Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 96.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Versal-Vashington xalqaro munosabatlari tizimi

Купить
VERSAL-VASHINGTON XALQARO MUNOSABATLARI TIZIMI MAVZUSIDA KURS ISHI 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................3 I BOB. VERSAL - VASHINGTON XALQARO TIZIMINING VUJUDGA KELISHI …………………………………………………………………….… ……6 1.1. Versal tizimini yuzaga kelishining sabablari va omillari.......................................6 1.2 Versal tizimining qaror topishi va uning shartlari.................................................14 II BOB. VERSAL - VASHINGTON XALQARO TIZIMIDAGI MUNOSABATLAR VA ZIDDIYATLARNING KESKINLASHUVI ………...22 2.1. Versal-Vashington tizimining yangicha xalqaro munosabatlarni shakllanishidagi o‘rni...........................................................................................................................22 2.2. Vashington konferensiyasining AQSH manfaatlariga xizmat qilishi.................28 2.3. XX asr 20 - yillari o`rtalarida xalqaro munosabatlardagi ziddiyatlar.................34 XULOSA ..................................................................................................................... 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..............................................43 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. Versal-Vashington tizimi dunyodagi ko‘pgina davlatlar taqdiriga ta‘sir etdi va dunyo xaritasini kuchli mamlakatlar foydasiga o‘zgartirib yubordi. Versal-Vashington tizimi dunyo tarixida birinchi marta qurollanishni cheklash orqali insoniyat taqdirini ijobiy tomonga o‘zgartirdi. U tufayli Versal-Vashington tizimi orqali dunyodagi qaram mamlakatlarning ba‘zilari mustaqil davlatlarga, ba‘zi mustaqil davlatlar esa qaram davlatga aylanib qoldi. Parij tinchlik konferensiyasi bir yil davom etdi (1919 yil 18 yanvardan 1920 yil 21 yanvargacha). Asosiy davlatlarning tutgan mavqelari bir- biriga zid, ko‘pincha tamomila qarama-qarshi edi. Eng muhimi, Antanta ittifoqi asosan maxfiy shartnomalar, yashirin bitimlar asosiga qurilgan bo‘lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni amalga oshirib bo‘lmas edi. Ana shu shartnomalarga ko‘ra, Rossiya Istanbulni olishi va Dardanell bo‘g‘ozi ustidan nazorat o‘rnatishi, buning evaziga Fransiyaning Elzas Lotaringiyaga egalik qilish huquqini hamda Angliyaning Misr ustidan nazoratini e‘tirof etishi zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani berish va’da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi. Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari tuzishni taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning yaqin Sharqni bo‘lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi. Versal tinchlik shartnomasi, boshqacha aytganda, Parij tinchlik shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilari bilan alohida-alohida tuzilgan besh ayri shartnomadan iborat edi. 1919 yilning 28 iyunida Versal saroyining oynali zalida Germaniya bilan tinchlik shartnomasi imzolandi. Germaniya va uning ittifoqchilari urush aybdorlari deb e‘lon qilindilar. Tabiiyki, ular aybdor sifatida jazolanishlari lozim edi. Germaniyadan dunyodagi 3 eng boy temir konlariga ega bo‘lgan Elzas Lotaringiya ajratib olindi va Fransiyaga berildi. Fransiya shuningdek, Saar ko‘mir konlarini 15 yil davomida ishlatish huquqini qo‘lga kiritdi. Germaniyaning Reyn daryosidan g‘arbdagi hududi Fransiya chegaralarigacha, sharqda 50 kilometrgacha harbiylardan xoli zonaga aylantirilishi, Reyn daryosining g‘arbiy qirg‘og‘ida 15 yil mobaynida ittifoqchilarning qo‘shinlari turishi zarur deb belgilandi. Shartnomaga ko‘ra, Germaniyada majburiy harbiy xizmat bekor qilinishi, mamlakat suv osti floti, harbiy va dengiz aviatsiyasi taqiqlanishi zarur edi 1 . Ko‘ngilli asoslarda shakllanadigan armiyaning askarlari soni 100 mingdan oshmasligi lozim edi. Bosh shtabni tarqatish, harbiy maktablarni yopish, barcha zobitlarni ishdan bo‘shatish majburiy qilib qo‘yildi. Mavjud qurol-yarog‘lar, tank va to‘plar, tez otar qurollar Antanta mamlakatlariga topshirildi. Germaniya amalda to‘liq qurolsizlantirildi. Tayinlangan nazorat komissiyasi shartnoma talablari bajarilishini kuzatib turishi zarur edi. Mazkur shartnomaga asosan Belgiya, Eypen va Malmedi okruglarini oldi. Shlezvigning shimoliy qismi Daniya ixtiyoriga o‘tdi. Polsha Poznan, Yuqori Sileziyaning bir qismi, Pomeraniya, G‘arbiy va Sharqiy Prussiya rayonlariga ega bo‘ldi. Gdansk Millatlar Ligasi boshqaruvidagi “erkin shahar” deb e‘lon qilindi. Polshaning dengizga chiqishini ta‘minlaydigan maxsus “yo‘lak” ham ajratildi. Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalari asosan Angliya, Fransiya va Belgiya o‘rtasida taqsimlandi. Angliya va Fransiya Togo va Kamerunni, Angliya- Tanganikani, Belgiya – Ruanda Urundi va Namibiyani (Janubi G‘arbiy Afrikani) oldi. Yaponiya Tinch okeanidagi Marshall, Marian va Karolin orollarining, shuningdek, Xitoyning Szyao Chjou viloyati va Shandundagi konsepssiyaning sohibi bo‘ldi. Versal- Vashington tizimi orqali dunyoda biror bir soha ustidan hukumronlik qiluvchi yirik-yirik davlatlar paydo bo‘ldi. Versal-Vashington tizimi dunyoda birinchi martta dengizdagi munosabatlarni tartibga soldi. Yuqoridagi Versal-Vashington tizimi bilan bog‘liq masalalarni chuqur tahlil etish hamda ularning mohiyatini 1 Nuriddinov Z. G'arb mamlakatlari yangi tarxi. –T; 1974. 605-bet 4 ochib berishni belgilaydi. Versal-Vashington tizimi dunyodagi kuchlar nisbatini tubdan o‘zgartirib yubordi. Bu tizim orqali dunyoda birinchi va ikkinchi raqamli mamlakatlar paydo bo‘ldi. 2 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Versal-Vashinton tizimi va uning xalqaro ahamiyati boyicha bir qator olimlar tadqiqot ishlarini olib borishgan. Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin Yevropada xalqaro kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal-Vashington shartnomalar tartibi shu tariqa shakllandi. Bu tartibning ichida chuqur ziddiyatlar mavjud bo‘lib, keyinchalik ular jahon iqtisodiy inqirozlarida, g‘olib va mag‘lub davlatlar o‘rtasidagi nizolarda namoyon bo‘lishini, shartnomalarning talonchilarcha shartlari mehnatkashlarning yelkasiga og‘ir yuk bo‘lib tushdi, ayniqsa Germaniyada qasd olish kayfiyatining yoyilishiga sabab bo‘ldi. Germaniya vayron bo‘lmagan, u asosan o‘zining harbiy sanoat imkoniyatlarini saqlab qolgan, mamlakat yaxlitligi buzilmagan, hududida bosqinchi qo‘shinlar yo‘q edi. Germaniya Versal shartnomasini bekor qilish uchun qulay paytni poylardi. Hatto qurolli nizo evaziga bo‘lsada, uning moddalarini qayta ko‘rib chiqishga erishish niyatida edi. Gitler keyinchalik aholining katta qismini o‘zining ahmoqona g‘oyalari bayrog‘i ostida birlashtirgani ham bejiz emasligi haqida olimlarning fikrlari yetarlicha asosli. Bu mavzu chuqur ilmiy hamda amaliy ahamiyatga ega bo‘lib mustaqillik davrida bu davr tarixiga oid turli xil kitoblar nashr qilindi. Z.Nuriddinov 3 , Х.Kichkilov 4 , N.Jo‘rayev 5 , А.Aliyeva 6 , М.Lafasov 7 kitoblarida bu mavzu chuqur tahlil etilib mavzuni mohiyati ochib berilgan. Versal-Vashington tizimi chuqur tahlilga egaligi bilan harakterlanadi. Bu mavzuni vazifasi yuqoridagi to‘rtta punkt bilan ochib berilgan. Kurs ishining obyekti va predmeti. Versal-Vashington tizimi qisqa vaqt mobaynida dengizda hamda quruqlikdagi munosabatlarni o‘zgartirib yubordi. Bu 2 Kichkilov X. Eng yangi tarix. -T; 1998. 18-bet. 3 Nuriddinov Z. G‘arb mamlakatlari eng yangi tarixi. –T; 1974. 606- bet. 4 Kichkilov X Fayzullayev M. Eng yangi tarix. –T; 2011. 102-bet. 5 Jo‘rayev N. Eng yangi tarix. –T; 2003. 108-bet. 6 Aliyeva A. Всумирная история таблицах и схемах. –M; 2002. 65- bet. 7 Lafasov M. Jahon tarixi. –T; 2009. 15-bet. 5 mavzuni tarixiy ketma-ketlik, izchillik asosida o‘rganish hamda uning mazmunini chuqur tushungan holda uni tahlil etish hamda uning mohiyatini ochib berish. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Vashington konferensiyasi qarorlari Versal tinchlik shartnomasiga qo‘shimcha sifatida Tinch okeanida yangicha «kuchlar muvozanati» uchun asos bo‘ldi. Ular AQSh uchun Uzoq Sharqda faol siyosat eshiklarini ochar va bu mintaqada AQSh gegemonligini o‘rnatganligini va Vashington konferensiyasi xalqaro munosabatlarda Versal-Vashington tartibini nihoyasiga yetkazganligini tushuntirish. Mavzuni maqsadi yuqoridagi masalalarni tahlil etish va mohiyatini ochib berishdan iborat. Versal-Vashinton tizimi va uning xalqaro ahamiyati mavjud adabiyotlar asosida tahlil etish asosida maqsad qilib olindi va quydagi vazifalarni belgilandi. -Versal tizimini yuzaga kelishining sabablari va omillari tahlil etish; -Versal tizimining qaror topishi va uning shartlarini yoritish; -Vashington konferensiyasining AQSh manfaatlariga xizmat qilishi taxlil qilish; -Versal-Vashington tizimining yangicha xalqaro munosabatlarni shakillanishidagi o‘rni yoritish; Ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Bu mavzu amaliy jihatdan chuqur tahlilga ega bu mavzuni amaliy jihatdan akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida qo‘llash mumkin. Ushbu mavzuni amaliy ahamiyati kishilik jamiyatida yuz bergan jahon urushini yakunlari va uning oqibatlari edi. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida keskinlashgan dunyoni qaytadan bo‘lib olish uchun bo‘lgan kurash Yevropa davlatlarining ikki guruhi shakllanishiga olib kelganligi, birinchi guruhda Germaniya boshchiligidagi Avstriya-Vengriya, Turkiya va Bolgariyaning qo‘shilganligi, ikkinchi guruhga esa Angliya, Fransiya va chor Rossiyasi kirganligi va keyinroq unga Italiya, Yaponiya, Amerika Qo‘shma Shtatlari va boshqa davlatlar qo‘shilganliklari haqida ma‘lumot berish mumkin. 6 Tadqiqot mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi. Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bag’ishlangan bir necha asarlar mavjud: 1. Asatullayeva Sh. “Versal-Vashington tizimi va uning xalqaro ahamiyati” 8 Versal shartnomasi shartlari, ayniqsa Germaniyaga qo‘yilgan iqtisodiy va harbiy cheklovlar yoritilgan. Vashington konferensiyasining Tinch okeani mintaqasidagi harbiy kuch muvozanatini saqlashdagi roli tahlil qilingan. Tizimning xalqaro xavfsizlikka ta’siri va natijada Millatlar Ligasining tashkil topishi haqida fikr yuritilgan. 2. Sayfutdinov Feruz “1918–1920 yillar xalqaro munosabatlar tarixida Versal- Vashington konferensiyalarining ahamiyati” 9 Parij tinchlik konferensiyasining tarixiy va siyosiy kontekstdagi bahosi. Versal shartnomasining uzoq muddatli oqibatlari, ayniqsa Germaniyadagi norozilik va bu norozilikning natsistlarning kuchayishiga olib kelishi. Vashington konferensiyasi orqali yangi global kuchlar muvozanatining shakllanishi. 3. Altibayev H. “Versal tizimidagi ziddiyatlarning keskinlashuvi. Sevr shartnomasining bekor qilinishi (1921–1923)” 10 Versal tizimining ziddiyatli jihatlari, ayniqsa Usmonli imperiyasi bo‘yicha tuzilgan Sevr shartnomasining xalqaro norozilik tufayli bekor qilinishi. Lozanna konferensiyasi va yangi xalqaro huquqiy asoslarning paydo bo‘lishi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, 2 bob, 5 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, jami 43 betdan iborat. 8 1. Asatullayeva Sh. Versal-Vashington tizimi va uning xalqaro ahamiyati. – ZiyoNET Elektron kutubxonasi, 2020. 9 2. Sayfutdinov F. 1918–1920 yillar xalqaro munosabatlar tarixida Versal – Vashington konferensiyalarining ahamiyati. 2023 №5. 10 3. Altibayev H. Versal tizimidagi ziddiyatlarning keskinlashuvi. Sevr shartnomasining bekor qilinishi (1921–1923) - 2021. 7 I BOB. VERSAL-VASHINGTON XALQARO TIZIMINING VUJUDGA KELISHI. 1.1 . Versal tizimini yuzaga kelishining sabablari va omillari. Ishchilar harakatidagi revolutsion tendensiya bilan opportunistik tendensiya o‘rtasida kurash kuchayib borayotgan bir sharoitda, 1900 yilda, II Internatsionalning navbatdagi Parij kongressi bo‘ldi, unda 791 delegat qatnashdi. Kongressda burjua partiyalari bilan ittifoq to‘g‘risidagi masala (amalda ana shu nom ostida “Mileran kazusi” muhokama qilingan edi)ni muhokama qilish asosiy o‘rinni egalladi. Internatsional kongressida “Mileran kazusi”ning muhokama qilinishi german, ingliz, belgiyalik va boshqa sotsial-opportunistlarning, Milerandan o‘rnak oling deb, uning qilmishini oqlashlari shuni ko‘rsatdiki, sotsialistik harakat ichidagi turli oqimlar o‘rtasida milliy zaminda paydo bo‘lgan nizolar internatsional ixtiloflarga aylanmoqda edi. Bu masala bo‘yicha tuzilgan komissiya kongress muhokamasiga ikkita rezolyutsiyani: komissiyaning ko‘pchiligi Kautskiy rezolyutsiyasini va komissiyaning ozchiligi Ged bilan italyan sotsialisti Ferri rezolyutsiyasini taqdim etdi. Kautskiy rezolyutsiyasining birinchi qismida sotsialistlarning burjua hukumatida qatnashishini “siyosiy hokimiyatni qo‘lga olishning normal boshlanishi” deb hisoblab bo‘lmaydi, deyilgan bo‘lsa, xuddi shu yerning o‘zida, “vaqtincha favqulotda chora sifatida” burjua hukumatida qatnashish mumkinligi e‘tirof qilinsin, deyilgan edi. Kautskiy, sotsialistlarning burjua hukumati sostaviga kirishining birdan-bir sharti partiyaning roziligini olishdir deb hisobladi. Kautskiy rezolyutsiyasida marksizmning sotsialistlarning burjua hukumatiga kirishi masalasidagi printsipial munosabati haqida hech narsa aytilmagan edi: rezolyutsiyada sotsialistlarning burjua hukumatida qatnashishi mumkinligi yoki zarurligining sharti ham, sharoiti ham belgilab berilmagan edi. Shunday qilib, Kautskiy noaniq yoki o‘sha vaqtda “kauchuksimon” deb to‘g‘ri nom berilgan 8 rezolyutsiyani taklif qilib va reaktsion hukumat sostaviga kirgan Mileranning xoinligidan iborat konkret holni qoralamay, Mileranning xoinligidan iborat konkret holni qoralamay, Mileranni va butun “ministerializm” siyosatini oqlash uchun opportunistlarga yo‘l ochib berdi. Ged kongressda so‘zlagan otashin nutqida Kautskiyning «kauchuksimon» rezolyutsiyasini qoraladi. U proletariat diktaturasi o‘rnatmay turib, ishchilar sinfi hokimiyatni qo‘lga olishi mumkin emas, dedi. Ged tomonidan kiritilgan rezolyutsiya sotsialistlarning burjua hukumatiga kirishini man qilgan edi 11 . Qizg‘in tortishuvlardan so‘ng ko‘pchilik ovoz bilan Kautskiy rezolyutsiyasi qabul qilindi. Bu esa II Internatsional partiyalarida opportunistik qanotning ta‘siri kuchayganligidan dalolat berardi. Parij kongressi majlis qilayotgan paytda ingliz imperialistlari bur qishloqlarini vahshiylarcha vayron qilayotgan, Amerika imperializmi Filippin orollarida mehnatkash ommani shafqatsiz qirayotgan, xalqaro imperializmning jazo korpusi esa Xitoydagi xalq ozodlik harakatini bo‘g‘ib tashlamoqchi bo‘lib turgan edi. Bunday imperialistik bosqinchilik siyosatiga qarshi sotsialistik partiyalarning qat‘iy norozilik bildirmasligi mumkin emas edi. Parij kongressi Roza Lyuksemburg dokladi bo‘yicha rezolyutsiya qabul qilib, unda ishchilar xalqaro miqyosda g‘ayrat bilan harakat qilishga va birgalashib militarizmga qarshi kurash olib borishga chaqirilgan edi. «Kongress harakat vositasi sifatida, deyilgan edi rezolyutsiyada quyidagi tadbirlarni tavsiya qiladi: 1) turli sotsialistik partiyalar militarizmga qarshi kurashish maqsadida yoshlarni tarbiyalash va uyushtirishga e‘tibor berishlari kerak; 2) hamma mamlakatlardagi sotsialist deputatlar har qanday harbiy xarajatlarga qarshi, flot uchun, mustamlakalarga yuboriladigan harbiy ekspeditsiyalar uchun belgilangan xarajatlarga qarshi ovoz berishlari lozim; 3) doimiy internatsional sotsialistik komissiya barcha davlatlarda yagona umumiy plan bo‘yicha norozilik harakatini va militarizmga qarshi agitatsiyani amalga oshirishi hamda zarur bo’lgan hollarda ularni yo‘lga solib turishi lozim». 11 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 7-bet. 9 Parij kongressi imperialistik davlatlarning mustamlakachilik siyosatini ham qat‘iy ravishda qoraladi. Bu masala bo‘yicha qabul qilingan qarorda shunday deyilgan edi: “Burjuaziya mustamlakachilik siyosatining maqsadi faqat kapitalistik sinfning oladigan foydasini oshirishdan va ishlab chiqaruvchi proletariatning qonini va pulini surib olish orqali hamda qurol kuchi bilan bosib olingan mustamlakalardagi mahalliy xalqqa nisbatan jinoyat va son-sanoqsiz vahshiylik qilish vositasi bilan kapitalistik sistemani saqlashdan iboratdir”. Rezolyutsiya mustamlakachilik avantyuralariga qarshi qat‘iy kurash olib borishga, mustamlakalarda sotsialistik partiyalar tashkil qilib, ularning harakatini birlashtirishga chaqirdi. Parij kongressida barcha sotsialistik partiyalarning vakillaridan II Internatsionalning doimiy ijroiya organi- Xalqaro sotsialistik byuro (XSB) tuzildi. U hamma mamlakatlardagi ishchilar sinfining ahvoli haqida ma‘lumotlar yig‘ib borishi, kongresslarning protokollarini tarqatishi, ayrim mamlakatlardagi sotsialistik harakat to‘g‘risida kongresslarga dokladlar tayyorlab turishi lozim edi. Xalqaro sotsialistik byuroning doimiy turar joyi Bryussel shahri bo‘lib qoldi. XSB ning raisi qilib E.Vandervelde, sekretari qilib K.Gyuismans saylandi. Birinchi jahon urushi 1918-yil 11-noyabrda Germaniyaning Antantaga taslim bo‘lishi bilan tugadi. Shundan so‘ng urush aybdori bo‘lgan German bloki davlatlari bilan yetkazilgan zararni qoplash va shartnoma tuzish uchun tayyorgarlik boshlandi. 1919-yil yanvar oyida Parijdagi Versal saroyida Antanta ittifoqiga kirga g‘olib mamlakatlar vakilari urushga xulosa yasash va tinchlik shartnomasini imzolash uchun to‘plandilar. Tinchlik konferensiyasi ishida 27 mamlakatdan mingdan ortiq delegat ishtirok etdi. Ammo amalda barcha asosiy masalalar besh davlat tomonidan hal qilindi: AQSh (Prezident Vudro Vilson), Angliya (Bosh vazir David Lloyd Jorj), Fransiya (Bosh vazir Jorj Klemanso), Italiya (Bosh vazir Vittorio Orlando), Yaponiya (Baron Makino) 12 . Parij tinchlik konferensiyasi bir yil davom etdi (1919-yil 18-yanvardan 1920-yil 21-yanvargacha). Asosiy davlatlarning tutgan mavqelari bir-biriga zid, 12 Hidoyatov G.A, Jahon tarixi (1918-1945y). I qism. T., 2004 y. 42-bet 10 ko‘pincha tamomila qarama-qarshi edi. Eng muhimi, Antanta ittifoqi asosan maxfiy shartnomalar, yashirin bitimlar asosiga qurilgan bo‘lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni amalga oshirib bo‘lmasdi. Ana shu shartnomalarga ko‘ra, Rossiya Stambulni olishi va Dardanell bo‘g‘ozi ustidan nazorat o‘rnatishi, buning evaziga Fransiyaning Elzas Lotaringiyaga egalik qilish huquqini hamda Angliyaning Misr ustidan nazoratini e‘tirof etishi zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani berish va‘da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi. Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari tuzishni taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning Yaqin Sharqni bo‘lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi. Jorj Klemanso (1841-1929) - fransuz davlat arbobi, ma‘lumoti bo‘yicha vrach. 1906-yildan Fransiya Vazirlar kengashi raisi, 1917- yildan Fransiya Bosh vaziri va ayni paytda harbiy vazir. Mamlakatda diktatorlik tuzumi o‘rnatilishiga urindi. 1920-yildagi saylovlarda mag‘lubiyatga uchradi. Vittorio Emanuele Orlando (1860-1952) - italyan liberal harakati rahbarlaridan biri. 1917-1919 yillarda Italiya Vazirlar mahkamasi raisi. 1925- yildan fashist tuzumiga muxolifatda, 1931-yilda fashist hukumatiga qasamyod qilishdan bosh tortgan. Devid Loyd Jorj (1863-1945) 1916-1922 yillarda Buyuk Britaniya Bosh vaziri. Liberal partiyaning yirik rahbarlaridan biri. G‘olib mamlakatlarning manfaatlari ham bir-biriga tamomila zid edi. Fransiya Germaniyadan o‘zining kuchsizligini anglagan holda bu mamlakatni batamom kuchsizlantiradigan va Yevropada Fransiyaning ustunligini ta‘minlaydigan tinchlik o‘rnatilishini istar edi. Italiya Adriatika dengizi sohillari va orollarni qo‘lga kiritishdan umidvor edi. Angliya o‘zining imperiyasi hududlarini kengaytirishni o‘ylardi. Yaponiya Osiyoda ustun mavqega erishishni orzu qilardi. AQSh dengizlarda suzish erkinligini ta‘minlashni talab etar, shu yo‘l bilan o‘zining okean floti ustunligidan foydalanishni mo‘ljallardi. Konferensiya qatnashchilarining doimo diqqat markazida turgan muammo “rus masalasi” edi. Bolshevizm g‘oyalarining yoyilishi qarshisidagi qo‘rquv Versal konferensiyasining qarorlariga ham o‘z muhrini bosdi. 11 G‘arb mamlakatlari rahbarlari konferensiya boshlangan kundanoq Rossiyaga qarshi intervensiyani tashkil qilish bilan shug‘ullandilar. Ular Rossiyadagi bolsheviklar hukumatini yo‘qotish o‘z mamlakatlaridagi inqilobiy harakatni va Sharqdagi milliyozodlik harakatini bostirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi, deb hisoblardilar. Ko‘p asrlardan beri urush g‘olibi bo‘lgan davlat yoki davlatlar guruhi bilan yengilgan davlat yoki davlatlar o‘rtasida shartnoma imzolangan. G‘olib tomon yengilgan tomonga o‘z xohish-istagini o‘tkaza olgan, albatta. Birinchi jahon urushi ham bundan mustasno bo‘lmadi. G‘olib Antanta bilan mag‘lub To‘rtlar ittifoqi o‘rtasida imzolanadigan tinchlik shartnomasining matnini tuzish uchun Fransiya poytaxti Parij shahriga 27 davlat delegatsiyasi to‘plandi. Ular Versal saroyida imzolangan tinchlik shartnomasini ishlab chiqish ustida bir yil ishladilar. V.Vilsonning “14 moddasi” asosida Versal saroyida 5 ta davlat (Germaniya, Avstriya, Vengriya, Bolgariya va Turkiya) bilan imzolanadigan 5 ta shartnoma matni tayyorlandi. Shu 5 ta shartnoma birgalikda “Versal tizimi” deb ataldi. Buyuk davlatlarning Osiyo va Tinch okean havzasidagi munosabatlarini tartibga solish maqsadida 1921-1922-yillarda Vashington shahrida 9 ta davlat ishtirokida konferensiya o‘tkazildi. Bu konferensiyada uchta shartnoma imzolandi. Shu tariqa Versal-Vashington tizimi nomi tarixda qoldi 13 . Fransiya Bosh vaziri Jorj Klemanso tinchlik shartnomasi shartlarini ishlab chiqish bo‘yicha xalqaro konferensiyaning Parij shahrida o‘tkazilishini qattiq turib himoya qildi, va nihoyat, u o‘z maqsadiga erishdi. Parij konferensiyasi 1919-yilning 18-yanvar kuni o‘z ishini boshladi. Konferensiya ochilishining aynan shu kunga belgilanganligi bejiz emas edi. 1870- 1871-yilgi Fransiya-Prussiya urushida g‘olib Prussiya bilan yengilgan Fransiya o‘rtasidagi shartnoma aynan shu saroyda imzolangan va 18-yanvar kuni shu saroyda Germaniya imperiya deb e‘lon qilingan edi. G‘oliblar Germaniyani tahqirlash uchun aynan shu kuni konferensiya ishini boshladilar. Germaniyani tahqirlashdan Fransiya ayniqsa manfaatdor edi. Shuning uchun ham konferensiyani kirish so‘zi bilan ochgan Fransiya Prezidenti A.Puankare o‘z so‘zida, jumladan, 13 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 9 -bet 12 bunday degan edi: “Adolatsizlik bilan Tinchlik konferensiyasida 27 davlat vakillari qatnashgan bo‘lsada, amalda barcha asosiy masalalar “katta uchlik” deb atalgan (AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiya) davlat rahbarlari tomonidan hal etildi. Ularning ichida Fransiya Bosh vaziri Jorj Klemanso o‘zining jo‘shqin nutqlari bilan ajralib turar va o‘ta qiziqqonligi tufayli “yo‘lbars” degan laqab olgan edi. Konferensiyaga to‘rtlar ittifoqi davlatlari hamda Sovet Rossiyasi taklif etilmadi. Katta uchlik davlatlari garchand To‘rtlar ittifoqiga qarshi urushda ittifoqchi bo‘lgan bo‘lsalarda, ularning har biri Parij konferensiyasi qarorlari aynan o‘zlarining maqsadlariga mos kelishini istar edilar. Xususan, AQSH o‘zini dunyoning yetakchi davlati, Yevropa davlatlariga bergan qarzi hamda Birinchi jahon urushining Antanta foydasiga hal bo‘lishiga qo‘shgan hissasi, shuningdek, Vilson ilgari surgan tinchlik dasturi AQShga jahonni ma‘naviy idora qilish huquqini beradi, deb hisoblar edi. AQSH Buyuk Britaniya va Fransiya Yevropa siyosatini belgilovchi davlatlar bo‘lib qolishini istamas, shuning uchun Germaniya butunlay kuchsizlantirilgan holatga tushirib qo‘yilishiga qarshi edi. Buyuk Britaniya Germaniyaning dengiz va iqtisodiy qudratini sindirganligini o’zining katta yutug‘i deb hisoblardi. Germaniyaning sobiq mustamlakalarini o‘z imperiyasi tarkibiga qo‘shib olishga intilardi. Ayni paytda Fransiyaning Germaniya hisobiga kuchayishini ham istamas edi. Parij tinchlik konferensiyasi. Chapdan o‘ngga: D.Lloyd-Jorj, V. Orlando, J. Klemanso, V. Vilson. “Katta uchlik” o’rtasidagi ziddiyatlar. Shuning uchun Fransiya Bosh vaziri J. Klemansoning Buyuk Britaniya Bosh vaziri D. Lloyd-Jorjga: “G‘alabadan keyin darhol Britaniya bizning dushmanimiz bo‘lib qoldi”, - deb ta‘na qilganligi bejiz emas. Bunga javoban Lloyd-Jorj Klemansoga qarab kulib turib: “Britaniyaning siyosati shunday emasmi?” - deb javob qaytarganligini tarix unutgan emas. Lloyd- Jorj Fransiya kuchayib ketishining hamda bolsheviklar solishi mumkin bo‘gan xavfning oldini olish maqsadida kuchli Germaniyaning saqlanib qolishidan manfaatdor edi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya AQShning jahon siyosatida 13 tutgan o‘rni, shuningdek, harbiy-dengiz qudrati tobora oshib borayotganligidan tashvishda edi. Biroq bu jarayonning oldini olishga qodir emas edi. Chunki AQSh Buyuk Britaniyani qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylantirib qo‘ygan edi. Buning ustiga iqtisodi tobora kuchsizlanib, moliyasi va savdosi izdan chiqib bormoqda edi. Fransiya katta uchlik ichida eng ko‘p zarar ko‘rgan davlat edi. Chunki urush harakatlari uning hududlarida olib borilgan edi. Ayni paytda u ham qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylanib qoldi. Bu ham yetmaganidek, Sovet hukumati podsho Rossiyasining chet davlatlardan olgan qarzini to‘lashdan bosh tortganligi Fransiya uchun qattiq zarba bo‘ldi. Chunki chor Rossiyasi eng ko‘p qarzni Fransiyadan olgan edi. Shuning uchun ham u barcha yo‘qolgan boyliklari o‘rnini Germaniya hisobidan qoplashni istar edi. Bundan tashqari, Fransiya Germaniyaning nihoyatda kuchsizlantirilishi tarafdori edi. Fransiya nafaqat Germaniya bir vaqtlar undan tortib olgan hududlarini qaytarib olishni, ayni paytda Germaniyaning Saar ko‘mir havzasi va Reyn daryosining so‘l sohilidagi yerlarni ham qo‘shib olishni istar edi. Shuningdek, Fransiya Yevropaning Ruminiya, Chexoslovakiya va Polsha kabi davlatlaridan kelgusida Germaniyaga qarshi o‘ziga xos bir ittifoq tuzish niyatida ham edi. Ayni paytda Fransiya hukmron doiralarining rejasiga ko‘ra, bu davlatlar Sovet Rossiyasiga qarshi kurashda ham asqotishi lozim edi. “Katta uchlik” esa Sovet Rossiyasiga qarshi kurash masalasida yagona fikrda edi. 1919- yilning 28-iyunida Versal saroyida yengilgan Germaniya bilan g‘olib Antanta davlatlari o‘rtasida shartnoma imzolandi. Bu shartnoma tarixga Versal tinchlik shartnomasi nomi bilan kirdi. Versal shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilarini urushning aybdorlari deb e‘lon qildi. Shartnomaga ko‘ra, Fransiya Elzas va Lotaringiyani o‘ziga qaytarib oldi. Germaniyaning Saar viloyati 15 yil muddatga Millatlar Ittifoqi boshqaruviga berildi 14 . 15 yildan so‘ng bu viloyat taqdiri plebitsey yordamida hal etiladigan bo‘ldi. Uning ko‘mir havzasi shaxtalari 14 Hidoyatov G.A, Jahon tarixi (1918-1945y). I qism. T., 2004 y. 4 3 -bet 14 Fransiyaning mulki bo‘lib qoldi. Reyn daryosining chap sohilini 15 yil muddatga Antanta okkupatsiya qildi. Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Bir paytlar Prussiya bosib olgan hududlar, Sharqiy Pomore Polshaga berildi. Buning natijasida Polsha Boltiq dengiziga chiqish imkoniga ega bo‘ldi. Eypen, Malmedi va Morelle okruglarida plebitsey o‘tkazildi, natijada bu okruglar Belgiyaga o‘tdi. Klaypeda esa Litvaga o‘tkazildi. Shlezvigning shimoliy qismi Daniyaga, Sileziyaning bir qismi Chexoslovakiyaga berildi. Gdansk shahri esa Millatlar Ittifoqi boshqaruvidagi “erkin shahar” deb tan olindi. Shu tariqa Germaniya 1914-yilning 1-avgustiga qadar bo‘lgan o‘z hududining 1/8 qismini yo‘qotdi. Germaniya Avstriyaga bo‘lgan da‘volaridan voz kechishga majbur etildi. Avstriyaning mustaqilligi Antanta davlatlari tomonidan kafolatlanadigan bo‘ldi. Bundan tashqari, Germaniya dunyodagi barcha mustamlakalaridan mahrum etildi va ular g‘oliblar o‘rtasida taqsimlandi. Chunonchi, Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalari Togo va Kamerun Buyuk Britaniya va Fransiyaga o‘tdi. Shuningdek, Buyuk Britaniyaga Tanganika (Germaniya Sharqiy Afrikasi); Belgiyaga Ruanda va Urundi; Janubiy Afrika Ittifoqiga -Janubi-g’arbiy Afrika (Namibiya); Yaponiyaga Tinch okeanidagi Marshall, Marian va Karolina orollari, Xitoyning Szyaochjou viloyati, Shandun yarim oroli berildi. Germaniyaga Antanta davlatlari foydasiga katta miqdorda reparatsiya to‘lovi majburiyati yuklandi. Komissiya reparatsiya miqdorini 1921- yilning 1-mayigacha belgilaydigan, Germaniya esa ungacha Antantaga 20 mlrd markani oltin, mahsulotlar, kemalar va qimmatbaho qog‘ozlar bilan to‘lashi zarur edi. Reparatsiya muammosi 1921-yilning aprel - may oylarida London konferensiyasida hal etildi. Unga ko‘ra, reparatsiya 132 mlrd oltin marka miqdorida belgilanadi. Uning 52 foizi Fransiyaga; 22 foizi Buyuk Britaniyaga; 10 foizi Italiyaga; 8 foizi Belgiyaga; Gretsiya, Ruminiya va Yugoslaviyaga birgalikda 6,5 foizi; 0,75 foizi Yaponiyaga to’lanishi kerak edi. Bu ochiqcha talonchilik Antanta davlatlarining Versal shartnomasida yozib qo‘ygan quyidagi fikrlari bilan oqlanar edi: «Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro‘y 15 bergan urushda ittifoqchilar (Antantani nazarda tutishayotir) va ularga qo‘shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun mas‘uliyatni Germaniya o‘z zimmasiga oladi». Germaniya uchun bunday katta miqdorda reparatsiya to‘lash nihoyatda og‘ir edi. Biroq uning rozi bo‘lishdan boshqa iloji yo‘q edi 15 . Hayot Germaniya oldiga ikki imkoniyatni ko‘ndalang qilib qo‘ydi: yo qo‘yilgan shartga rozi bo‘lib, tinchlikka erishish, yoki yana urushga kirishib butunlay xonavayron bo‘lish. Versal shartnomasi Germaniyada umumiy harbiy majburiyatni taqiqladi. Ayni paytda Germaniya suv osti flotiga, katta harbiy kemalarga, harbiy va dengiz aviatsiyasi va tank qo‘shinlariga ega bo‘lish huquqidan mahrum etildi. Shunday bo‘lsada, Germaniyaga 100 ming kishilik qo‘shinga ega bo‘lish (bu qo‘shin faqat ko‘ngillilar asosidagina tashkil etilishi mumkin edi) huquqi berildi. Vudro Vilsonning fikricha, bu qo‘shin Germaniyaga ichki tartibni saqlash va bolshevizm xavfiga qarshi turish uchun zarur edi. Millatlar Ittifoqi (Millatlar Ligasi ham deyishadi) - bu, dunyo davlatlarining xalqaro tashkiloti edi. Tashkilotning asosiy vazifasi - tinchlikni va xalqaro xavfsizlikni ta‘minlashdan iborat bo‘lishi kerak edi 16 . Bunday tashkilotni tuzish tashabbusi bilan AQSh Prezidenti V.Vilson chiqdi va bu uning moddali tinchlik dasturida o‘z ifodasini topgan edi. Antantaning yetakchi davlatlari (Buyuk Britaniya va Fransiya) bu tashabbusni qo‘llab- quvvatladi. 15 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 11 -bet 16 Hidoyatov G.A, Jahon tarixi (1918-1945y). I qism. T., 2004 y. 4 5 -bet 16 1.2 Versal tizimining qaror topishi va uning shartlari. 1919-yilning 14-fevral kuni dunyoning 44 davlati tashkilotning Nizomi (4 ustavi)ni tasdiqladilar. Tashkilotning oliy organi Assambleya edi. Uning ishida barcha a‘zo davlatlar ishtirok etardi. Assambleyalar oralig‘ida Ittifoqning ishiga Ittifoq Kengashi rahbarlik qilardi. Unga katta vakolatlar berishgan edi. Besh davlat (AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya va Yaponiya) Kengashning doimiy a‘zolari edi. Nizom agressor davlatga nisbatan birgalikda harbiy va iqtisodiy sanksiyalar (choralar) qo‘llashni ham ko‘zda tutardi. Biroq Nizomda qanday davlat agressor davlat deyiladi, degan savolga aniq javob yo‘q. Bu esa har bir davlatga xalqaro nizomlar xarakterini o‘zicha talqin etish imkonini beradi. Millatlar Ittifoqi o‘zi faoliyat ko‘rsatgan 1946-yilgacha amalda biror marta ham jazo choralarini qo‘llay olmadi. Bunga Ittifoqning amalda Buyuk Britaniya va Fransiya siyosatining quroliga aylanib qolganligi sabab bo‘ldi. (AQSh kongressi Versal shartnomasini tasdiqlamaganligi uchun Ittifoq a‘zoligidan chiqqan edi.) Nizomda uning a‘zolari zimmasiga “barcha a‘zolarning hududiy yaxlitligini hurmat qilish va asrash” vazifasi ham yuklatilgan edi. Biroq amaldagi Ittifoqning hech bir a‘zosi bu vazifani bajarishga astoydil intilgan emas. Millatlar Ittifoqining Nizomida “Mandat tizimi” deb atalgan xalqaro huquqning yangi bir normasi belgilab qo‘yildi. Unga ko‘ra, Millatlar Ittifoqi mustamlaka bo‘lib kelgan yoki bo‘lib qolayotgan hududni boshqarish huquqini u yoki bu davlatga topshirishi mumkin edi. Bunday huquqni olgan davlat o‘sha mustamlakani mustaqillikka tayyorlashi lozim edi. Aslida bu ayyorona tizim mustamlakalarni bo‘lib olish siyosatini niqoblovchi mash‘um vosita vazifasini o‘tadi. Fransiyada, Germaniyadan tashqari, urushda mag‘lub bo‘lgan boshqa davlatlar bilan ham alohida-alohida shartnomalar imzolandi. Chunonchi, Avstriya bilan bunday shartnoma 1919-yilning 10-sentabr kuni Parij yaqinidagi Sen-Jermen saroyida imzolandi. Shartnoma sobiq Avstriya-Vengriya imperiyasi tugatilganligini e‘lon qildi. Tinchlik shartnomalari Millatlar Ittifoqining 17 tuzilishi Avstriya hududi esa sezilarli darajada o‘zgartirildi. Xususan, Janubiy Tirolning bir qismi Italiya ixtiyoriga o‘tkazildi. Chexiya va Moraviya yangi tuzilgan Chexoslovakiya davlatiga qo‘shildi. Bukovina esa Ruminiyaga nasib etdi. Avstriya qo‘shinlarining soni 30 ming kishidan oshmasligi belgilab qo‘yildi. Floti esa Antanta ixtiyoriga o‘tkaziladigan bo‘ldi. Bundan tashqari Avstriyaning Germaniya bilan qo‘shilishi batamom taqiqlab qo‘yildi. 1919-yilning 27-oktabrida Parijga yaqin Neyi shahrida Bolgariya bilan shartnoma imzolandi. Shartnomaga ko‘ra, Bolgariya hududining katta qismi Yugoslaviya, Gretsiya va Ruminiyaga o‘tdi. Ayni paytda unga 2,5 mlrd oltin frank kontributsiya to‘lash majburiyati yuklandi. Bolgariya qurolli kuchlarining soni 20000 kishidan oshmasligi belgilandi. 1920-yilning 4-iyulida Versal saroyining Trianon zalida Vengriya bilan shartnoma imzolandi. Shartnomaga ko‘ra, Vengriya o‘z hududining ancha qismidan mahrum etildi. Chunonchi, Xorvatiya, Bachka va Banatning g‘arbiy qismi Yugoslaviyaga o‘tdi. Ruminiyaga Transilvaniya va Banatning sharqiy qismi berildi. Chexoslovakiya ham esdan chiqarilmadi. Unga Slovakiya va Karpatorti Ukrainasi nasib etdi. Vengriyaga berilgan og‘ir zarbadan biri - bu uning dengizga chiqish imkoniyatidan mahrum etilganligi bo‘ldi. Vengriya 30 ming kishidan ortiq qurolli kuchga ega bo‘la olmas edi. Antanta davlatlari 1920-yilning 10-avgustida Fransiyaning Sevr shaharchasida Turkiya bilan shartnoma imzolashdi. Shartnomaga ko‘ra, Turkiyaga 1914-yilning 1-avgustigacha qaram bo‘lgan hududlar to‘rtdan uch qismga kamaydi. Turkiya hududi Kichik Osiyo va Istambul shahrini o‘z ichiga olgan Yevropadagi ozgina joy bilan cheklab qo‘yildi. Istambul shahri poytaxt sifatida qoldirildi. Biroq g‘olib davlatlar, agar Turkiya Sevr shartnomasi talablarini bajarishdan bosh torta boshlasa, bu qarorni qayta ko’rib chiqish huquqiga ega edilar. Qora dengiz bo’g’ozlarining barcha davlatlar savdo va harbiy kemalari uchun ochiq ekanligi belgilab qo’yildi. Turkiyani bo’g’ozlardan o’z harbiy kuchlarini olib chiqib ketishga majbur etishdi. Aslida bu shartlar bo’g’ozlar ustidan Buyuk Britaniya, Fransiya va Italiya nazorati o’rnatilishiga imkon berdi. Turkiya o’z flotini Antanta ixtiyoriga topshirishi zarur edi. Bu ham 18 yetmaganidek, Sevr shartnomasi g’olib davlatlarga Turkiyaning moliyasi va butun iqtisodiyoti ustidan nazorat o’rnatish huquqini berdi. Turkiya armiyasining soni 50 ming kishidan oshmasligi belgilandi. Sevr shartnomasi Turkiyaga Antanta davlatlarining yarim mustamlaka tartibini o’rnatdi. Birinchi jahon urushi tugagandan keyin Yevropada xalqaro kuchlarning yangi nisbati belgilangan Versal tizimi shu tariqa shakllandi. Bu tizim Yevropa siyosiy xaritasini qayta qurish va dunyoni qayta bo’lib olishni huquqiy jihatdan rasmiylashtirishning o’ziga xos shakli edi. Versal tinchlik shartnomasi, boshqacha aytganda, Parij tinchlik shartnomasi Germaniya va lining ittifoqchilari bilan alohidaalohida tuzilgan besh ayri shartnomadan iborat edi. 1919 ylining 28 iyunida Versal saroyining Oynali zalida Germaniya bilan tinchlik shartnomasi imzolandi. Germaniya va uning ittifoqchilari urush aybdorlari deb e’lon qilindilar. Tabiiyki, ular aybdor sifatida jazolanishlari lozim edi, Germaniyadan dunyodagi eng boy temir konlariga ega bo’lgan Elzas Lotaringiya ajratib olindi va Fransiyaga berildi. Fransiya, shuningdek, Saar ko’mir konlarini 15 yil davomida ishlatish huquqini qo’lga kiritdi. Germaniyaning Reyn daryosidan g’arbdagi hududi Fransiya chegaralarigacha, sharqda 50 kilometrgacha harbiylardan xoli zonaga aylantirilishi, Reyn daryosining g’arbiy qirg’og’ida 15 yil mobaynida ittifoqchilarning qo’shinlari turishi zarur, deb belgilandi. Shartnomaga ko’ra, Germaniyada majburiy harbiy xizmat bekor qilinishi, mamlakat suv osti floti, harbiy va dengiz aviatsiyasi taqiqlanishi zarur edi. Ko’ngilli asoslarda shakllanadigan armiyaning askarlari soni 100 mingdan oshmasligi lozim edi. Bosh shtabni tarqatish, harbiy maktablarni yopish, barcha zobitlarni ishdan bo’shatish majburiy qilib qo’ yildi 17 . Mavjud qurolyarog’lar - tank va to’plar, tez otar qurollar Antanta mamlakatlariga topshuildi. Germaniya amalda to’liq qurolsizlantirildi. Tayinlangan Nazorat komissiyasi shartnoma talablari bajarilishini kuzatib turishi zarur edi. Mazkur shartnomaga asosan Belgiya Eypen va Malmedi okruglarini oldi. Shlezvigning shimoliy qismi Daniya ixtiyoriga o’tdi. Polsha Poznan, Yuqori 17 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 13 -bet 19 Sileziyaning bir qismi, Pomeraniya, G’arbiy va Sharqiy Prussiya rayonlariga ega bo’ldi. Gdansk Millatlar Ligasi boshqaruvidagi «erkin shahar» deb e’lon qilindi. Polshaning dengizga chiqishini ta’minlaydigan maxsus «yo’lak» ham ajratildi. Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalari asosan Angliya, Fransiya va Belgiya o’rtasida taqsimlandi. Angliya va Fransiya Togo va Kamerunni, Angliya - Tanganikani, Belgiya - RuandaUrundi va Namibiyani (JanubiG’arbiy Afrikani) oldi. Yaponiya Tinch okeanidagi Marshall, Marian va Karolin orollarining, shuningdek, Xitoyning Szyao Chjou viloyati va Shandundagi konsessiyaning sohibi bo’ldi. Germaniyaga ittifoqchilarning tinch aholisi va ularning mulkiga yetkazilgan zarar uchun tovon to „lash majburiyatini yukladilar. Tovonning umumiy miqdori konferensiyada belgilanmagan bo’lsada, Germaniya 1921 yilgacha har yili ittifoqchilarga 5 milliard dollardan to’lab turishi zarur edi. Shundan keyin 30 yil davomida to’lanishi lozim bo’lgan umumiy mablag’ belgilanishi ko’zda tutilgandi. Bunday qarordan ko’proq fransuzlar mamnun edilar. Chunki ularning fikricha, agar Germaniya tovonni to’lab borsa, holdan toyadi va kuchsizlanadi, agar to’lamasa, fransuzlarning bosqinchiligini oqlash uchun asos bo’ladi. Bu ochiqcha talonchilikni oqlash uchun ittifoqchilar Versal shartnomasiga 231 bandni qo’shdilar. Unda shunday de yilgandi: “Ittifoqchilar va ularga qo’shilgan davlatlar shuni ta’kidlaydilarki, Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro’y bergan urushda ittifoqchilar va ularga Qo’shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun mas’uliyatni Germaniya o’z zimmasiga oladi”, Nemislar o’z hududlarining 10 foizini yo’qotdilar, bu hududda millionlab odam yashar, ularning bir necha yuz mingi uyjoysiz qolgan, o’nlab shaharlar vayron qilingan, milionlab odamlar nogiron bo’lib qolgan edi. Bunday vaziyatda ulkan miqdorda tovon to’lash aqlga sig’masdi. Ammo Germaniyaning boshqa chorasi yo’q edi. U ikki mushkul imkoniyatdan birini tanlashi: qo’ yilgan shartlar asosida tinchlikka erishishi yoki urushga kirib, shaksiz mag’lubiyat va inqilobiy tartibsizlik alamini totishi lozim edi. 20 Qolaversa, Germaniya hukumati mag’lub Rossiyaga bundan ham og’ir va tahqirlovchi tinchlik bitimi imzolatilgan BrestLitovskni yaxshi xotirlardi. Har qalay, Versal shartnomasida bir paytlar Rossiyaga berilmagan ba’zi bir imkoniyatlar mavjud edi. Brest Litovsk shartnomasiga asosan Rossiya tovonni darhol oltin, oziqovqat, xom ashyo bilan to’lashga majbur qilingan bo’lsa, Versal shartnomasida ma’lum vaqt berilgandi. Germaniya hay’ati shartnomani imzoladi. Parij konferensiyasida Millatlar Ligasi tashkil etildi. Uning nizomi tinchlik shartnomalari matniga ham kiritildi va 44 mamlakat tomonidan imzolandi. Millatlar Ligasi birgalikda xalqaro siyosat olib borish va umum manfaati yo’lida, ayniqsa, urush xavfi tug’ilganda maslahatlashishga rozi bo’lgan mustaqil davlatlarning umumiy organi sifatida rejalashtirilgan edi. Nizomning 16moddasida agressorga nisbatan iqtisodiy va harbiy jazo choralari qo’llash ko’zda tutilgandi. Liga biror marta ham bu jazo choralarini qo’llay olmadi, chunki uning ixtiyorida harbiy kuchlari ham, davlatlar o’rtasida obro’-e’tibori ham yo’q edi. Millatlar Ligasi Konvensiyasida uning a’zolari zimmasiga «barcha a’zolarning hududiy butunligini hurmat qilish va asrash» yuklatilgan edi. Ammo keyingi voqealar shuni ko’rsatdiki, hech 1dm bu shartlarni chindan ham bajarishga tayyor emas edi. Germaniya va Rossiyaning ligadan chiqarilganhgi mazkur xalqaro tashkilotning samaradorligini pasaytirdi, uning faoliyati munozara va muzokaralar bilan cheklanib qoldi. Millatlar Ugasi (1919-1946) xalqlarning tinchlik va xavfslzlik yo’lidagi hamkorliginl amalga oshiruvchi xalqaro tashkilot. Fashist davlatlar ittifoqiga befarq qaraganligi uchun Ikklnchi jahon urushi boshlanganldan keyin amalda o’z faoliyatini to’xtatdi. Urush aybdorlari deb e’tirof etilgan boshqa mamlakatlar bilan ham ayriayri shartnomalar imzolandi. 1919 yil 10 sentabrda Parij yaqinidagi Sen Jermen saroyida Avstriya bilan shartnomaga qo’l qo’yildi. Unda sobiq AvstroVengriya yo’q bo’lganligi, Avstriya hududi sezilarli o’zgarishlarga uchraganligi qayd etildi. Janubiy Tirolning bir qismi Italiya ixtiyoriga o’tdi. Chexiya va Moraviya yangi tuzilgan Chexoslovakiya davlatiga qo’shildi. Bukovina Ruminiyaga berildi. Avstriyaga faqat 30 ming kishidan iborat 21 armiyaga ega bo’lish ruxsat etildi, uning floti ittifoqchilar ixtiyoriga berildi, Avstriyaning Germaniya bilan qo’shilishi batamom taqiqlandi. Bolgariya bilan shartnoma 1919 yil 27 noyabrda Parij yaqinidagi NeyisyurSen shaharchasida imzolandi. Unda Bolgariya qurolli kuchlari soni 20 ming kishi bilan chegaralangan, hududining katta qismi Yugoslaviya, Gretsiya va Ruminiya foydasiga olib qo’yilgan edi. Bolgariyaga tovon to’lash majburiyati ham yuklatilgandi. 1920 yil 4 iyunda Versal saroyining Trianon zalida Vengriya bilan shartnoma imzolandi. Unga ko’ra, Vengriya 35 mingdan ortiq askarga ega bo’lmasligi lozim edi. Ayni paytda tovon to’lashi ko’zda tutilgandi. Xorvatiya, Bachka va Banatning g’arbiy qismi - Yugoslaviyaga, Transilvaniya va Banatning sharqiy qismi- Ruminiyaga, Slovakiya va Karpatorti Ukrainasi - Chexoslovakiyaga berildi 18 . Parij yaqinidagi Sevr shaharchasida 1920 yil 10 avgustda g’olib davlatJar Turkiya bilan tinchlik shartnomasini imzoladilar. Unga ko’ra, Turkiya o’ziga qaram hududlarning 80 foizini qo’Idan berdi (Falastin, Transiordaniya, Iroq, Suriya, Livan va h.k.). Qora dengizdagi bo’g’ozlar harbiy kuchlardan xoli qilindi, Qora dengizdan uzoq davlatlar undan o’z harbiy kemalarini bemalol o’tkazish huquqini qo’lga kiritdilar. Turkiya hududi Kichik Osiyo yarim oroli va Istanbul (Konstantinopol) shahrini o’z ichiga olgan Yevropadagi ozgina hudud bilan cheklangan edi. Turkiyada yarim mustamlaka tuzumi o’rnatildi. Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin Yevropada xalqaro kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal shartnomalar tartibi shu tariqa shakllandi. Bu tartibning ichida chuqur ziddiyatlar mavjud bo’lib, keyinchah’k ular jahon iqtisodiy inqirozlarida, g’olib va mag’lub davlatlar o’rtasidagi nizolarda namoyon bo’ldi. Shartnomalarning talonchilarcha shartlari mehnatkashlarning yelkasiga og’ir yuk bo’lib tusndi. tin esa ayniqsa Germaniyada qasd olish kayfiyatining yoyilishiga sabab bo’ldi. Germaniya vayron bo’hnagan, u asosan o’zining harbiysanoat imkoniyatlarini 18 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 15 -bet 22 saqlab qolgan, mamlakat yaxlitligi buzilmagan, hududida bosqinchi qo’shinlar yo’q edi. Germaniya Versal shartnomasini bekor qilish uchun qulay paytni poylardi. Hatto qurolli nizo evaziga bo’lsada, uning moddalarini qayta ko’rib chiqishga erishish niyatida edi. Gitler keyinchalik aholining katta qismini o’zining ahmoqona g’oyalari bayrog’i ostida birlashtirgani ham bejiz emas. AvstroVengriya imperiyasi ko’plab mayda davlatlarga bo’linib ketdi. Davlatlar chegarasida vujudga kelgan boj to’siqlari Yevropa tijoratini izdan chiqardi, xom ashyo manbalarini ishlab chiqarish mintaqalaridan, ishlab chiqaruvchilarni bozorlardan ajratib qo’ydi. Bu esa yangi ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Ziddiyatlar dushmanlikka aylanib, tinchlik shartnomalari tufayli yuzaga kelgan nizolarning yanada kuchayishiga sabab bo’ldi. Urush paytida ittifoqchi bo’lgan davlatlar o’rtasida murosasiz ziddiyatlar mavjud edi. Eng asosiysi Angliya va Fransiya o’rtasidagi raqobat bo’lib, ularning har biri Yevropa qit’asida gegemonlikka intilardi. Fransiya tuzoqqa tushib qolgan, uning taqdiri Angliyaning xayrixohligiga bog’liq bo’lib qolgandi. Angliya bundan keyin uning tarixiy taqdirini belgilay olar edi. Fransiyaning ziddiyatli xalqaro ahvoli ichki hayotiga ham ta’sir ko’rsatgan, o’tkir ijtimoiy va siyosiy nizo butun mamlakatda keskin vaziyatni vujudga keltirgan edi. Buning ustiga AQSh Germaniya harbiysanoat majmuasini qayta tiklashga katta mablag’lar sarflab, Fransiyaning sharqiy chegaralarida yangi harbiy devning paydo bo’lishiga, uning hayotmamot dushmani arvohini qayta tiriltirishga ko’maklashayotgandi. Fransiya shartnomalarning samaradorligi kafolatchisi deb hisoblanardi, ammo Angliya va AQSh siyosati qarshisida bu vazifa uydirma, shartnomalar esa xomxayol bo’lib qoldi. Rossiya Millatlar Ligasiga kiritilmagan va shartnomalarning tayyorlanishida ishtirok etmagan edi. Ammo uning ishtirokisiz Yevropadagi tinchlik mustahkam bo’la oknasdi. Rossiyani yakkalab qo’yishga urinish sovet davlati rahbariyatida o’ta ekstremist unsurlar diktaturasining kuchayishiga, iqtisodiyotda va siyosatda biqiqlikka sabab bo’ldi. Rossiyaning tashqi siyosatida urushlarning muqarrarligi haqidagi, jahon 23 inqilobini tayyorlash va amalga oshirishning zarurligi to’g’risidagi mafkuraviy nazariya hukmron bo’lib qoldi. II BOB. VERSAL-VASHINGTON XALQARO TIZIMIDAGI MUNOSABATLAR VA ZIDDIYATLARNING KESKINLASHUVI 2.1. Versal - Vashington tizimining yangicha xalqaro munosabatlarni shakllanishidagi o‘rni. 1924-yil Sovet davlatini Yevropaning barcha mamlakatlari tan oldilar. Sovet davlati G’arb davlatlari Davlatlararo munosabatlarning yanada keskinlashuvi Reparatsiya muammosi bilan tinch-totuv yashash masalasiga sinfiy kurashning xalqaro maydondagi shakli sifatida qarar edi. Shuning uchun ham bu munosabat doimiy emas, G’arb davlatlari ertami-kechmi harbiy intervensiya uyushtirishi mumkin, deb hisoblardi. G’arb esa, o’z navbatida Rossiya va Komintern tomonidan inqilobning eksport qilinishi mumkinligidan cho’chir edi. Shuning uchun ham ularning o’zaro munosabatlarida hadiksirash mavjud edi. 1925-yilda Lokarno konferensiyasida imzolangan “Reyn kafolat pakti”ga Sovet davlati keskin norozilik bildirdi. Chunki, bu paktga ko’ra, buyuk davlatlar Belgiya va Gollandiya chegaralari daxlsizligini kafolatlaganlari holda, bunday kafolat Sharqiy Yevropa davlatlari uchun joriy etilmadi. Sovet davlati esa, o’z chegaralari xavfsizligini ta’minlash maqsadida, Germaniya, Turkiya, Litva va Afg’oniston bilan betaraflik to’g’risida shartnoma imzoladi. 30-yillarda xalqaro munosabatlarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri Versal - Vashington tizimining barbod bo’lishi hamda G’arb va Sharqda urush o’choqlarining vujudga kelishi, dunyoning yangi urush sari qadam bosishidan iborat. Jahon iqtisodiy inqirozi 24 yillarida (1929-1933) Versal - Vashington tizimining barbod bo’lish jarayoni yanada tezlashdi. Yevropada kuchlar nisbatida keskin o’zgarishlar yuz berdi, davlatlar o’rtasida raqobat yanada kuchaydi. Bu raqobat, ayniqsa, qurollanish poygasida yaqqol namoyon bo’ldi. AQSHning qo’llab-quvvatlashi bilan Germaniya xavfsizlik tizimi doirasida tenglik huquqini qo’lga kiritdi. Bu tenglik huquqi amalda Germaniyaning harbiy qudratini tiklash huquqini tan olish bilan barobar edi. Versal tinchlik shartnomasining shu tarzda taftish qilinishi sobiq g’oliblar va mag’lublar ahvolini o’zgartirib yubordi. Ayniqsa, Fransiyaning ahvoli yomonlashdi. 30-yillarning boshidayoq Germaniya tomonidan uning xavfsizligiga tahdid solinayotganligi sezila boshladi. Shunday sharoitda 1932-yilda Fransiya Sovet davlati bilan o’zaro hujum qilmaslik to’g’risida shartnoma imzoladi. Uzoq Sharqda ham vaziyat keskinlashdi. Xitoy Buyuk Britaniya, AQSh va Yaponiya munosabatlari keskinlashgan maydonga aylanib qoldi. Yaponiya “Buyuk Osiyo” imperiyasini yaratish ishtiyoqi bilan yonmoqda va shu niyatda u 1931-yilda Xitoyga hujum qildi va Manjuriyani bosib oldi. Shu tariqa yangi jahon urushining birinchi o’chog’i vujudga keldi. Germaniyada fashizm doiralari qalbini birinchi jahon urushi natijalari bo’yicha o’ch olish orzusi egallab olgan edi. Ayni paytda ular dunyoga hukmron bo’lish da’vosi bilan chiqdilar. Versal shartnomasi amalda inkor etildi. 1935-yilda umumiy harbiy majburiyat joriy etildi va Saar viloyati qo’shib olindi. 1936-yilning mart oyida Germaniya qo’shinlari demilitarizatsiyalashtirilgan zonani egalladi va qurollanish poygasini avj oldirdi. Shu tariqa yangi jahon urushining ikkinchi o’chog’i vujudga keldi 19 .30-yillarda xalqaro munosabatlarning o’ziga xos xususiyatlari. Bu davrda fashistik Italiya ham qo’l qovushtirib o’tirmadi. 1935-yilning oktabr oyida uning qo’shinlari Efiopiyaga bostirib kirdi. 1936-yil bahoriga kelib bu davlat Italiya mustamlakasiga aylandi. Bu urush Yevropa fashist davlatlarining ochiqdan-ochiq 19 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 20 -bet 25 qurolli agressiyaga o’tishi edi. 1936-yil iyun oyida Germaniya va Italiya fashistlari Ispaniya fashizmiga qurolli yordam ko’rsatdilar. Buyuk Britaniya va Fransiya esa Ispaniya ishlariga aralashmaslik siyosatini e’lon qildi. Bu bilan ular amalda Ispaniya Respublikasining ag’darilishiga ko’maklashdilar. 1939-yilda Ispaniyada general Frankoning fashistik tartibi o’rnatildi. Ayni paytda yangi jahon urushi tashabbuskori bo’lgan davlatlar ittifoqi qaror topdi. Xususan, 1936-yil noyabrida Germaniya va Yaponiya “Antikomintern pakti” deb atalgan paktni imzoladilar. 1937-yilda bu paktga Italiya ham qo’shildi. Shu tariqa Berlin -Rim - Tokio uchburchagi - dunyoni kuch ishlatish yo’li bilan qayta bo’lishga intilayotgan 3 davlat agressiv ittifoqi vujudga keldi. Bundan ruhlangan Yaponiya Xitoyda yanada yirik bosqinchilik harakatlarini boshladi. Germaniya esa Avstriyani bosib oldi. 30- yillarda xalqaro munosabatlarga xos yana bir xususiyat shu ediki, jahon jamoatchiligining katta qismi urushni xohlamas, urushga faqat ba’zi davlatlargina intilmoqda edi. Xo’sh, shunday bo’lsa, nega ikkinchi jahon urushining oldini olib bo’lmadi? Birinchidan, G’arb davlatlari jahon iqtisodiy inqirozining oqibatlarini bartaraf etish bilan band bo’lib qoldilar. Natijada, bu omil G’arbning urush xavfiga jamoa bo’lib kurashish qobiliyatini pasaytirib yubordi. Ikkinchidan, jamoaviy xavfsizlik tizimi kuch ishlatishni inkor etmas edi. Binobarin, tinchlikni saqlab qolish jasoratni, har qanday qurbonlarga tayyor turishni, irodani talab etardi. Biroq yaqindagina tugagan birinchi jahon urushining qonli oqibatlari kishilarni dahshatga solib qo’ygan edi. Shuning uchun ham jamoatchilik fikri bunday yangi qurbonlar berishga tayyor emas edi. Bu holat, o’z navbatida, yangi urushning oldini olishga qodir davlatlar (Buyuk Britaniya, Fransiya) siyosatida passivlik, ehtiyotkorlik va noizchillikni yuzaga keltirdi. AQShda esa aralashmaslik kayfiyati kuchli edi. Shuning uchun ham urush xavfi kundan-kunga kuchayib borayotgan bir sharoitda AQSh hukmron doiralari o’z qobiqlariga o’ralib olishni lozim topdilar. Bu esa yangi urush olovini yoqishga intilayotganlarga juda qo’l keldi. Uchinchidan, G’arb Gitlerning hokimiyat tepasiga kelganligi qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligiga o’z vaqtida 26 to’g’ri baho bera olmadi. Buyuk Britaniya va Fransiya “tinchlantirish” siyosatini yuritdi. To’rtinchidan, bir tomondan, Buyuk Britaniya va Fransiya o’z xavfsizliklarini Germaniya agressiyasini Sharqqa, Moskvaga qarshi burib yuborish yo’li bilan saqlab qolishga intilgan bo’lsalar, Sovet davlati, o’z navbatida, Nega yangi jahon urushining oldini olish mumkin bo’lmadi, xavfsizligini har qanday vositalar bilan bo’lsada, saqlab qolishga intildi. Binobarin, yangi jahon urushining oldi olinmay qolishida ularning mas’uliyati bab-baravar edi. 1934-yilda Fransiya va Sovet davlati jamoaviy xavfsizlik to’g’risidagi shartnoma loyihasini ishlab chiqqanlarida Buyuk Britaniya uni qabul qilmaganligiga ajablanmasa ham bo’ladi. Ikki tomonlama yoki uch tomonlama shartnomalar imzolash yo’li bilan ham jamoaviy xavfsizlik tizimini vujudga keltirish mumkin edi 20 . Shu maqsadda Fransiya va Sovet davlati 1935-yilda o’zaro yordam to’g’risida shartnoma imzoladilar. Bunday shartnoma ikkala davlat tomonidan Chexoslovakiya bilan ham imzolandi. Bu orada Gitlerning ishtahasi kun sayin o’sib bordi. 1938-yilda u Chexoslovakiyaning Sudet viloyatini talab qildi. Bu masala 1938-yilning 29-sentabrida Myunxenda Yevropa buyuk davlatlari rahbarlari o’rtasida muhokama etilib, Sudetni Germaniyaga berishga qaror qilindi. Gitler 1939-yilning 15-martida Chexoslovakiyani to’la bosib oldi. 1939-yilning 21-martida Polshadan Gdansk shahrini talab qildi. 22-martda Litvaga qarashli Klaypedani egalladi. Aprel oyida Italiya armiyasi Albaniyaga bostirib kirdi. Shu tariqa, tinchlantirish siyosati butunlay halokatga uchradi. Fashist davlatlarining bejazo g’olibona harakatlari jamoatchilikda bundan buyon agressiyaga yon bosish mumkin emasligi fikrini keltirib chiqardi. Sovet rahbariyati Germaniya va Yaponiya solayotgan xavfdan cho’chiy boshladi. 1939-yilning mart oyida Buyuk Britaniya Sovet davlatiga Fransiya va Polsha bilan o’zaro hamkorlik haqida deklaratsiya imzolashni taklif etdi. I. Stalin esa o’zaro aniq majburiyatlar qayd etilgan uch tomonlama shartnoma imzolashni va Germaniyaning bo’lajak 20 Nuriddinov Z.R. G ‘ arb mamlakatlarining Eng yangi tarixi. “O ‘ qituvchi”, T., 1978. 73-bet 27 agressiyasini qaytarish uchun Polsha va Ruminiya hududiga Sovet armiyasini kiritish huquqi berilishi shartini qo’ydi. Polsha va Ruminiya hukmron doiralari bu shartni sovetlarning Sharqiy Yevropada o’z nazoratini o’rnatishga intilishi, deb qabul qilmadilar. Buyuk Britaniya va Fransiya Polsha va Ruminiyani Sovetlar taklifiga ko’ndirish choralarini izlamadilar. Natijada Moskva Buyuk Britaniya va Fransiya Sovet davlati bilan muzokaralarni Gitlerga tazyiq o’tkazish uchungina olib bormoqda, aslida ularning maqsadi sovetlarga qarshi Gitler bilan kelishish, deb hisobladi. Shunday qilib, uch buyuk davlat - Sovet davlati, Buyuk Britaniya va Fransiya bir-biriga ishonmas edi. Shuning uchun ham 1939-yilning 12- avgustida Moskvada boshlangan ingliz-sovet-fransuz muzokaralari natijasiz tugadi. Gitlerning asosiy maqsadi Sovet davlati, Buyuk Britaniya va Fransiya o’rtasida shartnoma tuzilishini barbod etish, Polshaga hujum qilish oldidan sovetlarning betaraf qolishiga erishish edi. Natijada 1939-yil 23-avgustda Sovet davlati bilan Germaniya o’rtasida o’zaro hujum qilmaslik to’g’risida shartnoma imzolandi. Shartnoma 10 yil muddatga tuzildi. Unda tomonlarning biri boshqa davlat bilan urushga tortilganda, ikkinchi tomon betaraf qolishi yozib qo’yilgan va, ayni paytda, shartnomaga yashirin ahdnomalar ham ilova qilingan edi. Bu yashirin ahdnomalarda Sharqiy Yevropani Sovet davlati va Germaniyaning ta’sir doiralariga bo’lib olish nazarda tutilgan edi. Gitler Finlyandiya, Latviya, Estoniya va Bessarabiyani Moskvaning ta’sir doirasida deb, o’z navbatida, I. Stalin Litvani Germaniya ta’sir doirasida deb tan oldilar. Shuningdek, yashirin ahdnomada kelgusida Polshani ham bo’lib olish ko’zda tutilgan edi. Polshaga hujum qilish haqida uzil-kesil bir qarorga kelgan Germaniya esa 1939-yil 1-sentabr tongida polyak yerlariga bostirib keldi. 3-sentabr kuni Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildilar. Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi boshlanib ketdi. Xulosa qilib aytish mumkinki, ikki jahon urushi oralig’idagi xalqaro munosabatlarda kuchli davlatlar dunyoga o’z hukmini o’tkazdilar. Urushga qarshi 28 kuchlarning zaifligi natijasida fashizmning oldini olish mumkin bo’lmadi 21 . Vaholanki, bir qator davlatlar o’z manfaatlari yo’lida ular bilan til biriktirdilar. Ma’naviyat qashshoqligi va nafs balosi navbatdagi urushni keltirib chiqardi. AQSh Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan bosh tortdi. Amerika senati shannomalarda Amerika manfaatlari hisobga olinmagan, deb hisobladi va buning qasdiga boshqa mintaqada - Tinch okeanida yangi tartiblar o’rnatishga qaror qildi. Bu mintaqadagi davlatlararo munosabatlar 1902 yilda imzolangan inglizyapon ittifoqiga ko’ra belgilanardi. Uning yordamida 1905 yilda bu yerdan Rossiya siqib chiqarilgan edi. AQSh Birinchi jahon urushi mobaynida qudratli okean harbiydengiz floti qurdi. Homing katta qismi Tinch okeanida to’plangan edi. Amerika ana shu flot yordamida bu mintaqada yetakchi davlat bo’lishga qaror qildi. Rejaning bosh vazifasi inglizyapon ittifoqini yo’qqa chiqarish edi. Ratifikatsiya qilish (lotincha “ratificacio” – “tasdiqlayman”) - davlatnlng oliy martaball vakill imzolagan xalqaro shartnomanlng oily hoklmlyat organi tomonidan e’tirof etilishi AQSh tashabbusi bilan Vashingtonda konferensiya o’tkazildi va u 1921 yilning 12 noyabridan 1922 yilning 6 fevraligacha davom etdi. Unda 9 davlat - AQSh, Angliya, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya, Portugaliya va Xitoy vakillari ishtirok etdilar. Garchi unda ko’tarilgan masalalar bevosita hayotiy manfaatlarga aloqador bo’lsada, Sovet Rossiyasi vakillari konferensiyaga taklif etilmadilar. Konferensiyada bir necha shartnoma imzolandi. Ular ichida eng muhimi to’rt davlat - AQSh, Angliya, Yaponiya va Fransiya o’rtasidagi shartnoma edi. Unda Tinch okeanidagi qaram hududlaming xavfsizligi masalasida qatnashchilarning o’zaro kafolatlari qayd etildi. Natijada 1902 yilgi inglizyapon ittifoqi bekor qilindi. AQSh Tinch okeani havzasiga chiqish yo’lini ochdi hamda bu mintaqadagi mamlakatlar va hududlarni ekspluatatsiya qilishda «teng imkoniyatlarga» ega bo’ldi. Konferensiyada AQSh ning yana bir g’alabasi «to’qqiz mamlakat shartnomasi» tuzilganligi bo’lib, unda 21 Nuriddinov Z.R. G ‘ arb mamlakatlarining Eng yangi tarixi. “O ‘ qituvchi”, T., 1978. 107-bet 29 teng imkoniyatlar tamo yili va Xitoydagi «ochiq eshiklar» siyosati o’z ifodasini topgan edi. AQSh endi Xitoyga ham yo’l ochgan, kelgusida yevropahk raqobatchilarni siqib chiqarib, o’z monopoliyalarining hukmronligini o’rnatishni mo’ljallagandi. Shu bilan birga, “beshlar shartnomasi” (AQSh, Angliya, Fransiya, Yaponiya va Italiya) Tinch okeani hududida harbiy kemalar miqdorini chekjadi, bu bilan AQSh va Angliya imkoniyatlarini tenglashtirdi. Mazkur shartnomaga ko’ra, AQSh va Angliya Yaponiya sohillariga 5 ming km. dan yaqin (aniqrog’i, Singapur bilan Gavay orollari o’rtasida) masofada yangi harbiy dengiz qarorgohlari qurmaslik majburiyatini oldilar. Bu esa ularni Yaponiya hududiga bevosita yaqin bo’lgan suvlarda qulay harbiy qarorgohlar qurishdan mahrum etardi.21 Vashington konferensiyasi qarorlari Versal tinchlik shartnomasiga qo’shimcha sifatida Tinch okeanida yangicha “kuchlar muvozanati” uchun asos bo’ldi. Ular AQSh uchun Uzoq Sharqda faol siyosat eshiklarini ochar va bu mintaqada AQSh gegemonligini o’rnatar edi. Vashington konferensiyasi xalqaro munosabatlarda Versal- Vashington tartibini nihoyasiga yetkazdi. Versal-Vashington tartibi yaratilishining asosiy bosqichlari: - 1919 yil yanvar - Versal tinchlik shartnomasining tuzilishi. Birinchi jahon urushi yakunlarining chiqarilishi; - Xalqaro hamkorlik va xalqlarning xavfsizligi uchun kurash yo’lida birlashgan davlatlar minbari sifatida Millatlar Ligasining tashkil etilishi; - Avstriya, Bolgariya, Vengriya va Turkiya bilan Versal tartibidagi shartnomalarning imzolanishi; - AQShning Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan bosh tortishi; - Vashington konferensiyasi, «to’qqiz davlat shartnomasi»ning imzolanishi. Uzoq Sharq va Tinch okeanida AQSh gegemonligini o’rnatish imkoniyatlarining paydo bo’lishi. Versal-Vashington tartibini yaratishning yakunlanishi; 30 - Millatlar Ligasi Nizomi (26 modda), mamlakatlar o’rtasida iqtisodiy va siyosiy hamkorlik xalqaro nizolarni hal etishda urushdan vosita sifatida foydalanmaslik; - agressor mamlakatga qarshi jazo choralarining qo’llanilishi. 2.2. Vashington konferensiyasining AQSH manfaatlariga xizmat qilishi. AQSh Kongressining yuqori palatasi (Senat) Versal shartnomasida AQShning manfaatlari hisobga olinmagan, degan vaj bilan bu shartnomani ratifikatsiya qilmadi. Jahon urushidan qudratli bo’lib chiqqan AQSh Osiyo - Tinch okean mintaqasida yangi tartiblar o’rnatilishidan eng ko’p darajada manfaatdor davlat edi. Tabiiyki, o’rnatiladigan bu yangi tartiblar AQSh ning manfaatlariga to’la mos kelishi shart edi. Chunki yer kurrasining bu mintaqasidagi davlatlararo munosabatlar Buyuk Britaniya va Yaponiya o’rtasida 1902-yilda imzolangan shartnomaga asoslanib kelmoqda edi. Birinchi jahon urushi yillarida qudratli harbiy-dengiz floti yarata olgan va flotning katta qismini Tinch okeanga joylashtirgan AQSh ni bu holat mutlaqo qoniqtirmas edi. Endi, AQSh bu qudratli floti yordamida ushbu mintaqaning yetakchi davlati bo’lib olishni astoydil xohlar edi. Buyuk Britaniya-Yaponiya mavqeyiga shu yo’l bilangina putur yetkazishi va ularning ittifoqini yo’qqa chiqarishi mumkin edi. Shu niyatni ro’yobga chiqarish maqsadida AQSh yangi konferensiya chaqirilishiga erishdi. Bu konferensiya Vashington shahrida 1921-yilning 12-noyabridan 1922- yilning 6-fevraligacha ish olib bordi. Konferensiya ishida Tinch okean havzasida shakllantiriladigan yangi 31 tartiblar bevosita o’z manfaatlariga daxldor bo’lgan 9 davlat (AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya, Portugaliya va Xitoy) vakillari qatnashdi. Sovet Rossiyasi bu konferensiyaga ham taklif etilmadi. Vashington konferensiyasida 3 ta muhim shartnoma imzolandi. Ularning birinchisi 1921-yil 13-dekabrda imzolangan “To’rtlar shartnomasi” (AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Yaponiya) edi. Bu shartnoma Tinch okeandagi qaram orollar va mulklar xavfsizligining kafolati hamda bu joylarga nisbatan manfaatlarni birgalikda himoya qilish masalasiga oid edi. 1922-yilning 6- fevralida “Beshlar shartnomasi” (AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Fransiya va Italiya) deb nomlangan shartnoma imzolangan. Bu shartnoma xalqaro munosabatlar tarixida qurollanishni cheklovchi birinchi shartnoma edi. Shartnoma bo’yicha AQSh va Buyuk Britaniya harbiy-dengiz flotining umumiy suv sig’imi 525 ming, Yaponiya flotiniki 315 ming, Fransiya va Italiya flotlariniki (har biriniki) 175 ming tonnadan oshmasligi kerak edi. Bundan tashqari, tomonlar suv sig’imi 35000 tonnadan ortiq bo’lgan kema qurmaslik yoki sotib olmaslik majburiyatini oldilar. Shunday qilib, AQSh o’zining dengizdagi asosiy raqibi Buyuk Britaniyaning dunyoning eng qudratli harbiy-dengiz floti miqdoriga ega bo’lish maqsadini yo’qqa chiqarishga erisha oldi. Ayni paytda, bu shartnoma suv osti floti xususida hech qanday cheklashni belgilamadi. Bu shartnoma matnida Yaponiya AQSh va Buyuk Britaniya - Vashington konferensiyasining Yaponiya sohillariga 5 ming km dan yaqin masofada harbiy dengiz qarorgohi qurmaslik majburiyatini qayd eta oldi. 6- fevral kuni uchinchi shartnoma - “To’qqizlar shartnomasi” - imzolandi. Bu shartnoma Xitoyga oid edi 22 . Ma’lumki, Xitoy ham Versal shartnomasini imzolamagan. Buning sababi - Germaniyaning Xitoydagi mustamlakalari Xitoyga qaytarib berilmay, Yaponiyaga berib yuborilganligi edi. Germaniya mustamlakalarining Yaponiyaga o’tishi va uning yanada qudratli davlatga aylanishi AQShni xavotirga solmay qolmadi. Shuning uchun Vashington konferensiyasida AQSh bu mustamlakalar Xitoyga 22 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 17 -bet 32 qaytarib berilishiga erishdi. Bundan tashqari, “To’qqizlar shartnomasi” Xitoy suvereniteti va hududiy yaxlitligi tan olinishini e’lon qildi hamda bu 9 davlat Xitoyni ta’sir doiralariga bo’lib olishga intilmaslik majburiyatini oldilar. Ayni paytda shartnomada Xitoy bilan munosabat o’rnatishda ochiq eshiklar va teng imkoniyatlar tamoyili barcha davlatlar uchun barobar ekanligi ta’kidlandi. Chunki bu tamoyillar AQSh uchun ham Xitoy eshiklarini ochar va kelgusida u yerda o’z raqiblarini siqib chiqarish imkoniyatini tug’dirar edi. Vashington konferensiyasi qarorlari Versal shartnomasiga qo’shimcha sifatida Osiyo - Tinch okean mintaqasidagi kuchlarning yangi nisbati uchun asos bo’ldi va Versal - Vashington tizimini nihoyasiga yetkazdi. Versal - Vashington tizimi urushdan keying keskinlikni yumshatishga ma’lum darajada xizmat qildi. Uning bu xizmati xalqlarning o’z taqdirini o’zi belgilashi huquqining hamda urushga nizoli masalalarni hal etish vositasi sifatida qaramaslik tamoyillarining tan olinishida o’z ifodasini topdi. Bundan tashqari, Millatlar Ittifoqining tuzilishi hamda qator Yevropa davlatlari mustaqilligining tan olinishi katta ahamiyatga molik tarixiy voqealar edi. Biroq Versal - Vashington tizimi mustahkam tinchlikning qaror topishiga asos bo’la olmadi. Xo’sh, nega? Birinchidan, Antanta davlatlari urushdan keyingi qayta qurishlarning barcha og’irliklarini yengilgan davlatlar hisobidan hal etishga urindilar. Ular yengilgan davlatlar xalqlarining urush chiqarishda aybdor bo’lgan hukmron sulolalari va hukumatlarini ag’darib tashlaganliklarini inobatga olmadilar. Bular, o’z navbatida, yengilgan davlatlar fuqarolari ongida milliy xo’rlanish tuyg’usini qo’zg’atdi. Bu esa shovinizm va milliy mustaqillik g’oyalarining keng ildiz otishiga yo’l ochdi. Ikkinchidan, xalqlarning o’z taqdirini o’zi belgilashi qoidasidan kelib chiqib, milliy davlatlar tuzishda tuzatib bo’lmas suiiste’molliklarga yo’l qo’yildi. Yangi davlatlar chegaralari shunday belgilandiki, natijada 19 mln ga yaqin kishi o’zi mansub bo’lgan millat nomi bilan atalgan davlat fuqarosi bo’la olmay qoldi. Ular boshqa davlatlarda “milliy kam sonli 33 xalqlar” atamasi ostida yashay boshladilar. Binobarin, bu 19 mln ga yaqin kishining mavjud ahvoldan noroziligi tinchlikka tahdid solmay qolmas edi. Versal - Vashington tizimining mustahkam emasligi Uchinchidan, yangi tashkil etilgan davlatlar chegarasi shunday belgilandiki, ular bir-biriga chegara da’vosi bilan istalgan paytda chiqishi mumkin edi. Bu omil ham tinchlikni xavf ostida qoldirardi. To’rtinchidan, Versal-Vashington tizimi shartnomalarining amalda bajarilishini ta’minlovchi kuchli mexanizm (vositalar) vujudga keltirilmagan edi. Tuzilgan yangi xalqaro tashkilot - Millatlar Ittifoqiga bunday vakolat berilmagan edi. Antanta davlatlari ham bunda qodir emas edilar. Chunki kecha ittifoqchi bo’lgan bu davlatlar o’rtasida urushdan keyin vujudga kelgan ziddiyatlar amalda ittifoqchilik majburiyatlarini yo’qqa chiqargan edi. Beshinchidan, sobiq Germaniya va Turkiya imperiyalari xalqlariga mustaqillik amalda mandat tizimining vasiylik tamoyili bilan niqoblandi, xolos. Yirik mustamlakachi asosiy davlatlar Buyuk Britaniya va Fransiya «buyuk vasiy»lar ham bo’lib oldilar. Mustamlaka xalqlar milliy-ozodlik kurashini davom ettirdilar. Oltinchidan, Versal-Vashington tizimi Sovet Rossiyasining ishtirokisiz yaratildi. Antanta sovet davlatiga dushman Germaniya bilan separat sulh tuzgan sotqin deb, bolshevizmga esa dushmanlik ko’zi bilan qaradi. Versal - Vashington tizimiga kiruvchi birorta ham shartnomani imzolamagan Sovet davlati bu tizimga nisbatan muxolifat bo’lib qoldi. Ma’lumki, 20-yillar tarixga “patsifizm erasi” nomi bilan kirdi. Bu hodisa xalqaro munosabatlarda ham o’z aksini topdi. Shuning uchun ham katta kamchilik va adolatsizliklarga qaramay, Versal - Vashington tizimi o’zida patsifizm ruhini aks ettirgan edi va bu tizim 20-yillarda xalqaro munosabatlarda vaqtinchalik bo’lsada, nisbatan barqarorlikni ta’minlay oldi. Biroq Versal - Vashington tizimi g’olib davlatlar o’rtasidagi hamda g’oliblar va yengilgan davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etmadi. Aksincha, bu ziddiyatlar tez orada o’zini to’la namoyon eta boshladi. AQSh 20-yillarning oxiriga kelib barcha buyuk G’arb va Sharq davlatlari - Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Yaponiya birgalikda ishlab chiqargan 34 sanoat mahsulotlaridan ko’p mahsulot ishlab chiqara boshladi. Chetga sarmoya joylashtirish miqdori bo’yicha Buyuk Britaniyaga yetib oldi. AQShning maqsadi xalqaro maydonda Buyuk Britaniya gegemonligiga chek qo’yish, Germaniyaning Fransiya tomonidan asoratga solinishiga yo’l qo’ymaslik, uni Yevropada Fransiyaga bas keluvchi raqibga aylantirish edi. O’z navbatida, yengilgan davlatlar va urush natijasida kam o’lja tekkan mamlakatlar o’ch olish ishtiyoqida yonmoqda edi. Biroq 20-yillarda ham Yevropada patsifistik kayfiyat va urushga qarshi harakat hali kuchli edi. Buyuk davlatlar hukmron doiralari istaydilarmi, yo’qmi, bu omil bilan hisoblashishga majbur edilar. 20-yillarda xalqaro munosabatlarning o’ziga xos xususiyatlari Fransiya Yevropada yagona qudratli davlat bo’lish uchun kurashardi. Shuning uchun ham u eng ko’p sonli armiya tuzdi. Biroq uning qudrati bundan keyin qanday bo’lishi Germaniyaning unga to’lashi lozim bo’lgan reparatsiyaga ham bog’liq edi. Xuddi shu muammo uni xavotirga solar edi. Binobarin, Fransiyaning Yevropa qit’asida yetakchi davlat bo’lish orzusi mustahkam iqtisodiy tayanchga ega emas edi. Tabiiyki, bunday sharoitda Fransiya xalqaro munosabatlarda qudratli siyosiy omil vazifasini bajara olmas edi. Germaniyadan reparatsiya olish masalasini Fransiyaning yakka o’zi hal eta olmaganligi buning tasdig’idir. Shuning uchun ham bu muammoni hal etish tashabbusi AQSh qo’liga o’tgan edi. Reparatsiya va Yevropa davlatlarining AQShga qarzini to’lashi masalasi bilan shug’ullanuvchi maxsus Xalqaro qo’mitaning bu masala borasida 1924-yilda Amerika bankiri Daues rejasini qabul qilganligi shu bilan izohlandi. Daues rejasiga ko’ra, Germaniya dastlab yiliga 1 mlrd markadan reparatsiya to’lashi, keyinchalik esa bu raqam 3 mlrd markaga chiqarilishi lozim edi. 1929-yilda bo’lib o’tgan Gaaga xalqaro konferensiyasi bu masalada Amerika vakili Yung rejasini qabul qildi. Unga ko’ra, Germaniya to’laydigan har yilgi reparatsiya miqdori 2 mlrd marka hajmida chegaralanib qo’yildi. Reparatsiyaning umumiy miqdori esa kamaytirildi. Jahon iqtisodiy inqirozi 35 boshlangach esa, 1931-yildan Fransiyaning raqiblari taklifi bilan Germaniyaning reparatsiya to’lash majburiyati to’xtatib qo’yild 23 . Germaniya to’laydigan reparatsiya miqdorining kamaytirilishi Fransiyani tashvishga solib qo’ydi. Buning ustiga AQSh Germaniya qudratini tiklash yo’lida unga katta yordam ko’rsatmoqda edi. Shuning uchun ham 1927-yilning aprel oyida Fransiya tashqi ishlar vaziri A.Brian AQShga urushdan milliy siyosat quroli sifatida voz kechish haqida shartnoma imzolash haqidagi taklif bilan murojaat qildi. Patsifistik kayfiyat hukmron bo’lgan bir sharoitda AQSh va boshqa davlatlar bu taklifni qabul qilmay ilojlari yo’q edi. Natijada, 1928-yil davlat vakillari Brian - Kellog (AQSh davlat kotibi) pakti deb atalgan paktni imzoladi. Biroq muhim xalqaro ahamiyatga ega bo’lgan bu hujjat bajarilmadi. Sovet davlati buyuk davlatlar o’rtasidagi va ular bilan boshqa davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlardan ustalik bilan foydalana oldi. G’arb davlatlari Sovet davlatini yakkalab qo’yishga intilsalarda, u 1922-yilning aprel oyida Genuyaga yaqin joy- Rapalloda Germaniya bilan shartnoma imzolashga muvaffaq bo’ldi. Shartnomaga ko’ra, tomonlar bir-biriga nisbatan barcha da’volardan, jumladan, qarz va tovonlardan ham voz kechdilar. 23 Lafasov M, Jahon tarixi “Turon -iqbol”, T., 2008. 19 -bet 36 2.3. XX asr 20-yillari o`rtalarida xalqaro munosabatlardagi ziddiyatlar Xususan, AQSH o‘zini dunyoning yetakchi davlati, Yevropa davlatlariga bergan qarzi hamda Birinchi jahon urushining Antanta foydasiga hal bo‘lishiga qo‘shgan hissasi, shuningdek, Vilson ilgari surgan tinchlik dasturi AQSHga jahonni ma’naviy idora qilish huquqini beradi, deb hisoblar edi. AQSH Buyuk Britaniya va Fransiya Yevropa siyosatini belgilovchi davlatlar bo‘lib qolishini istamas, shuning uchun Germaniya butunlay kuchsizlan- tirilgan holatga tushirib qo‘yilishiga qarshi edi. Buyuk Britaniya Germaniyaning dengiz va iqtisodiy qudratini sindirgan- ligini o‘zining katta yutug‘i deb hisoblardi. Germaniyaning sobiq mustamlakalarini o‘z imperiyasi tarkibiga qo‘shib olishga intilardi. Ayni paytda Fransiyaning Germaniya hisobiga kuchayishini ham istamas edi. Shuning uchun Fransiya Bosh vaziri J. Klemansoning Buyuk Britaniya Bosh vaziri D. Lloyd-Jorjga: «G‘alabadan keyin darhol Britaniya bizning dushmanimiz bo‘lib qoldi»,— deb ta’na qilganligi bejiz emas. Bunga javo- ban Lloyd-Jorj Klemansoga qarab kulib turib: «Britaniyaning siyosati shunday emasmi?» — deb 37 javob qaytarganligini tarix unutgan emas. Lloyd- Jorj Fransiya kuchayib ketishining hamda bolsheviklar solishi mumkin bo‘lgan xavfning oldini olish maqsadida kuchli Germaniyaning saqlanib qolishidan manfaatdor edi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya AQSHning jahon siyosatida tutgan o‘rni, shuningdek, harbiy-dengiz qudrati tobora oshib borayotganligidan tashvishda edi. Biroq bu jarayonning oldini olishga qodir emas edi. Chunki AQSH Buyuk Britaniyani qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylantirib qo‘ygan edi. Buning ustiga iqtisodi tobora kuchsizlanib, moliyasi va savdosi izdan chiqib bormoqda edi. Fransiya katta uchlik ichida eng ko‘p zarar ko‘rgan davlat edi. Chunki urush harakatlari uning hududlarida olib borilgan edi. Ayni paytda u ham qarz beruvchi davlatdan qarzdor davlatga aylanib qoldi. Bu ham yetma- ganidek, Sovet hukumati podsho Rossiyasining chet davlatlardan olgan qarzini to‘lashdan bosh tortganligi Fransiya uchun qattiq zarba bo‘ldi. Chunki chor Rossiyasi eng ko‘p qarzni Fransiyadan olgan edi. Shuning uchun ham u barcha yo‘qolgan boyliklari o‘rnini Germaniya hisobidan qoplashni istar edi. Bundan tashqari, Fransiya Germaniyaning nihoyatda kuchsizlantirilishi tarafdori edi. Fransiya nafaqat Germaniya bir vaqtlar undan tortib olgan hududlarini qaytarib olishni, ayni paytda Germaniyaning Saar ko‘mir havzasi va Reyn daryosining so‘l sohilidagi yerlarni ham qo‘shib olishni istar edi. Shuningdek, Fransiya Yevropaning Ruminiya, Chexoslovakiya va Polsha kabi davlatlaridan kelgusida Germa- niyaga qarshi o‘ziga xos bir ittifoq tuzish niyatida ham edi. Ayni paytda Fransiya hukmron doiralarining rejasiga ko‘ra, bu davlatlar Sovet Rossiya- siga qarshi kurashda ham asqotishi lozim edi. «Katta uchlik» esa Sovet Rossiyasiga qarshi kurash masalasida yagona fikrda edi. AQSh 1921 yil avgusgida Germaniya bilan separat shartnoma imzoladi va Germaniya iqtisodiyotiga faol suqilib kira bordi. AQSh hukumati nemis monopoliyalarini qo’llab-quvvatladi. 38 1920-1921 yillarda ro’y bergan iqtisodiy inqiroz zaminida imperializmning barcha ziddiyatlari yanada keskinlashdi. O’zaro ziddiyatlar orasida ayniqsa AQSh bilan Angliya o’rtasidagi, shuningdek AQSh bilan Yaponiya o’rtasidagi ziddiyatlar eng asosiy ziddiyatlar bo’lib qoldi. Angliya va Yaponiya jahonda hukmronlik qilish uchun kurashda AQShning eng xavfli raqibi bo’lib chiqdilar. Uzoq Sharqda AQSh bilan Yaponiya o’rtasida jiddiy nizo vujudga keldi. Yaponiyaning Tinch okeanda,(Shandunda) o’z pozisiyasini kuchaytirib olganligi Amerikaning agressiv muddaolariga zid edi. Germaniyadan olinadigan reparasiya masalasi ham g’olib davlatlar o’rtasida, ayniqsa Fransiya bilan Angliya o’rtasida nizolarni keskinlashtirgan sabablardan biri edi. Fransiya reparasiyaning ko’p qismini talab qildi. Reparasiya masalasida 1920-1921 yillarda bir necha marta konferensiya bo’lib o’tdi. 1920 yil iyunida Bulonda chaqirilgan konferensiya reparasiya summasini 269 milliard oltin marka qilib belgiladi. Konferensiya reparasiyaning 52%i ni Fransiyaga, 22%i ni Angliya, 10%i ni Italiyaga va qolgan qismini boshqa davlatlarga ma’lum foiz miqdorida taqsimladi. 1921 yil yanvaridagi Parij konferensiyasida esa reparasiya summasi 226 milliard oltin marka miqdorida qilib va to’lash muddati 42 yil qilib belgilandi. Germaniyaning reparasiya to’lovlari miqdori 1921 yil aprel-may oylaridagi London konferensiyasida 132 milliard oltin marka miqdorida qilib belgilandi. Antanta Germaniyaga dastlabki mo’ljallarga nisbatan ancha kamaytirilgan reparasiya shartlarini majburan qabul qildirdi va o’sha yilning may oyidayoq reparasiya hisobiga 1 milliard oltin marka undirib oldi. Germaniya 1919-1922 yillar mobaynida hammasi bo’lib 8 milliard oltin marka to’ladi. 1922 yil yanvarida Germaniyaning iltimosi bilan reparasiya to’lash muddati bir yilga kechiktirildi. 1923 yil yanvarida Germaniya to’lov muddatining yana kechiktirilishini so’radi. Fransiya bunga unamadi. Shu asosda yangi nizolar boshlandi. 39 Urush qarzlari muammosi urushdan keyinga yillardagi chigal va murakkab masalalardan biri bo’ldi. Bu masala ham bir qancha xalqaro kengash va konferensiyalarda muhokama qilindi. AQSh ittifoqchilarining AQShdan qarzi 11 milliard dollarni tashkil qildi va katta dastak qilishga urindi. Shu maqsadda AQSh kongressi 1922 yil fevralida bu qarzlarli tegishli foiz bilan ittIfoqchilardan so’zsiz undirib olish to’g’risida maxsus qonun qabul qildi. Bu qonunni amalga oshirish yuzasidan alohida komissiya tuzildi. AQSh qarzlarni qistash yo’liga o’tdi. Ittifoqchélarning qavzlarni bekor qilish yoki to’lash muddatini kechiktirish umidlari chippakka chiqdi. Keyinchalik AQSh ayrim ittifoqchi davlatlar bilan (masalan,1923 yil fevralida Angliya bilan) qarzlar masalaqida bitiilar imzoladi, Angliya qarzlari 30% kamaytirilib, to’lash muddati 62 yil qilib belgilandi. Kapitalistik dunyoda Sovet Rossiyasiga nisbatan ikki xil tendensiya vujudga kelgan edi: birinchi tendensiya Sovet Rossiyasi bilan iqtisodiy aloqa o’rnatish tendensiyasi edi. Bu tendensiyadagi davlatlarning ko’pchiligi Sovet rejimining aynib ketishiga va keyin uni ta1simlab olishga umid bog’lar edi. Bu pendensiya vakillari (Angliyada Lloyd-Jorj, Fransiyada Errio, AQShda senatorlar Bora, Uiler va Gudrich)lar edi. Ikkinchi tendensiya qulay imkoniyat topib, Sovet Rossiyasiga qarshi yana qurolli intervensiya qilish tendensiyasi edi. Bu tendensiya vaqti-vaqti bilan oshkora ko’rinib turdi. AQSh prezidenti Garding, davlat sekretari Yuz, Angliyada Cherchill, Kerzon, Fransiyada Klemanso, Puankare, Germaniyada Lyudendorf va boshqalar bu tendensiyani zo’r berib qo’llab-quvvatladilar. Kapitalistik dunyoda birinchi tendensiya ikkinchi tendensiyaga nisbatan ustun chiqdi. 24 1921 yil martida Sovet Rossiyasi bilan Angliya o’rtasida savdo bitimi tuzildi. Bu esa amalda Angliya tomonidan Sovet Rossiyayeining tanilishi edi. O’sha yilning may oyida Sovet respublikasi bilan Germaniya o’rtasida vaqtincha savdo bitimi imzolandi. Norvegiya, Italiya va Avstriya bilan ham shunday bitimlar 24 X идаятов Г.А Всемирная история (1914-1945 гг.). Учебник для учащихся 10 класса. T., «Шарк», 2000. 40 tuzildi. 1921 yil fevralida Sovet Rossiyasi bilan Eron va Afg’oniston o’rtasida shartnomalar, mart oyida Sovet respublikasi bilan Turkiya o’rtasida do’stlik shartnomasi tuzildi. 1921 yilda tuzilgan Mo’g’uliston xalq hukumati bilan Sovet hukumati o’rtasida o’sha yilning noyabrida do’stlik va qardoshlarcha hamkorlik to’g’risida shartnoma imzolandn. Lekin AQSh, Angliya, Fransiya kabi bir qancha yirik davlatlar Sovet Rossiyasi bilan hali diplomatik aloqalar o’rnatmagan edilar. 1921 yilgi iqtisodiy inqiroz kapitalistik mamlakatlarni ancha qiyin ahvolga solgan edi. 1921 yil dekabrida Londonda Angliya va Fransiya bosh ministrlarining, Parijda, Angliya, Fransiya, Italiya va Belgiya ekspertlarining kengashlari bo’lib o’tdi. 1922 yil yanvarida Antanta oliy sovetining kengashi Markaziy va Sharqiy Yevropani iqtisodiy «tiklash» programmasini ishlab chikish uchun Genuyada xalqaro iqtisodiy konferensiya chaqirishga qaror qildi va bunga Sovet Rossiyasini, shuningdek Germaniya, Avstriya, Vengriya va Bolgariyani taklif etdi. Genuya konferensiyasi 1922 yil 10 apreldan 19 maygacha davom etdi, unda 34 mamlakat, shu jumladan Sovet Rossiyasi delegasiyasi ishtirok etdi. Konferensiyada Angliya va Fransiya asosiy rol o’ynadi. AQShning vakili kuzatuvchi sifatida qatnashdi va konferensiya ishiga katta ta’sir ko’rsatdi. Konferensiyadagi asosiy masala «rus masalasi» degan masala edi. Konferensiyada Sovet Rossiyasini sobiq chor hukumati va Muvaqqat hukumatning chet el mamlakatlaridan olgan hamma qarzlarini (foizlari bilan birga 18 milliard so’m) to’lashga, inqilobga qadar chet el kapitalistlarga qarashli bo’lib, keyin Sovet hukumati tomonidan milliylashtirilgan zavod, fabrika, kon va boshqa korxonalarni o’sha mulkdorlarga qaytarib berishga yoki kompensasiya to’lashga, sovet tashqi savdo monopoliyasini bekor qilishga, Sovet mamlakatidagi chet elliklar uchun eksterritoriallik (aloxida imtiyozlilik) huquqi tartibini o’rnatiuvga majbur qilmoqchi bo’ldilar. Ular ana shu shartlar asosidagina Sovet Rossiyasiga zayom va kredit berilishini bildirdilar. Antantadan juda katta zarar ko’rgan Germaniya qiyinchiliklarni yengib o’tish yo’llarini izlar edi. Rus nefti masalasida Angliya- 41 Gollandiya neft kompaniyasi bilan Amerika neft monopoliyalari o’rtasida ziddiyat keskinlashdi. Sovet delegasiyasi bu ziddiyatlardan foydalandi. 1922 yil 16 aprelda Rapalloda (Genuya yonida), sovet delegasiyasining rezidensiyasida RSFSR bilan Germaniya o’rtasida shartnoma tuzilib, diplomatik aloqalar o’rnatildi. Ikki tomon bir-birlariga nisbatan hyech qanday iqtisodiy talablarni qo’ymaydigan bo’ldilar. Natijada kapitalistik davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlar va Sovet - Germaniya shartnomasining tuzilishi birlashgan antisovet frontni buzib tashladi. Germaniyaning ham xalqaro pozisiyasini ancha mustahkamladi. Antanta davlatlari Genuya konferensiyasida o’z maqsadlariga erisha olmadilar. Konferensiya boshi berk ko’chaga kirib qoldi. Muzokaralar Gaaga (Gollandiya) konferensiyasida (1922 yil 15 iyun - 19 iyul) davom ettirildi. g’olib davlatlar bu konferensiyada ham o’zlarining o’ylagan rejalarini amalga oshira olmadilar. Turkiyada ko’tarilgan milliy ozodlik harakati natijasida birinchi galda Angliyaning pozisiyasiga jiddiy zarba berilgan edi. Antanta davlatlariqin Sharqda qiyin ahvolga tushib qoldilar. Turkiyaning Mustafo Kamol boshchiligidagi yangi hukumati Sevr sulh shartnomasini tan olmadi. Antantaning Turkiyaga qarshi uyushtirgan harbiy intervensiyasi xususan Aigliya-Gresiya intervensiyasi 1922 yil avgust-sentyabr oylarida tor-mor qilindi. 1922 yil 11 oktyabrda Antanta bilan Turkiya o’rtasida yarash bitimi imzolandi. Antantaniig, avvalo Angliyaning Yaqin Sharqdagi siyosati barbod bo’ldi. 42 XULOSA Versal tinchlik shartnomasining imzolanishi 1919-yilning 28-iyunida Versal saroyida yengilgan Germaniya bilan g’olib Antanta davlatlari o’rtasida shartnoma imzolandi. Bu shartnoma tarixga Versal tinchlik shartnomasi nomi bilan kirdi. Versal shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilarini urushning aybdorlari deb e’lon qildi. Shartnomaga ko’ra, Fransiya Elzas va Lotaringiyani o’ziga qaytarib oldi. Germaniyaning Saar viloyati 15 yil muddatga Millatlar Ittifoqi boshqaruviga berildi. 15 yildan so’ng bu viloyat taqdiri plebitsey yordamida hal etiladigan bo’ldi. Uning ko’mir havzasi shaxtalari Fransiyaning mulki bo’lib qoldi. Reyn daryosining chap sohilini 15 yil muddatga Antanta okkupatsiya qildi. Reyndan sharqqa qarab 50 km hudud to’la demilitarizatsiyalashtirildi. Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Bir paytlar Prussiya bosib olgan 43 hududlar, Sharqiy Pomore Polshaga berildi. Buning natijasida Polsha Boltiq dengiziga chiqish imkoniga ega bo’ldi. Eypen, Malmedi va Morelle okruglarida plebitsey o’tkazildi, natijada bu okruglar Belgiyaga o’tdi. K.Jaypeda esa Litvaga o’tkazildi. Shlezvigning shimoliy qismi Daniyaga, Sileziyaning bir qismi Chexoslovakiyaga berildi. Gdansk shahri esa Millatlar Ittifoqi boshqaruvidagi «erkin shahar» deb tan olindi. Shu tariqa Germaniya 1914-yilning 1-avgustiga qadar bo’lgan o’z hududining 1/8 qismini yo’qotdi. Germaniya Avstriyaga bo’lgan da’volaridan voz kechishga majbur etildi. Avstriyaning mustaqilligi Antanta davlatlari tomonidan kafolatlanadigan bo’ldi. Bundan tashqari, Germaniya dunyodagi barcha mustamlakalaridan mahrum etildi va ular g’oliblar o’rtasida taqsimlandi. Chunonchi, Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalari Togo va Kamerun Buyuk Britaniya va Fransiyaga o’tdi. Shuningdek, Buyuk Britaniyaga Tanganika (Germaniya Sharqiy Afrikasi); Belgiyaga Ruanda va Urundi; Janubiy Afrika ittifoqiga - janubi-g’arbiy Afrika (Namibiya); Yaponiyaga Tinch okeanidagi Marshall, Marian va Karolina orollari, Xitoyning Szyaochjou viloyati, Shandun yarim oroli berildi. Germaniyaga Antanta davlatlari foydasiga katta miqdorda reparatsiya to’lovi majburiyati yuklandi. Komissiya reparatsiya miqdorini 1921-yilning 1-mayigacha belgilaydigan, Germaniya esa ungacha Antantaga 20 mlrd markani oltin, mahsulotlar, kemalar va qimmatbaho qog’ozlar bilan to’lashi zarur edi. Reparatsiya muammosi 1921- yilning aprel - may oylarida London konferensiyasida hal etildi. Unga ko’ra, reparatsiya 132 mlrd oltin marka miqdorida belgilanadi. Uning 52 foizi Fransiyaga; 22 foizi Buyuk Britaniyaga; 10 foizi Italiyaga; 8 foizi Belgiyaga; Gretsiya, Ruminiya va Yugoslaviyaga birgalikda 6,5 foizi; 0,75 foizi Yaponiyaga to’lanishi kerak edi. Bu ochiqcha talonchilik Antanta davlatlarining Versal shartnomasida yozib qo’ygan quyidagi fikrlari bilan oqlanar edi: “Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro’y bergan urushda ittifoqchilar (Antantani nazarda tutishayotir) va ularga qo’shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun 44 mas’uliyatni Germaniya o’z zimmasiga oladi”. Germaniya uchun bunday katta miqdorda reparatsiya to’lash nihoyatda og’ir edi. Biroq lining rozi bo’lishdan boshqa iloji yo’q edi. Hayot Germaniya oldiga ikki imkoniyatni ko’ndalang qilib qo’ydi: yo qo’yilgan shartga rozi bo’lib, tinchlikka erishish, yoki yana urushga kirishib butunlay xonavayron bo’lish. Versal shartnomasi Germaniyada umumiy harbiy majburiyatni taqiqladi. Ayni paytda Germaniya suv osti flotiga, katta harbiy kemalarga, harbiy va dengiz aviatsiyasi va tank qo’shinlariga ega bo’lish huquqidan mahrum etildi. Shunday bo’lsa-da, Germaniyaga 100 ming kishilik qo’shinga ega bo’lish (bu qo’shin faqat ko’ngillilar asosidagina tashkil etilishi mumkin edi) huquqi berildi. Vudro Vilsonning fikricha, bu qo’shin Germaniyaga ichki tartibni saqlash va bolshevizm xavfiga qarshi turish uchun zarur edi. Vashington konferensiyasi Shartnoma bo’yicha AQSh va Buyuk Britaniya harbiy- dengiz flotining umumiy suv sig’imi 525 ming, Yaponiya flotiniki 315 ming, Fransiya va Italiya flotlariniki (har biriniki) 175 ming tonnadan oshmasligi kerak edi. Bundan tashqari, tomonlar suv sig’imi 35000 tonnadan ortiq bo’lgan kema qurmaslik yoki sotib olmaslik majburiyatini oldilar. Shunday qilib, AQSh o’zining dengizdagi asosiy raqibi Buyuk Britaniyaning dunyoning eng qudratli harbiy- dengiz floti miqdoriga ega bo’lish maqsadini yo’qqa chiqarishga erisha oldi. Ayni paytda, bu shartnoma suv osti floti xususida hech qanday cheklashni belgilamadi. Bu shartnoma matnida Yaponiya AQSh va Buyuk Britaniyaning Yaponiya sohillariga 5 ming km dan yaqin masofada harbiy dengiz qarorgohi qurmaslik majbuhyatini qayd eta oldi. 6-fevral kuni uchinchi shartnoma- “To’qqizlar shartnomasi” –– imzolandi. Bu shartnoma Xitoyga oid edi. Ma’lumki, Xitoy ham Versal shartnomasini imzolamagan. Buning sababi –– Germaniyaning Xitoydagi mustamlakalari Xitoyga qaytarib berilmay, Yaponiyaga berib yuborilganligi edi. Germaniya mustamlakalari ning Yaponiyaga o’tishi va uning yanada qudratli davlatga aylanishi AQShni xavotirga solmay qolmadi. Shuning uchun Vashington konferensiyasida AQSh bu mustarnlakalar Xitoyga qaytarib berilishiga erishdi. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Raxbariy adabiyotlar: 1. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш юрт тараққиеsти ва халқ фаровонлигининг гарови. -Т.: «Ўзбекистон». 2017. 2. Мирзи ё ев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қўрамиз. -Т.: «Ўзбекистон». 2017. II. Asosiy adabiyotlar: 1. Ergashev Sh. XX asr taqdirlarda aks etgan tarix T., 2013. 46 2. Hidoyatov G.A, Jahon tarixi (1918-1945y). I-qism. T., 2004. 3. Jo’raev N.K. Eng yangi tarix. T., 2003. 4. Kichkirov X, Fayzullaev M. Eng yangi tarix (1918-1945y). T., 2012. 5. Lafasov M. Jahon tarixi (1918-2011y). Sharq. T., 2012. 6. Nuriddinov E.Z, Kichkilov X. Eng yangi tarix (1918-1945y). T., 2011. 7. Nuriddinov Z.R. G’arb mamlakatlarining eng yangi tarix (1917-1939). I qismi, “O’qituvchi”, T., 1978. 8. Safaev X. Mangu hamrohlar T.,2011. 9. “Vsemirnaya istoriya”. M., “Veche”, 2004. 10. O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. T., 2003. 11. O’zbekiston sharqshunoslari. T., 1996. 12. Эрио Э. Из прошлого. Между двумя войнами 1914–1936. 13. История Первой Мировой войнь. 1914–1918 года. В 4-х т. // Под. ред. 14. Новейщная история стран Европы и Америки. (1900-1945гг), част 1. М., “ВЛАДОС”, 2003. под. ред. А.М. Родригеся. 15. Загладин Н.В. Вилирман история век ХХ. М., 1990. 16. Язькова А. А. Малая Антанта в Европейской политике. 1918–1925 гг. III. Elektron manbalar: 1. https://uz.birmiss.com/versal-vashington-tizimi/ 2. http://us.kz/publ/5085-versal-vashington-zhyes.html 47

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. VERSAL - VASHINGTON XALQARO TIZIMINING VUJUDGA KELISHI

1.1. Versal tizimini yuzaga kelishining sabablari va omillari

1.2 Versal tizimining qaror topishi va uning shartlari

II BOB. VERSAL - VASHINGTON XALQARO TIZIMIDAGI MUNOSABATLAR VA ZIDDIYATLARNING KESKINLASHUVI

2.1. Versal-Vashington tizimining yangicha xalqaro munosabatlarni shakllanishidagi o‘rni

2.2. Vashington konferensiyasining AQSH manfaatlariga xizmat qilishi

2.3. XX asr 20 - yillari o`rtalarida xalqaro munosabatlardagi ziddiyatlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить