Veliyam Sheksper tragediyalari va “Yuliy Stezar - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	52.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Veliyam Sheksper tragediyalari va “Yuliy Stezar

Купить

Mundarija: Kirish…………………………………………………………………………… 2-8 Ishning nazariy asoslari. Veliyam Sheksper tragediyalari va “Yuliy Stezar”……………………….……….9 I. Bob. Asarning g`oyaviy mazmuni…………………………………………...12 1.1 Asar g`oyaviy mazmunining qisqacha bayoni. 1.2 Asarning asosiy g`oyasi……………………………………………………....19 Birinchi bob xulosasi……………………………………………………………..23 II.Bob. Asarning badiiy xususiyatlari………………………………………... 24 2.1 Asardagi badiiy tasviriy vositalar. 2.2 Asardagi badiiy xarakter tasviri………………………………………………32 2.3 Asarning badiiy tili xususiyatlari……………………………………………..36 Ikkinchi bob xulosasi…………………………………………………………..…43 Umumiy xulosa…………………………………………………………………..44 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………..……47 1

So`z boshi . Men bitiruv malakaviy ishimni kirish qismini boshlashdan oldin kelajagi buyuk Mamlakatimizda Yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bo`lmasdan tinch- totuv yashashi va farovonligi yo`lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan g`urur va iftihorga to`lib, Prezident ko`rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma`ruza va nutqlari bo`yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdim. Ushbu risolada O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 30 iyundagi “O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining o`n to`qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik ko`rish va uni o`tkazish to`g`risida” gi PQ – 1358- son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yillarida ijtimoiy – siyosiy, huquqiy,

Umuman olganda, islohotlar markazida insonning oliy qadriyat sifatida baholanishi mamlakatimiz strategik vazifalariga hamohangdir. Xususan, bu boradagi barcha o`zgarishlarni mazmun - mohiyati ham inson va uning qadr- qimmatini ko`tarish bilan bog`liq. Vatan va inson manfaati - oliy maqsad. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “Bugun biz tarixiy davrda – xalqimiz o`z oldiga ezgu va ulug` maqsadlar qo`yib, tinch osoyishta xayot kechirayotgan, avvalambor, o`z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyat qurish yo`lida ulkan natijalarni qo`lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz”, - degan edi. Avvalo, tarixan qisqa bu davr, bir o`spirin yoshiga teng vaqt davomida davlatimiz uchun siyosiy sohada, davlat va jamiyat qurilishi borasida har tomonlama rivo

Taraqqiyotning o`zbek modeli rivojlanish tamoyillarini to`g`ri tanlab olishda asos bo`lib xizmat qildi. Demokratik davlat qurish tamoyillari, ya`ni iqtisodning siyosatdan ustuvorligi, davlatning bosh islohotchilik faoliyati, qonun ustuvorligiga erishish, kuchli ijtimoiy himoyani amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga evolyutsion yo`l bilan bosqichma - bosqich o`tish O`zbekistonning strategik rivojlanish uchun asos bo`ldi. Mamlakatimizda milliy davlatchilikni barpo etilishi ham puxta reja asosida bordir. 1992 yilda Asosiy qonunimiz – O`zbekiston Respublikasining ishlab chiqilishi va qabul qilinishi, davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlariga bo`linishi printsipining eng muhim tamoyil sifatida belgilanishi – bularning barchasi davlat qurilishining yo`nalishlarin

eskicha ong va tafakkur. Qarashlar bilan qurib bo`lmasligini anglab etish odamlar dunyoqarashining o`zgarishiga olib keladi Bu yil barchamiz ona yurtimiz, O`zbekistonimizning yangi tarixidagi eng buyuk va qutlug` sanalardan biri – Vatanimizning mustaqilligining 20 yillik shonli bayramini keng nishonlaymiz – dedi Mamlakatimiz Prezidenti. Tabiiyki, bu bizdan barcha soha va tarmoqlarda amalga oshirayotgan keng ko`lamli islohotlarimizni atroflicha tahlil etib, kelgusi rejalarimizni aniq- ravshan belgilab olishni talab etadi 1 . Ayni paytda biz o`z vaqtida tanlab olgan iqtisodiy taraqqiyot modelining naqadar to`g`ri ekanini va amalda o`zini to`la oqlaganini hayotning o`zi yana va yana tasdiqlab bermoqda. Ushbu modelning tamoyillari asosida mamlakatimizni isloh etish va modernizatsiya qilish bo`

mahsulotning o`sish sur`atlari 2008 yilda 9 foiz, 2009 yilda 8,1 foiz, 2010 yilda esa 8,5 foizni tashkil etdi. Jahon moliya institutlarining xulosasiga ko`ra, bu dunyodagi eng yuqori ko`rsatkichlardan biri ekan albatta barchamizga mamnuniyat bag`ishlaydi. Hozirgi kunda chet tillarni mukammal egallagan mutaxassislarga talab ortib bormoqda. Ayniqsa, ingliz tilini yaxshi bilgan yoshlarimizga ehtiyoj katta. Bu esa kelajak avlodning maktab partasidayoq ingliz tilini mukammal egallab borishni talab qiladi. O`quvchi matematika, tarix, adabiyot va shu kabi fanlarni chuqur o`rganish bilan birga, yaxshigina birorta chet tilida so`zlasha oladigan, fikrini bayon qila oladigan bo`lishi kerak. Hozirgi kunda Respublikamiz xalq ta`lim sohasida bo`lgan e`tabor ancha oshdi va kuchaydi desak yanglishmaymiz.

Kirish Men bitiruv malakaviy ishimni Shekspirning eng buyuk asarlaridan biri “ Yuliy Sezar” asari ustida olib borishimdan asosiy maqsadim asarning kitobxonlarga nima uchun bunchalik yaqin bo`lib qolganligining, uning shuncha asrlardan buyon boqiy umr kechirayotganligining sababini chuqurroq o`rganish, shu bilan birga, o`quvchilarni asarning g`oyaviy mazmuni bilan tanishtirish, asarning betakror badiiy xususiyatlarini o`tkir tasviriy vositalar orqali, undagi badiiy xarakterlar orqali, asarda qo`llanilgan badiiy til orqali ochib berishdan iboratdir. Bu maqsadga to`la qonli erishish uchun quyidagi vazifalarni ketma-ket bajarishga to`g`ri keladi. 1. Bitiruv malakaviy ishining kirish qismida Wiliyam Shekspir ijodi haqida, shu jumladan, “ Yuliy Sezar ” asri haqida ma`lumot berish. 2. Ishning bir

Shekspirning ushbu asari g`oyaviy mazmuni, undagi betakror badiiy xususiyatlarni yoritib berilganligi bilan katta ahamiyatga ega. Ishning amaliy ahamiyati shundan iboratki, o`quvchilarni Shekspir asarlarining g`oyaviy va badiiy jihatlarini chuqur o`rganishga uning badiiy qimmatini his qilishga o`rgatadi, asarda ilgari suril;gan g`oya – fikrlarning qanchalik muhimligini idrok etishga o`rgatadi, shu bilan birga, asarda tasvir etilgan obrazlarning yaxshi va yomon hislatlarini taqqoslab ko`rgan yoshlar mustaqil hayotga ilk qadamlarini qo`yar ekanlar, har qanday vaziyatda eng to`g`ri, oqilona yo`lni tanlay olishlariga yordam bera oladi. Bu asar yangi avlodni zamon ruhi bilan hamnafas tarbiyalashda, ayniqsa, ijodkor yosh avlodni tarbiyalashda ham xizmat qilishi tahsinga loyiqdir. Mazkur bitiruv

Shekspirning jamiyat tuzumi haqidagi ideali umummillat birligi taraqiyotini ta`minlovchi qonunlarga asoslangan mustahkam davlat, “Hayot musiqasi”ni ta`minlovchi tuzumdir. Shekspir ijodining ilk davrida ana shunday davlat Podorlar monarxiyasi bo`lishini orzu qilgan edi. Shuning uchun ham xronikalarda qanchalik mudhish voqealar tasvirlanmasin qanchalik ko`p qon to`kilmasin ularda umidsizlik yo`q. Shekspir ertami, kechmi tartib o`rnatilishiga, feodal beboshliklariga chek qo`yilishiga, mamlakatda qonuniylik g`olib chiqishiga ishongan. Ammo, XVI asrning oxirgi yillari jamiyatdagi iqtisodiy – siyosiy ziddiyatlar keskinlashib, Tyudorlar davlati taraqqiyotga to`siq bo`luvchi tuzumga aylangan bu davrga bu ishonch kamaya boradi. Dramaturg dunyoqarashidagi bu o`zgarishlarining ifodasi sifatda “Xamiya

sezarni quvvatlasa, monarxiya Brutni quvvatlasa respublika tizumi saqlanadi degan fikr olg`a suriladi. Burjua olim va tanqidchilari Shekspir xalqni badbo`y, tentak, og`machi, ochko`z to`da sifatida tasvirlagan, unga nafrat va qo`rquv bilan qaragan, degan fikrni olg`a surganlar. Bu yo`sinda fikr yurituvchi Shekspirshunoslar qanchalik urinmasinlar hali haqiqatni tan olishga ojiz edilar. Jahon adabiyotida Shekspirgach hech kim xalqni, mamlakatni, davlatning taqdirini hal etuvchi, tarix yaratuvchisi sifatida tasvirlamagan va unda shunchalik kuch-qudrat borligini anglab etmagan edi. Ommaga ana shunday munosabatda bo`lish dastavval dramaturgning xronikalarida “ Richard 2 ”, “ Richard 3 ” da namoyon bo`lib keyinchalik “ Yuliy Sezar ” “ Koriolan ” tragediyalarida o`z rivojini topdi. Tragediyaning

Uning “ Yuliy sezar ” asari adib ijodining ikkinchi davriga shartli ravishda to`g`ri keladi va u beshta parda, 17 ta sahna ko`rinishidan iborat birinchi pardasi uchta sahna ko`rinishidan, ikkinchi pardasi to`rtta sahna ko`rinishidan, uchinchi pardasi uchta sahna ko`rinishidan, to`rtinchi pardasi uchta sahna ko`rinishidan, beshinchi pardasi to`rtta sahna ko`rinishida iborat. Quyida biz barcha sahna ko`rinishlaridagi asarning g`oyaviy mazmunining qisqacha bayoni bilan tanishib chiqamiz. 11

I. BOB. ASARNING G`OYAVIY MAZMUNI. 1.1. Asar g`oyaviy mazmuning qisqacha bayoni . Asar voqealari qadimiy Rimda bo`lib o`tadi unda Rim hukumdori Yuliy Sezar o`limidan oldingi va keyingi davr voqealari aks ettirilgan. Asr teatr ko`rinishda yozilgan bo`lib, beshta parda va har bir parda sahna ko`rinishlaridan iborat. Birinchi parda- uchta sahna ko`rinishidan iborat bo`lib, uning birinchi sahnasida Rim ko`chalaridan birida bo`lib o`tgan voqealar tasvirlanadi, unda Flaviy va Marull ismli notiqlar va shaharliklar ishtirok etadilar.Shaharliklar katta tayyorgarlik bilan Sezarning ko`chadan o`tishini tomosha qilish niyatida Luperkaliy bayramini o`tkazmoqchi bo`ladilar. Lekin Flaviy va Marull Sezarning aslida kim ekanligini, u Rim uchun hech qanday yaxshilik qilmaganligini, uning yuliga chiqib, gull

chiqishgan edi. Avliyo shu paytda Stezarni Idi Martdan saqlan, deb ogohlantiradi. Lekin Stezar unga e`tibor bermaydi. Shundan so`ng yana trubalar chalinadi. Brut va Kassiydan bo`lak hamma chiqib ketadi. Brut va Kassiy o`zaro suhbat quradilar . suhbat yakunida Kassiy Brutning qalbida Stezarga nisbatan nafrat uyg`onishga erisha oladi. Stezar maydonda bo`lganidayoq Kassiyning Antoniyga aytgan so`zidan uning xafliligini sezgan edi: Let me have men about me that are fat, Sleek – headed men and such as sleep o`nights: Yond cassius has a lean and hungry look, He thinks too much: such mea are dangerous. Ma`nosi: Idi Mart – qadimiy Rim kalendari bo`yicha 15 marta to`g`ri keladigan kun. Istar edim atrofimda uyquga xo`p miriqqan, To`q, ozoda, sog` badanli odamlarni ko`rishni, Anov Kassiy nazarimda oc

ishda ko`proq qo`l kelishini ma`qullaydilar va ikkalasi kelishilgan holda Brutga ham jo`natadilar. Asarning ikkinchi pardasi to`rtta sahnadan iborat bo`lib, uning birinchi sahna ko`rinishida Rimda, Brutning bog`ida bo`lib o`tgan voqealar aks ettiriladi. Brut dastlab xizmatkori Lyuqiyga qiladigan vazifalarini tushuntirib turganida undan xat haqida xabar oladi. Xatda Stezarga qarshi fitna uyushtiruvchilar uni uyg`onishga chaqirib, bu fitnaga qo`shilishga da`vat qilgan edilar. Bir oz vaqtdan so`ng fitna uyushtiruvchilarning o`zlari Brutning uyiga yig`ilishib kelishadi va achchiq – achchiq so`zlar aytib, axiyri Brutni ko`ndirishadi va shu yerda ular reja tuzib oladilar. Ikkinchi pardaning ikkinchi sahnasida Stezar saroyidagi voqea aks ettiriladi. Sezarning xotini Kalpurniya kechqurun yomon tus

Sezar Brut, Kassiy, Kaska, Detsiy, Metell, Simbr, Treboniy, Senna, Antoniy, Lepid, Popiliy, Publiy va boshqalar kirib kelishadi. Ular Idi mart ayyomini nishonlashga yig`iladilar. Bu vaqtda fitnachilar Sezarni o`ldirish uchun payt poylab turadilar. Publiy Simbrni surgundan ozod qilishini so`rab Sezar oldiga fitnachilar to`planadilar, lekin Sezar rozi bo`lmaydi. Shu bahona bo`lib, Kaska Sezarning orqasidan hanjar uradi, boshqa suyqasdchilar uni chavaqlay boshlaydilar eng ohirida Brud hanjar uradi. Brut Sezarning do`sti edi. U sezarning o`lishi rimni qutqarib qolishiga ishonib o`zi istamasada unga qarshi fitnaga qo`shilgan edi. Sezar o`lishi oldidan aytgan oxirgi so`zi ushbu edi: Et , tu Brute ! then fall, Caesar Ma`nosi: Mening Brutim , sen hama? Unday bo`lsa mayliga Sezar halok bo`la qolsin

kishilar ro`yxatini tuzishadi. Bu ro`yxatni tuzishda hatto o`z akalarini, o`z jiyanlarini ham ayashmaydi. IV – pardaning ikkinchi sahnasida esa Sardi yaqinidagi, Brut chodiri oldidagi qarorgohidagi voqealar aks ettiriladi. Noto`g`ri chalinib, bir tomondan Brut, Lyustiliy, Lyustiy va askarlar, ikkinchi tomondan Titiniy va Pindor kirishadi va ular o`zaro suhbat quradilar, so`ngra Kassiy askarlari bilan Brut oldiga keladi va ular bir – biriga bo`lgan g`azablarini to`kib sochadilar. IV – pardaning uchinchi sahnasida Brutning chodirida Brut va Kassiy o`rtasidagi tortishuvlar va kelishuvlar aks ettiriladi. O`sha tunda askarlar ham tunab qolish uchun u yerga joylashtiriladi. Kassiy Brutning xotini Porstiya vafoti haqida xabar topib, afsus chekadi va sharob ichishadi. Brut, Mark, Antoniy va Oktavi

ikkinchi qo`shin oldiga borib jangga kirishishini buyuradi. U yana ularga Oktaviyning askarlari bo`sh urishayotganligini, tusatdan hujum qilib ularni yengish mumkinligini aytib Messalani jo`natadi. V – pardaning uchinchi sahnasida jang maydonini boshqa qismidagi voqealar aks ettiriladi. Dastlab jang sadolari ostida Kassiy va Titiniy suhbatlashayotgan bo`ladilar, shu payt Kassiyning xizmatkori Pendar kelib qolib, sohibiga tezroq qochishni taklif qiladi va chodirini Antoniy egallaganini aytadi. Titiniy ham uzoqdan kelayotgan qo`shin ovozini kimni kimligini aniqlash maqsadida qo`shini oliga ketadi. Kassiy esa qo`rqoqlik qilib yov qo`lida halok bo`lgandan ko`ra o`z xizmatkori qo`lida jon berishni a`fzal ko`rib, Yuliy Stezarni halok etgan xanjari bilan o`zini o`ldirilishiga Pindarni majbur qila

hokini qoldirganini, yolg`iz Brut Brutni yenga olganligini, va hechkim Brutni o`ldirdim deb maqtonolmasligini aytadi. Antoniy va Oktaviy Brutning oliy janobligini, unda yaxshi fazilatlar behisobligini hisobga olib, hurmat va ehtirom bilan dafin marosimini ado etadilar. 18

1.2. ASARNING ASOSIY G`OYASI. Badiy asarda g`oya unda tasvirlanayotgan kishilarning ruhiyati, kurash va intilishlari, voqealarning va narsalarning mohiyati ichiga singib ketadi. Shuning uchun badiy asarning g`oyasi asar mazmuniga asos bo`lgan umumlashtiruvchi, emostional obrazli fikrdir. Izzat sulton ta`kidlaganidek, badiy g`oya – obrazliy fikrdur. Badiy asardagi g`oya turmush hodisalari ustidan chiqariladigan oddiy mantiqiy xulosa emas, balkiy hayotni bevosiyta mushohada qilish, sinchikab tadqiq etish va obrazli, emostional ifodalash yakunidir. Bu yakun badiy asar organizmining har bir hujayrasiga singib ketkan bo`ladi. G`oya yozyvchining obrazlarga bo`lgan munosabatidan kelib chiquvchi obrazli, emostional va umumlashma xulosasidir. A.P.Chexov ta`kidlaganidek, g`oya badiy asar taqdirini h

“Yuliy Stezar” asari g`oyaviy – tematik jihatdan kichik bo`laklardan tashkil topishiga qaramay, unda bir butunlik mavjuddir. Asarning shunday tuzilishi badiylik talabidir. Aslida hayot bir – biri bilan uzviy bog`langan, o`zaro ta`sir etib turgan hodisalardan iborat bo`lib, bu hodisalarning har biri o`ziga nisbatan ma`lum muhosabatda bo`lishni taqoza etadi. Masalan, “Yuliy Stezar” asarida Rim hukmdori Yuliy Stezarning halqni og`ir ahvolga solib qo`ygan boshqaruv tizimiga qarshi ko`tarilgan isyon va uning natijasi aks ettirilib, unda har qanday odil bo`lmagan hukmdorlik tanazzulga uchrashi va har qanday obdon o`ylanmay qilingan ish katta – katta yoqotishlarga sabab bo`lishi asosiy g`oya bo`lib o`z ifodasini topgan. Asarda adib turmushga, hayotiy hodisalarga qanday munosabatda bo`lsa, ularni

Asardagi g`oyalarni mustahkamlash uchun Shekspir Plutarx bilan bahslarga olib kelgan bo`lsa-da, Stezar obrazini qo`rqoq, faqat o`zini o`ylaydigan, xalqqa o`zini yaxshi ko`rsatish uchun unga taklif etilgan tojni rad etishga uringan kishi sifatida yaratiladi. Hattoki, uni “hushidan ketib qoladigan tutqanoq kasali bor” deb ta`riflanadi va Shekspir kitobxonga Stezarga bo`lgan munosabatni, o`zi istagan munosabatni shakllantirishga erishadi. Asarda dramaturg Brut va uning tarafdorlarini jangda mag`lubiyatgauchrashi, Stezar tarafdorlarining g`olib bo`lishini asar g`oyasiningbir bo`lagi sifatida qaraydi. Antoniy, Oktaviy, Lepidlar hurmatga sazovor Brut bilan hisoblashishni o`zlariga ep bilmaydilar, ular Rimning ertangi kunini o`ylamaydilar. Ular faqatgina hokimiyatni qo`lga kiritishni va boyishni

bilan hamnafas ish ko`rishni avzal ko`radi. Demak, asar suyjetida Shekspirning boshqa tragidiyalarida bo`lgani kabi eskilik va yangilikning “aralashuvini” kuzatishimiz mumkin. Ozodlik g`oyalari bilan sug`orilgan Brut eskicha fikr yuritadi: u respublikka an`analariga ishonadi, o`zining erkparvarligini ona yerga muhabbati bilan bog`laydi. Lekin u o`z ona yeridan alla qachon o`z g`oyalari bilan begonalshib borayotgan edi… Asrdagi Brut obrazida xalqqa yaqinlik va undan uzoqlashishi bir vaqtning o`zida sodir bo`ladi. Xuddi mana shu narsa asardagi mazmunni tubdan o`zgarishiga olib keladi… Asardagi g`oyaviy mazmunning o`sha davrga hamnafasligini yana bir misolda ko`rishimiz mumkin. Brut Antonio va Oktaviy qo`shinlarini yenga olmasligining sababi Stezar ruhining kuchi hali ham unga qarshi kurashay

Birinchi bob xulosasi. Birinchi bobda, asosan, “Yuliy Sezar ” asarining g`oyaviy mazmuni, asarda ilgari surilgan g`oyalar va asardagi eng asosiy g`oya haqida ma`lumotlar berildi. Birinchi bob ikki qismga bo`lib o`rganildi. Birinchi qismda “Yuliy Stezar” asarining beshta pardadagi 17 ta sahna ko`rinishida g`oyaviy mazmuni qisqacha bayon qilindi. Ikkinchi qismda dastlab g`oya haqida olimlarimizning teran fikrlariga murojaat qilinib, so`ngra asarda ilgari surilgan turli g`oyalar – insonparvarlik, erksevarlik, yakka hokimlik, hukmronlikdan norozilik, yovuzlik, soddalik va ishonuvchanlik, irodasizlik haqida fikr yuritilgan va asarning asosiy g`oyasi – har qanday odil bo`lmagan hukumdorlik tanazzulga uchrashi va har qanday obdon o`ylanmay qilingan ish katta - katta yuqotishlarga sabab bo`lishi,

II.BOB. ASARNING BADIIY XUSUSIYATLARI . 2.1. Asardagi badiiy tasviriy vositalar. 1. Badiiy asarda ifodalangan g`oyani shu g`oya ta`shuvchi obrazlarni hayotiyroq va ta`sirliroq ifoda qiladi. Bu mazmuniy vazifa. 2. Misralar, baytlar, bandlarning (demakki, badiiy asarning) lafsiy musiqiyligini, jilosini, jozibadorligini ta`minlashga xizmat qiladi. Bu shakliy vazifa. Mazmun va shaklning monolitlik hislati bu vositalarga ham xos bo`lgani sababli ular ikki vazifani birvarakayiga va bir vaqtda o`taydilar. Ularning har biri san`atkor badiiy mahoratining kichik o`lchovi bo`la oladi, ya`ni san`atkor badiiy dunyosining hayotiyligini, go`zalligini, betakrorligini, yangiligini ko`z – ko`z qila oladi. Kitobxonni hayratga sola biladi. “Yuliy Sezar”asarida Shekspir badiiy tas`viriy vositalaridan o`xshatis

Yond Cassius has a lean and hungry look; He thinks too much: such men are dangerous. Ma`nosi : Istar edim atrofimda uyquga xo`p miriqqan, To`q, ozoda sog` bodalla odamlarni ko`rishni Anov kassiy nazarimda och bo`riga o`xshaydi: U juda ham ko`p o`ylaydi, xafli bunday odamlar (219) Yuqoridagi misralarda kassiy Stezar tili bilan xuddi och bo`riga o`xshatiladi. 2) Cassius : And thus unbraced , casca, as you see, Have bared my bosom to the thunder - stone; And when the cross blue lightning seem`d to open The beast of heaven, I did present myself Even in the aim aud very flash of it, Ma`nosi : Mana, ko`rib turganingdek, libosimni etib chok, Chaqmoqlarning zarbasiga lang ochganman ko`ksimni. Egri chaqmoq yarqiratib ko`k bag`rini tilganda, Guyo olov o`qqa o`zim nishon bo`lganday. Yuqoridagi misral

G`oyib bo`lib ketadi-yu bizlarni qul kabi Itoatda ushlab turar dahshat solib hamma vaqt. Yuqoridagi misralarda Stezarni qushga qiyos qilib tasvirlangan, uning o`ziga bino qo`yganligini “baland uchayotganligi” jumlasi bilan, uning ta`zirini berishni esa “qanotini yulib tashlab kamaytirishi” kabi jumlalar bilan tasvirlangan. 4) cassius Alas, it cried “Give me some drink, titinius, as a sick girl.” Ma`nosi: Xuddi nimjon qiz boladay, tashnalikka chidamay, “menga cuv ber Titiniy” deb qichqirgani esimda Bu misralarda Stezar nimjon qiz bolaga o`xshatiladi. 5) brutus: But`tis a common proof. That lavliness is young ambitions ladder, whereto the climber – upward turns his face; But whaen he once attains the upmost round. He then into the ladder turns his back, looks in the clouds, scorning the base

Osmondagi bulutlarga nazar tashlab jirkanib, Ha, bu imkoniyatni hech berishi mumkinmas unga Hozir Stezar qandoq buni o`ylamagin, bu bilan Janjal izoh etilmaydi, faqat o`yla: u, balki, Yuqoriga chiqib olgach xuddi shunday bo`lar, deb Uni ilon tuxumi deb hisoblasa-yu, ilonni Tuxumidan chiqmay turib yanchib tashla beomon! Yuqoridagi she`riy misralarda kamtarinlikni narvonga qiyos qilingan, “Narvonga chiqib olgandan so`ng”, ya`ni biror bir mansabga erishib olgandan so`ng, shu mansabga ko`tarilishga yordam bergan xalqqa, ya`ni “Narvonga tezda orqasini o`giradi”, ya`ni ularni mensimay qo`yadi, deb tasvirlanadi. Oxirgi misralarda esa Stezarni ilon tuxumiga o`xshatiladi va “Ilonni tuxumidan chiqmay turib yanchib tashlash” gapi zamirida Stezarning toj – taxtni egallamay turib uni yo`q qilish kerakl

Ko`p ajayib, g`oyat go`zal bir mahluqqa o`xshaydi. Bu misralarda Sezarning do`sti Antoniy uning o`lib yotgan jasadini ko`rib, uni bechora kiyikka o`xshatadi. Uni shu ahvolga solgan fitnachilarni esa “Ovchilar” ga o`xshatadi. O, world,thou wast the forest to this hart; And this, indeed, o world, the heart of thee Misralarida adib “Jahon” (world) so`zini jonlantirish – badiiy tasviriy vositasidan foydalanib, jonlantirib go`yoki u eshitayotgandek unga xitob qiladi. Bu bilan adib kitobxonga chuqur ta`sirli qilib voqeani yetkazib berishga harakat qiladi. Oxirgi misralarda yana Stezarga takror murojaat qilinib, u xuddi shohlar ov qilgan ko`p ajoyib, g`oyat go`zal bir “Mahluqqa” o`xshatiladi. Bunda adib yana bir tasviriy vosita turi – shperbola, yani mubog`aladan foydalaniladi. Bizga malumki shpe

Like ti the empty ass, to shake his ears, And graze in commons. Ma`nosi: Men dunyoda sendan ko`proq yashaganman yelkadan Aybning og`ir yuklarini olib tashlamoq uchun Bu faxrli vazifani unga havola qildik: Mayli Lepid, xuddi lotin yuklatilgan eshakday Tashiy bersin uni terlab, kuyib – pishib mayliga, Hohlaydimi, yo`qmi, bizlar belgilagan yo`l bilan Yukimizni biz istagan joyga olib boradi. So`ngra haydab yuboramiz, yukni olib ustidan, Mayli keyin, eshak kabi shalpaytirib qulog`in O`tlay bersin pichanzorda (294) Yuqoridagi misralarda Antoniy va Oktaviy Mark Emimiy Lepidga noshud, befaxm bir odamdek qaraydilar. Uni “Oltin yuklatilgan eshak” ka o`xshatadilar. U “Yukni belgilangan joyga yetkazib bergandan so`ng, yukni olib o`zini pichanzorda o`tlab yurishga qo`yib berishlari” ni aytish zamirida

Sur`at bilan baxtga eltar, fursat o`tmagay bo`lsa Agar bu hol yuz bermasa odamlarning hayoti Butun umr sayozlikda badbaxtlikda o`tadi. Biz shu paytda to`lqinlarning cho`qqisida turibmiz Bizga xizmat qiladigan oqim bilan birlashib Oqishimiz kerak, yuqsa baxtni qo`ldan beramiz. (312) Yuqoridagi misralarda adib odamlarning ishini dengizga qiyos qilib, o`xshatishi tasviriy vositadan foydalaniladi. Ishdagi muvaffaqiyatga erishish paytini dengizdagi ko`tarilish paytiga, odamlarning hayotidagi baxtsizlikni dengizdagi sayozlikka o`xshatadi. Va buni o`z hayotiga bog`lab, Brutus so`zi bilan o`sha paytda ular “ To`lqinlar cho`qqisida`` ya`ni ishlarida muvaffaqiyatga erishish payida turganliklarini sha`ma qilingan “Bizga xizmat qiladigan oqim bilan birlashib oqishimiz kerak” jumlasida esa ularga xizma

Ushbu misralarda adib Kay Kassiyning o`limini tasviriy vositalardan foydalangan holda mohirona tasvirlangan. Qizil shu`la sochib tunning bag`riga quyosh botishiga Kay Kassiyning qon to`kib bu yorug` dunyoni tark etayotganini o`xshatiladi, Kassiyni Rimning quyoshga qiyos qilinadi, Kassiyning halok bo`lganligini “Rimning quyoshini qora bulut qoplab” olganligiga o`xshatiladi. 31

2.2. ASARDA BADIIY XARAKTER . Xarakter obrazning asosini tashkil qiladi. Xarakter badiiy asarda o`zining konkret xususiyatlari va iroda yo`nalishi bilan tasvirlangan aniq bir shaxs obrazidir. Xarakter deganda muayyan iroda yo`nalishiga ega bo`lgan, konkret xarakter xususiyatlari bilan ajralib turadigan inson obrazini anglaymiz. Inson obrazini xarakter belgilarisiz yaratish mumkin emas. Demak, xarakter insonning tasodifiy xususiyatlai va tomonlari emas, balki eng asosiy o`zakni tashkil etuvchi, nisbatan barqaror, shaxsning asosiy yo`nalishini belgilovchi tomonlarini o`z ichiga oladi. Fikr va tuyg`ularning, axloqning, voqelikka munosabatining ifodalanishi formasi, ya`ni inson shaxsning individual o`ziga xosligi xarakterni belgilovchi eng muhim xususiyatlardandir. Inson xarakteri ma`lum ijtim

“Agar obrazni yong`oqqa qiyoslasak, xarakter (yunoncha “character” – xususiyat, belgi) shu yong`oqning mag`zidir. Chunki mag`izda yong`oqning mohiyati, tirikligi, zaruriyligi, joni jamuljamdir. Shu sababli xarakter yaratilsagina, badiiy asar yaratiladi”, degan edi rus yozuvchisi Pogodin. Xarakter yaratish badiiylikning o`zak masalasi deb qarashimizning boisi shundaki, xarakter badiiy ijodning juda ko`p unsurlari – suyujet, kompozistie, til kabilarni o`zida joylaydi, o`ziga “Ishlash” ga majbur qiladi. Hatto asarning mazmuni xarakter tasviri tufayli hayotiy aniqlik kasb etadi. Va shu bilan birga bizning hislarimizga ta`sir etish xususiyatiga ega bo`ladi. “Yuliy Sezar” asrning bosh xarakterlaridan biri Brut xarakteridagi sofdillik, yakdillik, vatan uchun hamma narsadan voz kecha olish hissi b

Birinchisi – bu bir shaxsni ikkinchi bir shaxsdan ajratib turadigan axloqiy va psixologik (ruhiy) belgilar majmuasi.bunda shaxslar xarakteriga ko`ra o`jar yoki tajang, vazmin yoki yengil, kamgap yoki sergap bo`lishi mumkin. Ikkinchisi - individdual belgilarni ham o`z ichiga olgan holda ma`lum bir ijtimoiy sharoitda paydo bo`lgan, ijtimoiy ma`no kasb qilgan shaxs iroda yo`nalishi va bu iroda yo`nalishining asardagi badiiy ifodasidan iborat. Faqat ijtimoiy sharoit asosida yuzaga chiqqan shaxs irodasi xarakterning asarda badiiy va g`oyaviy negizini ta`minlaydi. Bu siz yozuvchi yaratgan xarakter badiiy va estetik qimmatga ega bo`lmaydi. Asardagi o`z – o`zini anglash xususiyati va shu xususiyat natijasida uning ongida yuz bergan olg`a intilishlar shaxsiy xislatlarini belgilagan belgilar sodda,

… Na zindonlar, na kishanlar va na temir devorlar, Tosh qa`lalar jilovlanmas jasur ruxning kuchini – Bu dunyoning jafosidan, zulmu- arosatidan Xo`p toliqqan mazmun hayot, zada bo`lgan mazlum jon, O`ziga erk berish uchun erkli erur hamma vaqt. Shuni yaxshi bilib qo`ysin butun jahon elkamdan Tog`day bo`lib bosib turgan arosatni, zulmni Hohishim-la uloqtirib tashlashlikka qodirman. Xarakter va uning ruhiyatining bunday tahlili adabiyot kamolati yozuvchining mahorati darajasining bosh omilidir. Xarakterkar olamini yaratish yozuvchining o`zligini tanishga, ruhiyati qatlamlaridagi sirlarini bilishiga, uni tadqiq va tahlil qila olishiga va g`oyaviy – badiiy niyatini beradigan qilib tasvirlash sifatiga bog`liqdir. Shunday qilib “Yuliy Sezar” asarida adib o`z ruhiyati qirralaini qalbidagi o`y – fik

2.3. ASARNING BADIIY TILI XUSUSIYATLARI . Bizga ma`lumki, badiiy xarakterlar tasviri badiiy asarda hayotni in`ikos eshitirishning bosh vositasi va shaklidir. Ammo badiiy asarning xarakterlar, suyujet, kompozestiya va boshqa komponintlari faqat til orqali ifoda etiladi. Shuning uchun ham tilning badiiy asardagi roli juda kattadir. Til badiiy adabiyot asarida shakl emas, balki shakl yaratishning unversal vositasi bo`lib maydonga chiqadi. Tilning badiiy asardagi alohida roli anashunda ko`rinadiki, asarning suyujet qurilishida, xarakterlar tasvirining chuqurligida, kompozitsiyasida nuqsonlar bo`lsa, o`quvchi bunday asarni o`qishi mumkin, ammo tilli yaxshi bo`lmasa o`qimaydi. Aksincha, tilning ravonligi va yorqinligi ba`zan asarning mazmunidagi katta kamchiliklar, ya`ni mazmunning sayozligi, g`

Badiiy til – jonli tilning farzandi bo`lib, uning bosh vazifasi badiiylik yaratishdir. Shu vazifadan kelib chiqib jonli va adabiy nutqlarning barcha hodisalarni hissiy tarzda umumlashtiradi. Shekspirning “Yuliy Sezar” asari teatr tomoshalariga moslab yozilgan bo`lib, unda ko`pchilikka qaratib aytiladigan nutq bo`lganligi uchun (4. shukurov “adabiyotshunostlikka kirish” Toshkent “O`qituvchi” 1979 yil 117 bet) uning tili yengil tushunarli qilib yozilgan va asardagi tilga poetik, ya`ni “She`riy til” ning ham ta`siri bor. Chunki she`riy asarning tili ham she`riy va san`atkorona bo`lishi kerak degan qoidaga bo`ysungan holda asar o`z yozuv qoidalariga ya`ni she`riy so`z tartibiga, intanatsion vositalarga, emotsionlik xususiyatlariga ega. Shekspir o`z ijodida go`zal badiiy tildan foydalangan. Uni

- but did I never go through a tempest dropping fire till to – night, till now, 2. for in the ingrafted love he bears to Ceasar – (Act II Sc. I Casius) - he bears to Ceasar for in the ingrafted loke. 3. all my engagements I will construe to thee,… (Act II Sc. I Brutus) - I will construe all my engagements to thee 4. “to do I know not what” (Act II Sc. I Ligarius) - I do not know what to do. 5. “of all the wonders I yet have heard” (Act II, Sc II Ceasar) - yet I have heard of all the wonders. 6. …. And so near will I be , (Act II, Sc II Treb) - and I will be so near. 7. Friends, I am I with you all and love you all. (Act III, Sc I Antony) -frierds, I am with you … all and I love you all. 8. For Brutus`sake, I am beholding to you (Act III, Sc II Antony) - I am beholiding to you for Brutus`sa

ta`rif – tavsiflash, ko`rsatish orqali hammasini bir maqsadga – asarda ifodalanayotgan fikr – g`oyani ruyobga chiqarish uchun harakatga keltiradi. Masalan, “Yuliy Stezar ” asarining uchinchi parda birinchi sahnasida mualif quyidagicha: “Rome before the copital; the Senate sitting above. A crovd of people; among them Artemidorus and the Soothsaer Flourish, Enter, Caesar , Brutus, Cassius , Casca , Metallus , Cimber, Trebonius, Cinna, Antony , Lepidus, Publius and others, Yoki ikkinchi sahnada: “ The forum. Enter, Brutus, and Cassius, and a throng of citezens. Asardagi personaj nutqi esa dialog va monolog vositasida aks ettirilgan. Dialog asarda har-bir qahramonning xarakterini, ruhiyatini o`y orzularini ifodalagan va u o`zining jo`shqinligi, ma`nodorligi ba`zan qisqaligi va ixchamligi bilan

But what trade art thou? Answer me directly. Second Commoner A trade, sir, that I hope , I may use with a safe, Conscience; which is, inded, sir, a mender of bad soles. Asarda monolog nutq asardagi qahramonlarning o`z-o`ziga yoki o`zgalarga qaratilgan nutq tarzida namoyon bo`lgan. Monolog nutq qahramonlarining ichki iztirob va dardlarini ifoda qilgan, u ba`zida olamonni o`ziga jalb qilish uchun, ba`zida ularni kelayotgan xavfdan ogoh etish uchun, ba`zida qahramonlarning sezarga nisbatan cheksiz nafratlarini to`kib-sochish uchun namoyon bo`lgan. Masalan, notiq Marull shaharliklarni Sezarning qanday hukmdorlgini uning asl basharasini ochib tashlash uchun qilgan ushbu monologidan parcha o`ta ta`sirchan bo`lib, u shaharliklarni Sezarning kelishini bayram qilmaslikka va uy- uylariga tarqalishla

Made in her copncave shores? And do you now put on youir best attire? And do you now cull art a holiday? And do you now strew flowers in his way That comes in triumph over pompey`s blood ? Be gone! Run to your haises, fall upon your knees, Pray to the gods to intermit the plague That needs must light on this ingratitude. Yoki antoniyning sezar jasadi ustida unga qarata o`qigan monologi, Brut va Antoniyning olomonga sezarning o`limi haqida hisob berish uchun o`qigan monologlari ham asar badiiy tilini boyitishga va undagi asosiy g`oyani ko`tarib chiqishga to`la xizmat qilgan . Bundan oldinroq Brutning katta xatosi evaziga yuzaga kelgan, Rimning hayotini yanada botqoqlikka botishga giriftor qilgan, asar mazmunini tragek yolga boshqargan antoniyning olomonga qarata so`zlagan monologidan keltir

And men have lost their reason . Bear with me: My heart is in the coffin there with Ceasar , And I must pause till it come back to me. 42

IKKINCHI BOB XULOSASI Ikkinchi bobda, asosan, Yuliy Sezar asarining badiiy xususiyatlari yoritilgan. Ikkinchi bob uchta qismga bo`lib o`rganiladi. Birinchi qismda “ Yuliy Sezar ” sasrida qo`llanilgan badiiy tasviriy vositalar , ya`ni o`xshatish va qiyoslash , mubolag`a ( giperbola) jonlantirishusullari misollar bilan aniqlandi va tasvirlab berildi. Asarda adib badiiy tasviriy vositalardan foydalanib o`xshatishni eng ko`p qo`llagan deb xulosa qiladi. Ikkinchi qismda- “ Yuliy Sezar ” asaridagi badiiy xarakter tasviriga e`tibor qaratilgan. So`ngra asardagi Brut xarakteri, Sezar xarakteri, Kassiy xarakteri, Antoniy xarakteri tahlil qilindi va bu asarda adib o`z ruhiyati qirralarini, qalbidagi o`y- fikrlarini qahramonlari xarakterlari orqali yuzaga chiqara olgan deb xulosa qilindi. Uchinchi qis

XULOSA “ Yuliy Sezar ” – Wiliyam Shekspirning buyuk tarixiy xarakterga ega asaridir. Adabiyotlar rivojida tarixiy xarakterdagi asrlar, shu jumladan, tarixiy dramalar yaratish xalqning umumiy saviyasi va madaniyati rivoji masalalari bilan bog`liqdir. Xalqlarning o`tmishi tarixiga murojat qilish va uning progressiv, qahramonona, olyjanob qirralariga nazar tashlay bilish, undagi noyob voqealar va tarixiy shaxslar faoliyatini badiiy umumlashtirishdan maqsad o`tmishni tiriltirish emas, balki uni zamonaga xizmat qildirishdir. Shekspir tarixdan xuddi ana shu maqsadda foydalangan. O`zbek adabiyotida xalq bunday prinsip Ulug` Vatan urushi davrida yaratilgan bir necha tarixiy- biografik asarlarda o`z aksini topgan. Masalan, M . Shayxzodaning “ Jaloliddin” Hamid Olimjonnig “ Muqanna”, Oybekning “ Al

Shekspir, yuqorida aytganimizday, evropa adabiyotida birinchi bo`lib, “ Yuliy Sezar” da xalq ommasini tarixni hal etuvchilar sifatida sahnaga olib chiqdi, asarida faqat xalq qirol tanlash huquqiga ega ekanligini ko`rsatdi. Chunki o`sha davr uchun bunday g`oya targ`ib qilinishi ehtiyoj darajasiga ko`tarilgan edi. Mazkur bitiruv malakaviy ishi kirish qism, ikki bobdan iborat asosiy qism, xulosa qismlardan iborat. Kirish qismda buyuk ingliz adibi Wiliyam Shekspirning o`lmas asarlari- tragediyalari haqida, shu jumladan, “Yuliy Sezar” tragediyasi haqida ma`lumotlar berilgan. Shundan so`ng bitiruv malakaviy ishda tanlangan mavzuning dolzarbligi, W .Shekspirning “ Yuliy Sezar” asari ustida bitiruv malakaviy ishi yozishdan maqsad , maqsadga erishish uchun o`z oldimga qo`yilgan vazifalar, bitiruv m

kundagi tarixiy qimmati haqida hamda bitiruv malakaviy ishi haqida umumiy xulosaviy fikrlar berilgan va ish jarayonida foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati ma`lum qilingan. 46

Foydalanilgan adabiyotlar 1. I.A. Karimov “Mamlakatimizda demakratik islohatlarini yanada chuqurlashtirihs va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish”. Toshkent O`zbekiston 2010 y. 2. I.A. Karimov “Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch” Toshkent 2008 y. 3. I.A. Karimov “Barkamol avlod –O`zbekiston taraqqiyotining poydevori” Toshkent 1997 y. 4. I.A. Karimov “Jahon moliyaviy inqirozi O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etish yo`llari va choralari” Toshkent O`zbekiston 2008 y. W. Shakespeare “ Julius Caesar ” 5. “Wiliyam Shekspir ” tanlangan asarlar. 1,2,3 tomlar Toshkent 1981. 6. “Shekspir O`zbekistonda ” F. Sulaymonova O`z-n SSR “fan” nashriyoti, Toshkent 1978. 7. “ Chet el adabiyoti tarixi” O. Qayumov. 8. “ Adabiyot nazariyasi ” Izzat Sulton . Toshkent 1980. 9. “ Adabiyot nazariyasi ” M. K. Nurmuxa

Купить