ʼ ʻ
kodeksining 1112-moddasiga ko ra, vorislik ikki asosiy shaklda amalga oshiriladi:
ʻ
vasiyat bo yicha va qonun bo yicha. Vasiyat bo yicha vorislik meros
ʻ ʻ ʻ
qoldiruvchining erkin irodasiga asoslanadi, qonun bo yicha vorislik esa vasiyat
ʻ
mavjud bo lmagan yoki u merosning butun qismini qamrab olmagan hollarda
ʻ
qo llaniladi. Ushbu ikki yo nalish vorislik huquqining mazmunini tashkil etib,
ʻ ʻ
shaxsiy mulkchilik erkinligi va oilaviy-iqtisodiy adolat prinsiplarini
muvozanatlashtiradi. Masalan, agar fuqaro hayoti davomida vasiyatnoma tuzmasa,
uning mulki qonun belgilagan navbatdagi vorislarga teng ulushlarda o tadi, bu esa
ʻ
oila a zolarining huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
ʼ 1
Vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o ziga xos
ʻ
xususiyatlaridan biri uning universal xususiyatidir. Fuqarolik kodeksining 1113-
1
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (учинчи қисм). – Тошкент : Адолат, 2004. – 128 б.
5

moddasida belgilanishicha, meros tarkibiga meros ochilgan paytda meros
qoldiruvchiga tegishli bo lgan barcha mulkiy huquq va majburiyatlar kiradi,ʻ
jumladan, ko chmas va ko char mulk, pul mablag lar, qimmatli qog ozlar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
intellektual mulk huquqlari, shuningdek qarz majburiyatlari. Shu bilan birga,
meros qoldiruvchining shaxsi bilan chambarchas bog liq bo lgan huquqlar –
ʻ ʻ
masalan, aliment olish huquqi, hayot va sog liqqa yetkazilgan zarar uchun tovon
ʻ
undirish huquqi yoki shaxsiy nomulkiy huquqlar meros tarkibiga kirmaydi. Bu
xususiyat vorislikni fuqarolik huquqining boshqa institutlaridan (masalan,
shartnoma yoki majburiyat huquqidan) ajratib turadi, chunki vorislik shaxsiy emas,
balki mulkiy xususiyatga ega bo lib, merosxo rlar meros qoldiruvchining huquqiy
ʻ ʻ
holatini to liq egallaydi. Tahlil qiladigan bo lsak, universal vorislik printsipi
ʻ ʻ
huquqiy munosabatlarning uzluksizligini ta minlaydi: masalan, agar meros
ʼ
qoldiruvchi bank krediti bo yicha qarzdor bo lsa, bu majburiyat merosxo rlarga
ʻ ʻ ʻ
o tadi va ular meros qiymati doirasida javob berad bo ladilar. Bunday tartib
ʻ ʻ
kreditorlar huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi va iqtisodiy aylanmaning
barqarorligini saqlaydi.
Vorislik huquqining yana bir muhim xususiyati – vasiyat erkinligi
printsipining qo llanilishi bo lib, u Fuqarolik kodeksining 1120-moddasida
ʻ ʻ
mustahkamlangan. Meros qoldiruvchi o z mol-mulkini istalgan shaxsga, jumladan
ʻ
qonuniy vorislar doirasidan tashqaridagi shaxslarga, yuridik shaxslarga yoki
davlatga vasiyat qilish huquqiga ega. Bu printsip shaxsiy mulkchilik erkinligining
eng yuqori ko rinishi bo lib, fuqarolik huquqining liberal tabiatini aks ettiradi.
ʻ ʻ
Biroq, bu erkinlik mutloq emas: qonunchilik majburiy ulush qoidasini joriy etgan
holda, ijtimoiy adolatni ta minlaydi. Majburiy ulush huquqiga ega shaxslar –
ʼ
voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz farzandlar, turmush o rtog i va ota-
ʻ ʻ
onasi – qonun bo yicha vorislik ulushining kamida yarmini olish huquqiga ega.
ʻ
Masalan, agar meros qoldiruvchi vasiyatnoma orqali barcha mulkini uchinchi
shaxsga vasiyat qilib qoldirsa ham, majburiy ulush huquqiga ega voris sudga
murojaat qilib, o z ulushini talab qila oladi. Bunday tartib oilaning ijtimoiy
ʻ
himoyasiz a zolarini himoya qilishga qaratilgan bo lib, vorislik huquqining
ʼ ʻ
6

fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi o ziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi.ʻ
Amaliyotda bunday holatlar ko p uchraydi: masalan, keksa ota vasiyatnoma orqali
ʻ
mulkini yangi turmush o rtog iga vasiyat qilgan taqdirda ham, avvalgi nikohdan
ʻ ʻ
bo lgan nogiron farzandi majburiy ulush talab qilish huquqiga ega bo ladi va sud
ʻ ʻ
bu talabni qondiradi. 2
Fuqarolik-huquqiy tartibga solishning muhim xususiyati vorislikning
ochilish vaqti va joyi bilan bog liq qoidalardir. Fuqarolik kodeksining 1116-
ʻ
moddasiga ko ra, meros fuqaroning o limi yoki sud tomonidan vafot etgan deb
ʻ ʻ
e lon qilinishi bilan ochiladi, meros ochilgan vaqt esa o lim kuni (yoki sud qarori
ʼ ʻ
kuchga kirgan kun) hisoblanadi. Meros ochilish joyi esa meros qoldiruvchining
oxirgi doimiy yashash joyi, agar noma lum bo lsa, ko chmas mulk joylashgan joy
ʼ ʻ ʻ
hisoblanadi (1117-modda). Bu qoidalar vorislik jarayonining huquqiy aniqligini
ta minlaydi va nizolarni oldini olishga xizmat qiladi. Masalan, agar meros
ʼ
qoldiruvchi chet elda yashab, O zbekistonda ko chmas mulk qoldirgan bo lsa,
ʻ ʻ ʻ
meros ochilish joyi mulk joylashgan joy bo yicha aniqlanadi va notarial idora shu
ʻ
joyda meros ishini yuritadi. Bunday tartib xalqaro fuqarolik aylanmasidagi
murakkabliklarni hisobga olgan holda, milliy huquqning ustunligini ta minlaydi.
ʼ
Vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi o ziga xos jihati
ʻ
qonun bo yicha vorislik navbatlari tizimidir. Vasiyat bo lmagan taqdirda meros
ʻ ʻ
qonun belgilagan navbat bo yicha taqsimlanadi. Birinchi navbat vorislari –
ʻ
farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar), turmush o rtog i va ota-ona;
ʻ ʻ
ikkinchi navbat – aka-uka, opa-singillar, bobolar va buvilar; uchinchi navbat –
amaki, xola, tog a va ammalarning farzandlari. Har bir navbatdagi vorislar teng
ʻ
ulushlarda meros oladi, oldingi navbat vorislari bo lmagan yoki merosni rad etgan
ʻ
taqdirdagina keyingi navbat vorislariga o tadi. Bu tizim oilaviy qarindoshlik
ʻ
rishtalarining kuchaytirilgan himoyasini ifodalaydi va postsovet huquq tizimlariga
xos bo lib, Rim huquqidagi agnatik tizimdan farqli o laroq, kognatik (qon
ʻ ʻ
qarindoshligi) prinsipiga asoslanadi. Amaliy misol sifatida, agar meros
qoldiruvchining farzandlari bo lmasa, turmush o rtog i va ota-onasi birinchi
ʻ ʻ ʻ
2
Комментарий к Гражданскому кодексу Республики Узбекистан : в 3 т. / под ред. Х. Рахманкулов Х.Р. –
Ташкент : Норма, 2010. – Т. 3. – 720 с.
7

navbatda teng ulush oladi; agar ular ham bo lmasa, meros aka-uka va opa-ʻ
singillarga o tadi. Bunday tartib oilaviy-iqtisodiy barqarorlikni ta minlash bilan
ʻ ʼ
birga, vorislik nizolarini minimallashtiradi.
Vorislik huquqining mazmuniga oid yana bir muhim xususiyat – noloyiq
vorislarni merosdan chetlatish institutidir (1119-modda). Qasddan meros
qoldiruvchining hayotiga suiqasd qilgan, ota-onalik majburiyatlarini bajarmagan
yoki vasiyat erkinligiga to sqinlik qilgan shaxslar vorislik huquqidan mahrum
ʻ
qilinadi. Bu qoida axloqiy-adolat prinsiplariga asoslanadi va fuqarolik huquqida
nodir holatlarda qo llaniladigan jazo chorasi hisoblanadi. Masalan, agar voyaga
ʻ
yetgan farzand keksa ota-onasini ta minlashdan bo yin tovlaganligi sud tomonidan
ʼ ʻ
tasdiqlansa, u qonun bo yicha vorislik huquqidan mahrum qilinadi. Bunday
ʻ
chetlatish sud tartibida amalga oshiriladi va vorislik huquqining ijtimoiy-axloqiy
mazmunini ta kidlaydi.
ʼ 3
Fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o ziga xos xususiyatlaridan biri ham
ʻ
merosni qabul qilish va rad etish erkinligidir. Merosxo r merosni qabul qilish yoki
ʻ
rad etish huquqiga ega bo lib, qabul qilish ariza orqali notarial idorada amalga
ʻ
oshiriladi. Rad etish esa merosxo rning qarzdorlik yukidan qochish imkonini
ʻ
beradi. Bu printsip fuqarolik huquqining shaxsiy erkinlik prinsiplariga asoslanadi,
chunki meros bilan birga majburiyatlar ham o tadi. Amaliy misolda, agar meros
ʻ
qoldiruvchi katta miqdordagi qarz qoldirgan bo lsa, vorislar merosni rad etib,
ʻ
shaxsiy mulkini himoya qila oladi. Shu bilan birga, merosni qabul qilish muddati
olti oy etib belgilangan bo lib, bu muddat o tkazib yuborilganda sud tartibida
ʻ ʻ
tiklanishi mumkin.
Vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi eng muhim
xususiyatlaridan biri vasiyatning shakli va kuchga kirish tartibidir. Vasiyatnoma
notarial tasdiqlangan yoki yopiq vasiyat shaklida tuzilishi mumkin bo lib, vasiyat
ʻ
qiluvchining o limidan keyin kuchga kiradi. Yopiq vasiyat maxfiy saqlanadi va
ʻ
notarius tomonidan ochiladi. Bu tartib vasiyat erkinligini himoya qilish bilan birga,
soxtalashtirish va bosim holatlarini oldini oladi. Masalan, agar vasiyat qiluvchi
3
Рустамбаев М.Х. Фуқаролик ҳуқуқи (махсус қисм) : дарслик / М.Х. Рустамбаев. – Тошкент : ТДЮУ
нашриёти, 2018. – 512 б.
8

og ir kasal holatda vasiyatnoma tuzgan bo lsa va vasiyatga bosim o tkazilganiʻ ʻ ʻ
isbotlansa, vasiyatnoma sud tartibida bekor qilinadi. 4
I.2. Vorislik huquqida subyektlar
Vorislik huquqida sub yektlar masalasi ushbu institutning markaziy elementi
ʼ
hisoblanadi, chunki vorislik munosabatlari aynan muayyan shaxslar – meros
qoldiruvchi va merosxo rlar o rtasidagi huquqiy bog lanish orqali vujudga keladi
ʼ ʻ ʻ
hamda amalga oshiriladi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining V
ʻ
bo limi vorislik huquqida ishtirok etuvchi sub yektlarni aniq belgilab, ularning
ʻ ʼ
huquqiy maqomi, vorislik qobiliyati, huquq va majburiyatlarini batafsil tartibga
soladi. Vorislik huquqining sub yektiv tarkibi fuqarolik huquqining umumiy
ʼ
prinsiplariga asoslangan holda, shaxsiy mulkchilik erkinligi, oilaviy-iqtisodiy
adolat va huquqiy barqarorlikni ta minlashga qaratilgan bo lib, sub yektlarning
ʼ ʻ ʼ
vorislik jarayonidagi roli universal vorislik printsipi bilan chambarchas bog liqdir.
ʻ
Vorislik huquqining asosiy sub yekti – meros qoldiruvchi (nasledodatel)
ʼ
hisoblanadi. Fuqarolik kodeksining 1112-moddasiga muvofiq, meros qoldiruvchi
vorislikni ochuvchi jismoniy shaxs bo lib, uning o limi (yoki sud tomonidan vafot
ʻ ʻ
etgan deb e lon qilinishi) bilan vorislik jarayoni boshlanadi. Meros qoldiruvchi
ʼ
faqat jismoniy shaxs bo lishi mumkin, chunki yuridik shaxslar o lim institutiga ega
ʻ ʻ
emas va ular tugatilganda mulkiy majmuasi boshqa tartibda taqsimlanadi. Meros
qoldiruvchining vorislik huquqidagi o ziga xos roli shundaki, u hayoti davomida
ʻ
o z mol-mulkini erkin tasarruf etish huquqiga ega bo lib, vasiyatnoma tuzish orqali
ʻ ʻ
vorislik tartibini o zi belgilashi mumkin (1120-modda). Bu huquq fuqarolik
ʻ
huquqining shaxsiy mulkchilik erkinligi prinsipining eng yuqori ko rinishi bo lib,
ʻ ʻ
meros qoldiruvchiga o z mulkini istalgan shaxsga – qarindosh bo lsin yoki
ʻ ʻ
bo lmasin, yuridik shaxsga yoki hatto davlatga vasiyat qilish imkonini beradi.
ʻ
Ammo bu erkinlik mutlaq emas. Meros qoldiruvchining vasiyat erkinligi
majburiy ulush qoidasi bilan cheklanadi (1133-modda), ya ni u o z mulkini
ʼ ʻ
tasarruf etishda voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz farzandlari, turmush
o rtog i va ota-onasining huquqlarini hisobga olishi shart. Masalan, agar meros
ʻ ʻ
4
Шомухамедова З.Ш. Наследственное право в международном частном праве : монография / З.Ш.
Шомухамедова. – Ташкент : ТДЮИ, 2012. – 160 с.
9

qoldiruvchi vasiyatnoma orqali barcha mol-mulkini uchinchi shaxsga (masalan,
yangi turmush o rtog iga yoki xayriya tashkilotiga) vasiyat qilib qoldirsa ham,ʻ ʻ
majburiy ulush huquqiga ega vorislar sudga murojaat qilib, qonun bo yicha
ʻ
ulushining kamida yarmini talab qila oladi. Bu cheklov meros qoldiruvchining
sub yektiv maqomini ijtimoiy adolat talablari bilan muvozanatlashtiradi va
ʼ
oilaning himoyasiz a zolarini himoya qilishga xizmat qiladi. Amaliyotda bunday
ʼ
holatlar juda ko p uchraydi: keksa fuqaro hayotining oxirgi yillarida yangi oila
ʻ
qurgan taqdirda, avvalgi nikohdan bo lgan nogiron farzandi majburiy ulush talab
ʻ
qilib, vasiyatnomani qisman bekor qildirishi mumkin. Sud amaliyotida bunday
ishlar bo yicha qarorlar majburiy ulushni hisoblashda meros massasining qiymatini
ʻ
aniq baholashga asoslanadi va meros qoldiruvchining erkin irodasini hurmat qilgan
holda, ijtimoiy himoyani ta minlaydi.
ʼ 5
Vorislik huquqidagi ikkinchi asosiy sub yekt – merosxo rlar (nasledniki)
ʼ ʼ
bo lib, ular vasiyat bo yicha yoki qonun bo yicha vorislik huquqiga ega
ʻ ʻ ʻ
shaxslardir. Fuqarolik kodeksining 1120 va 1141-moddalariga ko ra, merosxo rlar
ʻ ʼ
jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar, davlat va ma muriy-hududiy birliklar bo lishi
ʼ ʻ
mumkin. Bu xilma-xillik vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi
o ziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi, chunki boshqa huquqiy institutlarda
ʻ
(masalan, shartnoma huquqida) sub yektlar tarkibi odatda jismoniy va yuridik
ʼ
shaxslar bilan cheklanadi, vorislikda esa davlat ham faol ishtirok etadi. Masalan,
agar vorislar bo lmasa yoki barcha vorislar merosni rad etsa, meros “egasi yo q
ʻ ʻ
mulk” sifatida davlat mulkiga o tadi (1157-modda). Bu qoida postsovet huquq
ʻ
tizimlariga xos bo lib, mulkiy aylanmaning uzluksizligini ta minlaydi va
ʻ ʼ
davlatning iqtisodiy manfaatlarini himoya qiladi.
Jismoniy shaxslar orasida vorislik qobiliyati tug ilish vaqtidan boshlab
ʻ
yuzaga keladi (1124-modda). Bu printsip “naslednik po začatiyu”
(homiladorlikdagi bola voris bo lishi mumkin) deb ataladi va Rim huquqidan
ʻ
meros bo lib qolgan. Masalan, agar meros qoldiruvchi vafot etgan paytda uning
ʻ
turmush o rtog i homilador bo lsa, meros taqsimoti tug ilguncha to xtatib turiladi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
5
Наследственное право в Узбекистане : амалий қўлланма. – Ташкент : [б.и.], 2019. – 96 с.
10

va tirik tug ilgan bola birinchi navbat vorisi sifatida ulush oladi. Bu qoida hayotʻ
huquqini eng yuqori darajada himoya qiladi va vorislik huquqining insonparvarlik
xususiyatini ko rsatadi. Yuridik shaxslar faqat vasiyat bo yicha voris bo lishi
ʻ ʻ ʻ
mumkin, masalan, meros qoldiruvchi o z mulkini xayriya jamg armasiga yoki
ʻ ʻ
universitetga vasiyat qilishi mumkin. Bunday hollarda yuridik shaxs vorislik
guvohnomasini olganidan keyin meros mulkini o z ustav maqsadlari uchun
ʻ
ishlatadi. 6
Qonun bo yicha vorislikda sub yektlar navbatlar tizimi bo yicha aniqlanadi
ʻ ʼ ʻ
(1141–1148-moddalar). Birinchi navbat vorislari – farzandlar, turmush o rtog i va
ʻ ʻ
ota-ona; ikkinchi navbat – aka-uka, opa-singillar, bobolar va buvilar; uchinchi
navbat – amaki, xola, tog a va ammalarning farzandlari va hokazo. Har bir
ʻ
navbatdagi vorislar teng ulushlarda meros oladi va oldingi navbat vorislari
bo lmagan yoki merosni rad etgan taqdirdagina keyingi navbat vorislariga o tadi.
ʻ ʻ
Bu tizim oilaviy qarindoshlik rishtalarining kuchaytirilgan himoyasini ta minlaydi.
ʼ
Masalan, meros qoldiruvchining farzandlari bo lmasa, turmush o rtog i va ota-
ʻ ʻ ʻ
onasi teng ulush oladi; agar ular ham bo lmasa, meros aka-uka va opa-singillarga
ʻ
o tadi. Amaliy misol: fuqaro vafot etganda uning yagona farzandi oldin vafot etgan
ʻ
bo lsa, nevaralar “vorislik huquqi bo yicha taqdim etish” printsipi (1146-modda)
ʻ ʻ
asosida birinchi navbat vorisi sifatida ulush oladi. Bu institut oilaning uzluksiz
vorislik zanjirini saqlaydi va nevaralarning bobosi/buvisining mulkiga bo lgan
ʻ
huquqini himoya qiladi.
Vorislik huquqida alohida sub yektlar guruhi – majburiy ulush huquqiga ega
ʼ
shaxslar (1133-modda). Ular voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz
farzandlar, turmush o rtog i va ota-onadir. Majburiy ulush qonun bo yicha
ʻ ʻ ʻ
ulushining kamida yarmini tashkil etadi va vasiyatnomada ko rsatilmagan taqdirda
ʻ
ham talab qilinishi mumkin. Bu institut vorislik huquqining ijtimoiy yo naltirilgan
ʻ
xususiyatini ko rsatadi va merosxo rlar orasida ijtimoiy himoyaga muhtoj
ʻ ʼ
shaxslarni ajratib turadi. Masalan, 70 yoshli nogiron ota-onasi bo lgan fuqaro
ʻ
vasiyatnoma orqali barcha mulkini yangi turmush o rtog iga vasiyat qilgan
ʻ ʻ
6
Султонов А.А. Наследственное право в Республике Узбекистан: проблемы теории и практики / А.А.
Султонов // Юридические исследования. – 2019. – № 4. – Б. 1–12.
11

taqdirda ham, ota-onasi sud orqali majburiy ulush talab qilib, vasiyatnomani
qisman bekor qildirishi mumkin. Sud amaliyotida bunday ishlar bo yicha qarorlarʻ
majburiy ulushni hisoblashda meros massasining real qiymatini (shu jumladan,
qarzlarni chegirib tashlagan holda) aniqlashga asoslanadi.
Yana bir muhim sub yekt – noloyiq vorislar (1119-modda). Qasddan meros
ʼ
qoldiruvchining hayotiga suiqasd qilgan, ota-onalik majburiyatlarini qasddan
bajarmagan yoki vasiyat erkinligiga to sqinlik qilgan shaxslar vorislik huquqidan
ʻ
mahrum qilinadi. Bu institut axloqiy adolat prinsiplariga asoslanadi va vorislik
huquqidagi jazo chorasi sifatida qo llaniladi. Masalan, voyaga yetgan farzand
ʻ
keksa ota-onasini aliment to lashdan bo yin tovlaganligi sud tomonidan
ʻ ʻ
tasdiqlansa, u qonun bo yicha vorislik huquqidan mahrum qilinadi. Sudda bunday
ʻ
ishlar bo yicha dalillar (aliment undirish to g risidagi qarorlar, guvohlar
ʻ ʻ ʻ
ko rsatmalari) katta ahamiyatga ega bo lib, noloyiq vorisni chetlatish faqat sud
ʻ ʻ
qarori bilan amalga oshiriladi.
Vorislik huquqida vasiyat ijrochisi alohida sub yekt hisoblanadi (1139-
ʼ
modda). Meros qoldiruvchi vasiyatnomada vasiyat ijrochisni tayinlashi mumkin
bo lib, u vasiyatnomadagi ko rsatmalarni bajarishga mas ul bo ladi. Vasiyat
ʻ ʻ ʼ ʻ
ijrochisi merosxo r bo lishi ham, bo lmasligi ham mumkin va uning vazifalari
ʼ ʻ ʻ
meros mulkini boshqarish, qarzlarni undirish va taqsimotni nazorat qilishni o z
ʻ
ichiga oladi. Bu institut murakkab vasiyatnomalar (masalan, mulkni ma lum
ʼ
muddatgacha ishonchli boshqaruvga berish) uchun juda muhimdir. Masalan, meros
qoldiruvchi o z mulkini voyaga yetmagan nevarasiga vasiyat qilib, vasiyat ijrochisi
ʻ
sifatida bank yoki advokatni tayinlasa, vasiyat ijrochisi bola 18 yoshga to lguncha
ʻ
mulkni boshqaradi va daromadni uning foydasiga ishlatadi.
Shuningdek, vorislik huquqida kreditorlar ham bilvosita sub yektlar sifatida
ʼ
ishtirok etadi. Fuqarolik kodeksining 1113-moddasiga ko ra, meros tarkibiga
ʻ
majburiyatlar ham kirganligi sababli, meros qoldiruvchining kreditorlari
merosxo rlardan qarzlarni undirish huquqiga ega, ammo faqat meros qiymati
ʼ
doirasida (1155-modda). Bu qoida merosxo rlarning shaxsiy mulkini himoya qiladi
ʼ
va ularni cheksiz javobgarlikdan qutqaradi. Masalan, agar meros qoldiruvchi 500
12

million so m kredit qarzi qoldirgan bo lsa va meros qiymati 300 million so mʻ ʻ ʻ
bo lsa, kreditor faqat 300 million so m undirishi mumkin, qolgan qarz bekor
ʻ ʻ
qilinadi. Bu tartib kreditorlar va merosxo rlar manfaatlarini muvozanatlashtiradi.
ʼ
Vorislik huquqida davlat ham muhim sub yekt bo lib, “egasi yo q mulk”
ʼ ʻ ʻ
holatida voris sifatida maydonga chiqadi (1157-modda). Bu holat vorislar
bo lmaganda yoki merosni rad etganda yuzaga keladi. Masalan, yolg iz fuqaro
ʻ ʻ
vasiyatsiz vafot etsa, uning mulki davlat balansiga o tadi va ijtimoiy-maishiy
ʻ
ehtiyojlar uchun ishlatiladi. Bu qoida mulkning “vakuum” holatida qolishiga yo l
ʻ
qo ymaydi.
ʻ 7
I.3. Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti
Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti vorislik huquqining markaziy
kategoriyasi bo lib, meros qoldiruvchining vafotidan keyin uning mulkiy huquq va
ʻ
majburiyatlari majmuini ifodalovchi meros massasi (nasledstvennaya massa)
tushunchasi orqali ochib beriladi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining
ʻ
1113-moddasida belgilanishicha, meros tarkibiga meros qoldiruvchiga tegishli
bo lgan mulk (narsalar, shu jumladan pul mablag lari va qimmatli qog ozlar),
ʻ ʻ ʻ
mulkiy huquqlar hamda majburiyatlar kiradi, biroq meros qoldiruvchining shaxsi
bilan chambarchas bog liq bo lgan huquq va majburiyatlar bundan mustasno.
ʻ ʻ
Ushbu qoida vorislik huquqining universal xususiyatini ta kidlaydi, ya ni
ʼ ʼ
merosxo rlar meros qoldiruvchining huquqiy holatini to liq va butun holda
ʻ ʻ
egallaydi, meros massasi parchalanishiga yo l qo yilmaydi. Vorislik huquqiy
ʻ ʻ
munosabatlarining obyekti sifatida meros massasi fuqarolik huquqining boshqa
institutlaridan (masalan, sovg a shartnomasi yoki vasiyatnoma) farqli o laroq,
ʻ ʻ
nafaqat ijobiy mulkiy elementlarni, balki salbiy (majburiyatlar) elementlarni ham
o z ichiga olganligi bilan ajralib turadi. Bu xususiyat vorislikni fuqarolik
ʻ
huquqidagi eng murakkab va ko p qirrali obyektdan biriga aylantiradi, chunki u
ʻ
meros qoldiruvchining butun mulkiy sferasini qamrab oladi va iqtisodiy
aylanmaning uzluksizligini ta minlaydi.
ʼ
7
Ворислик ҳуқуқи : ўқув қўлланма. – Тошкент : ТДЮУ нашриёти, 2017. – 200 б.
13

Meros massasining asosiy tarkibiy qismi – mulk hisoblanadi. Fuqarolik
kodeksining 1113-moddasiga ko ra, meros tarkibiga ko chmas va ko char mulk,ʻ ʻ ʻ
pul mablag lari, qimmatli qog ozlar, aksiyalar, ulushlar va boshqa moddiy
ʻ ʻ
ob yektlar kiradi. Masalan, meros qoldiruvchining kvartirasi, uy-joyi, avtomobili,
ʼ
bankdagi depozitlari, qishloq xo jaligi texnikasi yoki tijorat ob yektlari meros
ʻ ʼ
massasining ajralmas qismidir. Amaliyotda bu qoida ko pincha ko chmas mulk
ʻ ʻ
bo yicha nizolarga sabab bo ladi: agar meros qoldiruvchi Toshkent shahrida
ʻ ʻ
kvartira va Samarqand viloyatida yer uchastkasiga ega bo lsa, bu mulklar meros
ʻ
ochilgan paytdagi holatda vorislar o rtasida taqsimlanadi. Notarial amaliyotda
ʻ
meros massasini aniqlashda mulkning ro yxatga olinganligi (kadastr, Yagona
ʻ
davlat reestri) katta ahamiyatga ega bo lib, agar mulk ro yxatdan o tmagan bo lsa
ʻ ʻ ʻ ʻ
(masalan, qurilishi tugallanmagan uy), u ham meros tarkibiga kirishi mumkin,
ammo vorislar uni qonuniylashtirishga majbur bo ladilar. Bunday holatlar sud
ʻ
amaliyotida ko p uchraydi – masalan, meros qoldiruvchi vafot etgunga qadar uy
ʻ
qurib, uni ro yxatga olmagan taqdirda, vorislar sud orqali mulk huquqini
ʻ
tasdiqlatib, meros massasiga kiritish huquqiga ega. 8
Meros obyekti sifatida mulkiy huquqlar ham muhim o rin tutadi. Fuqarolik
ʻ
kodeksining 1113-moddasida ko rsatilishicha, meros tarkibiga mulkiy huquqlar –
ʻ
jumladan, intellektual mulk huquqlari, talab huquqlari, ijara huquqi, ishonchli
boshqaruv huquqi va boshqalar kiradi. Masalan, agar meros qoldiruvchi mualliflik
huquqiga ega bo lsa (kitob, musiqa asari yoki dasturiy ta minot), bu huquq
ʻ ʼ
vorislarga o tadi va ular mualliflik gonorari olish huquqiga ega bo ladilar. Yana bir
ʻ ʻ
misol – meros qoldiruvchi korxona ulushiga ega bo lsa, bu ulush meros massasiga
ʻ
kiradi va vorislar MChJ ishtirokchilari maqomini egallaydilar. Amaliyotda
intellektual mulk bo yicha nizolar ko p: taniqli yozuvchi yoki rassom vafot
ʻ ʻ
etganda, uning asarlari bo yicha huquqlar vorislarga o tadi va ular litsenziya
ʻ ʻ
shartnomalari tuzish, gonorar undirish huquqiga ega bo ladilar. Shu bilan birga,
ʻ
talab huquqlari (debet huquqlari) ham meros obyekti hisoblanadi: agar meros
qoldiruvchi uchinchi shaxsdan qarz olish huquqiga ega bo lsa (masalan, qarz
ʻ
8
Ворислик ва оила ҳуқуқи : ўқув қўлланма. – Тошкент : Unilibrary, 2022. – 303 б.
14

shartnomasi bo yicha), vorislar bu qarzni undirish huquqini meros qilib oladilar.ʻ
Bunday holatlar tijorat faoliyatida keng tarqalgan – masalan, tadbirkor vafot
etganda uning sheriklari oldidagi talab huquqlari merosxo rlar tomonidan amalga
ʻ
oshiriladi va bu korporativ nizolarga olib kelishi mumkin.
Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti sifatida majburiyatlarning
meros tarkibiga kirishi vorislik huquqining eng o ziga xos xususiyatlaridan biridir.
ʻ
Universal vorislik printsipi (1113-modda) tufayli meros tarkibiga nafaqat aktivlar,
balki passivlar – qarz majburiyatlari, kreditlar, soliq qarzlari, jarima va tovon
to lash majburiyatlari ham kiradi. Bu qoida kreditorlar huquqlarini himoya qilishga
ʻ
xizmat qiladi va merosxo rlarning javobgarligini meros qiymati doirasida
ʻ
cheklaydi (1155-modda). Masalan, agar meros qoldiruvchi bankdan 1 milliard
so m kredit olgan bo lsa va meros massasi qiymati 600 million so m bo lsa,
ʻ ʻ ʻ ʻ
kreditor faqat 600 million so m undirishi mumkin, qolgan qismi bekor qilinadi. Bu
ʻ
tartib merosxo rlarning shaxsiy mulkini himoya qiladi va ularni cheksiz
ʻ
javobgarlikdan qutqaradi. Amaliyotda bu qoida ko pincha merosni rad etishga
ʻ
sabab bo ladi: agar meros qoldiruvchi katta qarz qoldirgan bo lsa (masalan, ipoteka
ʻ ʻ
krediti bo yicha), vorislar merosni rad etib, shaxsiy mulkini saqlab qolishni afzal
ʻ
ko radilar. Sud amaliyotida bunday ishlar bo yicha qarorlar meros massasining real
ʻ ʻ
qiymatini aniqlashga (ekspertiza o tkazish orqali) asoslanadi va kreditorlarning
ʻ
talablarini qanoatlantirishda adolatni ta minlaydi.
ʼ 9
Biroq vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti cheklangan xususiyatga
ega – meros tarkibiga meros qoldiruvchining shaxsi bilan chambarchas bog liq
ʻ
bo lgan huquq va majburiyatlar kirmaydi (1113-moddaning 2-qismi). Bu huquqlar
ʻ
shaxsiy nomulkiy huquqlar, aliment to lash majburiyati, hayot va sog liqqa
ʻ ʻ
yetkazilgan zarar uchun tovon olish huquqi, shaxsiy servo (ijara huquqi emas,
balki yashash huquqi) va boshqalardir. Masalan, meros qoldiruvchi aliment to lash
ʻ
majburiyatiga ega bo lsa, bu majburiyat uning o limi bilan tugaydi va vorislarga
ʻ ʻ
o tmaydi. Yana bir misol – meros qoldiruvchi hayotida uchinchi shaxsdan jarohat
ʻ
uchun tovon talab qilish huquqiga ega bo lsa, bu huquq uning o limi bilan tugaydi,
ʻ ʻ
9
Гражданское право : учебник : в 4 т. / под ред. Е.А. Суханова. – 3-е изд., перераб. и доп. – М. : Волтерс
Клувер, 2008. – Т. 4 : Наследственное право. – 784 с.
15

chunki u shaxsiy xususiyatga ega. Shu bilan birga, agar tovon puli allaqachon
undirilgan bo lsa, u meros massasiga kiradi. Bu cheklov vorislik huquqiningʻ
insonparvarlik xususiyatini ko rsatadi va shaxsiy huquqlarning merosxo rlarga
ʻ ʻ
majburlab yuklatilishiga yo l qo ymaydi. Amaliyotda bunday holatlar oilaviy
ʻ ʻ
nizolarda uchraydi: agar meros qoldiruvchi turmush o rtog idan aliment olish
ʻ ʻ
huquqiga ega bo lsa, bu huquq uning o limi bilan tugaydi va farzandlari bu
ʻ ʻ
huquqni meros qilib olmaydilar.
Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti sifatida alohida e tibor berilishi
ʼ
kerak bo lgan jihat – korporativ huquqlar va ulushlardir. Agar meros qoldiruvchi
ʻ
MChJ yoki AK ishtirokchisi bo lsa, uning ulushi meros massasiga kiradi va
ʻ
vorislar korporativ boshqaruvda ishtirokchilariga aylanadilar. Biroq Fuqarolik
kodeksining 1114-moddasiga ko ra, agar korporativ shartnomada boshqacha qoida
ʻ
nazarda tutilgan bo lsa (masalan, ulush vorislikka o tmasligi), bu qoida ustunlikka
ʻ ʻ
ega. Masalan, ko plab oilaviy korxonalarda nizomda “ishtirokchining o limi bilan
ʻ ʻ
ulushi qolgan ishtirokchilarga o tadi” degan qoida bo ladi va vorislar faqat pul
ʻ ʻ
tovoni olish huquqiga ega bo ladilar. Bu tartib korporativ barqarorlikni ta minlaydi
ʻ ʼ
va vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi moslashuvchanligini
ko rsatadi.
ʻ
Yana bir muhim ob yekt – ishonchli boshqaruvdagi mulk. Fuqarolik
ʼ
kodeksining 1115-moddasiga ko ra, agar meros qoldiruvchi mulkni ishonchli
ʻ
boshqaruvga bergan bo lsa, bu mulk meros massasiga kirmaydi, chunki mulk
ʻ
huquqi allaqachon o tgan bo ladi. Biroq ishonchli boshqaruv huquqi (foyda olish
ʻ ʻ
huquqi) meros tarkibiga kirishi mumkin. Masalan, meros qoldiruvchi o z uyini
ʻ
farzandiga ishonchli boshqaruvga bergan bo lsa, uy farzandga tegishli bo lib
ʻ ʻ
qoladi, lekin meros qoldiruvchining boshqa mulki vorislarga o tadi. Bu qoida
ʻ
mulkiy aylanmaning murakkab shakllarida qo llaniladi va meros massasini
ʻ
aniqlashda notariuslar uchun qiyinchilik tug diradi.
ʻ
Vorislik huquqiy munosabatlarining obyekti sifatida vasiyatdagi yuklamalar
(legat, fideikomiss) alohida o rin tutadi. Vasiyat qiluvchi vasiyatnomada ma lum
ʻ ʼ
shaxsga ma lum mulkni berishni (legat) yoki mulkni ma lum muddatgacha saqlab,
ʼ ʼ
16

keyin boshqa shaxsga berishni buyurishi mumkin (1135-modda). Masalan, meros
qoldiruvchi “uyimni o g limga, lekin u 30 yoshga to lguncha buvim yashasin” debʻ ʻ ʻ
vasiyat qilishi mumkin. Bunday yuklamalar meros massasini murakkablashtiradi
va vorislarning huquqlarini cheklaydi, lekin vasiyat erkinligi doirasida amalga
oshiriladi.
Shuningdek, meros massasiga kiruvchi ob yektlar orasida davlat ro yxatidan
ʼ ʻ
o tgan transport vositalari, qurol-yarog , madaniy qadriyatlar va boshqalar bor.
ʻ ʻ
Masalan, meros qoldiruvchining ov miltig i meros tarkibiga kiradi, lekin vorislar
ʻ
uni qonuniy saqlash uchun ruxsat olishlari shart. Madaniy qadriyatlar (antikvar
buyumlar) bo yicha esa Madaniyat vazirligi nazorati qo llaniladi.
ʻ ʻ 10
10
Наследственное право : учебное пособие / С.С. Желонкин, Д.И. Ивашин. – М. : Консультант, 2015. – 240 с.
17

II. BOB. VORISLIKNI HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHINING
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNCHILIGIDAGI HOLATI
II.2. Vasiyat bo‘yicha vorislik huquqining o‘ziga xos xususiyatlari
Vasiyat bo yicha vorislik fuqarolik huquqining eng muhim va o ziga xosʻ ʻ
institutlaridan biri bo lib, meros qoldiruvchining erkin irodasiga asoslangan holda
ʻ
uning mol-mulkini o limidan keyin taqsimlash tartibini belgilaydi. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1120–1139-moddalari va undan keyingi
tegishli normalar vasiyat bo yicha vorislikni batafsil tartibga solgan holda, bu
ʻ
jarayonning asosiy prinsiplarini – vasiyat erkinligi, shaklga rioya qilish, maxfiylik
va huquqiy barqarorlikni ta minlaydi. Vasiyat bo yicha vorislikning mohiyati
ʼ ʻ
shundaki, meros qoldiruvchi hayoti davomida o z mulkiy huquqlarini istalgan
ʻ
shaxsga – qonuniy vorislar doirasidan tashqarida bo lgan jismoniy yoki yuridik
ʻ
shaxslarga, davlatga yoki ma muriy-hududiy birliklarga vasiyat qilish huquqiga
ʼ
ega. Bu printsip fuqarolik huquqining liberal tabiatini aks ettiradi va shaxsiy
mulkchilik erkinligining eng yuqori ko rinishi hisoblanadi. Qonun bo yicha
ʻ ʻ
vorislikdan farqli o laroq, vasiyat bo yicha vorislik meros qoldiruvchining
ʻ ʻ
sub yektiv irodasiga asoslanadi va oilaviy qarindoshlik rishtalaridan ustun turadi,
ʼ
biroq bu erkinlik mutlaq emas – u majburiy ulush qoidasi va axloqiy-ijtimoiy
cheklovlar bilan muvozanatlashtirilgan.
Vasiyat bo yicha vorislik huquqining eng muhim o ziga xos
ʻ ʻ
xususiyatlaridan biri – vasiyat erkinligi printsipining qo llanilishi bo lib, Fuqarolik
ʻ ʻ
kodeksining 1120-moddasida mustahkamlangan. Meros qoldiruvchi o z mol-
ʻ
mulkining butun qismini yoki bir qismini istalgan shaxsga vasiyat qilishi mumkin,
jumladan qonuniy vorislar doirasidan tashqaridagi shaxslarga. Masalan, fuqaro o z
ʻ
mulkini yaqin qarindoshlari emas, balki xayriya tashkilotiga, ilmiy muassasaga
yoki hatto chet ellik do stiga vasiyat qilishi mumkin. Bu huquq shaxsiy mulkchilik
ʻ
erkinligining konstitutsiyaviy asosiga (O zbekiston Respublikasi
ʻ
Konstitutsiyasining 53-moddasi) tayangan holda amalga oshiriladi va fuqarolik
huquqining shaxs markazli tabiatini ta kidlaydi. Amaliyotda bunday holatlar ko p
ʼ ʻ
uchraydi: masalan, taniqli tadbirkor yoki san at arbobi o z mulkini merosxo rlar
ʼ ʻ ʻ
18

o rniga muzeyga yoki stipendiya jamg armasiga vasiyat qilib qoldirishi mumkin.ʻ ʻ
Sud amaliyotida vasiyat erkinligi printsipi qat iy himoya qilinadi – agar
ʼ
vasiyatnoma qonuniy shaklda tuzilgan bo lsa, sud uni bekor qilish uchun faqat
ʻ
qonunda ko rsatilgan asoslarni (masalan, vasiyat qiluvchining muomala
ʻ
layoqatsizligi yoki bosim o tkazilganligi) qo llaydi. Bunday tartib meros
ʻ ʻ
qoldiruvchining oxirgi irodasini hurmat qilishga xizmat qiladi va fuqarolik
huquqining individual erkinlikka yo naltirilganligini ko rsatadi.
ʻ ʻ 11
Biroq vasiyat erkinligi mutlaq emasligi vasiyat bo yicha vorislikning yana
ʻ
bir muhim o ziga xos xususiyati hisoblanadi. Fuqarolik kodeksining 1133-
ʻ
moddasida belgilangan majburiy ulush qoidasi vasiyat erkinligini ijtimoiy adolat
talablari bilan cheklaydi. Majburiy ulush huquqiga ega shaxslar – voyaga
yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz farzandlar, turmush o rtog i va ota-onasi –
ʻ ʻ
qonun bo yicha vorislik ulushining kamida yarmini olish huquqiga ega, hatto
ʻ
vasiyatnomada ular ko rsatilmagan taqdirda ham. Bu cheklov oilaning ijtimoiy
ʻ
himoyasiz a zolarini himoya qilishga qaratilgan bo lib, postsovet huquq tizimlariga
ʼ ʻ
xos bo lgan ijtimoiy yo naltirilgan yondashuvni aks ettiradi. Masalan, agar meros
ʻ ʻ
qoldiruvchi vasiyatnoma orqali barcha mulkini yangi turmush o rtog iga yoki
ʻ ʻ
uchinchi shaxsga vasiyat qilib qoldirsa ham, nogiron farzandi yoki keksa ota-onasi
sudga murojaat qilib, majburiy ulush talab qila oladi. Sud amaliyotida bunday
ishlar bo yicha qarorlar majburiy ulushni hisoblashda meros massasining
ʻ
vasiyatnoma tuzilgan paytdagi qiymatini emas, balki meros ochilgan paytdagi real
qiymatini asos qilib oladi. Misol tariqasida, agar meros qoldiruvchi hayoti
davomida mulkining katta qismini sovg a qilib yuborgan bo lsa va bu sovg a
ʻ ʻ ʻ
majburiy ulush huquqini chetlab o tish maqsadida amalga oshirilganligi isbotlansa,
ʻ
sud sovg a shartnomasini haqiqiy emas deb topib, mulkni meros massasiga
ʻ
qaytarishi mumkin. Bu tartib vasiyat erkinligi bilan oilaviy himoyani
muvozanatlashtiradi va vasiyat bo yicha vorislikning fuqarolik-huquqiy tartibga
ʻ
solishdagi o ziga xos murakkabligini ko rsatadi.
ʻ ʻ
11
Барщевский М.Ю. Наследственное право : учебное пособие / М.Ю. Барщевский. – М. : Юридическая
литература, 2008. – 256 с.
19

Vasiyat bo yicha vorislik huquqining muhim xususiyatlaridan biri uningʻ
shaklga qat iy rioya qilish talabidir. Fuqarolik kodeksining 1125–1130-
ʼ
moddalariga ko ra, vasiyatnoma asosan notarial tasdiqlangan shaklda tuzilishi
ʻ
shart, biroq qonunda ko rsatilgan istisno holatlar mavjud. Notarial vasiyatnoma
ʻ
meros qoldiruvchining shaxsiy ishtirokida notarius tomonidan rasmiylashtiriladi va
davlat ro yxatidan o tkaziladi. Yopiq vasiyatnoma esa vasiyat qiluvchi tomonidan
ʻ ʻ
yozilib, konvertda notariusga topshiriladi va meros ochilgandan keyingina
ochiladi. Bu shakl vasiyatning maxfiyligini ta minlaydi – masalan, fuqaro o z
ʼ ʻ
mulkini qaysi shaxsga vasiyat qilganligini hayoti davomida hech kim bilmasligi
mumkin. Favqulodda holatlarda (masalan, og ir kasallik, tabiiy ofat yoki urush
ʻ
sharoitida) vasiyatnoma oddiy yozma shaklda, ikki guvoh ishtirokida tuzilishi
mumkin (1129-modda). Bunday vasiyatnoma meros ochilgandan keyin olti oy
ichida notarial tasdiqlanmasa, o z kuchini yo qotadi. Amaliyotda favqulodda
ʻ ʻ
vasiyatnomalar ko pincha nizoga sabab bo ladi: masalan, og ir kasal fuqaro
ʻ ʻ ʻ
kasalxonada oddiy qog ozga vasiyat yozib, guvohlar (shifokor va hamshira) imzo
ʻ
chektirse, vorislar vasiyatning haqiqiyligini shubha ostiga qo yishi mumkin. Sud
ʻ
bunday hollarda guvohlar ko rsatmalarini, tibbiy hujjatlarni va vasiyat matnini har
ʻ
tomonlama tekshiradi va agar vasiyat qiluvchining erkin irodasi tasdiqlansa,
vasiyatnomani haqiqiy deb topadi. 12
Vasiyat bo yicha vorislikning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri –
ʻ ʻ
vasiyatning bir tomonlama bitim xususiyatiga ega ekanligidir (1121-modda).
Vasiyatnoma meros qoldiruvchining yagona irodasiga asoslanadi va uning kuchga
kirishi uchun hech qanday qabul qilish yoki rozilik talab etilmaydi. Vasiyat
qiluvchi istalgan vaqtda vasiyatnomani bekor qilishi, o zgartirishi yoki yangisini
ʻ
tuzishi mumkin, bunda oxirgi vasiyatnoma oldingilarini bekor qiladi. Bu xususiyat
vasiyatning dinamik tabiatini ko rsatadi – masalan, fuqaro hayoti davomida bir
ʻ
necha marta vasiyatnoma tuzib, oxirgisida mulkini butunlay boshqa shaxsga
vasiyat qilishi mumkin. Notarial amaliyotda bunday holatlar uchun maxsus reestr
yuritiladi va meros ochilganda oxirgi vasiyatnoma asos qilib olinadi. Shu bilan
12
Зайцева Т.И. Наследственное право : комментарий законодательства и практика его применения / Т.И.
Зайцева. – М. : Юрайт, 2018. – 320 с.
20

birga, vasiyatning bir tomonlama bitim ekanligi vasiyat ijrochisini tayinlash
imkonini beradi (1139-modda). Meros qoldiruvchi vasiyatnomada maxsus shaxsni
(vasiyat ijrochisini) tayinlab, vasiyatdagi ko rsatmalarning aniq bajarilishiniʻ
ta minlashi mumkin. Masalan, tadbirkor o z korxonasini farzandiga vasiyat qilib,
ʼ ʻ
vasiyat ijrochisi sifatida tajribali menejerni tayinlasa, vasiyat ijrochisi korxonani
ma lum muddat boshqarib, keyin vorisga topshiradi. Bu institut murakkab
ʼ
vasiyatnomalar uchun juda muhim bo lib, vorislarning layoqatsizligi yoki nizoli
ʻ
holatlarda vasiyat irodasining aniq ijro etilishini kafolatlaydi. 13
Vasiyat bo yicha vorislik huquqining yana bir o ziga xos jihati – vasiyatdagi
ʻ ʻ
yuklamalar (legat va fideikomiss) institutidir. Fuqarolik kodeksining 1135–1136-
moddalariga ko ra, meros qoldiruvchi vasiyatnomada ma lum shaxsga ma lum
ʻ ʼ ʼ
mulkni berishni (legat) yoki mulkni bir shaxsga berib, keyinchalik boshqa shaxsga
o tkazishni buyurishi mumkin (fideikomiss). Masalan, fuqaro “kvartiramni
ʻ
qizimga vasiyat qilaman, lekin u vafot etganda kvartira nevaramga o tsin” deb
ʻ
yozishi mumkin. Yoki “uyimni o g limga beraman, lekin buvim umri davomida
ʻ ʻ
unda yashasin” degan yuklama qo yishi mumkin. Bunday yuklamalar vasiyat
ʻ
erkinligining kengaytirilgan ko rinishi bo lib, meros qoldiruvchiga mulk taqdirini
ʻ ʻ
uzoq muddatga belgilash imkonini beradi. Amaliyotda fideikomiss oilaviy mulkni
avlodlar o rtasida saqlab qolish uchun ishlatiladi – masalan, qishloq joylarda yer
ʻ
uchastkasi yoki oilaviy uy shu tarzda vasiyat qilinadi. Biroq yuklamalar
vorislarning mulkdan erkin tasarruf etish huquqini cheklashi mumkin, shuning
uchun qonun ularni faqat qonuniy vorislar foydasiga qo yishga ruxsat beradi.
ʻ
Vasiyat bo yicha vorislikning muhim xususiyati – vasiyatnomani haqiqiy
ʻ
emas deb topish asoslarining mavjudligidir (1131-modda). Vasiyatnoma vasiyat
qiluvchining muomala layoqatsiz holatda tuzilganligi, bosim, aldov yoki xato
tufayli tuzilganligi isbotlansa, sud uni butunlay yoki qisman bekor qiladi. Masalan,
keksa fuqaro og ir kasallik yoki dori ta sirida vasiyatnoma tuzgan bo lsa, tibbiy
ʻ ʼ ʻ
ekspertiza orqali uning layoqatsizligi tasdiqlansa, vasiyatnoma bekor qilinadi va
qonun bo yicha vorislik qo llaniladi. Sud amaliyotida bunday ishlar ko p –
ʻ ʻ ʻ
13
Гуев А.Н. Постатейный комментарий к части третьей Гражданского кодекса Российской Федерации / А.Н.
Гуев. – М. : Инфра-М, 2002. – 448 с.
21

ko pincha yangi turmush o rtog i yoki parvarish qiluvchi shaxslar ayblanadi. Sudʻ ʻ ʻ
nafaqat tibbiy hujjatlarni, balki guvohlar ko rsatmalarini, video yozuvlarni va
ʻ
vasiyat matnining mantiqiyligini ham baholaydi.
Shuningdek, vasiyat bo yicha vorislikning huquqiy maqomi qonun bo yicha
ʻ ʻ
vorisnikidan farq qiladi. Vasiyat bo yicha voris yuridik shaxs yoki davlat ham
ʻ
bo lishi mumkin, bu esa qonun bo yicha vorislikda mumkin emas. Masalan, fuqaro
ʻ ʻ
o z mulkini universitetga yoki xayriya jamg armasiga vasiyat qilishi mumkin va bu
ʻ ʻ
tashkilot vorislik guvohnomasini olib, mulkni o z ustav maqsadlari uchun
ʻ
ishlatadi. Bunday holatlar ijtimoiy ahamiyatga ega – ko plab ilmiy muassasalar,
ʻ
muzeylar va kasalxonalar vasiyat orqali katta mulk olgan. 14
II.2 . Qonun bo‘yicha vorislik huquqining o‘ziga xos xususiyatlari
Qonun bo yicha vorislik fuqarolik huquqining vorislik institutidagi asosiy va
ʻ
eng ko p qo llaniladigan shakli bo lib, vasiyatnoma mavjud bo lmagan yoki
ʻ ʻ ʻ ʻ
vasiyatnoma merosning faqat bir qismini qamrab olgan hollarda qo llaniladi.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1141–1149-moddalari qonun
ʻ
bo yicha vorislikni batafsil tartibga solgan holda, bu jarayonning asosiy
ʻ
prinsiplarini – oilaviy qarindoshlik rishtalarining ustunligi, vorislar navbatlari
tizimi, teng ulushlarda taqsimlash va ijtimoiy adolatni ta minlashni belgilab beradi.
ʼ
Qonun bo yicha vorislikning mohiyati shundaki, meros qoldiruvchining irodasidan
ʻ
qat i nazar, uning mulkiy huquq va majburiyatlari qonun belgilagan navbatdagi
ʼ
qarindoshlarga o tadi, bu esa oilaviy-iqtisodiy barqarorlikni ta minlashga va
ʻ ʼ
jamiyatning ijtimoiy himoyaga muhtoj a zolarining huquqlarini kafolatlashga
ʼ
xizmat qiladi. Vasiyat bo yicha vorislikdan farqli o laroq, qonun bo yicha vorislik
ʻ ʻ ʻ
meros qoldiruvchining sub yektiv irodasiga emas, balki qonunchilikda
ʼ
mustahkamlangan ob yektiv mezonlarga – qarindoshlik darajasi va oilaviy
ʼ
bog lanishlarga asoslanadi. Bu xususiyat qonun bo yicha vorislikni fuqarolik
ʻ ʻ
huquqidagi eng barqaror va oldindan aytib bo ladigan institutga aylantiradi, chunki
ʻ
fuqarolarning aksariyati vasiyatnoma tuzmasdan vafot etadi va meros masalalari
qonuniy tartibda hal qilinadi.
14
Гришаев С.П. Наследственное право : учебное пособие / С.П. Гришаев. – М. : Юристъ, 2005. – 224 с.
22

Qonun bo yicha vorislik huquqining eng muhim o ziga xos xususiyatlaridanʻ ʻ
biri vorislar navbatlari tizimining qo llanilishi bo lib, Fuqarolik kodeksining 1141–
ʻ ʻ
1148-moddalarida batafsil belgilangan. Qonunchilik sakkiz navbatgacha vorislar
doirasini aniqlagan holda, qarindoshlikning yaqinlik darajasiga asoslangan
kognatik (qon qarindoshligi) tizimni joriy etgan. Birinchi navbat vorislari
farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar va vasiyatnoma orqali merosxo r
ʻ
bo lmagan farzandlar), turmush o rtog i hamda ota-onadir. Bu navbat vorislik
ʻ ʻ ʻ
huquqining oilaviy yadroviy tuzilmani himoya qilishga yo naltirilganligini
ʻ
ko rsatadi. Masalan, meros qoldiruvchi vafot etganda uning uch farzandi, turmush
ʻ
o rtog i va ota-onasi bo lsa, meros massasi teng ulushlarda – har biri 1/5 qismdan
ʻ ʻ ʻ
taqsimlanadi. Amaliyotda turmush o rtog ining ulushi alohida ahamiyatga ega,
ʻ ʻ
chunki nikohdagi mulk umumiy mulk hisoblanadi va turmush o rtog i avval
ʻ ʻ
umumiy mulkdagi ulushini ajratib oladi, keyin qolgan qismdan voris sifatida
ishtirok etadi. Sud amaliyotida bunday holatlar ko p uchraydi: masalan, er-xotin
ʻ
umumiy kvartirada yashagan taqdirda, turmush o rtog i avval kvartiraning yarmini
ʻ ʻ
o z ulushi sifatida oladi, qolgan yarmini esa meros massasiga kiritadi va farzandlar
ʻ
bilan teng ulushda taqsimlaydi. Bu tartib nikohdagi mulkiy barobarlikni
ta minlaydi va qonun bo yicha vorislikning fuqarolik-huquqiy tartibga solishdagi
ʼ ʻ
adolatli xususiyatini namoyon qiladi. 15
Ikkinchi navbat vorislari aka-uka, opa-singillar (shu jumladan to liq
ʻ
bo lmagan qarindoshlar) hamda bobolar va buvilar hisoblanadi. Bu navbat birinchi
ʻ
navbat vorislari bo lmagan yoki merosni rad etgan taqdirdagina vorislik huquqiga
ʻ
ega bo ladi. Masalan, meros qoldiruvchining farzandlari va ota-onasi oldin vafot
ʻ
etgan bo lsa, meros aka-uka va opa-singillarga o tadi va ular teng ulushlarda meros
ʻ ʻ
oladi. Amaliy misol sifatida, oilada yagona farzand bo lmagan keksa fuqaro vafot
ʻ
etganda, uning aka-uka va opa-singillari merosxo r bo lib qoladi va meros massasi
ʻ ʻ
– masalan, uy-joy va yer uchastkasi – ular o rtasida teng taqsimlanadi. Uchinchi
ʻ
navbat vorislari amaki, xola, tog a va ammalarning farzandlari (amshivachchalar)
ʻ
bo lib, keyingi navbatlar esa qarindoshlik darajasining uzoqlashishi bilan kengayib
ʻ
15
Мананников О.В. Наследственное право России : учебное пособие / О.В. Мананников. – М. : Дашков и К,
2004. – 240 с.
23

boradi. To rtinchi navbatgacha bo lgan vorislar qon qarindoshlari, beshinchiʻ ʻ
navbatdan boshlab esa qaynota, qaynota, qaynona, qaynona va o gay farzandlar
ʻ
kiradi. Oltinchi va keyingi navbatlar esa vasiy va homiylik ostidagi shaxslar,
shuningdek bog cha, maktab va boshqa tarbiya muassasalarida birga yashagan
ʻ
shaxslar bilan bog liq. Bu tizimning o ziga xosligi shundaki, qonunchilik oilaviy
ʻ ʻ
qarindoshlikni keng ma noda talqin qiladi va hatto qonuniy qarindosh bo lmagan,
ʼ ʻ
lekin birga yashagan shaxslarni ham vorislik huquqiga jalb qiladi. Masalan, keksa
fuqaro umri davomida qaramog ida bo lgan jiyanni yoki uzoq qarindoshni
ʻ ʻ
tarbiyalagan taqdirda, uchinchi yoki keyingi navbat vorisi sifatida meros olishi
mumkin.
Qonun bo yicha vorislik huquqining muhim o ziga xos xususiyatlaridan biri
ʻ ʻ
vorislik huquqi bo yicha taqdim etish (predstavlenie) institutidir (1146-modda).
ʻ
Agar voris meros ochilishidan oldin vafot etgan bo lsa, uning ulushi uning
ʻ
avlodlariga – farzandlari yoki nevaralariga o tadi. Bu qoida oilaning uzluksiz
ʻ
vorislik zanjirini ta minlaydi va nevaralarning bobosi yoki boshqa avlodlarning
ʼ
huquqlarini himoya qiladi. Masalan, meros qoldiruvchining o g li vafot etgan
ʻ ʻ
bo lsa va uning ikki farzandi (nevaralar) bo lsa, o g g ilning ulushi ikki nevaraga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
teng taqsimlanadi va ular otasi o rnida birinchi navbat vorisi sifatida meros oladi.
ʻ
Amaliyotda bu institut ko pincha nizolarga sabab bo ladi: masalan, meros
ʻ ʻ
qoldiruvchining farzandlari oldin vafot etgan oilada, nevaralar va turmush o rtog i
ʻ ʻ
o rtasida meros taqsimoti bo yicha sud ishlarida vorislik huquqi bo yicha taqdim
ʻ ʻ ʻ
etish printsipi qat iy qo llaniladi. Sud amaliyotida bunday ishlar bo yicha qarorlar
ʼ ʻ ʻ
qarindoshlikni tasdiqlovchi hujjatlarga (tug ilganlik haqida guvohnoma, sud
ʻ
qarorlari) asoslanadi va oilaning avlodlar o rtasidagi mulkiy bog lanishni saqlab
ʻ ʻ
qoladi.
Qonun bo yicha vorislikning yana bir o ziga xos jihati teng ulushlarda
ʻ ʻ
taqsimlash prinsipidir (1141-moddaning 2-qismi). Har bir navbatdagi vorislar teng
ulushlarda meros oladi, bu esa vorislar orasidagi teng huquqlilikni ta minlaydi.
ʼ
Masalan, birinchi navbatda uch farzand va turmush o rtog i bo lsa, meros to rt teng
ʻ ʻ ʻ ʻ
ulushga bo linadi. Bu qoida vasiyat bo yicha vorislikdagi erkin taqsimlashdan
ʻ ʻ
24

farqli o laroq, qonun bo yicha vorislikni oldindan aytib bo ladigan va adolatliʻ ʻ ʻ
qiladi. Biroq bu prinsip majburiy ulush qoidasi bilan bog liq emas, chunki
ʻ
majburiy ulush faqat vasiyat bo yicha vorislikda qo llaniladi. Amaliy misol
ʻ ʻ
sifatida, meros qoldiruvchining ikki farzandi va turmush o rtog i bo lsa, meros
ʻ ʻ ʻ
massasi – masalan, uy va yer uchastkasi – uch teng ulushga bo linadi va har biri
ʻ
o z ulushidagi mulk huquqiga ega bo ladi. Agar vorislar kelishuvga erisha olmasa,
ʻ ʻ
sud tartibida umumiy ulushli mulk sifatida ro yxatga olinadi va keyinchalik
ʻ
taqsimlanadi. 16
Qonun bo yicha vorislik huquqining muhim xususiyati noloyiq vorislarni
ʻ
vorislik huquqidan mahrum qilish institutidir (1119-modda). Qasddan meros
qoldiruvchining hayotiga suiqasd qilgan, ota-onalik majburiyatlarini qasddan
bajarmagan yoki vasiyat erkinligiga to sqinlik qilgan shaxslar vorislik huquqidan
ʻ
mahrum qilinadi. Bu qoida vasiyat bo yicha vorislikda ham qo llaniladi, lekin
ʻ ʻ
qonun bo yicha vorislikda oilaviy majburiyatlarni buzganlik uchun ko proq
ʻ ʻ
qo llaniladi. Masalan, voyaga yetgan farzand keksa ota-onasini aliment to lashdan
ʻ ʻ
bo yin tovlaganligi sud tomonidan tasdiqlansa, u birinchi navbat vorisi bo lsa ham
ʻ ʻ
meros huquqidan mahrum qilinadi va meros aka-uka yoki boshqa vorislarga o tadi.
ʻ
Sud amaliyotida bunday ishlar aliment undirish to g risidagi oldingi qarorlar,
ʻ ʻ
guvohlar ko rsatmalari va tibbiy hujjatlarga asoslanadi va axloqiy adolat
ʻ
prinsiplarini ta minlaydi.
ʼ
Qonun bo yicha vorislikning o ziga xos xususiyatlaridan biri ham merosni
ʻ ʻ
qabul qilish va rad etish erkinligining qo llanilishidir. Merosxo r merosni qabul
ʻ ʻ
qilish yoki rad etish huquqiga ega bo lib, rad etish qarzdorlik yukidan qochish
ʻ
imkonini beradi. Bu printsip fuqarolik huquqining shaxsiy erkinlik prinsiplariga
asoslanadi. Masalan, meros qoldiruvchi katta miqdordagi kredit qarzi qoldirgan
taqdirda, vorislar merosni rad etib, shaxsiy mulkini himoya qila oladi. Shu bilan
birga, merosni qabul qilish muddati olti oy etib belgilangan va bu muddat o tkazib
ʻ
yuborilganda sud tartibida tiklanishi mumkin, agar kechikish uzrli sabablarga ko ra
ʻ
yuz bergan bo lsa.
ʻ
16
Аюшеева И.З. Наследственное право : учебник / И.З. Аюшеева. – М. : РГУП, 2017. – 280 с.
25

Qonun bo yicha vorislik huquqining yana bir muhim jihati davlatning vorisʻ
sifatida ishtirok etishidir (1157-modda). Agar vorislar bo lmasa yoki barcha
ʻ
vorislar merosni rad etsa, meros “egasi yo q mulk” sifatida davlat mulkiga o tadi.
ʻ ʻ
Bu qoida mulkning “vakuum” holatida qolishiga yo l qo ymaydi va iqtisodiy
ʻ ʻ
aylanmaning uzluksizligini ta minlaydi. Masalan, yolg iz fuqaro vasiyatsiz vafot
ʼ ʻ
etsa, uning mulki – kvartira, mashina, bank hisobi – davlat balansiga o tadi va
ʻ
ijtimoiy ehtiyojlar uchun ishlatiladi. 17
II .3. Merosni egalashda vorislik huquqining ahamiyati
Merosni egalashda vorislik huquqining ahamiyati fuqarolik huquqining
vorislik institutidagi eng muhim va amaliy jihatlaridan biri bo lib, meros
ʻ
qoldiruvchining vafotidan keyin uning mulkiy huquq va majburiyatlarining
vorislarga o tishini huquqiy jihatdan rasmiylashtirish va amalda ta minlash
ʻ ʼ
jarayonini ifodalaydi. O zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1150–
ʻ
1157-moddalari va undan keyingi tegishli normalar merosni egalash tartibini
batafsil tartibga solgan holda, vorislik huquqining bu bosqichda hal qiluvchi rol
o ynashini belgilab beradi. Vorislik huquqi merosxo rlarning meros massasini
ʻ ʻ
qonuniy egalashiga asos bo lib, mulkiy huquqlarning uzluksizligini ta minlaydi,
ʻ ʼ
kreditorlar manfaatlarini himoya qiladi hamda oilaviy va iqtisodiy nizolarning
oldini olishga xizmat qiladi. Merosni egalash vorislik huquqining yakuniy maqsadi
hisoblanadi, chunki vorislik huquqi faqat abstrakt huquqiy imkoniyat emas, balki
merosxo rning meros mulkini haqiqatda tasarruf etishiga, foydalanishiga va uni
ʻ
ixtiyor etishiga imkon beruvchi huquqiy mexanizmdir. Bu jarayonning o ziga
ʻ
xosligi shundaki, vorislik huquqi meros ochilgan paytdan boshlab yuzaga keladi,
ammo merosni egalash vorisning faol harakatlari (qabul qilish) yoki qonuniy
muddatlarda harakatsizligi orqali amalga oshiriladi va bu jarayon notarial va sud
nazorati ostida kechadi.
Merosni egalashda vorislik huquqining asosiy ahamiyati merosni qabul
qilish institutida namoyon bo ladi. Fuqarolik kodeksining 1150-moddasiga ko ra,
ʻ ʻ
merosni qabul qilish vorisning meros qoldiruvchining huquqiy holatini to liq
ʻ
17
Блинков О.Е. Наследственное право Российской Федерации : учебное пособие / О.Е. Блинков. – М. :
Юстицинформ, 2010. – 320 с.
26

egallashini anglatadi va bu ikki usulda amalga oshiriladi: notarial idoraga ariza
berish orqali yoki meros mulkini amalda boshqarish va tasarruf etish orqali (faktik
qabul qilish). Vorislik huquqining bu bosqichdagi roli shundaki, u merosxo rgaʻ
meros massasini qonuniy egalash huquqini beradi va meros ochilgan kundan
boshlab olti oy muddat ichida qabul qilish talab etiladi (1151-modda). Masalan,
meros qoldiruvchi vafot etganda uning kvartirasi, avtomobili va bank hisobidagi
pullari meros massasini tashkil etsa, voris meros ochilganini bilgan kundan
boshlab olti oy ichida notariusga ariza berib yoki kvartirada yashashni davom
ettirib, kommunal to lovlarni to lab, merosni faktik qabul qilgan hisoblanadi.
ʻ ʻ
Amaliyotda faktik qabul qilish usuli ko pincha qo llaniladi, chunki vorislar meros
ʻ ʻ
mulkidan darhol foydalanishni boshlaydilar – masalan, qishloq uyda yashovchi
farzand ota-onasi vafot etganda uyda yashashni davom ettirsa va mulkni saqlasa,
bu merosni qabul qilish deb baholanadi. Sud amaliyotida bunday holatlar bo yicha
ʻ
ishlar ko p uchraydi: agar voris olti oy muddatni o tkazib yuborgan bo lsa, lekin
ʻ ʻ ʻ
meros mulkini amalda boshqarganligini (masalan, yer uchastkasini ekib, hosil
olganligini) isbotlasa, sud merosni qabul qilish muddatini tiklaydi va vorislik
huquqini tasdiqlaydi. Bu tartib vorislik huquqining moslashuvchanligini ko rsatadi
ʻ
va merosxo rlarning huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
ʻ 18
Vorislik huquqining merosni egalashdagi ahamiyati merosni rad etish
institutida ham yaqqol namoyon bo ladi. Fuqarolik kodeksining 1153-moddasiga
ʻ
ko ra, voris merosni rad etish huquqiga ega bo lib, bu rad etish mutlaq (hech kim
ʻ ʻ
foydasiga emas) yoki muayyan shaxs foydasiga bo lishi mumkin. Rad etish
ʻ
merosxo rning qarzdorlik yukidan qochish imkonini beradi va vorislik huquqining
ʻ
shaxsiy erkinlik prinsipiga asoslanganligini ta kidlaydi. Masalan, agar meros
ʼ
qoldiruvchi katta miqdordagi kredit qarzi (masalan, 1 milliard so m ipoteka
ʻ
krediti) qoldirgan bo lsa va meros massasi qiymati qarz miqdoridan kam bo lsa,
ʻ ʻ
voris merosni rad etib, shaxsiy mulkini himoya qilishi mumkin. Amaliyotda
bunday holatlar juda ko p – masalan, keksa ota-onaning qarzlarini farzandlar
ʻ
bilmagan taqdirda, merosni qabul qilish ularni cheksiz javobgarlikka olib kelishi
18
Эйдинова Э.Б. Наследование по закону и по завещанию / Э.Б. Эйдинова. – М. : Юридическая литература,
1984. – 128 с.
27

mumkin edi, ammo vorislik huquqi meros qiymati doirasida javobgarlikni
cheklaydi (1155-modda). Shu bilan birga, rad etish qaytarib bo bo lmaydi va oltiʻ ʻ
oy muddatda amalga oshirilishi shart. Sud amaliyotida rad etishni bekor qilish
to g risidagi ishlar ko pincha aldov yoki xato asosida qo zg atiladi: agar voris
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
meros massasida qarzlar borligini bilmagan holda rad etgan bo lsa, sud rad etishni
ʻ
haqiqiy emas deb topishi mumkin. Bu mexanizm vorislik huquqining merosni
egalashdagi himoya mexanizmi ekanligini ko rsatadi va merosxo rlarning
ʻ ʻ
manfaatlarini muvozanatlashtiradi.
Merosni egalashda vorislik huquqining muhim ahamiyati vorislik
guvohnomasini olish tartibida namoyon bo ladi. Fuqarolik kodeksining 1156-
ʻ
moddasiga ko ra, vorislik guvohnomasi merosxo rning meros mulkiga bo lgan
ʻ ʻ ʻ
huquqini tasdiqlovchi rasmiy hujjat bo lib, uni olish vorisning ariza berishiga
ʻ
bog liq. Guvohnoma notarial idora tomonidan beriladi va unda vorisning ulushi,
ʻ
meros massasi tarkibi ko rsatiladi. Vorislik huquqining bu bosqichdagi roli
ʻ
shundaki, guvohnomasiz meros mulkini (ayniqsa, ko chmas mulkni) ro yxatga
ʻ ʻ
olish, sotish yoki boshqa tasarruf etish mumkin emas. Masalan, meros qoldiruvchi
vafot etganda uning Toshkent shahridagi kvartirasi merosxo rga o tgan taqdirda,
ʻ ʻ
voris guvohnoma olmaguncha kvartirani sotish yoki garovga qo yish huquqiga ega
ʻ
emas. Amaliyotda guvohnoma olish muddati cheklanmagan, lekin vorislar
ko pincha meros ochilgandan keyin darhol murojaat qiladilar, chunki
ʻ
guvohnomasiz mulkni boshqarish qiyinchilik tug diradi. Sud amaliyotida
ʻ
guvohnomani majburiy berish to g risidagi ishlar ko p uchraydi – agar notarius
ʻ ʻ ʻ
guvohnomani berishdan bosh tortsa (masalan, hujjatlar yetishmasligi sababli),
voris sudga murojaat qilib, vorislik huquqini tasdiqlatadi va guvohnoma olishga
erishadi. Bu tartib vorislik huquqining merosni egalashni huquqiy kafolatini
ta minlaydi va mulkiy aylanmaning barqarorligiga xizmat qiladi.
ʼ
Vorislik huquqining merosni egalashdagi ahamiyati meros mulkini
boshqarish institutida ham muhim o rin tutadi. Fuqarolik kodeksining 1154-
ʻ
moddasiga ko ra, agar meros mulki xavf ostida bo lsa yoki vorislar o rtasida nizo
ʻ ʻ ʻ
bo lsa, notarius yoki sud meros mulkini boshqaruvchi shaxsni tayinlashi mumkin.
ʻ
28

Bu shaxs meros mulkini saqlash, qarzlarni to lash va daromadni hisobga olishʻ
vazifasini bajaradi. Vorislik huquqining roli shundaki, boshqaruvchi
tayinlanmaguncha meros mulki “vakuum” holatida qolmaydi va vorislarning
huquqlari himoyalanadi. Masalan, meros qoldiruvchi yirik korxona ulushini
qoldirgan taqdirda, vorislar o rtasida nizo bo lsa, sud tajribali menejerni
ʻ ʻ
boshqaruvchi qilib tayinlaydi va korxona faoliyati to xtamaydi. Amaliyotda
ʻ
bunday holatlar oilaviy korxonalarda ko p uchraydi – aka-uka o rtasida meros
ʻ ʻ
nizosi bo lsa, sud boshqaruvchini tayinlab, korxonaning bankrot bo lishiga yo l
ʻ ʻ ʻ
qo ymaydi. Bu mexanizm vorislik huquqining iqtisodiy barqarorlikni
ʻ
ta minlashdagi ahamiyatini ko rsatadi.
ʼ ʻ 19
Merosni egalashda vorislik huquqining yana bir muhim jihati meros
massasidagi qarzlarni to lash tartibidir. Fuqarolik kodeksining 1155-moddasiga
ʻ
ko ra, vorislar meros qiymati doirasida qarzlar uchun javob beradilar. Vorislik
ʻ
huquqi bu yerda kreditorlar huquqlarini himoya qiladi va merosxo rlarni cheksiz
ʻ
javobgarlikdan qutqaradi. Masalan, meros qoldiruvchi 500 million so m qarz
ʻ
qoldirgan bo lsa va meros qiymati 300 million bo lsa, kreditor faqat 300 million
ʻ ʻ
undiradi. Amaliyotda kreditorlar meros ochilgandan keyin olti oy ichida talab
qo yishi shart, aks holda huquqini yo qotadi. Sud amaliyotida bunday ishlar meros
ʻ ʻ
massasini aniqlash va qarzlarni taqsimlash bo yicha murakkab hisob-kitoblarni
ʻ
talab qiladi.
Shuningdek, merosni egalashda vorislik huquqining ahamiyati umumiy
ulushli mulkni taqsimlashda namoyon bo ladi. Agar bir nechta voris bo lsa, meros
ʻ ʻ
umumiy ulushli mulk sifatida ro yxatga olinadi va vorislar kelishuv orqali yoki sud
ʻ
tartibida taqsimlaydi (1160-modda). Vorislik huquqi bu yerda vorislarning teng
huquqliligini ta minlaydi. Masalan, uch farzand meros uyini teng ulushda olgan
ʼ
taqdirda, bir voris o z ulushini sotmoqchi bo lsa, qolganlari ustunlik huquqiga ega
ʻ ʻ
bo ladilar.
ʻ 20
19
Шерстнева Н.С. Наследственное право : учебно-методический комплекс / Н.С. Шерстнева. – М. :
Евразийский открытый институт, 2011. – 192 с.
20
Власов Ю.Н. Наследственное право : курс лекций / Ю.Н. Власов, В.И. Калинин. – М. : Юрайт, 2012. – 224
с.
29

XULOSA
Vorislikning asosiy o‘ziga xos belgisi – universal vorislik (universum ius
successionis) printsipidir. FK 1167-moddasiga muvofiq, voris(lar) bir vaqtning
o‘zida meros qoldiruvchining barcha huquq va majburiyatlarini o‘z zimmasiga
oladi, ya’ni mulk alohida-alohida emas, balki yaxlit majmua sifatida o‘tadi. Bu
printsip vorisni meros qoldiruvchining huquqiy o‘rniga to‘liq qo‘yadi. Masalan,
agar marhum bank krediti bo‘yicha 500 million so‘m qarzdor bo‘lib vafot etgan
bo‘lsa va meros qiymati 800 million so‘m bo‘lsa, voris ushbu qarzni to‘lashga
majbur bo‘ladi, lekin FK 1173-moddasiga ko‘ra faqat o‘zi olgan meros ulushi
doirasida javob beradi. Bu cheklangan mas’uliyat vorisni to‘liq bankrotlikdan
himoya qiladi va kontinental huquq tizimiga xos bo‘lgan muvozanatni ta’minlaydi.
Ikkinchi muhim xususiyat – vasiyat erkinligi printsipining majburiy ulush
instituti orqali cheklanishidir. FK 1128-moddasi vasiyat qiluvchiga o‘z mulkini
istalgan shaxsga vasiyat qilish huquqini beradi, biroq FK 1146-moddasi voyaga
yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz farzandlari, turmush o‘rtog‘i va ota-onasiga
qonun bo‘yicha vorislikdagi ulushining kamida yarmi miqdorida majburiy ulushni
kafolatlaydi. Masalan, fuqaro o‘zining barcha mol-mulkini (uy, mashina, pul
mablag‘lari) xayriya tashkilotiga vasiyat qilib qoldirsa ham, uning 10 yoshli
farzandi va mehnatga layoqatsiz turmush o‘rtog‘i merosning qonun bo‘yicha
ulushining yarmidan kam bo‘lmagan qismini talab qilish huquqiga ega. Bu qoida
vasiyat erkinligini ijtimoiy himoya talablari bilan muvozanatlashtiradi va oila
a’zolarining eng zaif qatlamini himoya qilishga xizmat qiladi.
Uchinchi o‘ziga xos jihat – vorislikning ikki parallel asosda (vasiyat va
qonun bo‘yicha) amal qilishi va vasiyatning ustunligi printsipidir. Agar vasiyat
bo‘lsa, u qonuniy vorislikni to‘liq yoki qisman chetlab o‘tadi. Ammo vasiyat yo‘q
bo‘lganda yoki u faqat merosning bir qismiga taalluqli bo‘lsa, qolgan qismi FK
1152–1157-moddalarida belgilangan navbatlar bo‘yicha taqsimlanadi. Masalan,
marhumning vasiyatnomasida faqat Toshkentdagi kvartirasi ko‘rsatilgan bo‘lsa,
qolgan mol-mulk (masalan, Samarqanddagi uy, avtomobil, bankdagi omonat)
birinchi navbatdagi vorislar – farzandlar, turmush o‘rtog‘i va ota-ona o‘rtasida teng
30

ulushlarda taqsimlanadi. Bu tizim fuqarolarning oxirgi irodasini hurmat qilish bilan
birga, oilaviy rishtalarni mustahkamlashni ta’minlaydi.
Yana bir muhim xususiyat – merosni qabul qilishning qat’iy muddat bilan
bog‘liqligi (FK 1175-modda – 6 oy). Bu muddat meros ochilgan kundan boshlab
hisoblanadi va o‘tkazib yuborilganda vorislik huquqi yo‘qoladi (agar sud
tomonidan uzrli sabablar bilan tiklanmasa). Masalan, chet elda yashovchi voris
meros ochilganidan keyin 6 oy ichida O‘zbekistonga kelib, meros ishini ochmasa
yoki ariza bermasdan faktik boshqaruvga kirishmasa (masalan, marhumning uyida
yashashni boshlamasa), keyinchalik merosdan mahrum bo‘lishi mumkin. Bu qoida
vorislik munosabatlarida huquqiy aniqlikni ta’minlaydi va meros mol-mulkining
uzoq muddatli noaniqligini oldini oladi.
Xulosa qilib aytganda, vorislik huquqining fuqarolik-huquqiy tartibga
solinishi shaxsiy irodaning erkinligi bilan ijtimoiy adolat, universal vorislik bilan
vorislarning cheklangan mas’uliyati, vasiyatning ustunligi bilan oilaviy
majburiyatlar o‘rtasidagi nozik muvozanatga asoslanadi. Ushbu xususiyatlar
vorislik institutini nafaqat mulkiy huquqlarning uzluksizligini ta’minlovchi
mexanizm, balki oila va jamiyatning eng zaif a’zolarini himoya qiluvchi muhim
ijtimoiy kafolatga aylantiradi.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Аюшеева И.З. Наследственное право : учебник / И.З. Аюшеева. – М. :
РГУП, 2017. – 280 с.
2. Барщевский М.Ю. Наследственное право : учебное пособие / М.Ю.
Барщевский. – М. : Юридическая литература, 2008. – 256 с.
3. Блинков О.Е. Наследственное право Российской Федерации : учебное
пособие / О.Е. Блинков. – М. : Юстицинформ, 2010. – 320 с.
4. Власов Ю.Н. Наследственное право : курс лекций / Ю.Н. Власов, В.И.
Калинин. – М. : Юрайт, 2012. – 224 с.
5. Ворислик ва оила ҳуқуқи : ўқув қўлланма. – Тошкент : Unilibrary, 2022. –
303 б.
6. Ворислик ҳуқуқи : ўқув қўлланма. – Тошкент : ТДЮУ нашриёти, 2017. –
200 б.
7. Гражданское право : учебник : в 4 т. / под ред. Е.А. Суханова. – 3-е изд.,
перераб. и доп. – М. : Волтерс Клувер, 2008. – Т. 4 : Наследственное
право. – 784 с.
8. Гришаев С.П. Наследственное право : учебное пособие / С.П. Гришаев. –
М. : Юристъ, 2005. – 224 с.
9. Гуев А.Н. Постатейный комментарий к части третьей Гражданского
кодекса Российской Федерации / А.Н. Гуев. – М. : Инфра-М, 2002. – 448 с.
10. Зайцева Т.И. Наследственное право : комментарий законодательства и
практика его применения / Т.И. Зайцева. – М. : Юрайт, 2018. – 320 с.
11. Комментарий к Гражданскому кодексу Республики Узбекистан : в 3 т. /
под ред. Х. Рахманкулов Х.Р. – Ташкент : Норма, 2010. – Т. 3. – 720 с.
12. Мананников О.В. Наследственное право России : учебное пособие / О.В.
Мананников. – М. : Дашков и К, 2004. – 240 с.
13. Наследственное право : учебное пособие / С.С. Желонкин, Д.И. Ивашин. –
М. : Консультант, 2015. – 240 с.
14. Наследственное право в Узбекистане : амалий қўлланма. – Ташкент :
[б.и.], 2019. – 96 с.
32

15. Рустамбаев М.Х. Фуқаролик ҳуқуқи (махсус қисм) : дарслик / М.Х.
Рустамбаев. – Тошкент : ТДЮУ нашриёти, 2018. – 512 б.
16. Султонов А.А. Наследственное право в Республике Узбекистан: проблемы
теории и практики / А.А. Султонов // Юридические исследования. – 2019.
– № 4. – Б. 1–12.
17. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (учинчи қисм). – Тошкент :
Адолат, 2004. – 128 б.
18. Шерстнева Н.С. Наследственное право : учебно-методический комплекс /
Н.С. Шерстнева. – М. : Евразийский открытый институт, 2011. – 192 с.
19. Шомухамедова З.Ш. Наследственное право в международном частном
праве : монография / З.Ш. Шомухамедова. – Ташкент : ТДЮИ, 2012. – 160
с.
20. Эйдинова Э.Б. Наследование по закону и по завещанию / Э.Б. Эйдинова. –
М. : Юридическая литература, 1984. – 128 с.
33

Vasiyat bo’yicha vorislikni fuqarolik-huquqiy tartibga solishning o'ziga xos xususiyatlari

Sotib olish