Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 79.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Vengriya XVIII–XIX asrlarda (Gabsburglar imperiyasi tarkibida)

Купить
MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………3-5 I BOB. VENGRIYADA XVIII-XIX ASRLARDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VAZIYAT……………………………………………………………………...6-17 1.1. XVIII asrdagi Vengriya…………………………………………………...6-9 1.2. Vengriya qirolligi 1848-yilgacha………………………………………10-13 1.3. Avstriya-Vengriya dual hokimiyatining vujudga kelishi……………..14-17 II. GABSBURGLAR IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR……..18-27 2.1. Gabsburglar imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar…………………………………….………………………………18-21 2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy- siyosiy hayoti……………………………….…………………………………22-26 XULOSA ……………………………………….……………………………..27-28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……...…………………………..…29-30 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi . Bugungi kunda Yangi O‘zbekiston Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolatiʻ bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf- odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma'naviy merosini tiklash, asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim” 1 . Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O‘zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi: “Hamma o‘z tarixini ulug‘laydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo‘q. Bu merosni chuqur o‘rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to‘la tasavvurga ega bo lishi, ʻ katta ma’naviyat olib ketishi zarur”! 2 . Kurs ishining dolzarbligi . Mavzu qamrab olgan davr va bu davr mobaynida bo‘lib o‘tgan voqealar, urushlar, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar bilan bog‘liqdir. O‘ttiz yillik urush (1618-1648) va Vestfal tinchlik sulhi Avstriyaning tashqi siyosati va xalqaro obro‘siga katta o‘zgarishlar kiritdi. G‘arbiy Yevropada yangi yerlarni bosib olishning mumkin emasligi yaqqol ko‘rinib qoldi. O‘zining asriy raqibi Fransiya bilan raqobat kun tartibidan olib tashlanmasada, endi Avstriya Sharqqa, hukmronligi borgan sari kuchsizlanib borayotgan Usmoniylar imperiyasi egallab turgan yerlarga o‘z nigohini qaratdi. 1664-yili Montekkukoli qo‘mondonligidagi avstriyaliklar armiyasi turk qo‘shinlari ustidan dastlabki yirik g‘alabani qo‘lga kiritdi. Ammo Sen-Gotard yonidagi bu g‘alaba rivojlantirilmadi va mustahkamlanmadi. Imperator Leopold I (1640-1705) tinchlik sulhini tuzishga shoshildi. Natijada vujudga kelgan imkoniyatdan turklar yangi urushga tayyorgarlik ko‘rish uchun foydalandi. Fransuzlar tomonidan gij-gijlatilgan Turkiya 1683-yili urush harakatlarini yangidan boshlab, yomon qurollangan va tayyorgarlik ko‘rmagan Avstriya qo‘shinlarini mag‘lubiyatga uchratdi va 10-iyul kuni Venani qamal qildilar. 1 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib – intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining ʼ kundalik qoidasi bo lishi kerak. - T.: “O zbekiston”, 2017. - 104b. ʻ ʻ 2 Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.: «O‘zbekiston», 2017.-488 b. 3 Avstriya halokat yoqasiga kelib qoldi. Polsha qiroli Yan Sobeskiy qo‘shinlarining yordami Avstriyani muqarrar halokatdan qutqaribgina qolmasdan, turklar bosqini xavfidan butunlay xalos qildi. “Muqaddas Liga” (Vatikan, Venetsiya, Polsha) tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Avstriya endi birin-ketin g‘alabalarga erishib, 1685-yili Buda hududini va Vengriyaning katta qismini egalladi, ikki yildan so‘ng esa Transilvaniya va Serbiya hududiga kirib bordi.Turkiya bilan urush qariyb 10 yil davom etdi. 1697-yili yosh shahzoda va o‘z davrining qobiliyatli sarkardasi Yevgeniy Savoyskiy (1663-1736) Zenta yonidagi jangda hal qiluvchi g‘alabaga erishdi. 1669-yilning boshida Karlovitsa tinchlik sulhi imzolanib, unga ko‘ra butun Vengriya, Transilvaniya va Xorvatiya Gabsburglar hukmronligi ostiga o‘tdi. 1526- yil Chexiya va Vengriyani (u yerlarda qirol deb atalganlar) va boshqa hududlarni qo shib olib ko p millatli ulkan davlatni (1867-1918 yillarda Avstriya-Vengriya)ʻ ʻ monarxlari bo lganlar. Gabsburglar “Muqaddas Rim imperiyasi” imperatorlari ʻ (1438-1806-yillarda doimiy ravishda, 1742-1745-yillardan tashqari), shuningdek Ispaniya qirollari (1516-1700) ham edilar. Bu sulolaning asosiy vakillari sifatida tarixda Karl V, Mariya Tereza, Iosif II, Frans Iosiflar tilga olinadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Gabsburglar sulolasining tashqi siyosatda obro‘si mamlakat ichida yuritayotgan siyosati tufayli unchalik ham yaxshi emas edi. Xususan bunga bir necghta sabablar bo‘lib, eng avvalo, sulola ijtimoiy taraqqiyotning dushmani, Yevropada esa xalqlarning milliy ozodlik harakatlarini yo‘qqa chiqaruvchi sifatida ko‘rilgan. Bu sulola qay tarzda mamlakatda hokimiyat tepasiga kelishiga nazar solsak, Babenberglar sulolasidan 1246-yilga taxt vorisiga davogar shaxs qolmagach, qirolliklararo qonunga muvofiq, 1273-yilda hokimiyat tepasiga Gabsburglar keladi. Manbalarda ularning qarorgohi Shvetsariyada ekanligi ta’kidlanadi. Kurs ishining obyekti: Vengiriyaning Gabsburglar imperiyasida milliy masalalaning hal etilish jarayoni, shuningdek Vengriya hududida ro‘y berayotgan siyosiy jarayonlarning tarixiy ahamiyati. Kurs ishining predmeti: Gabsburglar davlatida milliy masalalaning kelib chiqish sabablari hududiy masalalarning yuzaga kelish jarayoni va Vengriya imperiyasidagi siyosiy jarayonlar hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishida “Gabsburglar imperiyasida milliy masala” mavzusini chuqur o`rganishni va mavzuga oid muammoli vaziyatlarni ochib berishni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘ydim. Kurs ishining vazifalari: I. Gabsburglar imperiyasi hududida milliy masalaning yuzaga kelishi, II. Gabsburglar hududida hududiy masalalarning kelib chiqish jarayonlari, III. Gabsburglar imperiyasi hududining siyosiy jarayonlari, IV. Vengiriya hududidagi mahalliy hududiy nizolar, 4 V. Gabsburglar monarxiyasi davrida Vengiriya hududining boshqarilish hududlari , Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. “Gabsburglar imperiyasida milliy masala” mavzusi bo‘yicha bugungi kunga qadar qator ilmiy izlanishlar va maqolalar, tezislar hamda mualliflik asarlarida to‘xtalib o‘tilgan. Ularda turlicha qarashlar ilgari surilgan. Ularni quyida ko‘rib o‘tamiz Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Gabsburglarning tarkibidagi Vengriyaning XVII asr oxiridagi tarixini o rganishda ilmiy asarlarningʻ o rni katta hisoblanadi, jumladan: M.Lafasov "Jahon tarixi" ʻ 3 , Sh.Ergashev. "Jahon tarixi" 4 , Hidoyatov G.A. “XX asr diplomatiyasi” 5 , M. Lafasov, U.Jo‘rayev, E.Xoliqov, D.Qodirova. “Jahon tarixi” 6 . A.Kabirov “Jahon tarixi” 7 kabi ilmiy asarlarning o‘rni beqiyosdir. M.Lafasov "Jahon tarixi" XVII-XVIII asrlarda Gabsburglar imperiyasi tarkibidagi Vengriya tarixi haqida ko plab ilmiy ma lumotlar keltirilgan hisoblanib ʻ ʼ unda Vengriyadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatlar bayon etilgan. Sh.Ergashev. "Jahon tarixi". asarida ham qimmatli manbalardan biri hisoblanadi. Bu asar Jahon tarixining shu davrga mos bo lgan ko plab tarixiy ʻ ʻ jarayon va voqealarni o z ichiga oladi Vengiriya davlatining milliy masalaning ʻ vujudga kelish jarayoni va uning oqibatlari haqida keng ma lumotlar keltirilgan. ʼ Kurs ishining usullari. tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar Avstriya-Vengiriya davlatida hududiy masalalar milliy masala yuzaga kelish jarayoni va ularning faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim o'rin tutadi. Kurs ishida keltirilgan ma’lumotlar va ilmiy xulosalar. Jahon tarixining tegishli bo'limlarini yozishda, shuningdek, Jahon tarixi va Markaziy Osiyo yirik tarixiy shaxslar faoliyati tarixi bo'yicha oliy o'quv yurtlari va umumta'lim muassasalari uchun darsliklar va boshqa turdagi o'quv adabiyotlari yaratishda foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, besh paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 3 Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol” 2005. 139-156 bet 4 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil ʻ 5 Hidoyatov G.A. XX asr diplomatiyasi. M., 2010 yil. 6 Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001. ʻ 7 Kabirov A. Jahon tarixi. T. 1995 5 I BOB. VENGRIYADA XVIII-XIX ASRLARDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VAZIYAT 1.1. XVIII asrdagi Vengriya 1687-yilda Pressburgdagi “Vengriya qirolligi” parlamentida (The Diet of Hungary) imperator barcha qonunlar va imtiyozlarga rioya qilishga va’da berdi. 1690-yilda Leopold turklardan ozod qilingan yerlarni qayta taqsimlashni boshladi.Protestant zodagonlar va boshqa barcha vengerlar gabsburglar tomonidan sodiq emas deb hisoblangan va o‘z mulklaridan mahrum qilingan, u mulklar chet elliklarga berilgan. Vena tashqi ishlar, mudofaa, tariflar va boshqa funksiyalarni nazorat qilardi. Protestantlarning qatag‘on qilinishi va yerlarning egallab olinishi vengerlarning hafsalasini pir qildi va 1703-yilda Gabsburglar hukmronligiga qarshi sakkiz yillik dehqonlar qo‘zg‘loni vujudga keldi. Rakotzining Mustaqillik uchun urushi (1703-1711) Vengriyadagi absolyutist Gabsburg hukmronligiga qarshi birinchi muhim ozodlik kurashi edi.Unga Fransisk II Rakotzi (vengercha II. Rakoczi Ferenc) boshchiligidagi hokimiyat munosabatlaridagi tengsizlikka chek qo yishni istagan bir guruh zodagonlar, boy va yuqori martabali ilg orlar kurashʻ ʻ olib bordi.Uning asosiy maqsadi turli ijtimoiy tartiblar huquqlarini himoya qilish, mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash edi. Noqulay kuchlar muvozanati, Yevropadagi siyosiy vaziyat va ichki mojarolar tufayli ozodlik kurashi oxir-oqibat bostirildi, ammo Vengriyani Gabsburglar imperiyasining ajralmas qismi bo‘lib qolishiga yo‘l qo'ymaslikka muvaffaq bo‘ldi va uning konstitutsiyasi saqlanib qoldi. Usmonlilar ketganidan keyin Vengriya qirolligida Gabsburglar hukmronlik qildilar.Vengerlarning ozodlikka intilishlari Rakotzining Mustaqillik uchun urushiga olib keldi. Urushning eng muhim sabablari yangi va yuqori soliqlar va yangilangan protestant harakati edi.Rakotzi vengriyalik zodagon, afsonaviy qahramon Ilon Zrinining o‘g‘li edi. U yoshligining bir qismini Avstriya asirligida o‘tkazdi. Kurutlar Rakotzsining qo‘shinlari edi. Dastlab, Kurut qo'shini engil otliqlarning ustunligi tufayli bir qancha muhim g‘alabalarga erishdi. Ularning qurollari asosan to‘pponcha, yengil qilich va fokos edi. Sankt-Gotthard jangida (1705) Yanos Bottyan Avstriya armiyasini qat’iy mag‘lub etdi. Vengriya polkovnigi Adam Balog Vengriya qiroli va Avstriya ersgersogi Iosif I ni deyarli qo‘lga oldi. 1708 yilda Gabsburglar Trensen jangida Vengriyaning asosiy armiyasini mag‘lub etishdi va bu Kurut armiyasining yanada samaradorligini pasaytirdi. Vengerlar janglardan charchagan bo‘lsa-da, avstriyaliklar Ispaniya vorisligi uchun urushda fransuz armiyasini mag‘lub etishdi.Ular Vengriyaga qo‘zg‘olonchilarga qarshi qo‘shimcha qo‘shin yuborishlari mumkin edi. 6 Transilvaniya XVII asr oxiridan boshlab yana Vengriya tarkibiga kirdi va gubernatorlar tomonidan boshqarildi 8 . Leopoldning vorisi qirol Karl III (1711–40) Szatmar shartnomasidan keyin Vengriya bilan samarali munosabatlar o'rnatishga kirishdi. Karl III parlamentdan pragmatik sanksiyani ma’qullashni so‘radi, unga ko‘ra Gabsburg monarxi Vengriyani imperator sifatida emas, balki Vengriya konstitutsiyasi va qonunlari cheklovlariga bo‘ysunadigan qirol sifatida boshqarishi kerak edi. U qizi Mariya Tereza o‘rnini egallagan taqdirda, Pragmatik sanktsiya Gabsburglar imperiyasini daxlsiz saqlab qolishiga umid qilgan. Parlament 1723-yilda pragmatik sanktsiyani tasdiqladi va Vengriya shu tariqa Gabsburglar sulolasi mavjud bo‘lgunga qadar merosxo‘r monarxiya bo‘lishga rozi bo‘ldi. Biroq, amalda Charlz va uning vorislari Vengriyaning tashqi siyosati, mudofaasi va moliyasini nazorat qilib, deyarli avtokratik tarzda boshqargan, ammo zodagonlarni ularning roziligisiz soliqqa tortish vakolatiga ega emas edi. Karl III mamlakatni markazlashgan boshqaruv ostida tashkil qildi va 1715- yilda uning qo‘mondonligi ostida doimiy qo‘shin tuzdi, bu armiya to‘liq moliyalashtirildi va zodagon bo‘lmagan aholi tomonidan boshqarildi. Bu siyosat dvoryanlarning harbiy majburiyatlarini kamaytirdi, ularning soliqdan ozod etilishini bekor qildi. Karl, shuningdek, protestantizmni qabul qilishni ta’qiqladi, davlat xizmatchilaridan katoliklikni tan olishni talab qildi va protestant talabalarga chet elda o‘qishni ta’qiqladi 9 . Mariya Tereza (1741-80) Birinchi Sileziya urushi bilan yuzma-yuz kelgan Gabsburglar uyining boshlig‘i bo‘lganida, Prussiyalik Fridrix II tomonidan darhol qiyinchilikka duch keldi. 1741-yilda u yangi tug'ilgan o'g'lini ushlab, Pressburg dietasi oldida paydo bo'ldi va Vengriya zodagonlaridan uni qo'llab-quvvatlashlarini iltimos qildi. Ular uning orqasida turib, uning hukmronligini ta'minlashga yordam berishdi. Mariya Tereza keyinchalik Vengriya magnatlari bilan aloqalarni mustahkamlash choralarini ko'rdi. Vengriya zodagonlarini Vena shahriga jalb qilish uchun maxsus maktablar tashkil etdi. Karl va Mariya Tereza davrida Vengriya yanada iqtisodiy tanazzulga yuz tutdi. Ko‘p asrlik Usmonli istilosi va urushi Vengriya aholisini keskin kamaytirdi va mamlakat janubiy yarmining katta qismi deyarli huvillab qolgan edi. Yer egalari o‘z mulklarini tiklashlari natijasida ishchi kuchi tanqisligi yuzaga keldi. Bunga javoban Gabsburglar Vengriyani butun Yevropadan kelgan ko‘p sonli dehqonlar, ayniqsa, slovaklar, serblar, xorvatlar va nemislar bilan mustamlaka qila boshladilar. Ko‘pgina yahudiylar XVIII asrning oxirlarida Vena va imperiyaning 8 https://history-maps.com/uz/story/History-of-Hungary 9 Robert Evans, Peter Wilson (2012). The Holy Roman Empire, 1495–1806: A European Perspective Volume 1 van Brill's Companions to European History . Brill. p.263. 7 Polsha yerlaridan ko‘chib kelishgan. Vengriya aholisi 1720-1787-yillar oralig‘ida 3 baravar ko‘payib, 8 million kishiga yetdi. Biroq, uning aholisining atigi 39 foizini, asosan, mamlakat markazida istiqomat qilgan madyarlar tashkil etdi. XVIII asrning birinchi yarmida Vengriya qishloq xo jaligi iqtisodiyotigaʻ ega bo lib, unda aholining 90 foizi band edi. Dvoryanlar o‘g‘itlardan foydalana ʻ olmadilar, yo‘llar qashshoq va daryolar to‘sib qo‘yildi, xom saqlash usullari g‘allaning katta yo‘qotilishiga olib keldi. Barter pul operatsiyalarini almashtirdi va shaharlar va krepostnoylar o‘rtasida juda kam savdo mavjud edi. 1760 yildan keyin ishchi kuchi ortig‘i rivojlandi. Krepostnoy aholi soni oshib bordi, yerga bosim kuchaydi, krepostnoylarning turmush darajasi pasaydi. Yer egalari yangi ijarachilarga ko‘proq talablar qo‘ya boshladilar va mavjud shartnomalarni buzishga kirishdilar. Bunga javoban Mariya Tereza krepostnoylarning harakat erkinligini tiklash va korveeni cheklash orqali ularni himoya qilish uchun o‘zining 1767- yildagi Urbariumini chiqardi . Uning sa’y-harakatlari va g‘allaga talab kuchli bo‘lishiga qaramay, vaziyat yomonlashdi. 1767-1848 yillarda ko‘plab serflar o‘z mulklarini tark etishdi. Ularning aksariyati yersiz dehqon ishchilariga aylandi, chunki sanoat rivojlanishining etishmasligi shaharlarda ishlash uchun kam imkoniyatlarni anglatardi 10 . Ma’rifat davrining kuchli ta’siri ostida bo‘lgan dinamik lider Iosif II (1780–90), taxtni onasi Mariya Terezadan meros qilib olganida Vengriyani beozorlikdan larzaga keltirdi. Jozefinizm doirasida Jozef imperiya ustidan nazoratni markazlashtirishga va uni ma’rifatli despot sifatida farmon bilan boshqarishga intildi. U Vengriya konstitutsiyasi bilan cheklanmaslik uchun Vengriyaning toj kiyish qasamyodini qabul qilishdan bosh tortdi. 1781-82-yillarda Jozef bag‘rikenglik patentini, so‘ngra protestantlar va pravoslav nasroniylarga to‘liq fuqarolik huquqlarini va yahudiylarga ibodat qilish erkinligini beruvchi bag‘rikenglik to‘g‘risidagi farmoni berdi. U nemis tilini qirollikning rasmiy tili sifatida lotin tilini almashtirishga qaror qildi va dehqonlarga o‘z mulklarini tashlab ketish, turmush qurish va bolalarini hunarmandchilik bilan shug‘ullanish erkinligini berdi. Vengriya, Slavoniya, Xorvatiya, Harbiy chegara va Transilvaniya Vengriya Qirolligi yoki “Avliyo Stefan toji erlari” deb nomlangan bir boshqaruv ostida yagona imperiya hududiga aylandi. Vengriya zodagonlari soliqdan ozod qilishdan yana bosh tortganlarida, Jozef Vengriyadan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni Avstriyaga olib kirishni ta’qiqlab qo‘ydi va umumiy yer solig‘ini joriy etishga tayyorgarlik ko‘rish uchun so‘rovni boshladi. Jozefning islohotlari Vengriya zodagonlari va ruhoniylarini g‘azablantirdi va mamlakat dehqonlari soliqlar, harbiy xizmatga chaqirish va zaruriy 10 Katalin Péter, Beloved Children: History of Aristocratic Childhood in Hungary in the Early Modern Age , Central European University Press, 2001, p. 22 8 materiallarni talab qilishdan norozi bo‘ldi. Vengerlar Jozefning til islohotini nemis madaniy gegemonligi sifatida qabul qilishdi va ular o‘z tillaridan foydalanish huquqini talab qilish bilan munosabatda bo‘lishdi. Natijada, venger kichik zodagonlari venger tili va madaniyatining uyg‘onishini qo‘zg‘atdi, milliy raqs va liboslarga sig‘inish rivojlandi. Kichik zodagonlar magnatlarning sodiqligiga shubha qilishdi, ularning yarmidan kamrog‘i etnik vengerlar edi, hatto ular fransuz va nemis tillarida so‘zlashuvchi saroy a’zolariga aylandi. Vengriya milliy uyg‘onishi keyinchalik Vengriya va Transilvaniyadagi slovak, rumin, serb va xorvat ozchiliklari o‘rtasida milliy uyg‘onishlarni keltirib chiqardi, ular nemis va vengriya madaniy gegemonligi tahdidini his qildilar. Bu milliy uyg onishlarʻ keyinchalik XIX-XX asrlardagi millatchilik harakatlariga aylanib, imperiyaning yakuniy qulashiga hissa qo shdi. ʻ Hukmronligining oxirida Jozef turklarga qarshi qimmatga tushadigan,o‘z imperiyasini zaiflashtirgan omadsiz yurish qildi. 1790-yil 28-yanvarda, o‘limidan uch hafta oldin, imperator o‘zining “Bag‘rikenglik patenti”, dehqon islohotlari va diniy buyruqlarni bekor qilishdan tashqari barcha islohotlarini bekor qilish to‘g‘risida farmon chiqardi 11 . Jozefning vorisi Leopold II (1790–92) Vengriyani Gabsburg qiroli ostidagi alohida mamlakat sifatida ko‘rgan byurokratik texnikani qayta kiritdi. 1791-yilda Parlament X qonunini qabul qildi, unda Vengriyaning faqat Vengriya qonunlariga ko‘ra qonuniy ravishda toj kiygan qirol tomonidan boshqariladigan mustaqil qirollik maqomini ta’kidladi. X qonuni keyinchalik Vengriya islohotchilarining 1825-1849-yillardagi davlatchilik talablari uchun asos bo‘ldi. Yangi qonunlar yana Gabsburg qiroli va Parlamentning ma’qullanishini talab qildi va lotin tili rasmiy til sifatida tiklandi. Biroq, dehqon islohotlari o'z kuchida qoldi va protestantlar qonun oldida teng bo‘lib qoldilar. Leopold 1792-yil mart oyida Frantsiya inqilobi terror hukmronligiga aylanib, Yevropa qirollik uylariga zarba to‘lqinlarini yubormoqchi bo‘lgan paytda vafot etdi. 11 Peter F. Sugar, Péter Hanák, A History of Hungary , Indiana University Press, 1994, p. 91 9 1.2. Vengriya qirolligi 1867-yilgacha Ma’rifatparvar absolyutizm Vengriyada Leopoldning vorisi Fransis II (1792-1835-yillarda hukmronlik qilgan) davrida tugadi, u o‘zgarishlardan deyarli g‘ayritabiiy nafratni rivojlantirdi va Vengriyaga o‘nlab yillar davomida siyosiy turg‘unlik keltirdi. 1795-yilda Vengriya politsiyasi Ignak Martinovich va mamlakatning bir qancha yetakchi mutafakkirlarini Vengriyada radikal demokratik, tenglikparast siyosiy tizim o‘rnatish uchun yakobinlik inqilob rejasini tuzganlikda ayblab hibsga oldi. Shundan so‘ng, Fransis inqilobni yoqishi mumkin bo‘lgan har qanday islohot uchqunlarini o‘chirishga qaror qildi. Taxminan fitnachilarning qatl etilishi zodagonlar orasida islohot tarafdorlarining ovozini o‘chirib tashladi va taxminan o‘ttiz yil davomida islohot g‘oyalari she’riyat va falsafa bilan chegaralanib qoldi. Inqilobiy g‘oyalarning kirib kelishi xalq qo‘zg‘oloniga turtki bo‘lishidan ham xavfsiragan magnatlar toj quroliga aylanib, dehqonlarga yanada og‘irlik qilish imkoniyatidan foydalandilar. 1804-yilda Muqaddas Rim imperatori va Gabsburglar sulolasining boshqa sulolaviy yerlarining hukmdori bo‘lgan Fransis II Avstriya imperiyasiga asos soldi, unga Vengriya va uning boshqa barcha sulolaviy yerlari kiradi. Shunday qilib, u taxminan uch yuz yil oldin birlashgan monarxiya sifatida faoliyat yuritgan Gabsburg monarxiyasi uchun rasmiy umumiy tuzilmani yaratdi. Uning o‘zi 1804- yildan 1835-yilgacha hukmronlik qilgan Avstriyaning birinchi imperatori ( Kaiser von Österreich ) Fransis I ( Frans I. ) bo‘ldi, shuning uchun keyinchalik u tarixdagi yagona Doppelkayzer (ikki marta imperator) deb nomlandi 12 . Umumiy tuzilmaning ishlashi va yangi Kayserthum tarkibiy yerlarining holati dastlab 1804-yilgacha mavjud bo‘lgan birlashgan monarxiya davrida bo‘lgani kabi saqlanib qoldi. Bu, ayniqsa, Vengriya Qirolligining maqomida namoyon bo‘ldi. uning ishlari o‘z institutlari (Qirol va Parlament) tomonidan boshqarilishi kerak edi, chunki ular birlashgan monarxiya ostida bo‘lgan, unda u har doim alohida podshoh hisoblangan. Birlashgan monarxiya davrida Vengriya konstitutsiyasiga qo‘shilgan 1790-yil X moddasida lotincha "Regnum Independens" iborasi ishlatilgan. Shuning uchun yangi vaziyatda uning ichki boshqaruvida imperatorlik institutlari ishtirok etmadi 13 . XIX asr boshlariga kelib, Vengriya qishloq xo jaligi ishlabʻ chiqaruvchilarining maqsadi mahalliy savdo uchun o zboshimchalik va mayda ʻ ishlab chiqarishdan kengroq bozor uchun pul ishlab chiqaruvchi, yirik ishlab chiqarishga o tdi. Yo‘l va suv yo‘llarining yaxshilanishi transport xarajatlarini ʻ qisqartirdi, Avstriya, Chexiya va Moraviyadagi urbanizatsiya va Napoleon 12 Richard C. Frucht, Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture / edited by Richard Frucht, Volume 1, ABC-CLIO, 2005, p. 348 13 József Zachar, Austerlitz, 1805. december 2. A három császár csatája – magyar szemmel In: Eszmék, forradalmak, háborúk. Vadász Sándor 80 éves, ELTE, Budapest, 2010 p. 557 10 urushlari uchun materiallarga bo‘lgan ehtiyoj oziq-ovqat va kiyim-kechaklarga bo‘lgan talabni oshirdi. Vengriya asosiy don va jun eksportchisiga aylandi. Yangi yerlar o‘zlashtirildi, dehqonchilik usullari takomillashgani sari hosil ko‘tarildi. Biroq, Vengriya bumdan to‘liq foyda ko‘rmadi, chunki foydaning katta qismi magnatlarga tushdi, ular ularni sarmoya uchun kapital sifatida emas, balki o'z hayotlariga hashamat qo‘shish vositasi deb bilishgan. Kutishlar oshgani sayin, bir vaqtlar hashamatli sanalgan zig‘ir va kumush idishlar kabi tovarlar zaruriy narsalarga aylandi. Boy magnatlar o‘z daromadlari va xarajatlarini muvozanatlashda unchalik qiyinchilik tug'dirmadilar, lekin ko‘plab kichik zodagonlar o‘zlarining ijtimoiy mavqeini yo‘qotishdan qo‘rqib, xarajatlarini moliyalashtirish uchun qarzga botdilar. Napoleonning so‘nggi mag‘lubiyati tanazzulga olib keldi. Talab kamaygani sababli don narxi tushib ketdi va qarz Vengriyaning eng kichik zodagonlarini tuzoqqa tushirdi. Qashshoqlik ko‘plab zodagonlarni tirikchilik uchun ishlashga majbur qildi va ularning o‘g‘illari davlat xizmatiga yoki kasbiy martabaga o‘qish uchun ta’lim muassasalariga kirdilar. 1820-yilga kelib Vengriya eksporti urush davridagi darajadan oshib ketganiga qaramay, kichik zodagonlarning tanazzulga uchrashi davom etdi. Diplomga ega bo‘lgan unchalik katta bo‘lmagan zodagonlar soni ko‘paygan sari, byurokratiya va kasblar to‘yingan bo‘lib, ko‘plab norozi bitiruvchilar ishsiz qoldi. Ushbu yangi ziyolilar a’zolari G‘arbiy Yevropadan kelib chiqqan radikal siyosiy mafkuralarga tezda oshiq bo'lib, Vengriya siyosiy tizimidagi o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun o‘zlarini tashkil qilishdi. Fransis shikoyatlarni eshitmasdan Parlamentni kamdan-kam hollarda sessiyaga chaqirdi (odatda faqat urush uchun erkaklar va materiallarni so‘rash uchun). Iqtisodiy qiyinchiliklar 1825-yilga kelib, o‘n to‘rt yillik tanaffusdan so‘ng, Fransis nihoyat Parlamentni chaqirganida, kichik zodagonlarning noroziligi eng yuqori darajaga ko‘tarildi. Shikoyatlar aytildi, islohotga ochiq chaqiriqlar, jumladan, zodagonlar ishlariga qirolning kamroq aralashuvi va venger tilidan kengroq foydalanish talablari aytildi 14 . Islohotlar davrining birinchi buyuk arbobi 1825-yilgi Parlament chaqiruvida birinchi o‘ringa chiqdi. Vengriyaning eng qudratli oilalaridan birining magnat graf Ishtvan Széchenyi Oliy palatada birinchi marta venger tilida nutq so‘zlab, Vengriya san’at va fanlar akademiyasini yaratish taklifini qo‘llab- quvvatlab, Parlamentni hayratda qoldirdi. 1831-yilda g‘azablangan zodagonlar Szechenyining "Hitel" (Kredit) kitobini yoqib yuborishdi, unda u zodagonlarning imtiyozlari ham ma’naviy jihatdan himoyalanmaydi, balki zodagonlarning o‘ziga iqtisodiy jihatdan zarar yetkazadi. Szechenyi iqtisodiy inqilobga chaqirdi va faqat 14 Robert Evans, Peter Wilson (2012). The Holy Roman Empire, 1495-1806: A European Perspective . van Brill's Companions to European History. Vol. 1. BRILL. 11 magnatlar islohotlarni amalga oshirishga qodir ekanligini ta’kidladi. Szechenyi Gabsburglar imperiyasi bilan mustahkam aloqani yoqlab, krepostnoylik va qullikni bekor qilishni, yer egalaridan soliq solishni, rivojlanishni chet el kapitali hisobidan moliyalashni, milliy bank tashkil etishni, ish haqini joriy etishni talab qildi. U Buda va Pestni bog‘laydigan Szechenyi zanjirli ko'prigi qurilishi kabi loyihalarni ilhomlantirgan. Szechenyining islohot tashabbuslari oxir-oqibat muvaffaqiyatsizlikka uchradi, chunki ular o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlashga moyil bo‘lmagan magnatlarga qaratilgan edi va uning dasturining sur’ati norozi kichik zodagonlarni jalb qilish uchun juda sekin edi. Vengriyaning buyuk islohot rahbarlarining eng mashhuri Lajos Kossuth kichik zodagonlarga o‘zgarish uchun ehtirosli chaqiriqlar bilan murojaat qildi. Kosut yersiz, protestant millatiga mansub zodagonning o‘g‘li edi. U Pestga ko‘chib o‘tishdan oldin otasi bilan advokatlik qilgan. U yerda u Parlament faoliyati haqida sharhlar nashr etdi, bu uni yosh, islohotchi odamlar orasida mashhur qildi. Kossuth 1836-yilda xiyonat uchun qamoqqa tashlangan. 1840-yilda ozodlikka chiqqanidan keyin u liberal partiya gazetasining muharriri sifatida tezda shuhrat qozondi. Kossuthning ta’kidlashicha, faqat Avstriyadan siyosiy va iqtisodiy ajralish Vengriyaning ahvolini yaxshilaydi. U kengroq parlament demokratiyasi, jadal sanoatlashtirish, umumiy soliqqa tortish, eksport orqali iqtisodiy ekspansiya, imtiyozlar (qonun oldida tenglik) va krepostnoylikni bekor qilishga chaqirdi. Ammo Kossuth, shuningdek, vengriyalik vatanparvar edi, uning nutqi Vengriyadagi ozchilik etnik guruhlarning qattiq noroziligini keltirib chiqardi. Kossuth Parlamentdagi muxolifat ozchilikni tashkil etgan liberal kichik zodagonlar orasida qo‘llab-quvvatlandi. Ular 1835-yilda Fransis vafotidan va Ferdinand V (1835-48) merosxo rligidan keyin muvaffaqiyat qozongan islohotlarga intildi.ʻ 1844-yilda venger tilini mamlakatning mutlaq rasmiy tiliga aylantiruvchi qonun qabul qilindi. 1848-yilgi Vengriya inqilobidan keyin imperator Vengriya konstitutsiyasini bekor qildi va mutlaq nazoratni o‘z qo‘liga oldi. Imperator Frans Jozef mamlakatni Vengriya, Transilvaniya, Xorvatiya-Slavoniya va Voyvodina kabi to‘rtta alohida hududga ajratdi. Hukumatni nemis va bogemiya ma’murlari boshqargan, nemis tili esa boshqaruv va oliy ta’lim tiliga aylangan. Vengriyadagi magyar bo‘lmagan ozchiliklar notinchlik paytida Avstriyani qo‘llab-quvvatlaganliklari uchun juda oz narsa olishdi. Xabarlarga ko‘ra, bir xorvat vengerga: “Madyarlar jazo sifatida olganlarini biz mukofot sifatida oldik”. 1849-yil 7-martda imperator Frans Iosif nomidan butun imperiya uchun yagona konstitutsiya o‘rnatuvchi imperator deklaratsiyasi e’lon qilindi. Yangi e’longa ko‘ra, Vengriya Qirolligining an’anaviy hududiy yaxlitligi tugatiladi va 12 parchalanadi va u beshta alohida harbiy okruglar tomonidan boshqariladi, Transilvaniya knyazligi esa qayta tiklanadi 15 . Avstriya Bosh vaziri Shvartsenberg shahzoda Feliks va uning hukumati 1848-yil noyabridan boshlab, tubdan yangi imperiya siyosatini olib bordi. U 1849- yil 4-martda Olmutsda Frans Iosif I tomonidan chiqarilgan imperator konstitutsiyasi ruhida yagona imperiyani rivojlantirmoqchi edi va buning natijasida Vengriya konstitutsiyasi va hududiy yaxlitligi bekor qilinadi. Avstriyaning markazlashgan mart Konstitutsiyasi Gabsburglar hukmronlik qiladigan hududlarda neo-absolyutizmni joriy qildi va u monarx uchun mutlaq hokimiyatni ta’minladi 16 . Avstriya konstitutsiyasi Avstriya Imperial Parlamenti tomonidan qabul qilingan , unda Vengriya hech qanday vakolatga ega bo‘lmagan va Vengriya Qirolligi hududida an’anaviy ravishda qonun chiqaruvchi hokimiyatga ega emas edi. XII asr oxiridan beri Vengriyada oliy qonun chiqaruvchi hokimiyat sifatida mavjud bo'lgan Vengriya parlamenti (Diet of Hungary) ham bekor qilishga harakat qildi. Avstriyaning yangi konstitutsiyasi ham Vengriyaning tarixiy konstitutsiyasiga qarshi chiqdi va uni bekor qilishga urindi. 1848 yilgi muvaffaqiyatsiz Vengriya inqilobida Magyarlar Gabsburglar sulolasi bilan aloqalarini tugatishga yaqinlashdilar, lekin Avstriya imperiyasi tomonidan faqat Rossiya imperiyasining harbiy aralashuvi bilan mag‘lub bo‘ldilar. Gabsburg hokimiyati tiklanganidan keyin Vengriya harbiy holatga o‘tkazildi. Vengriyada harbiy diktatura o rnatildi.Vengriya hayotining har bir sohasi qattiqʻ nazorat va hukumat nazorati ostida bo'ladi 17 . Nemis tili davlat boshqaruvining rasmiy tiliga aylandi. 1849-yil 9-oktabrda chiqarilgan farmonda ta lim davlat nazorati ostiga olindi, o quv rejasi davlat ʼ ʻ tomonidan belgilandi va nazorat qilindi, milliy tarixni o qitish cheklandi va tarix ʻ fani Gabsburg nuqtai nazaridan o qitildi. Hatto Vengriya madaniyatining qal’asi ʻ bo‘lgan Akademiya ham nazorat ostida edi: muassasada xorijliklar, asosan nemislar ishlagan va muassasa 1858-yilning oxirigacha amalda tugatilgan edi. Vengerlar passiv qarshilik bilan javob berishdi. Anti-Gabsburg va nemislarga qarshi kayfiyat kuchli edi. Keyingi yillarda imperiya bir qancha islohotlar o‘tkazdi, ammo muammolarni hal qila olmadi. 1848—49 yillardagi Vengriya inqilobidan keyin Vengriyaning mustaqil bojxona tizimi tugatildi. Vengriya 1851-yil 1-oktabrda yagona imperator bojxona tizimining bir qismi bo ldi. ʻ 15 Phillips, Walter Alison (1911). "Hungary" . In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica . Vol.13 (11thed.). Cambridge University Press. p.918. 16 Walther Killy (2005). Schmidt - Theyer, Volume 9 of Dictionary of German biography . Walter de Gruyter. p. 237 17 Csohány János: Leo Thun egyházpolitikája . In: Egyháztörténeti Szemle. 11/2. 2010. 13 1.3. Avstriya-Vengriya dual hokimiyatining vujudag kelishi 1848-yilgi inqiloblarning bostirilishi va rus aralashuvi juda qimmatga tushdi. 1858-yilda Avstriya Imperator hukumati xarajatlarining 40 foizi davlat qarziga xizmat ko‘rsatishga ketgan. Qrim urushi (1853-1856) paytida qimmat safarbarlik va 1859-yilda Piemont-Sardiniyaga qarshi halokatli kampaniya davlatni bankrotlik yoqasiga olib keldi. Fiskal to‘lovga layoqatsizlik tahdidi va uning kreditorlarining ochiq va ishonchli byudjet jarayoniga bo‘lgan talablari istamagan Frants Jozefni siyosiy islohotlarga ruxsat berishga majbur qildi. 1866-yilda Avstriya-Prussiya urushida Avstriya butunlay mag‘lub bo‘ldi. Uning Germaniyaning yetakchi davlati sifatidagi mavqei tugadi va qolgan kichik nemis davlatlari tez orada Prussiya Bismark tomonidan yaratilgan Germaniya imperiyasi tarkibiga kirdi. Avstriya, shuningdek, Italiyadagi qolgan da’volari va ta’sirining ko‘p qismini yo‘qotdi, bu uning tashqi siyosatidagi asosiy manfaati edi. Buyuk Germaniya ambitsiyalari davridan so‘ng, Avstriya o‘zini etakchi nemis kuchi sifatida ko‘rsatishga harakat qilganda, Avstriya millatchilik qarshisida birlikni saqlab qolish uchun yana o'zini qayta belgilashi kerak edi 18 . Ikkinchi Italiya Mustaqillik urushi va Avstriya-Prussiya urushi natijasida 1866-yilda Gabsburg imperiyasi qulash arafasida edi, chunki bu urushlar monumental davlat qarzi va moliyaviy inqirozga olib keldi. Gabsburglar o zʻ imperiyasi va sulolasini saqlab qolish uchun Vengriya bilan murosa qilishga majbur bo ldilar. Gabsburglar va Vengriya siyosiy elitasining bir qismi 1867- ʻ yildagi Avstriya-Vengriya kelishuvini tuzdilar. Murosa Vengriya jamiyatining juda kichik qismi tomonidan tashkil etilgan va qonuniylashtirilgan (saylov huquqi juda cheklangan edi: aholining 8% dan kamrog‘i ovoz berish huquqiga ega edi). , va aholining juda katta qismi tomonidan Vengriya ishiga va 1848–49-yillardagi Mustaqillik urushi merosiga xiyonat sifatida qaralgan. Bu Vengriya jamiyatida chuqur va doimiy yoriqlarga sabab bo‘ldi. Vengriyalik davlat arbobi Ferens Deak Murosaga erishgan intellektual kuch hisoblanadi. Deak dastlab Vengriya uchun mustaqillikni xohladi va 1848- yilgi inqilobni qo‘llab-quvvatladi, ammo u qat’iy millatchilar bilan ajralib chiqdi va Gabsburglar ostida o‘zgartirilgan ittifoqni yoqladi. Deakning fikricha, Vengriya to‘liq ichki mustaqillik huquqiga ega bo‘lsa-da, 1723-yilgi Pragmatik sanktsiya shartlari Avstriya va Vengriya uchun mudofaa va tashqi ishlar masalalarini “umumiy” qilib qo‘ydi. 1723-yilgi Pragmatik sanksiya 1867-yilgi Avstriya- Vengriya kelishuviga katta ta’sir ko‘rsatdi. Vengriya davlat arbobi Ferens Deak ta’kidlaganidek, 1723-yilgi Pragmatik sanktsiyaga ko‘ra, Vengriyani 18 Seton-Watson, R. W. "The Austro-Hungarian Ausgleich of 1867". The Slavonic and East European Review 19.53/54 (1939): 123–140. 14 konstitutsiyaviy boshqarish Vengriya ustidan Gabsburglar hukmronligining asosiy sharti edi. Tashqi siyosat va mudofaa hamda ularni moliyalashtirish Avstriya- Vengriyaning eng muhim qo shma ishlari bo lib, natijada qo sh monarxiya 1723-ʻ ʻ ʻ yilgi Pragmatik sanksiyaga asoslanadi 19 . Shuningdek, u Vengriyaga foyda keltirganini his qildi boyroq, sanoatlashgan Avstriya bilan davomiy ittifoqdan va Murosa Avstriyaga Magyarlar va Vengriya Qirolligining slavyanlari o‘rtasida tanlov qilish uchun doimiy bosimni to'xtatadi. Imperator kansleri Beust Vengriya rahbarlari bilan tezda murosaga keldi. Beust, ayniqsa, Prussiyabilan mojaroni yangilashni juda xohlardi va Vengriya bilan tezda hal qilish bunga imkon beradi deb o'ylardi. Frans Jozef va Deak kelishuvni imzoladilar va u 1867-yil 29- mayda Vengriyaning tiklangan dietasi tomonidan ratifikatsiya qilindi 20 Beustning Prussiyadan qasosi amalga oshmadi. 1870 yilda Beust Avstriya- Vengriyadan Fransiyani Prussiyaga qarshi qo‘llab-quvvatlashni xohlaganida, Vengriya Bosh vaziri Gyula Andrassy “qat’iy qarshilik ko‘rsatdi” va Avstriyaning aralashuviga amalda veto qo‘ydi. O‘shanda Vengriya bilan kelishuv uch qismdan iborat edi: doimiy bo‘lishi kerak bo‘lgan va monarxiyaning asosiy konstitutsiyasining bir qismi bo‘lib qoladigan siyosiy kelishuv; Kvota-deputatlar tomonidan belgilangan va parlamentlar tomonidan umumiy xarajatlarning taqsimlanishini belgilovchi davriy moliyaviy hisob-kitoblar; va Bojxona ittifoqi va valyuta to‘g‘risidagi bitim, ikki hukumat va parlamentlar o‘rtasidagi ixtiyoriy, qaytariladigan kelishuv ratifikatsiya qilingan. Murosaga ko ‘ ra:  Vengriyaning eski tarixiy konstitutsiyasi tiklandi.  Vengriya parlamenti 1849-yilgacha bo lgani kabi (XII asrdan boshlab ʻ Vengriyada oliy qonun chiqaruvchi hokimiyat bo lgan) qayta tashkil etildi. ʻ Monarxiyaning har bir qismida o z hukumati bo lgan, unga o z ʻ ʻ ʻ bosh vazir boshchilik qilgan . “Qo‘shaloq monarxiya” imperator-qirol va umumiy tashqi ishlar, mudofaa vazirlari va faqatumumiy armiya, dengiz floti va diplomatik xizmat xarajatlari uchun moliya vazirligidan iborat edi.  Vengriya huquqiy tizimi va Vengriya qonunlari Vengriya Qirolligi hududida tiklandi. Murosa muzokaralari davomida hatto Vengriya inqilobiy parlamentining aprel qonunlari (9 va 10-bandlarga asoslangan qonunlar bundan mustasno) ham monarx tomonidan qabul qilindi.  Vengriyaning an’anaviy mustaqil va alohida sud tizimi tiklandi. 19 Sugar, Peter F. (1994). A History of Hungary . Indiana University Press.p 252 20 Lackey, Scott (1995). The Rebirth of the Habsburg Army: Friedrich Beck and the Rise of the General Staff ABC- CLIO. p. 22. 15  Avstriya-Vengriya umumiy subyekt sifatida yurisdiktsiya va qonun chiqaruvchi hokimiyatga ega emas edi, bu umumiy parlamentning yo‘qligi tufayli shakllandi. Umumiy diplomatik va harbiy ishlarni Imperator Kengashi va Vengriya parlamenti delegatsiyalari boshqargan. Delegatsiyalar Imperator Kengashidan 60 a’zo va Vengriya parlamentidan 60 a’zodan iborat bo‘lib, turli siyosiy fraksiyalarning nisbati ularning parlamentlaridagi siyosiy partiyalarini aniq va mutanosib ravishda aks ettirdi. Ikki parlament delegatsiyalari a zolarining uchrashuvlarda nutq so zlash, bahslashish, yangi g oyalarni kiritishʼ ʻ ʻ huquqi yo q edi; shuning uchun ular o‘z parlamentlarining kengaytirilgan ʻ qo‘llaridan boshqa narsa emas edilar. Delegatlarning yagona vazifasi Avstriya va Vengriya parlamentlaridagi siyosiy fraksiyalarining ilgari qabul qilingan qarorlariga muvofiq ovoz berish edi. Barcha umumiy qarorlar Avstriya hududida amal qilishi uchun Avstriya parlamenti tomonidan, Vengriya Qirolligi hududida esa Vengriya parlamenti tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak edi. Avstriya va Vengriya delegatsiyalari Venada har toq yilda, Budapeshtda esa har juft yilda qo shma yig ilish o tkazadilar. ʻ ʻ ʻ  Bosniya kondominiumi hududi bundan mustasno, Avstriya va Vengriya xalqaro huquqda umumiy suveren hududni tashkil etmagan (ya’ni, Vengriya Qirolligi va Avstriya imperiyasi turli mamlakatlar edi). Shunday qilib, tinchlik shartnomalari davridagi hududiy o‘zgarishlarga kelsak, Avstriya imperiyasi va Vengriya Qirolligi mustaqil davlatlar sifatida mustaqil harakat qilishlari kerak edi: Avstriya parlamenti delegati Avstriya imperiyasining hududiy o‘zgarishi bilan bog‘liq tinchlik shartnomalarini imzolash huquqiga ega edi va mos ravishda Vengriya parlamenti delegati Vengriya Qirolligining hududiy o‘zgarishlariga oid tinchlik shartnomalarini imzolash huquqiga ega edi.  Diplomatiya va tashqi siyosat uchun mas'ul bo‘lgan umumiy Tashqi ishlar vazirligi tuzildi.  Avstriya - Vengriyada umumiy fuqarolik yo ‘ q edi . Avstriya-Vengriya ikkita alohida pasportdan foydalangan: Avstriya va Vengriya pasporti. Umumiy pasport yo ‘ q edi.  Faqat umumiy armiya, dengiz floti va diplomatik xizmat xarajatlari hamda banknotalarni chiqarish uchun umumiy moliya vazirligi tashkil etildi. Uni umumiy moliya vaziri boshqargan. Boshqa barcha xarajatlar Avstriya Imperiyasidagi Avstriya Moliya vazirligiga va Vengriya Qirolligidagi Vengriya Moliya vazirligiga tegishli edi. Avstriya moliya vaziri faqat Avstriya imperiyasidagi Avstriya vaziri-prezidentiga, Vengriya moliya vaziri esa faqat Vengriya bosh vaziriga bo‘ysungan.  Murosa va bojxona ittifoqining pul va iqtisodiy shartlari har o‘n yilda bir marta qayta ko‘rib chiqilishi kerak edi. 16  Avstriya va Vengriya umumiy valyutaga ega bo‘lishiga qaramay, ular fiskal jihatdan suveren va mustaqil sub y ektlar edi.  Xalqaro tijorat shartnomalari va savdo shartnomalari mustaqil davlatlar sifatida Avstriya va Vengriya tomonidan mustaqil ravishda amalga oshirildi. Umumiy Moliya vazirligi Avstriya davlati yoki Vengriya davlatining xalqaro tijorat shartnomalari va savdo shartnomalari bo‘yicha hech qanday vakolatga ega emas edi.  Qirollik Vengriya Honved tiklandi va Imperator-Qirollik Landwehr yaratildi, lekin ikkala davlat ham Avstriya-Vengriya umumiy armiyasini moliyalashtirishni davom ettirishi kerak edi , bu ikkalasidan ham kattaroq. Katta umumiy armiya uchun zudlik bilan Avstriya-Vengriya umumiy urush vazirligi tuzildi, ammo u Avstriya va Vengriya alohida vazirliklarining bevosita nazorati ostida bo‘lgan kichikroq Avstriya Landwehr va Vengriya Gonved qo‘shinlariga bevosita qo‘mondonlik qilish huquqiga ega emas edi. Himoya. Avstriya va Vengriya mudofaa vazirlari umumiy urush vazirligi qo‘mondonligi va yurisdiktsiyasiga kiritilmagan; ular faqat o‘z bosh vazirlariga va Vena va Budapeshtdagi tegishli parlamentlarga bo'ysungan. Vengriya Honved armiyasi faqat Vengriya hukumatining aniq ruxsati bilan imperator armiyasiga qo shilishi mumkin edi. ʻ  Vengriya Avstriya davlat qarzining katta qismini o'z zimmasiga oldi.  Imperator-shoh uchta qo‘shinning tuzilishi, tashkil etilishi va boshqaruvi ustidan barcha hokimiyatni o‘z qo‘liga olgan. U oliy mansabdor shaxslarni tayinladi, urush e’lon qilish huquqiga ega edi va qo‘shinning bosh qo‘mondoni edi.  Imperator-qirol favqulodda holat e’lon qilish huquqiga ega edi.  Imperator-qirol Vazirlar Mahkamasi Kengashi Milliy Assambleyaga hisobot bermoqchi bo‘lgan har bir qonun loyihasiga qirolning dastlabki roziligini olish huquqiga ega edi. U Milliy Assambleyalar tomonidan qabul qilingan har qanday qonunga veto qo‘yish huquqiga ega edi.  Imperator qirol Milliy majlislarni tarqatib yuborish va yangi parlament saylovlarini e‘lon qilish huquqiga ega edi.  Imperator-qirol Vazirlar Mahkamasi Kengashlari a’zolarini tayinlash va lavozimidan ozod etish huquqiga ega edi. Monarxning kuchi Vengriyaning 1848-yilgacha bo‘lgan maqomi bilan solishtirganda sezilarli darajada oshdi. Bu Vengriya suvereniteti va avtonomiyasining hatto 1848-yilgacha bo‘lgan status-kvota bilan solishtirganda ham sezilarli darajada qisqarishini anglatardi. 17 II BOB. GABSBURGLAR IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR 2.1. Gabsburglar imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar Bu davlatning asosiy o‘zagi nemis viloyatlari Yuqori va Quyi Avstriya, Tirol va Janubiy-g‘arbiy Germaniyadagi Shvabiya yerlari deb atalgan o‘lkalar edi. Janubda Shtiriya, Karintiya va Krayna bilan tutashgan edi, Karintiya bilan Shtirya esa asosan slavyan viloyatlari edi. Slavyan o‘lkalari bo‘lgan Chexiya, Moraviya, Sileziya va o‘zining entik sostavi jihatidan murakkab davlat bo‘lgan sobiq Vengriya qirolligining bir qismi bosib olinishi natijasida Gabsburglar qo‘l ostidagi o‘lkalarning milliy sostavi yanada murakkablashib ketdi. Feodal munosabatlar u qadar avj olmagan Tirolni e’tiborga olmaganda, Gabsburglar qo‘l ostidagi boshqa hamma o‘lkalarda dehqonlar o‘z xo‘jayinlariga feodal tutqun bo‘lib, og‘ir ahvolda kun kechirar edilar. Germaniyaning qolgan qismidagi kabi, bu yerda ham yer- suvga berkitilgan dehqonlarning barshchinaga asoslangan yirik pomeshchiklar xo‘jaligi avj olgan viloyatlar hamda xo‘jayinlariga natura yoki pul shaklida feodal renta to‘laydigan mayda dehqonlar xo‘jaligi hukm surgan viloyatlar bor edi 21 . Shafqatsiz sotsial zulm ustiga milliy qullik ham hukm surgan yerlardagi dehqonlarning ahvoli ayniqsa og‘ir edi. Bu hol chex xalqining boshiga tushgan musibatlarda juda yaqqol namoyon bo‘ldi, chex xalqining milliy mustaqillikdan mahrum bo‘lishning barcha oqibatlarigina emas, balki o‘ttiz yillik urushning mahv etuvchi natijalarini ham boshidan kechirdi. Bu urush natijasida mayda va o‘rtahol chex dvoryanlarining ko‘p qismi mamlakatdan haydab chiqarildi, yoki yer-suvdan mahrum etildi. Bu dvoryanlarning yer mulklari musodara qilindi, so‘ngra imperator qo‘shinlarining va katoliklar ligasi otryadlarining ofitserlariga ulashildi yoki kimoshdi yo‘li bilan sotildi. Dvoryanlarning yer mulklariga ega bo‘lib olgan yangi xo‘jayinlarning ko‘pchiligi nemislar edi. Bu yangi dvoryanlar dehqonlarning tutqunligini kuchaytirib yubordi. Dehqonlarning yer-suvlarini talash hisobiga pomeshchiklarning yer-suvlarini ko‘paytirdi va barshchina to‘lashni uzluksiz oshirib borib, dehqonlarning ahvolini yanada og‘irlashtirib yubordi. Chexiyada zulmning kuchayishiga dehqonlar XVII-XVIII asrlar davomida ommaviy qo‘zg‘olonlar ko‘tarish bilan dehqonlarning doimiy tus olib ketgan g‘alayonlari va Avstriya podsholigidagi ishchilar talab qiluvchi kapitalistik sanoatning rivojlana boshlashi dvoryanlarga dehqonlarni batamom qullikka olish uchun imkon bermadi. Rasman dehqonlar tutqun emas, balki fuqaro deb hisoblanardi. Eng badavlat dehqonlarning bir qismi haq to‘lagan badavlat dehqonlar deb ataluvchilar ya’ni shaxsiy tutqunlikdan haq to‘lab ozod bo‘lgan dehqonlar o‘z uchastkalariga rasmiy 21 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-bʻ 18 egalik qiluvchi shaxsan erkin dehqonlar edilar. Uzoq yillar davom etgan urushlar natijasida vayron bo‘lgan Vengriyada dehqonlarning ahvoli yana ham og‘ir edi. Dvoryanlar mamlakatdagi yer-suvlarining hammasiga egalik qilar hamda turli xil yengillik va imtiyozlardan foydalanar edi, ular har qanday soliq va o‘lponlardan ozod qilingan edi. Venger dehqonlari, Vengriya qirolligi territoriyasidagi slavyan, transil’van dehqonlari pomeshchiklarga krepostnoy tutqun bo‘lib, erkin suratda. bir joydan ikkinchi joyga ko‘chish huquqidan mahrum etilgan edi. Foydalanish uchun pomeshchik tomonidan berilgan yer uchastkasi evaziga dehqon hosilning bir qismini pomeshchikka berish, natura va pul shaklida har xil obroklar to‘lashi kerak edi. Pomeshchikning mulkida barshchina ishlarini o‘tash majburiyati venger dehqoni yelkasidagi eng og‘ir yuk edi. Barshchinaning miqdorini faqat pomeshchikning o‘zi belgilar edi. Gabsburglar g‘arbiy o‘lkalaridagi dehqonlarning ahvoli Chexiya va Vengriyadagi dehqonlarning ahvolidan o‘zgacha edi 22 . Dvoryanlar o‘z hovli-joylarida istiqomat qilmay, armiyada xizmat qilishni afzal ko‘rar va Avstriya byurokratiyasi safidan o‘rin olar edi. Dehqonlar o‘z yer uchastkalaridan rasmiy foydalanuvchi yer egalaridan iborat edi, biroq jamoa yer suvlarining feodal tomonidan bosib olinishi va feodal rentaning ko‘payishi XVI asrdayoq Germaniyadagi dehqonlar urushi vaqtida ham, bu urushdan keyin ko‘pdan-ko‘p qo‘zg‘olonlarga olib kelgan edi. Misol uchun 1596-1597-yillarda Shtiriyada va yuqori Avstriyada dehqonlarning katta qo‘zg‘oloni bo‘lib o‘tgan edi. Aholisi slavyanlardan iborat bo‘lgan viloyatlardan dvoryan pomeshchiklarning ko‘p qismi nemislar edi, bu esa dehqonlarning ahvolini yanada og‘irlashtirib yuborgan edi. Sanoat qishloq xo‘jaligida feodal munosabatlarning hukm surishi va ichki bozorning tangligi Avstriya sanoatining rivojlanishiga to g onoq bo‘ldi. Biroqʻ ʻ XVII asrda mamlakatning sanoat sohasidagi taraqqiyotida bir qancha muhim o‘zgarishlar yuz berganini ko‘rsatib o‘tish mumkin. XVII asrda va XVIII asrning boshlarida asosiy o‘rinda turgan hunarmandchilik korxonalari bilan bir qatorda mamlakatda ma’lum darajada qishloqdagi kosibchilik ishlab chiqarishi zaminida manufakturalar paydo bo‘la boshladi. XVII asrning boshlarida sexlar monopoliyasi va belgilangan tartiblarni zaiflashtirishga qaratilgan bir qancha farmonlar chiqdi. Iosif I (1705-1711) usta degan unvon berilganini bildiradigan patentlarni ko‘plab in’om qildi. Uning vorisi Karl VI zamonida (1711-1740) Shunday bir farmon chiqarildiki (1725), unda shogirdlarga, usta degan unvon olmasdan o‘z kasblari bilan shug‘ullanish ruxsat etilmadi. Avstriya imperiyasi siyosiy taraqqiyot sohasida Yevropadagi boshqa davlatlardan juda ham orqada qolgan edi. Mamlakat ichida ko‘pdan-ko‘p boj, chegaralari va bojxonalar bo‘lishi siyosiy tarqoqlikni kuchaytirib yuborgan edi, bu 22 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-b ʻ 19 boj chegaralari va bojxonalar ichki bozorning tashkil topishini juda ham qiyinlashtirib qo‘ygan edi. O‘rta asr sexchilik tuzumi, ayrim viloyat, shahar va toifalarning imtiyozlari ham davlatning iqtisodiy taraqqiyotiga va birlashuviga to‘g‘anoq bo`lib kelmoqda edi. Davlatni idora qilish ishining bir qadar bo‘sh markazlashtirilishi katta yer magnatlaridan iborat hukmron to‘daning manfaatlariga mos tushar edi, bu magnatlar o‘rta asrlardagi feodallarning siyosiy traditsiyalarini davom ettirar, davlatni mudofaa qilish manfaatlari yoki dehqonlar qo‘zg‘olonlarini bostirish zarurati talab qilar edi. Ferdinand I (1503-1564) imperator (1556-yildan), Avstriya ersgersogi; Chexiya va Vengriyaning gabsburglar sulolasidan chiqqan birinchi qiroli (1526- yildan). Karl V ning ukasi. Ferdinand II (1578-1637) imperator (1619-yildan). Gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Kontrreformatsiya siyosatiniʻ yurgizgan. 1618-1648 yillardagi O ttiz yillik urushnchng boshlang ich davrida ʻ ʻ gabsburglar katoliklar guruhiga rahbarlik qilgan. Ferdinand III (1608-1657) imperator (1637-yildan), gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Uning davrida O ttiz yillik urush (1618-1648) ʻ ʻ tugagan. Gabsburglar (nem.) – “Germaniya millatining Muqaddas Rim imperiyasi” deb atalgan davlatda (1273-1438-yillar tanaffus bilan, keyin 1438–1806-yillar), Avstriya imperiyasi (rasman 1804-yildan boshlab), Avstriya-Vengriya (1867– 1918-yillar) da hukmronlik qilgan sulola 23 . Bu sulolaning asosiy vakillari sifatida tarixda Karl V, Mariya Tereziya, Iosif II, Frans Iosiflar tilga olinadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Gabsburglar sulolasining tashqi siyosatda obro‘si mamlakat ichida yuritayotgan siyosati tufayli unchalik ham yaxshi emas edi. Xususan bunga bir nechta sabablar bo‘lib, eng avvalo, sulola ijtimoiy taraqqiyotning dushmani, Yevropada esa xalqlarning milliy ozodlik harakatlarini yo‘qqa chiqaruvchi sifatida ko‘rilgan. Bu sulola qay tarzda mamlakat hokimyat tepasiga kelishiga nazar solsak, Babenberglar 1246-yilda butunlay qirilib ketgandan so‘ng, qirolliklararo qonunga muvofiq, 1273-yilda hokimiyat tepasiga gabsburglar keldi. Manbalarda ularning qarorgohi Shvetsariyada ekanligi ta’kidlanadi. Monarxlaming cheklanmagan hokimiyati bilan ma'rifatparvar- faylasuflar tomonidan tavsiya qilingan ba’zi islohotlami amalga oshirishga intilishlarining qo‘shilib ketishi «ma'rifatli absolutizm» siyosati nomini olgan edi. Bu siyosat ayniqsa Avstriyada mustahkamlandi. Knyaz Ventsel Anton Kaunits 1753-yildan boshlab kanslerlik lavozimida ishlab, Avstriyaning atoqli diplomati, degan nom bilan shuhrat qozondi va «ma'rifatli absolutizm» ruhida o‘tkaziladigan islohotlar tarafdori bo‘ldi. Biroq shuni alohida ta’kidlash joizki, mamlaktni bunday siyosat yo‘lidan borishi asosan, qoloq davlatlar uchun mos edi. Bu monarxiyalarning podsholari o‘z islohotchilik 23 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-b ʻ 20 faoliyatida fransuz burjua «ma’rifatchilari» tomonidan ilgari surilgan ba’zi g‘oyalardan foydalangan edilar. Lekin buning fransuz monarxiyasidan ajratib turuvchi jihatlari ko‘p edi. Tarixchilar bu siyosatning aynan Avstriya siyosatida ko‘rish mumkin b o‘lgan yan bir muhim jihati sifatida bu siyosat qaysidir ma’noda mamlakat tuzumiga qarshi dehqonlarning qarshiliklarini tartibga solishda qo‘l kelganligini tan olishadi. Natijada esa kontrefarmatsiya davridagi diniy ta’qiblar mamlakatdan juda ko‘p sonli dehqonlarning chiqib ketishiga sababchi bo‘ladi. Keyingi davrlarda Gabsburglar sulolasi mamlakat bo‘ylab kontreformatsiyava germanlashtirish siyosati bilan birga markazlashtirish siyosatini ham q o‘lladi. Xususan, bunday siyosat Vengriya, Transilvaniya, Chexiya Slovakiya, Xorvatiya kabi boshqa yana bir nechta viloyatlarda uchraydi. Biroq ushbu siyosat omma uchun ma’qul bo‘lmadi va bu mamlakatda hukm surgan tez-tez norozilik kayfiyatiga sabab bo‘la oldi. 21 2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy-siyosiy hayoti XVII asr 2-yarmida Gabsburglar bilan boshqa nemis knyazlari o‘rtasidagi kurash butunlay to‘xtamagan edi. Yana boshlanib ketgan Turkiya agressiyasiga zarba berish va agressiv Fransiyaga qarshi kurashish uchun barcha german hokimlarining manfaatlari yo‘lida kuchli Gabsburglar davlati barpo qilish zarur edi. "Imperatorlar" butun Germaniya ishlariga kam aralashib, o‘zlarining merosiy o‘lkalari ichida o‘z hokimiyatlarini mustahkamlash ishi bilan avvalgi vaqtlarda qaraganda ko‘proq shug‘ullandilar. Chunki sinfiy ziddiyatlarning keskinlashib borayotganligi dehqonlar harakatining avj olib ketayotganligi bunga majbur qildi. Sanoatning rivoji bilan Gabsburglar barcha merosiy o‘lkalardagi magnatlarni sekin bo‘ysundira bordilar. Lekin Gabsburglarning asosiy siyosiy tayanchi o‘rta va mayda dvoryanlar edi. Bu hollarning hammasi va shu bilan birgalikda markaziy byurokratik jamiyat apparatining mustahkamlanishi Gabsburglar davlatining absolyut monarxiyaga aylanayotganligini bildirar edi 24 . Mahalliy "darajalar" yig‘ilishlariga seymlar yoki lontaglarga kelganda shuni aytish kerakki ular o‘z ahamiyatini, toifalarining vakolatli muassasalari sifatida ish olib borish ahamiyatini asta-sekin yo‘qotib, juda tor huquq doirasiga ega bo‘lgan zemstvo yig‘ilishlariga aylana bordi. Ular o‘z oldilariga saroy tomonidan qo‘yilgan talablarga XVII asrdayoq majbur etilar edi. 1711-yilda Rakotsi qo‘zg‘oloni mag‘lubiyatga uchragandan so‘ng ilgarigi vaqtlarda bir qadar mustaqil bo‘lib kelgan, Vengriya seymi ham og‘ir ahvolga tushib qoldi. Gabsburglar hokimiyatining dehqonlarga qarshi kurashda mustahkam tayanch deb bilib, bu hokimiyatga umuman taslim bo‘ldi. Bu qo‘zg‘olonlar vaqtida pomeshchiklarning qasrlariga o‘t qo‘yilar, pomeshchiklar va ularning yer suvlarini boshqaruvchi ishboshchilar o‘ldirilardi. Dehqonlar barshchina o‘tashdan, natura majburiyatlarini to‘lashdan bosh tortar edilar. Davlat manfaatlarini ta‘minlashga qaratilgan mulohazalar ham dehqonlar reformasini o‘tkazishga majbur etgan jiddiy bir sabab bo‘ldi. Feodallar tomonidan solinayotgan haddan tashqari ko‘p majburiyatlar dehqon xo‘jaligini tushkunlikka olib kelgan edi. Dehqonlar davlat soliqlarini to‘lay olmas hamda rekrutlarni yaxshi yetkazib bera olmas edilar. XVIII asr boshlarida hukumat bir necha bor farmon chiqarib, bu farmonlarga pomeshchiklarning dehqonlarga nisbatan beboshligini cheklashga urindi, biroq farmonlar qog‘ozdagina qolib, mutlaqo amalga oshmadi. Mamlakatning yetti yillik og‘ir urush natijasida vayron bo‘lishi, dehqonlar masalasini juda ham keskinlashtirib yubordi. Avstriyaning bir qancha rayonlarida dehqonlar qo‘zg‘olonlari ko‘tarildi. Hukumat qo‘zg‘olonlarni bostirish uchun qo‘shin yubordi. Dehqonlarning 24 Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001.113-bʻ 22 rahbarlarini qatl etdi. Biroq jazo choralar ko‘rish yetarli yordam bermadi. Hukumat reforma o‘tkazishga majbur bo‘ldi. 1767-yilda Avstriya, Sileziyada, 1775-yil esa Chexiyada va Moraviyada qo‘zg‘olonlar ko‘tarildi. 1771-yil va 1775-yil 18-avgust farmonlarining chiqishiga ana shu qo‘zg‘olonlar sabab bo‘ldi, bu farmonlarda dehqonlar tomonidan barshchina to‘lanadigan obroklarning me’yori belgilandi. Barshchina 10 soat bo‘lishi bilan haftada 3 kun o‘tiladigan bo‘ldi 25 . Pomeshchiklarning vodchina sudi hamda ularning dehqonlarga qarshi yer- suvga egalik qilish huquqlari cheklab qo‘yildi, imperatorning yer mulklaridagi krepostnoy huquq bekor qilindi. Mariya Tereziya chiqargan qonunlar qishloq xo‘jaligidagi mavjud tartiblar negizini o‘zgartirmadi. Yerga egalik formalariga krepostnoylikka, butun agrar munosabatlarga dahl qilmadi. Dehqonlar biriktirilganicha qolaverdi, barshchina ham dehqonlar majburiyati bo‘lib qolaverdi. Iosif II dehqonlar masalasini yumshatish tadbirini olg‘a surdi.1781-yil 1-noyabrida Chexiyada, Moraviyada va Avstriya monarxiyasining boshqa o‘lkalarda krepostnoy tutqunlikni yo‘qotish to‘g‘risida yorliq chiqardi. Bu yorliqda dehqonlarning krepostnoy tutqunligi bekor qilinib, bu tutqunlik o‘rniga yangi fuqaro munosabatlari o‘rnatildi, bunday munosabatlar Avstriyaning bir qismida qadimdan hukm surib kelar edi. Fuqarolar shundan so‘ng ham pomeshchiklarga itoat qilish kerak bo‘lsa-da, lekin shaxsiy erkinlikka chiqdilar. Dehqonlar endi o‘z xohishlaricha uylana olar edilar, ular pomeshchiklarning yer suvlarini o‘z ixtiyorlari bilan tashlab ketish huquqiga ega bo‘lib, o‘zlari xohlagan kasb va hunarni o‘rganishlari mumkin edi. Fuqarolar xo‘jayinning hovli ishini bajarish majburiyatidan ozod qilingan edi. Biroq dehqonlar o‘z chek yerlari uchun yer egalari foydasiga barshchina va boshqa xil majburiyatlarni o‘tashlari lozim edi, Dehqonlarning yer uchastkalari uchun pomeshchiklar bilan fuqarolarning ixtiyoriy kelishuvi asosida haq to‘lanadigan bo‘ldi. Dehqonlarning uchastkalari uchun haq olish keng yoyildi. 1783-1789- yillarda hukumat dehqonlar o‘taydigan majburiyatlarni birlashgan yer solig‘i joriy qilish va yangidan yer ro‘yxati tuzish yo‘li bilan tartibga solishga urindi. Hamma majburiyatlar pulga chaqib undiriladigan bo‘ldi. Yangi daromadning 70%i dehqonda qoldirilib, 12%i davlat solig‘i uchun, qolgan 18%i yer egasiga pomeshchikka to‘lanardi. Iosif II qo‘shimcha mahsulotni ko‘paytirmoqchi va hukmron sinfni agrar inqilob xavfidan saqlamoqchi bo‘lgan edi 26 . Dvoryanlar namoyondalaridan birining bildirgan noroziligiga javoban Iosif II: "Dehqonlar bizga hech narsa bermay qo‘yadigan vaqt kelishini kutib o‘tirmay, ularga ayrim yengilliklar berganimiz yaxshi bo‘lmasmikin" degan edi. Iosif II o‘lgach (1790). 1789-yilda Fransiyada bo‘lib o‘tgan inqilobdan so‘ng, reaksion 25 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 26 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-b ʻ 23 dvoryanlar Iosif II o‘tkazgan hamma reformalarning bekor qilinishiga erishdi desak bo‘ladi. Absolyutizmning siyosiy tuzumi har qanday reformaga dushmanlik ko‘zi bilan qaradi. Avstriya absolyutizmning hamma o‘lka va viloyatlarning nemis dvoryanlari va bryurokratiyasiga batamom bo‘ysundirish yo‘lidagi urinishlariga monarxiyaning ayrim qismlari qarshilik ko‘rsatdi. Vengriya feodallari, dehqon va kon ishchilari harakatini bostirib, shaharlarni siyosiy jihatdan cheklanishga majbur etdi va o‘zaro urushlar olib borish qirolning markaziy kuchlarini zaiflashtirib qo‘ydi. Turklarga qarshi olib borilgan urushda venger qo‘shinlari 1526-yilda Moxach yonida qattiq mag‘lubiyatga uchradi. Sal vaqt o`tmay, Vengriya uch qismga bo‘lib tashlandi. Vengriyaning markaziy qismini ya’ni aholisi vengerlar, xorvatlar, serblardan iborat bo‘lgan katta qismini turklar bosib oldi, aholisi vengerlar va slovaklardan iborat bo‘lgan g‘arbiy va Shimoliy qismi Gabsburglar asoratiga tushdi, aholisi valaxlardan iborat bo‘lgan sharqiy va janubi-sharqiy qismlari Turkiya sultoniga tobe bo‘ldi va Transilvaniya knyazligi deb e’lon qilindi. XVII asrda Yevropada bo‘lib o‘tgan 30 yillik urush davrida Vengriya o‘z mustaqilligini yo‘qotgan, 3 qismga bo‘lingan holda Gabsburglar sostaviga kirdi. Reformatsiya va cherkov yerlarini musodara qilinishi venger feodallari uchun juda qo‘l keldi. Gabsburglar xonadoni ko‘p o‘tmay, reformatsiyaga qarshi kurash boshladi. U avval Avstriya chegarasiga yaqin joylardagi komitetlarga hujum qildi. So‘ngra kurash butun mamlakat ichida avj olib ketdi. Venger feodallari va dvoryanlarning ko‘pchilik qismi, ya’ni o‘zlari shafqatsizlik bilan ezayotgan krepostnoy dehqonlardan doimiy xavfsirab feodal va dvoryanlar murosaga kelish yo‘liga kirdi. Katolik ruhoniylaridan tortib olingan yerlarning bir qismi egalariga qaytarib berildi. Reformatsiyaga qarshi olib borilgan kurash venger dvoryanlarning anchasini krepostnoy dehqonlarni Gabsburglar boshchiligidagi katoliklar cherkoviga qaytardi. XVII asrdayoq venger feodallarining katta qismi, ezilgan xalq ommasidan qo‘rqishi sababli, Venani o‘ziga tayanch deb bilib, Avstriyaning itoatgo‘y malaylariga aylandilar. Venger katoliklari Avstriya imperatori bilan til biriktirish yo‘lini tutdilar. Venger katolik Yepiskopi Suxan o‘sha zamonda o‘tgan kishilardan birining e’tiroficha, soxta hujjatlar yasadi, aldash mumkin bo‘lgan kishilarning hammasini aldadi, qurol kuchi bilan g‘ayri qonuniy soliqlar yig‘di va yolg‘iz o‘zi shuncha gunoh qildiki, buni so‘z bilan ifodalash qiyin. Transilvaniyaning protestant hukmdorlari, Gabor Betlen (1580-1629) o‘z o‘lkalarining mustaqilligi uchun muvaffaqiyatli kurash olib bordilar, vengerlarning butun Vengriyani ozod qilishga qaratilgan milliy harakatini vujudga keltira olmay, mag‘lubiyatga uchradilar, chunki ular o‘z kurashlarida keng xalq ommasiga tayanmadilar. Protestantlar Transilvaniyasi katoliklar g‘arbiy Vengriyasidan farq qilsa-da, lekin dehqonlarni 24 ezishda Transilvaniya pomeshchiklaridan aslo qolishmas edi. Protestant Cherei (1625-1659) Transilvaniya oliy maktabida o‘qish-o‘qitish ishlarining venger tilida olib borilishiga erishmoqchi bo‘lib: “G‘aflatda yotgan, jaholat bosgan mojar, g‘aflat uyqusidan uy g‘onish vaqting keldi" deganida, uni bid’atchi deb surgun qildilar” 27 . Venger pomeshchiklari uchun krepostnoy qaysi millatdan bo‘lmasin ruminmi, xorvatmi, slovakmi, ukrainmi va vengermi mutlaqo baribir edi. Ular bu krepostnoylarni birday ekspluatatsiya qilaverar va “itoatsizlik qilgani” uchun jazolayverar edilar, Gabsburglar o‘zlarining Vengriyadagi o‘lkalariga yangi soliqlar soldi. Bu soliqlarni yig‘ish uchun mas’ul bo‘lgan venger dvoryanlari u soliqlarning butun og‘irligini dehqonlar ustiga qo‘yishga harakat qildi. Qashshoqlikka solingan krepostnoy dehqonlar qirol soliqlarini to‘lash bilan bir vaqtda pomeshchik foydasiga ado etiladigan majburiyatlarni o‘tay olmas edilar. Venger dehqonlari oxirgi chorak g‘allalarini berishga majbur bo‘lganliklaridan o‘zlari och qolar edilar. Gabsburglar soliqlar yig‘ish uchun Vengriyaga joylashtirilgan Avstriya qo‘shinlariga tayanib, dehqonlarning bor-budlarini soliqqa olardi. Sobiq Vengriya qirolligining deyarli hamma territoriyasini Gabsburglar monarxiyasi sostaviga qo‘shib olish ishi ana Shunday vaziyatda, Avstriya bilan Turkiya o‘rtasidagi qirg‘in soluvchi urushlar jarayonida, XVII asr oxirlarida tugallandi. Imperator tomonidan bosib olingan territoriyada venger magnatlari chegaralaridagi qal’alarini qo‘riqlash ishlarini 1618-yildayoq avstraliyaliklarga topshirgan edi. 1683-yil Avstriya va Turkiya o‘rtasida urush chiqdi. 1686-yil Avstriya qo`shinlari Buda qal’asini turklar asoratidan ozod qildi. Turklar Vengriyadan asta-sekin chiqarila boshlandi, 1699-yildan e’tiboran butun Vengriya Gabsburglar qo‘l ostiga o‘tdi. 1687-yil gabsburglar qo‘shinlari turklarni Transilvaniyadan surib chiqardi, Transilvaniya avval vassal mamlakat deb e’lon etildi, Transilvaniyada batamom Gabsburglar hokimiyati o‘rnatildi. Transilvaniya pomeshchiklar yangi sharoitda o‘zlarining feodallik imtiyozlarini saqlab qolib, rumin va venger dehqonlarini ezishni davom ettirdilar. Imperator tarafdori, Vengriya noibi Pal Esterxazi bu vaqtda Avstriya malaylari to‘g‘risida quyidagilarni yozgan edi: “Ular aholidan shu qadar ko‘p ozuqa tortib olayaptiki mamlakatda ochlik boshlanmoqda va xalq o‘zining bolalarini, xotinlarini, yosh qizlarni ajnabiylarga sotishga majbur bo‘lmoqda. Ko‘p kishilar o‘z oilalarini, o‘zlarini ham o‘ldirmoqda. Minglab kishilar o‘rmonlarda bekinib jon saqlamoqda”. Gabsburglarning harbiy qismlarini Vengriya qirolligi yerlariga joylashtirish sistemasi dehqonlarning ahvoliga juda og‘ir ta’sirini ko`rsatib o‘tish lozim. Gabsburglar bu sistemani 1671-yilda joriy etdilar va uni XVII asrda ham 27 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-bʻ 25 qo‘lladilar 28 . Dehqonlar soldatlarga “yashash” uchun joy berish bilan birga, ularni ozuqa bilan ham ta’minlashga majbur edilar. Bu sistema esa dehqonlarni talashdan boshqa narsa emas edi. Avstriya va Turkiyaning 1683-1699-yillardagi urush vaqtida shunday hollar ro‘y berib turdiki, harbiy qismlar tomonidan talangan qishloqlar huvillab qolardi, hamma oziq-ovqat mahsulotlari tortib olingandan so‘ng dehqonlar xotinlari, bola chaqalari va ko‘ch-ko‘ronlari bilan qochib ketardilar yoki ochdan o‘lardilar. 28 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 26 XULOSA Kurs ishim yakunida xulosa qilib aytadigan bo‘lsam, tarixni o‘rganar ekanmiz dunyo bo‘yicha barcha davlatlar ham hozirgi kungidek darajaga yetib kelgunicha bir qator siyosiy jihatda og‘ir davrlarni, iqtisodiy jihatdan sodir bo‘lgan har xil inqirozli davrlarni boshidan o‘tkazgan. Bulardan tashqari yana ko‘plab davlat rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan jarayon va hodisalarni keltirish mumkin. Bularga ichki nizolar, ichki siyosiy guruhbozliklar, davlat hokimiyatiga qarshi bo`lgan ichki muxolifatchi kuchlarning hokimiyatga qarshi kurashlari, tashqi dushmanlarning bosqinlari-yu ko‘chmanchi qabilalarning talonchilik yurishlari bularning barchasi davlatning rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardir. Tarixdan ma’lumki, Vengriya davlati aholi tarkibi jihatdan ko‘p millatli davlat edi. Vengriya davlat hududi bir qancha slavyan xalqlarini bir davlat hududiga birlashtirgan edi. Aynan shu xususiyat Vengriyaning rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan omillardan biri bolib qolgan. Boshqa davrlarda bo‘lgani kabi XVII asrning ikkinchi yarmi va XVIII asrlarda Vengriya tarkibidagi ana shu slavyan xalqlarining mustaqillikka intilishi harakatlari birmuncha kuchaydi. Bu vaziyat davlatning kelajakdagi rivojiga birmuncha to‘siq bo‘lib qoldi. Davlat asosiy kuch va e’tiborni ichki tartiblarni tiklashga qaratishga majbur edi bu esa o‘z o‘rnida davlatning har tomonlama kuchsizlanishiga olib keldi. Ammo bu og‘ir vaziyatdan kuchli davlat hokimiyati chiqishga erishadi va keyingi asrlarda dunyoning rivojlangan davlatlari qatoriga kirishiga erishiladi. XVII oxiri-XVIII boshlarida Gabsburglar Frantsiya va Usmoniylar imperiyasi bilan o zoq muddatli urushlar olib borishdi. Bu urushlar natijasidaʼ Usmoniylar imperiyasining Yevropani bo ysundirish tahdidi olib tashlandi. ʼ Bundan tashqari, Gabsburglar anchagina yerlarni o z tarkibiga kiritdilar. XVIII ʼ asrning birinchi o n yilliklarida Gabsburglar tashqi qudratining eng yuksak ʼ cho qqisiga ko tarildi. O zining muvoffaqiyatlaridan boshi aylangan monarxiya ʼ ʼ ʼ mustamlakalarni egallash va jahon savdosida qatnashishini e lon qildi. Lekin ichki ʼ zaiflik va Аngliya, Gollandiya va Venetsiyaning qarshiligi bu rejalarni puchga chiqardi. XVII oxirgi-XVIII boshlarida Gabsburglar monarxiyasida madaniy xayotning jonlanishi ko zga tashlanadi. Аyniqsa bu teatr, musiqa, arxitektura ʼ sohalariga tegishli. San atga homiylikni Vena saroyi qilardi. Venaga asosan ʼ italьyan kompozitorlari, qo shiqchilari va musiqachilari taklif etilardi. Italyan ʼ ta sirining kamayishiga mashhur avstriyalik musiqa nazariyachisi Y.Fuks hizmat ʼ qildi. Uning kitoblari asosida Bax, Gaydn, Motsart ta lim ko rganlar. ʼ ʼ XVIII asr boshlarida Vena va Lintsda dramatik teatrlar binolari qurildi. Аrxitekturada barokko usuli hukmronlik qilar edi. Vena, Zaltsburg, Gratsda 27 qurilgan saroylar va ibodatxonalar barokko usuliga milliy avstriyalik ko rinishʼ berdi. Madaniyatning yutuqlaridan biri sifatida XVIII asrda lotin tilidan nemis tiliga bo rilishni ta kidlasa bo ladi. XVIII asrning birinchi yillarida Leybnits ʼ ʼ ʼ Аvstriya Fanlar Аkademiyasini tuzish rejasini ishlab chiqdi. Аkademiyaning asosiy vazifasi nemis tilini mukammallashtirish bo lish kerak edi. ʼ XVII asr oxiri-XVIII asr boshlarida (ayniqsa Karl VI davrida) Аvstriya absolyutizmi sanoatning rivojlanishiga g amxo rlik qila boshladi. XVIII asr ʼ ʼ boshlaridan manufaktura ishlab chiqarilishi tezlashdi. Bunday ishlab chiqarish markazlariga Chexiya, Qo yi va qisman Yuqori Аvstriya, Sileziya aylandi. Lekin ʼ baribir, boshqa bir qator Yevropa davlatlariga nisbatan Gabsburglar monarxiyasi iqtisodiy jihatdan qoloq edi. Bundan tashqari, XVIII 30-chi yillarida Usmoniylar imperiyasi bilan bo lgan to qnashuvda Gabsburglar Janubiy Italiya va Bolqondagi ʼ ʼ yerlardan mahrum bo ldilar. ʼ Vengriya Gabsburglar sulolasi 1867-yilda Avtriya-Vengriya imperiyasi yaratilishida muhim ahamiyat kabs etgan. Bu sulola, Avtriya imperiyasining bir qismi bo‘lgan Vengriyada o‘zining o‘ziga xos siyosiy va iqtisodiy huquqlarini taqdim etganini aytib o‘tishimiz lozim. Gabsburglar Vengriya hududlari bo‘ylab xalqaro va siyosiy aloqalarni oshirdi va Vengriyaning o‘ziga xos bo‘lgan siyosiy tizimini qo‘llashga yordam berdi. Gabsburglar sulolasi davrida Vengriya iqtisodiyoti yuksak darajada rivojlanganligini ko‘rishimiz mumkin. XIX asrning so‘nggi choragida Avstriya-Vengriya Yevropadagi eng qoloq mamlakatlardan biri edi. Mamlakatda feodalizm sarqitlarining saqlanib qolganligi ilg‘or Yevropa mamlakatlariga nisbatan sanoat taraqqiyoti sur’atlarining sekinlashuviga olib bordi. 90-yillarda shahar aholisi butun Avtriya-Vengriya aholisining faqat uchdan biri tashkil qilardi. Hatto imperiyaning eng rivojlangan qismi bo‘lgan Avtriyada ham shahar xalqidan qishloq aholisi ko‘p edi. Vengriya esa ko‘proq agrar, yarim feodal mamlakatligicha qolaverdi. Imperiya qishloq xo‘jaligining rivojlanishi ilgarigidek davom etdi, ya’ni pomeshchik latifundiyalari va dehqonlar ustidan pomeshchiklar hukmronligi saqlanib qolaverdi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. PREZIDENT ASARLARI I.1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent, “O zbekiston”, 2017.ʻ I.2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib – intizom va shaxsiy ʼ javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. - T.: ʻ “O zbekiston”, 2017. ʻ II. O‘QUV QO‘LLANMA VA DARSLIKLAR II.1. Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001. ʻ II.2. Hidoyatov .G. Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. II.3. Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol” 2005. II.4. Nolfo E.D. Xalqaro munosabatlar tarixi. - M .: Manaroc, 2003. II.5. Osborn. R.Sivilizatsiya. G arbiy dunyoning yangi tarixi. S 2010 yil. ʻ II.6. Rajabov Q., Qandov B. Jahon tarixidagi sulola va davlatlar: qisqacha siyosiy tarixi va muhim sanalari. 2-3-kitoblar. -T.: "O zbekiston” NMIU, 2015 ʻ . III. XORIJIY ADABIYOTLAR III.1. Csohány János: Leo Thun egyházpolitikája . In: Egyháztörténeti Szemle. 11/2. 2010. III.2. József Zachar, Austerlitz, 1805. december 2. A három császár csatája – magyar szemmel In: Eszmék, forradalmak, háborúk. Vadász Sándor 80 éves, ELTE, Budapest, 2010. III.3. Katalin Péter, Beloved Children: History of Aristocratic Childhood in Hungary in the Early Modern Age , Central European University Press, 2001. III.4. Lackey, Scott (1995). The Rebirth of the Habsburg Army: Friedrich Beck and the Rise of the General Staff ABC-CLIO. III.5. Peter F. Sugar, Péter Hanák, A History of Hungary , Indiana University Press, 1994, III.6. Phillips, Walter Alison (1911). "Hungary" . In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica . Vol.13 (11thed.). Cambridge University Press. III.7. Robert Evans, Peter Wilson (2012). The Holy Roman Empire, 1495–1806: A European Perspective Volume 1 van Brill's Companions to European History . Brill. III.8. Richard C. Frucht, Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture / edited by Richard Frucht, Volume 1, ABC-CLIO, 2005. 29 III.9. Seton-Watson, R. W. "The Austro-Hungarian Ausgleich of 1867". The Slavonic and East European Review 19.53/54. 1939. III.10. Sugar, Peter F. (1994). A History of Hungary . Indiana University Press. III.11. Walther Killy (2005). Schmidt - Theyer, Volume 9 of Dictionary of German biography . Walter de Gruyter. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. VENGRIYADA XVIII-XIX ASRLARDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VAZIYAT

XVIII asrdagi Vengriya

Vengriya qirolligi 1848-yilgacha

Avstriya-Vengriya dual hokimiyatining vujudga kelishi

II. GABSBURGLAR IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR

2.1. Gabsburglar imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar

2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy-siyosiy hayoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить