Voleybol o‘ynash qoidalari va taktikasining rivojlanishi - Jismoniy tarbiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	92.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Jismoniy tarbiya

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

204 Sotish

Voleybol o‘ynash qoidalari va taktikasining rivojlanishi

Sotib olish

Voleybol o‘ynash qoidalari va taktikasining rivojlanishi.
REJA
Kirish
ASOSIY QISM
1. Bob. JISMONIY MADANIYAT VA SPORTNING UMUMIY
TAMOYILLARI VA NAZARIYASI
1.1. Jismoniy tarbiya va sport mashulotlarining maqsad va vazifalari…..6-13
1.2. Voleybolchining xususiyatlari va tezkorligini takomillashtirish ……13-25
2. Bob. V OLEYBOL O‘Y NASH NINING UMUMIY QOIDALARI
2.1. V oleybol o‘yinining qoidalari ……………………………………….…25-32
2.2. Voleybol o‘yinida hujum texnikasi va taktikasi …………………..…33-39
2.3. Voleybolda jamoani taktik hujum harakatlariga o‘rgatish………..39-43
Xulosa ………………………………………………………………………..44-45
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………….46
1

Kirish
Prezidentining 2021 yil 30 oktyabrdagi “Sport-ta’lim muassasalari
faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi to‘g‘risida”gi, 2021 yil 5 noyabrdagi
“Yurish, yugurish, mini-futbol, badminton, stritbol va “Workout” sport turlarini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risidagi, “2024 yil Parij shahrida
(Fransiya) bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya
o‘yinlariga O‘zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‘g‘risida”gi, “Sport
ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport
turlari bo‘yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali
mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport
musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo‘lib
xizmat qiladi. Yuqoridagi qarorlar va dasturdan kelib chiqib malakat miqiyosida
jismoniy tarbiya va sport ta’limini yanada yuksaltirish, sportchilar zaxiralarini
maqsadli tayyorlash, 2024 yil Parijda bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va
XVII Paralimpiya o‘yinlariga alohida tayyorgarlik ko‘rish, aholi salomatligini
jismoniy tarbiya va sport orqali mustahkamlashga alohida e’tibor qaratish zarur.
Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng
muvaffaqiyatli tizimga ega bo‘lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish,
yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi
sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim
muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish
lozim.Natijada so‘ngi yillarda ushbu sohada to‘planib qolgan muammolarni bartaraf
etish orqali o‘zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi
qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog‘lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash,
ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar
yaratiladi. Mamlakatimiz qudratini belgilaydigan omillar ko‘p. Biroq ularning eng
2

asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy
sog‘lom, har tomonlama barkamol avloddir.
Zero, el-yurtning kelajagi bugun kamolga etayotgan yoshlar qo‘lida.
“Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon
hamjamiyatidagi obro‘-e’tiborini avvalambor farzandlarimizning unib-o‘sib,
ulg‘ayib, qanday inson bo‘lib hayotga kirib borishiga bog‘liqdir” deb ta’kidlaydi
birinchi Prezidentimiz Islom Karimov “Yuksak ma’naviyat-engilmas kuch”
kitobida.
Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida
o‘nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda
manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari
barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo‘yicha belgilangan
topshiriqlar to‘la bajarilda. 1715 ob’ekt, jumladan, 1405 sport inshooti, 133
suzish havzasi sport maktablari qurilib, foydalanishga topshirildi. Sport
yoshlarimiz hayotiga tobora chuqur kirib borayotgani, minglab yigit-qizlar
sport bilan shug‘ullanishni kundalik vazifasiga aylantirgani ularning jismoniy
holatiga, salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan 2005-2016-2017
yillarda mutlaq sog‘lom bolalar mamlakat bo‘yicha 52,7 % dan 96,3%gacha
o‘sdi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalar soni esa keskin kamaydi. O‘g‘il
va qiz bolalarning o‘rtacha bo‘yi va vazni oshmoqda. Harbiy xizmatga
chaqirilgan yoshlar orasida xizmatga loyiq deb topilganlar sezilarli darajada
ortgani ham bu boradagi ishlarning amaliy natijasidir.
Haqiqattan ham sog‘lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning
ishtirokisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Mutaxasislarning tasdiqlashlaricha,
kelajak avlodning sog‘lom bulishi 50% turmush tarziga, 5 - 20% sotsial va
tabiiy sharoitlaga, irsiy va shu singari omillarga bog‘liq ekan. Aholi ko‘pchilik
qismining sog‘lom o‘sishi, asosan, jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga
oshirayotgan va shu soha hodimlarining olib borayotgan ishlari bilan bog‘liq.
3

Kurs ishning dolzarbligi . Voleybol o‘yin qoidalari va taktikasi yosh
sportchilar deganda avvalo umumta’lim maktablardagi sport to‘garaklari va
sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug‘ullanuvchi o‘g‘il - qizlar
va bolalarni tushunamiz.Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va
jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy
dolzarb masala bo‘lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy
sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bunda murabbiyning iste’dodi,
tajribalari muhim o‘rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik,
chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus
mashqlarni o‘rgatish asosiy o‘rin tutadi. Shu yo‘lda umumta’lim
maktablarning sport to‘garaklari va majmuani (kompleks) sport tablardagi
mashg‘ulotlarda maxsus mashqlardan foydalanish usullarini o‘rganish va
ularga ba’zi tavsiyanomalar berish vazifalar qo‘yiladi. Bunda viloyatlardagi
maktablar, BO‘SM asosiy makon (ob’ekt) bo‘lib hisoblanadi.
Kurs ishining qaqsad va vazifalar . Voleybol o‘yin qoidalari va taktikasi
E’tirof
etish zarurki, har bir sport turida ko‘zda tutilgan maqsad va
vazifalarni amalga
oshirishda xilma-xil jismoniy mashqlardan
foydalaniladi. Ularda asosan jismoniy tayyorgarlikdarajasini oshirish va
maxsus mashqlarni (sport turlariga qarab) o‘rgatish asosiy maqsad
hisoblanadi.Shug‘ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun
beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy
sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda
muhim o‘rin egallaydi.
Kurs ishi tuzilishi va hajmi.
Kurs ishi kirish,2 bob 3 ta reja xulosalar, adabiyotlar ro‘yxatidan
iborat. Kurs ish 46 betdan iborat matnda bayon qilingan, 1 ta jadval yoritilgan.
Adabiyotlar ro‘yxati 2 0 ta manbani o‘z ichiga oladi, Internet saytlari.
4

I. Bob. Jismoniy madaniyat va sportning umumiy tamoyillari va nazariyasi
1.1. Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarining maqsad va vazifalari
Jismoniy tarbiya va sport sog‘lomlashtirish tadbirlari maqsadi Talabalarni
organizmini jismoniy rivojlantirish va sog‘lom turmush tarzi kechirish talablariga
o‘rgatishdan iborat bo‘ladi. Shu bilan birga jismoniy tarbiya sport va
sog‘lomlashtirish tadbirlari mutaxassislik mashg‘ulotlarini ijobiy o‘zlashtirishga
katta yordam beradi.
Talabalar jismoniy tarbiya tadbirlari ertalabki badantarbiya, jismoniy tarbiya
darslari, sport to‘garak mashg‘ulotlari, sport sog‘lomlashtirish musobaqalari va
bayramlari shakllarida bo‘ladi. Ertalabki badantarbiya mashg‘ulotlari talabalar
yotoqxonasida ommaviy xolda, yashash joylari va oilada mustaqil holda bajariladi.
Ertalabki badantarbiya mashg‘ulotlari qo‘l, oyoq va gavda muskullari uchun
mashg‘ulotlardan, nafas olish mashqlaridan iborat bo‘lishi mumkin. Jismoniy
tarbiya darslari talabalar o‘quv rejasiga muvofiq tashkil etiladi. Jismoniy tarbiya
darslarida talabalar futbol, basketbol, voleybol, gandbol o‘yinlarining texnikasi
shakllantiriladi. Shuningdek, engil atletika, gimnastika, kurash va suzish sporti
harakatlari malaka va ko‘nikmalari o‘rgatiladi hamda shakllantiriladi.
Kun tartibidagi sport bayramlari va musobaqalariga sayyohlik yurishlari, suv
muolajalari qabul qilish, suzish va cho‘milish mashg‘ulotlari, guruhlar o‘rtasidagi
bellashuvlar va musobaqalarni kiritish mumkin. Sport to‘garaklari
mashg‘ulotlarida sport turlari bo‘yicha mutaxassislikka erishib boradilar. Talabalar
sport musobaqalari va sport bayramlarida jismoniy, texnik va taktik
tayyorgarliklarini namoyon etadilar.
Shuningdek talabalarni turizm mashg‘ulotlarida tabiat omillari suv, quyosh va
havo ta'sirida chiniqtirish muolajalarini qabul qilish uslublari o‘rganildi.
Talabalarni jismoniy tarbiya va sport, sog‘lomlashtirish ishlarida ishtirok etish
jarayonlarida jismoniy rivojlanishini tibbiy nazorat qilish va jismoniy tayyorgarlik
darajasini amaliy test sinovlari bilan baholash tashkil etildi.
5

Talabalarni ta'lim muassasalari va yashash joylarida tashkil etiladigan
ertalabki badantarbiya mashg‘ulotlari, jismoniy tarbiya darslari, sport
to‘garaklaridagi mashg‘ulotlar, sport bayramlari va musobaqalari, dam olish
kunlarida tashkil etiladigan sayyohlik yurishlari va turizm mashg‘ulotlari, oilada
olib boriladigan ijtimoiy foydali mexnat jarayonlari hamda sog‘lom turmush
tarzining organizmga ijobiy ta'sirlari beqiyos hisoblanadi.
Ta'lim muassasalarida tashkil etiladigan jismoniy tarbiya va sport,
sog‘lomlashtirish tadbirlari jismoniy tarbiya dasturi asosida tashkil etiladi.
Jismoniy tarbiya dasturlari talabalar yosh va jins ko‘rsatkichlari va organizmining
jismoniy rivojlanishi darajalariga muvofiq takomillashtirilib boriladi. Jismoniy
tarbiya dasturlarida talabalarni jismoniy tarbiya darslarining materiallari hamda
jismoniy tarbiyadan sinfdan tashqari ishlarning mazmuni zamonaviy talablar
asosida shakllantirilgan. Shu bilan birga talabalar jismoniy tarbiya va sport,
sog‘lomlashtirish tadbirlari jarayonlarida jismoniy tarbiya va sport
mashg‘ulotlarining organizmga ijobiy ta'sirlari hamda jismoniy mashqlar bilan
mustaqil shug‘ullanish, tabiat omillari suv, quyosh va havo yordamida chiniqtirish
muolajalari qabul qilish qoida va talablari xaqida nazariy ma'lumotlarga ega bo‘lib
boradilar. Bunday nazariy ma'lumotlarni berishda mamlakatimiz va horijiy
mamlakatlarining etuk mutaxassislari adabiyotlari va ko‘rsatmalaridan hamda
INTERNET materiallarida keng foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lib
hisoblanadi. Talabalarning ta'lim muassasalari va yashash joylari hamda oilada
jismoniy tarbiya va sport, sog‘lomlashtirish ishlarini samarali tashkil etish
mamlakatimiz kelajagi yosh avlodni jismonan barkamol va ma'naviy etuk inson
qilib tarbiyalash hamda jamiyatimizning faol a'zosi bo‘lishini ta'minlaydi.
Jismoniy tarbiya va sportning asosiy tushunchalari xaqida jismoniy tarbiya va
sport bo‘yicha zamonamizning etuk mutaxassislar ko‘plab ta'limotini yaratganlar.
Shundan professor A.Ashmarinning ta'limoti keng mazmunga ega.
Jismoniy tarbiya nazariyasi-jismoniy madaniyatning qonuniyatlarini tahlil
etuvchi ilmiy amaliy fan. Jismoniy tarbiya nazariyasining asosiy tushunchalari:
jismoniy rivojlanish, jismoniy tarbiya, jismoniy tarbiya tizimi, jismoniy kamolot va
6

jismoniy madaniyat. Shu tushunchalar orqali jismoniy tarbiya nazariyasining
mohiyati va asosiy qonuniyatlari o‘rganiladi. Ular doimo o‘zgarib kengayib va
chuqur mazmun aks ettirib keladi.
Jismoniy rivojlanish-tarbiyaning ta'sirida organizmda biologik shakllar va
funktsiyalarning vujudga kelishi, o‘zgarishi va takomillashuvidir. Bu jarayon
organizm va uning yashash muhiti tuzilishi, o‘zgarishi hamda miqdor va sifat
o‘zgarishlar qonuniyatlariga bo‘ysunadi. Ijtimoiy taraqqiyot natijasida jismoniy
xususiyatlar ishlab chiqarish, madaniyat fan va sport sohasida yuksak natijalarga
erishish imkoniyatini yaratdi. Nasldan naslga o‘tadigan tabiiy xayotiy kuchlar va
organizmlarning tuzilishi, inson jismoniy rivojlanishi uchun asos bo‘ladi. Lekin
jismoniy rivojlanishning yo‘nalishi, uning harakteri, darajasi, shuningdek, inson
o‘zida kamol toptiradigan fazilatlar va qobiliyat turmush sharoitlari va tarbiyaga
ko‘p jixatdan bog‘liqdir. Jismoniy rivojlanish qonunlarini egallash, ulardan
jismoniy tarbiya maqsadlarida foydalanish-jismoniy tarbiya nazariyasi va
amaliyotining muhim vazifasidir. Kishilarning ijtimoiy xayot sharoitlari, jismoniy
rivojlanishda hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Bular orasida jismoniy tarbiya eng
muhim rol o‘ynaydi.
Jismoniy tarbiya-aniq bir maqsadni ko‘zlab inson jismoniy holatini
o‘zgartirilishi jismoniy tarbiyaning asosiy vazifasidir. Jismoniy tarbiya-pedagogik
jarayon, inson organizmini takomillashtirishga, harakat malakasini va
ko‘nikmasini, mahoratini shakllantirishga qaratilgan. Jamiyat xayot sharoitlari, ov
jismoniy tarbiya vujudga kelishining asosiy sababi bo‘lgan. Insonning ibtidoiy
jamoa davridanoq yashash uchun kurashga, jamoada o‘z o‘rnini topishga hamda ov
qilishda jismoniy harakatlar qo‘l kelgan. Ongsiz ravishda bo‘lsa ham odamlar
o‘zlarining jismoniy sifatlari tezkorlik, kuchlilik, chidamlilik, chaqqonlik, botirlik
xislatlarini rivojlantirishga harakat qilganlar. Ko‘rinib turibdiki, jismoniy tarbiya
insoniyat jamiyati shakllanishi bilan birga vujudga kelgan.
Odamning xayot faoliyati onglidir, uning harakatlarida ma'no, maqsad bor.
Yangi avlod faoliyatni o‘zidan avvalgi avloddan o‘rgangan bo‘lib, ularning
o‘rtasida bilimlarni, mahorat va malakalarni o‘rgatishdan iborat aloqa va
7

davomiylikni o‘rnatiladi. Jismoniy tarbiyani o‘ziga hos xusisiyatlarini nuqtai
nazaridan bir biriga singib ketgan ikki guruhga bo‘lish mumkin.
1. Jismoniy tarbiya-salomatlikni mustahkamlash maqsadida jismoniy
kamolotga ta'sir o‘tkazish, jismoniy sifatlarga ega bo‘lish va ularni
takomillashtirish.
2. Jismoniy ta'lim-maxsus mahorat, ko‘nikma va bilim beradigan ta'lim.
Jismoniy tarbiyaning o‘ziga xos hususiyati jismoniy qobiliyatlarini
rivojlantiruvchi vosita sifatida xizmat qilishidir, shu bilan birga ma'naviy
kamolotga ham kuchli ta'sir etadi.
Jismoniy barkamollik-har tomonlama rivojlanishning, harakatlarga
tayyorgarlikning oliy darajasi bo‘lib, ishlab chiqarish va harbiy hamda turmush
sharoitlariga moslanish imkoniyatini, yuksak ish qobiliyatini ta'minlaydi. Jismoniy
barkamollik tushunchasini yana shunday izohlash mumkinki, bu insonni har
qanday sharoitda ham og‘ir jismoniy yuklamalar bajara olish qobiliyati bilan birga
o‘zida ahloqiy sifatlar, insonparvarlik, onglilik hamda jamoatchilik xislatlarini
o‘zida mujassam bo‘lishidir. Jismoniy barkamollik har bir inson orzu qilgan va
unga intilgan tushuncha bo‘lishi zarur. Shuning uchun, bu tushunchani ta'riflash
va izohlash cheksiz harakterga ega.
Jismoniy madaniyat-umumiy madaniyatning ajralmas bir qismi, hamda
jismoniy tarbiya vositalarini yaratish va foydalanishda jamiyat erishgan
muvaffaqiyatlarning yig‘indisidir. Millatning jismoniy madaniyat va sport
sohasida erishgan yutuqlari, aholining ommaviy jismoniy tarbiya va sportga jalb
etilishi, mamlakatda yoshlarni qolaversa aholini hamma qatlamini jismoniy tarbiya
va sport bilan shug‘ullanishini ta'minlovchi vositalar-sport inshootlari, jihozlari,
jismoniy tarbiya jarayonini tashkil etuvchi va boshqaruvchi mutaxassis kadrlar
etarliligi ham jismoniy madaniyat saviyasini belgilaydi.
Jismoniy madaniyat uzoq tarixiy davrlar mobaynida shakllanib keladi. Inson
o‘zini himoya qilish, yashash uchun kurash davrida jismoniy madaniyatning ilk
kurtaklari vujudga kelgan bo‘lsa, keyinchalik harbiy san'at, mamlakatni himoya
qilishda qudratli armiya tuzish shaklida rivojlansa jamiyat taraqqiyotida inson
8

o‘zining organizmini sog‘lomlashtirish, jismoniy barkamolligini ta'minlash
qolaversa tinchlik elchisi vositasi sifatida shakllanib keladi.
Sport–inson jismoniy barkamolligini ta'minlovchi vosita bo‘lib, bir xil
shakldagi jismoniy mashqlar va harakatlar majmu'idir. Shunindek bir turdagi
jismoniy harakatlar bo‘yicha yuqori malakaga hamda yuqori natjalarga erishishga
yo‘naltirilgan faoliyat. Sportning maqsadi va vazifasi sportchilarni sport turiga
muvofiq harakatlar texnikasi va taktikasini shakllantirish, umumiy va maxsus
tayyorgalik, sport tayyorgarligi, jismoniy va nazariy tayyorgarlikni ta'minlash,
hamda sport turi bo‘yicha yuqori malakali sportchi tayyorlashdir.
Jismoniy mashqlar–jismoniy rivojlantirish, harakat malaka va ko‘nikmalarini
shakllantirish, sport turi bo‘yicha mutaxassislik harakatlariga o‘rgatish
yo‘naltirilgan jismoniy harakatlar majmu'i. Ehtiyojga ko‘ra qilingan harakatlar
jismoniy rivojlanish, harakat malaka va ko‘nikmalarini egallashga yordam
bermaydi, aksincha rejalashtirilgan va dastur asosida bajariladigan jismoniy
harakatlar-reglamentlashtirilgan ya'ni bir shaklga keltirilgan va ma'lum muddat
davomida bajariladigan jismoniy mashqlar jismoniy rivojlantirish,
sog‘lomlashtirish hamda harakatlar malaka va ko‘nikmalarini shakllantirishga,
texnik va taktik hamda jismoniy tayyorgarlik vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Jismoniy mashqlar umum rivojlantiruvchi, maxsus va yordamchi mashqlarga
bo‘linadi.
Umum rivojlantiruvchi mashqlar–ertalabki badan tarbiya mashg‘ulotlarida
organizmni sog‘lomlashtiruvchi, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining tayyorlov
qismida jismoniy yuklamalarga tayyorlovchi mashqlar bo‘lib hisoblanadi.
Maxsus mashqlar–sport turiga xos harakatlardan iborat bo‘lgan harakatlar,
yugurish, sakrash, uloqtirish, to‘p olib yurish, to‘pni urish yoki tepish va h.k. yoki
shu harakatlarning biror qismlari.
Yordamchi harakatlar–maxsus mashqlarni bajarish texnika va taktikasini
egallashga yordam beruvchi, sun'iy tashkil etilagan, yoki shaklan o‘zgartirilgan
mashqlar jumlasi.Jismoniy tarbiya tamoyillari. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
amaliyotida bir qator tamoyillar mavjud. Ulardan jismoniy tarbiyaning umumiy
9

tamoyillari, uslubiy tamoyillari, sport turlarining xususiy tamoyillarini ko‘rsatib
o‘tish mumkin. Jismoniy tarbiya tizimining umumiy tamoyillariga quyidagilar
kiradi:
Jismoniy tarbiyaning mehnat va harbiy amaliyot bilan aloqasi.
Shaxsni har tamonlama kamol toptirish.
Jismoniy tarbiyaning sog‘lomlashtirish vazifasi.
Jismoniy tarbiyaning mehnat va harbiy jismoniy tayyorgarlik bilan aloqasi:
Bu tamoyil jismoniy tarbiyaning asosiy qonuniyatini, odamlarni faoliyatga,
xayotga tayyorlashdan iboratligini ifodalaydi. Jismoniy tarbiyaning barcha
sistemalarida bu qonuniyat o‘ziga xos ifodasini topadi. Jismoniy tarbiyaning bu
tamoyilini amalga oshirishda jismoniy tarbiya va sport bilan qaerda, qanday
sharoitda shug‘ullanganda ham shug‘ullanuvchilarni mehnatga va mudofaaga
tayyorlash ta'minlanish kerak. Bizga ma'lumki, jismonan yaxshi rivojlangan
insongina samarali mehnat qila oladi shu bilan birga u o‘zini, oilasini, yashash
joyini qolaversa Vatanini himoya qilishga tayyor bo‘ladi. Jismonan rivojlangan
o‘smir har qanday sharoitga moslasha oladi. Harbiy hizmatda yoki favqulodda
hodisalarda jismoniy tayyorgarlikka ega bo‘lgan, jismoniy fazilatlari rivojlangan
inson o‘ziga va o‘zgalarga ham yordam bera oladi. Kuchli, chidamli va chaqqon
hamda harakat malaka va ko‘nikmalari etarli darajada shakllangan kishilar
boshqalarga qaraganda yangi mehnatni harakatlarni tez o‘zlashtiradilar. Hozirgi
davr harbiy tayyorgarligi yuqori jismoniy tayyorgarlikni talab etadi. Bu talablar
yoshlarni maxsus harbiy amaliy tayyorgarlik mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishni
bosh omili deb belgilaydi.
Jismoniy tarbiyaning mehnat faoliyatiga tayyorlash tamoyili jismoniy
tarbiyani yangi va xilma-xil amaliy mehnat bilan uzviy bog‘liq ravishda
takomillashayotganini ko‘rsatadi. Ishlab chiqarishni va qishloq xo‘jaligini
zamonaviy texnika bilan ta'minlanishi ishchilarni og‘ir mehnatdan halos etib ularni
o‘zlarini sog‘lomlashtirish ustida ko‘proq shug‘ullanishga imkoniyat yaratdi.
Mehnat qanday shaklda bo‘lishidan qat'iy nazar u jismoniy harakatni va jismoniy
10

tayyorgarlikni talab etadi. Bundan xulosa qilish mumkinki, to‘g‘ri tashkil etilgan
mehnat ham insonni jismoniy barkamolligi omilidir.
Jismoniy tarbiyaning amaliy ahamiyati hayotda bevosita qo‘llaniladigan
harakat ko‘nikmalarini hosil etishdan iborat. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish
natijasida ko‘nikma amaliy bo‘lsa, ya'ni sport yoki gimnastika mashg‘ulotlari
sharoitlaridan mehnat va harbiy vaziyatga ko‘chiriladigan bo‘lsa, unday jismoniy
tarbiya amaliy tarbiya bilan bog‘langandir.Hozirgi kunda zamonaviy harbiy
texnika taraqqiyoti inson aralashuvisiz ham juda katta imkoniyatlarga ega edi.
Endilikda urush tahdidlari bartaraf etilayotgan davrda har bir inson o‘zini, oilasini
qolaversa jamiyatini o‘z kuchi va matonati bilan himoya qilishga qodir bo‘lishi
kerak. Shuning uchun maxsus xizmat qismlarida sport tayyorgarlik
mashg‘ulotlariga katta e'tibor beriladi. Mashg‘ulotlar yakka kurashlar, har qanday
sharoitda yashab qolish hamda har qanday joylarda harakatlanish qobiliyatlarini
shakllantirish va takomillashtirishga qaratilgan bo‘ladi.
Jismoniy tarbiyaning shaxsni har taraflama kamol toptirish tamoyili: Jismoniy
tarbiya jarayonida aqliy, ahloqiy va estetik tarbiya vazifalarini hal etish uchun juda
katta imkoniyatlar bor. Bu vazifalarni hal etish shaxsni har taraflama kamol
toptirish omili sifatida jismoniy tarbiyaning rolini kengaytirib, bevosita jismoniy
tarbiyaning o‘z muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Ma'naviy va jismonan har tomonlama
kamol topgan kishilargina takomillashgan jamiyat quruvchilari bo‘lishi mumkin.
Barkamol insonni tarbiyalash jismoniy tarbiya to‘g‘ri tashkil etilgan sharoitda
amalga oshadi. Har tomonlama rivojlangan shaxs bo‘lib, etishish biologik hamda
ijtimoiy qonuniyatlar talabidir. Insonning jismoniy barkamolligi uning ruhiy
kamoloti bilan uzviy bog‘liqdir. Odamning ruhiy dunyosi tashqi ta'sirlar, ijtimoiy
muhit hamda insonning atrofidagi sharoitlarni o‘zgartirishga qaratilgan harakati
tufayli shakllanadi. Ko‘rinib turibdiki, jismoniy tarbiya jarayoni shartli reflekslarni
shakllanishi va bog‘lanishi uchun fiziologik poydevordir. Insonning jismoniy
tarbiya va sportdagi yutuqlari, rekordlari, oliy darajadagi harakat va ko‘nikmalari
shakllanishi sportchining aqliy, axloqiy, ma'naviy estetik va g‘oyaviy-siyosiy
shakllanishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lganda qadr-qimmatga ega bo‘ladi. ijtimoiy
11

faoliyat ixtisoslashgan ko‘rinishda bo‘lib, ishlab chiqarish va harbiy jismoniy
tayyorgarlikka bog‘liqdir, ya'ni ixtisoslashuvning muvaffaqiyati ta'lim va jismoniy
tayyorgarlik asosida yaratiladi. Har tomonlama umumiy jismoniy tayyorgarlik
inson kamolotining asosiy qonuniyatlaridandir. Jismoniy fazilatlarning
takomillashuvi oliy darajadagi harakat malaka va ko‘nikmalarini shakllanganligi
maxsus jismoniy va sport tayyorgarligini amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Sportda rekordlar ketidan quvish yoki shuhratparastlik xislati jismoniy tarbiya va
sportning shaxsni har tomonlama rivojlantirish tamoyilini buzadi, va natijada
jamiyat uchun hos bo‘lmagan axloqsiz sportchilar shakllanadi.
Jismoniy tarbiya sog‘lomlashtirish tamoyili: Bu tamoyildan quyidagi qoidalar
kelib chiqadi: Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanuvchilarning sihat-salomatligini
mustahkamlash. Jismoniy tarbiyaning shaxsni har taraflama kamol toptirish
tamoyili: Jismoniy tarbiya jarayonida aqliy, ahloqiy va estetik tarbiya vazifalarini
hal etish uchun juda katta imkoniyatlar bor. Bu vazifalarni hal etish shaxsni har
taraflama kamol toptirish omili sifatida jismoniy tarbiyaning rolini kengaytirib,
bevosita jismoniy tarbiyaning o‘z muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Ma'naviy va
jismonan har tomonlama kamol topgan kishilargina takomillashgan jamiyat
quruvchilari bo‘lishi mumkin. Barkamol insonni tarbiyalash jismoniy tarbiya
to‘g‘ri tashkil etilgan sharoitda amalga oshadi. Har tomonlama rivojlangan shaxs
bo‘lib, etishish biologik hamda ijtimoiy qonuniyatlar talabidir. Insonning jismoniy
barkamolligi uning ruhiy kamoloti bilan uzviy bog‘liqdir. Odamning ruhiy dunyosi
tashqi ta'sirlar, ijtimoiy muhit hamda insonning atrofidagi sharoitlarni
o‘zgartirishga qaratilgan harakati tufayli shakllanadi.
Jismoniy madaniyat tashkilotlari, jismoniy tarbiya o‘qituvchilari, trenerlar
sog‘lom kishilar bilan ish ko‘radilar. Ular gimnastika, sport, o‘yinlari va turizm
bilan shug‘ullanuvchilarning sihat-salomatligini saqlash uchungina emas, balki
ularning sog‘ligini mustaxkamlash uchun ham javobgardirlar. Jismoniy mashqlar
to‘g‘ri qo‘llanilgan sharoitlarda sog‘lomlashtiruvchi samara beradi. Jismoniy
mashqlarni noto‘g‘ri qo‘llash sihat-salomatlikka putur etkazishi mumkin. Jismoniy
12

mashqlari bilan shug‘ullanuvchilarning yoshi, jinsi, biologik xususiyatlarini va
calomatligini hisobga olish zarur.
13

1.2 . Voleybolchining xususiyatlari va tezkorligini takomillashtirish
Voleybol sport о‘yinlari turlariga mansub bо‘lib о‘z mohiyati va mazmuni
xususiyati bilan ulardan farq qiladi. Voleybol о‘yini nisbatan kichik bо‘lgan ya’ni
о‘rtasidan teng ikkiga bо‘lingan 18 x 9 metrli tо‘g‘ri burchakli tо‘rtburchak
shaklidagi maydonchada amalga oshiriladi.
Uzatish texnikasi. Tо‘p uzatish voleybolda asosiy о‘yin malakalaridan biri
bо‘lib shu о‘yin bilan bog‘liq bо‘lgan barcha texnik taktik faoliyatni amalga
oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish hujum texnikasiga mansub
bо‘lib uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan tо‘g‘ridan tо‘g‘ri ijro etish ochko
olish imkonini berish mumkin. Uzatish bir necha turlardan iborat bо‘ladi. Tayanch
holatda ikki qо‘llab yuqoridan uzatish ikki qо‘llab pastdan uzatish, bir qо‘l bilan
yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan holatda ikki qо‘l yoki bir qо‘l bilan
yuqoridan uzatish.
Uzatish vertikal gorizontal yoki diagonal ravishda baland past uzoq yoki
yaqin yо‘nalishlarda ijro etilishi mumkin.
Himoya texnikasi, tо‘pni qabul qilish texnikasi.
Tо‘pni qabul qilish texnikasi bu о‘yinchining о‘z maydonchasida tо‘pni
qoidaga binoan yerga tushishiga qarshi qо‘llaydigan harakat malakasidir. Tо‘pni
qabul qilish turli usullarda va о‘ziga xos texnik tartibda ijro etiladi. Pastdan ikki
qо‘l bilan qabul qilish zamonaviy voleybolda asosiy himoya vositalaridan biri
bо‘lib dastlab tez va aniq tо‘pni yо‘nalishiga qarshi chiqish tana og‘irlik markazini
pastroq tushirib ikki qо‘lni tо‘g‘ri yozilgan holatda bir-biriga qulf tarzida amalga
oshiriladi.
Pastdan ikki qо‘l bilan tо‘pni qabul qilish texnikasi ya’ni mazkur malakani
ijro etishda tana og‘irlik markazini baland pasligi, oyoqlarning tizza qismini
bukilishi burchagini katta kichikligi gavdani biroz oldinga egilishi yoki vertikal
ravishda bо‘lishi yiqilib qabul qilishlar о‘yin vaziyatiga о‘yinga kiritilgan tо‘pni
yoki hujum zarbasining kuch tezligiga va boshqa sharoitlarga bog‘liq bо‘ladi.
Tо‘siq qо‘yish texnikasi tо‘siq qо‘yish bu raqib о‘yinchisi tomonidan
uzatilgan yoki zarba berilgan tо‘p yо‘nablishini tо‘sish unga qarama-qarshi “Jonli
14

devor” tashkil qilishdir. Tо‘siq qо‘yuvchi о‘yinchi dastlab oyoqlarini yelka
kengligida joylashtiradi. Oyoqlar tizza qismidan ozgina bukilgan bо‘ladi, qо‘llar
yelka qismidan bukilgan bо‘lib panjalar yoyilgan shaklda bо‘ladi. Tо‘pni yо‘nalish
joyiga qarab harakatlantirgandan sо‘ng oyoqlar tizza qismidan birozgina bukilib
shiddat bilan yoziladi va qо‘llarning faol harakati bilan sakrab tо‘p kengligida
tо‘siq qо‘yiladi.
Holatlar . Voleybol о‘yinida о‘yinchilar tо‘p bilan qisqa vaqt ichida harakat
qilishlari lozim. Shu sababli u yoki bu о‘yin sharoitida о‘yinchi tо‘p bilan о‘ynashi
uchun yuqori tayyorgarlik kо‘rishi talab etiladi. Shu maqsadda turli harakat usullarini
bajarish uchun turlicha holatlarni egallashi kerak.
Hujum zarbasini berish va tо‘siq qо‘yishda – baland (1 a-rasm), о‘yinga
kiritilgan tо‘pni qabul qilishda – о‘rta (1 b-rasm), hujum zarbasini yoki tо‘siqdan
pastlab qaytgan tо‘pni qabul qilishda – past (1 v-rasm) holatlar egallanadi. Bunda
UOM (umumiy og‘irlik markazi)ning holati navbatdagi harakatning xususiyatiga
bog‘liq bо‘ladi. Shuni ham ta’kidlash о‘rinliki, о‘yinchining bо‘yi va uning
koordinatsion qobiliyati UOMga sezilarli ta’sir kо‘rsatadi. Shuning uchun ham
samarali turish holati shunday bо‘lishi kerakki bunda UOM tezda tayanch
chegarasidan chiqarilib, zarur harakatlanish va faoliyat kо‘rsatish imkoniyatini bera
olsin.
Turish holatlari navbatdagi harakatlarning qо‘llani-lish xususiyatiga qarab statik
(о‘yinchining harakatsiz) yoki dinamik (asosiy tayanchni bir oyoqdan ikkinchisiga
о‘tkazish bilan tо‘pni qabul qilish, hujum zarbasini berish yoki tо‘siq qо‘yishni
kutishda) holatlarda bо‘ladi. Bu turish holatlarida qо‘llar bel barobarida, barmoqlar
kaftlarga qaragan, gavda esa bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Gavda erkin holatda
bо‘lishi kerak.
Harakatlanish . О‘yinchi ma’lum bir texnik usulni bajarish uchun maydon
bо‘ylab harakatlanadi. Bunda usul va о‘yinning vaziyatiga bog‘liq holda, qadam
tashlab (oldinga, orqaga, yon tomonga), sapchib, sakrab, yugurib, yiqilib turli
harakatlarni amalga oshiradi. Qadam tashlash va yugurish bilan qilinadigan harakatlar
birmuncha yumshoq (UOM tebranishining sustligi sababli) bо‘ladi. Yon tomonga
15

qadamlashdan kо‘p hollarda katta bо‘lmagan masofani bosib о‘tish bilan tо‘siq
qо‘yganda, hujum zarbasini qabul qilganda yoki tо‘siqdan о‘z yо‘nalishini о‘zgartirib
qaytgan tо‘pni qabul qilishda foydalaniladi. Harakat doimo kerakli harakat
yо‘nalishiga yaqin bо‘lgan oyoqdan boshlanadi. Sapchib, sakrab, yugurish bilan
bо‘ladigan harakatlardan tez javob harakatlarini amalga oshirishda qо‘llaniladi.
Kо‘rib chiqilgan harakatlardan kо‘p hollarda umumiy birlikda ham foydalaniladi.
Dastlabki holatlar . Dastlabki holatlar u yoki bu texnik usullarni bajarishga
tayyorgarlik fazasini belgilaydi. Dastlabki holatlarni egallashning bajarilishi
kutilayotgan harakatni bajarish uchun qulay sharoitni va harakatlanishni ta’minlashi
darkor. Texnik usulning bajarilishidan qat’i nazar, dastlabki holatlar birmuncha
statikligi bilan farqlanadi: tо‘pni uzatishdan oldinpastdan, tо‘pni qabul qilishda, tо‘siq
qо‘yishda va hujum zarbasini berishda. О‘yinchi dastlabki holatni soniyaning bir
qancha bо‘laklariga teng muddatgagina egallaydi.
Tо‘p uzatish – bu texnik usul orqali hujumni tashkil qilish va amalga oshirish
uchun qulay sharoit yuzaga keltiriladi. Tо‘pni: tayanch holatdan ikki qо‘llab, sakrab
ikki qо‘llab, sakrab bir qо‘llab, orqaga yiqilib turib ikki qо‘llab uzatish mumkin.
Oxirgi usuldan voleybolda kamdan-kam, keskin holat yuzaga kelganda foydalaniladi.
Yо‘nalishi bо‘yicha tо‘p uzatishlar (tо‘p uzatuvchiga nisbatan) quyidagicha
bо‘ladi: oldinga, о‘z ustiga, orqaga.
Uzunligi bо‘yicha: uzun – zonalar osha; qisqa – zonadan zonaga; qisqartirilgan –
zona doirasida.
Balandligi bо‘yicha: baland – 2 m dan yuqori, о‘rtacha – 2 m gacha, past – 1 m
gacha. Yuqoridagi kо‘rsatkichlarga bog‘liq holda tо‘pga sekin, tez va katta tezlanish
beriladi. Tо‘pni tо‘rga yaqin – 0,5 m gacha va uzoq – 0,5 m dan ortiq masofada berish
mumkin.
Tо‘pni uzatish texnikasi dastlabki holat, qо‘lning tо‘pga qarama-qarshi harakati,
amortizatsiya va tо‘pni yо‘naltirishdan iborat bо‘ladi. Dastlabki holatdan tо‘p tomon
harakatlangan-dan sо‘ng voleybolchi vertikal holatda, oyoqlarining bukilish darajasi
tо‘p yо‘nalishining balandligiga va uchish tezligiga bog‘liq holda, oyoq kaftlari
16

parallel yoki bir oyoq (asosiy qо‘lga nisbatan qarama-qarshi) bir oz oldinda bо‘ladi.
Qо‘llar oldinga chiqariladi, barmoqlar oval shaklini hosil qilgan bо‘ladi.
Qо‘llar tо‘p bilan yuz tepasida tо‘qnashadi. Bunda bosh barmoq asosiy
nagruzkani qabul qiladi, kо‘rsatkich barmoqlar esa zarba berishda asosiy bо‘ladi.
О‘rta barmoq kamroq ravishda, nomsiz va jimjiloq asosan tо‘pni yon tomondan
ushlab turishga xizmat qiladi. Tо‘pga yо‘nalish berishda qо‘l, oyoq va gavda
mushaklarini kuchlanishi о‘zaro birgalikdagi yaxlitlik bilan izohlanadi. Bunda
gavdaning UOM birmuncha yuqoriga-oldinga kо‘chadi va gavda massasining
og‘irligi ikki oyoqning uchiga tushadi. Qо‘llar tо‘pni uzatish oxirida tо‘liq
tо‘g‘irlangan holatda bо‘ladi.
Murakkab hujum kombinatsiyalarini tashkil qilishda, tо‘p baland berilganda
yoki tо‘pning uchish vaqtini kamaytirish maqsadida sakrab tо‘p uzatish usulidan
foydalaniladi. Bu holatda qо‘llar bosh ustidan birmuncha baland kо‘tariladi va
qо‘llarning faol ishlashi hisobiga sakrashning yuqori nuqtasidan tо‘p uzatiladi. Huddi
shu holatda qisqa tо‘p uzatishda asosiy harakat qо‘l barmoqlarining faol ishlashi
hisobiga amalga oshiriladi.
Tо‘pni orqa tomonga (mо‘ljalga orqa tomon bilan turganda) uzatishda о‘yinchi
tо‘pning tagiga kirib boradi. Bunda qо‘lning orqa kaft qismi bosh orqasigacha
kо‘tariladi. Tо‘p uzatish qо‘llarni tirsak qismida bukib-yozish hisobiga bajariladi,
gavda orqaga-yuqoriga harakatlanadi, bunda harakat umurtqa pog‘onasi kо‘krak va
bel qismlarining bukilishi hisobiga bо‘ladi (5-rasm). Sakrab orqaga tо‘p uzatish huddi
tayanch holatda orqaga tо‘p uzatish kabi bajariladi. Tо‘p uzatishning eng murakkab
usuli bu sakrab bir qо‘l bilan tо‘p uzatishdir. Bu usul tо‘p tо‘r ustiga kelib qolgandagi
murakkab sharoitda bajariladi. Bu holda qо‘l tirsaklarida bukilib, oldinga chiqariladi
(6-rasm). Kaftlar oldinga qaratiladi, barmoqlar bukilib, tarang holga keltiriladi. Tо‘p
uzatish tirsak bо‘g‘inining bukib-yozilishi hisobiga bajariladi.
Yuqoridan yon tomon bilan tо‘p kiritish. Yuqoridan yon tomon bilan tо‘p
kiritish usulida о‘yinchi tо‘rga nisbatan yon tomon bilan oyoqlarini tizzadan bukkan
holda turadi. Tо‘p 1 m gacha balandlikda yelka ustiga tashlanadi. О‘ng qо‘l bilan
zarba berilganda, u pastdan orqaga harakatlanadi, bunda yelka pastga tushirilib,
17

gavdaning og‘irligi о‘ng oyoqqa о‘tkaziladi. Zarba zarba beruvchi qо‘l orqadan-
yuqoriga yoy bо‘yicha harakatlantirilib, zarba amalga oshiriladi. Gavda chapga
buriladi va og‘irlik kuchi chap oyoqqa kо‘chiriladi.
Bu harakat zarbaning kuchini oshirishga xizmat qiladi.
Sakrab tо‘p kiritish . Hozirda sakrab tо‘p kiritish usuli keng qо‘llanilmoqda. Bu
usulning asosi orqa (himoya) zonadan hujum zarbasini berishga о‘xshashligi sababli
uning mohiyati quyiroqda yoritiladi.
Hujum zarbalari.
Hujum zarbasi – jamoaning hujum harakatini yakunlovchi samarali usul
hisoblanadi. Bu harakatlar tо‘rning yuqori qirg‘og‘idan balandda amalga oshiriladi.
Chunki undan pastroqda amalga oshirilgan hujum harakatlarining samarasi ham juda
pastdir.
Hujum zarbalari yо‘nalishiga kо‘ra quyidagicha farqlanadi: tо‘g‘ri yо‘nalish
bо‘yicha (bunda zarba berilgan tо‘p yо‘nalishi hujumchining yugurib kelish
yо‘nalishiga mos tushadi) va yо‘nalishni о‘zgartirib (bunda zarba berilgan tо‘p
yо‘nalishi hujumning yugurib kelish yо‘nalishiga mos tushmaydi).
Jismoniy tayyorgarlik – tayyorgarlik turlarining biri bо‘lib, voleybolchining
organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va qobiliyatlarini takomillashtirishga
hamda о‘yin faoliyatini samarali amalga oshirishni ta’minovchi mustahkam poydevor
yaratishga qaratilgandir.
Zamonaviy voleybol shugullanuvchilardan nixoyatda katta kuch, tezkorlik,
chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport о‘yinlari
turiga mansubdir. О‘yinning mohiyati о‘yinchi harakatining turli yо‘nalish va
о‘zgaruvchan vaziyatda о‘ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida о‘yin davomida
kо‘pdan - kо‘p tо‘siq qо‘yish, zarba berish va tо‘p kiritishdagi sakrashlari, yiqilishlari,
yugurish, tо‘xtash, burilish,egilish va boshqa xarakatlarni yuqori tezlikda ijro etishi
katta jismoniy kuch, о‘ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik, va ruhiy uyg‘unlikni
talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama (nagruzka) ta’siri shug‘ullanuvchi
organizmining funksional jihatdan mukammal shakllangan bо‘lishini taqozo etadi.
18

Bugungi voleybolchi bо‘yi jihatdan 185-195 sm xarakatchan, tezkor,
sakrovchan, ziyrak, zukko, tez fikrlovchi, о‘tkir zexnli, maydonda rо‘y beradigan
vaziyatni tez fahmlab «foydali» javob qaytara oladigan kо‘rsatkichga ega bо‘lishi
kerak.
Sportchilarning yoshiga tayyorgarligiga malakasiga hamda sport trenirovkasi davriga
va vazifalariga qarab jismoniy tayyorgarlikni mazmuni xajmi va shiddati turlicha
bо‘ladi.
Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari va mazmuni.
Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari qо‘yidagilardan iborat:
1.Sog‘likni mustahkamlash
2. Hayotiy zarur xarakat malakalarini takomillashtirish (yurish, chopish, sakrash va
x.k)
3. Harakat sifatlarini rivojlantirish
4. Harakat malakalari xajmini oshirish va ularning ijro etish doirasini kengaytirish.
5. Organizmning о‘yin davomida ishtirok etuvchi organ, bо‘lim va mushak
guruxlarining funksiyalarini shakllantirish.
6. Uyin malakalarini samarali о‘zlashtirishni ta’minlovchi maxsus sifatlarni
rivojlantirish.
Jismoniy tayyorgarlik ikki xil bо‘lib: umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarlikka bо‘linadi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik - sport trenirovkasini muhim vazifalaridan
biri shug‘ullanuvchilarning tо‘laqonli jismoniy taraqqiyotini va xar tomonlama
jismoniy tayyorgarligini ta’minlashga qaratilgan. UJT xayotiy zarur xarakat
malakalarini takomillashtirishga yunaltirilgan jarayondir. Maqsadi - MJT ning
poydevori bо‘lgan UJT bazasini yaratishdir.
Vazifalari – asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish organizmning funksional
imkoniyatlarini oshirish xarakat malakalarining xajmi va ijroiy chegarasini
kengaytirish, sog‘likni mustaxkamlash, tiklanish jarayonini faollashtirish,
organizmning tashqi va ichki salbiy ta’sirlarga bо‘lgan bardoshini oshirishdan iborat.
19

Umumiy jismoniy sifatlarga kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va
egiluvchanlik kiradi.
UJT - jismoniy sifatlarni alohida yoki birgalikda rivojlantiruvchi о‘ziga xos
mashqlardan iborat.
UJTni amalga oshirish jarayonida xar xil sport uskunalaridan, anjomlardan,
trenajyorlardan va tabiat omillaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Sport trenirovkasining ayrim bosqich va davrlarida UJT mashqlari va
mashg‘ulotlarining hajmi: shiddati, yо‘nalish va tuzilishi о‘ziga xosligi bilan
farqlanadi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik – tanlangan sport turidan yuqori natijalarga
erishish maqsadida shu sport turida asosiy va hal etuvchi ahamiyatga ega bо‘lgan
jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yо‘naltirilgan jarayondir.
Vazifalari :
- voleybolga xos maxsus xarakat sifatlari va qobiliyatlarini (tezkorlik, kuch,
chaqqonlik, maxsus chidamkorlik va x.k) rivojlantirish
- о‘yin texnikasini о‘zlashtirishda zarur bо‘lgan qobiliyatlarni rivojlantirish
- о‘yin taktikasini о‘zlashtirishda zarur bо‘lgan qobiliyatlarni rivojlantirish.
MJT sport trenirovkasining barcha bosqich va davrlarida hajm va shiddat
munosib meyorda qо‘llaniladi.
Murakkab aks ta’sir yoki tana xarakati bilan ta’sirlarga (vaziyatga) «javob»
q aytarish. Masalan: bokschi, futbolchi, voleybolchini tezkor xarakati.
Tezkorlikning ushbu tarkibiy q ismlari biri-biri bilan uzviy bogli q b о‘ lmaydi,
ya’ni oddiy aks ta’sir xarakatini q anchalik k о‘ p mashq q ilinsa xam tana xarakati
yoki siklik xarakat deyarli rivojlanmaydi va aksincha.
Tayyorgarlikning boshlan g‘ ich bos q ichida tezkorlik sifatini tarbiyalash
qо‘ yidagi vosita – mashqlar yordamida amalga oshirilishi ma q sadga muvofi q dir:
xarakatli о‘ yinlar, q is q a masofalarga yugurish, turli estafetalar, sakrashga oid
mashqlar, gimnastika va akrobo t ika mashqlari, q oidasi soddalashtirilgan sport
о‘ yinlari, m azkur vositalarni qо‘ llashda komplesk uslubdan foydalanish samara
beradi.
20

Shuni ta’kidlab о‘tish kerakki, voleybolchi jismoniy tayyorgarlikda qanday
sport turi vositalaridan foylangan bо‘lsa, u о‘sha sport turi texnikasining
elementlari tula egallab olishi kerak. Chunki xarakat malakasi tо‘g‘ri tuzilgan
taqdirdagina ayrim jismoniy fazilatlar foydali bо‘lishi mumkindir. Umumiy
jismoniy tayyorgarlik sport trenirovkasining asosiy vazifalaridan biri
voleybolchilarining va uni tula qonli jismoniy о‘sishini ta’minlashga qaratilgan.
Bu jarayon asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish hamda hayotni zarur
malakalarni takomillashtirishni о‘z oldiga maqsad qilib qо‘yiyadi. Umumiy
jismoniy tayyorgarlik voleybolchining maxsus tayyorgarligini ta’minlashda
poydevor bо‘lib hisoblanadi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik kuch, tezlik chidamkorlik egiluvchanlikni
tarbiyalash va uslublari hamda vositalari bilan sport turing xususiyatini e’iborga
olgan holda amalga oshirish zarur.
Sport mutaxassisligi sportchining har taraflama rivojlangan bо‘lishini istisno
qilmaydi. Aksincha organizmning umumiy funksional imkoniyatlari oshishida har
tomonlama jismoniy va ruhiy qobiliyat asosida, sportchi tanlagan sport turida
yuqori darajadagi taraqqiyotga erishishida va har taraflama rivojlanishning
bog‘liqligini ikkita asosiy sababini kо‘rsatish mumkin.
1. Bu inson organizmi rivojlanish va faoliyat jarayonida barcha organlarning
bir-biri bilan bog‘liqligi sportchining har bir turi о‘ziga xos alohida о‘zaro
munosabatlar talab qilishga qaramasdan jismoniy fazilatlar rivojlanishida har doim
umumiy qonuniylik aks etadi. Har qanday fazilatning miyoriy rivojlanishi
organizmning funksional umumiy imkoniyatlarini oshirish bilangina amalga
oshadi.
2. Har-xil harakatlantiruvchi kо‘nikmalar va qobiliyatning о‘zaro ta’siri.
Sportchining о‘zlashtirgan harakatlantiruvchi mahorati va qobiliyati qanchalik
keng bо‘lsa yangi harakatlantiruvchi faoliyat va oldingi о‘rganganlarni amalga
oshirishda zamin yaratadi. Kishining ongiga bog‘lanmagan holda mavjud
bо‘lmagan qonuniylik sportda kamolotga erishish shuni talab qiladi, mashg‘ulot
chuqur maxsus jarayon bо‘lib, sportchining har tomonlama rivojlanishiga olib
21

kelishi kerak. Sportchining umumiy tayyorgarlik va maxsus tayyorgarlik birligi
shuni kо‘rsatadiki, sportda muvaffaqiyat va yutuqlarga ziyon yetkazmasdan
erishish uchun ulardan birini mashg‘ulotdan ajralib bо‘lmaydi. Sportda bu
kо‘zlangan maqsad tarbiyaviy vositadir.
Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga --------
mumkin: masalan, raqib o‘nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko
to‘plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to‘pni qabul qila olmasa yoki
qoniqarsiz qabul qilgan bo‘lsa).
Huddi shunday printsip bo‘yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan
ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini
o‘rganadi. To‘pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda o‘yinchilarni
yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi
sharoitni yaratishga yo‘naltiriladi.
Guruh - guruh bo‘lib harakat qilish
Guruh bo‘lib harakat qilish taktikasini o‘rgatish asosida kombinatsiyani
o‘rganish yotadi. Biroq kombinatsiyani egallashdagi eng bosh fikr shundan
iboratki ya’ni kombinatsiya qilishni bilish balki, kombinatsiyani o‘zini bajarish
emas. Taktik kombinatsiyani o‘rganishda shug‘ullanuvchilarning taktik fikirlashni
rivojlantirish uchun foydalanishi mumkin. Ular nafaqt o‘z vaqtida va to‘p bilan
to‘g‘ri harakat qilishni balki sheriklari bilan ham o‘zaro haraktni o‘rganadilar.
Dastlab eng ko‘p tarqalgan ikki-uch o‘yinchilarni o‘zaro harakatini
o‘rganadilar, keyin esa maksimal miqdordagi o‘yinchilarni jalb qilish bilan
o‘rganadilar. Hujum va himoyadagi kombinatsiyalar parallel o‘rganiladi. Shuni
nazarda tutish kerakki, ya’ni o‘rganilgan kombinatsiya har doim ham muvoffaqiyat
ga olib kelavermaydi, chunki o‘yin jarayonida ular «toza ko‘rinishda» kam
uchraydi. Shuning uchun kombinatsiya qilish san’atini, o‘yinda aniq yo‘l bilan mos
ravishda o‘yin kombinatsiyasini tashkil etish o‘rgatish zarur.
Jamoa bo‘lib harakatlanish
Jamoa bo‘lib harakatlanishni o‘rganishni jamoa ni tashkil qilingan vaqtdan va
o‘ynovchilarni asosiy vazifalarni aniqlangandan keyin bolanadi. O‘rgatish
22

imkoniyatlari bilan mos ravishda o‘yinni taktik shaklni tanlab, ularni joylashtirish
sistemasini qabul qiladi va himoyada va hujumda har bir o‘yinchiin vazifasini
aniqlaydi. Shundan so‘ng o‘yinchilarning asosiy o‘zaro harakatini va to‘pni
o‘ynash kombinatsiyasini o‘rganadi, mustaqil ravishda taktik qarorni yoki fikirni
qabul qilishga o‘rganadi.
Jamoa ga oid taktik harakatni egallashni asosiy uslubi o‘yin hisoblanadi:
o‘quv, nazorat, o‘rtoqlik va rasmiy o‘yinlar. O‘quv o‘yinida shug‘ullanuvchilar
oldiga aniq taktik vazifa qo‘yiladi.
Bu vazifani hal etishga mos ravishda o‘zgartirishlar kiritish zarur. Odatda
nazorat o‘yinlari egallashi, sheriklarni bir-biriga to‘g‘ri kelishi aniqlash maqsadida
o‘tkaziladi. O‘rtoqlik uchrashuvlarida nimalarni o‘rgatilgan bo‘lsa, ularni
barchasini takomillashtiriladi.
Taktikani o‘rgatishda o‘yinchilarni ixtisoslashtirishga shoshmaslik kerak.
Faqat shundan keyingina, jamoa u yoki bu vazifani bajarishga o‘yinchilarni
ishtiyoqini yoki xavasi aniq namoyon bo‘ladi va bu ishtiyoqni takomillashtirishga
hujumda va himoyada barcha o‘yin usullarini bajarishga o‘rgatish kerak. O‘z
qobilyatini hali egallamagan, o‘yinchini taktik vazifasini takomillashtirishga
kirishda eng muhim hatolikka yo‘l qo‘ymaslik.
Hujum taktikasi
Hujumda taktik harakat to‘pni oshirish, uzatish va o‘zini hujumkor zarbasi
bilan amalga oshiradi.
To‘pni oshirish taktikasi asosiy vazifaga ega bo‘lib – bu to‘pni o‘yinga kiritish
hisoblanib, raqiblarni keyinchalik harakatni tashkil etishni va uni qabul qilishni
imkon boricha qiyinlashtiradi.
Uzatuvchilar buni hisobga olib quyidagicha harakat qiladilar.
To‘pni bo‘sh o‘ynaydigan o‘yinchiga oshirish. Raqib jamoa si o‘yichilarini
har xil tayyorgarligini bilib, to‘pni to‘r ustidan oshirishni shunday bajaradiki,
chunki qabul qiluvchi o‘yinchi, to‘pni qabul qilish usulini boshqalarga nisbatan
bo‘shroq egallaganga uzatadi. Bu javob hujumini tashkil etishda raqib jamoa sini
harakatini qiyinlashtiradi.
23

Raqib tomonidan kombinatsiyaga tayyorgarlik ko‘rayotganini o‘tkazishini
qiyinlashtiradi. To‘pni oshiruvchi raqib o‘yichilarni joylashishini ko‘radi, raqib
harakatidagi extimol keyichalik yuz berishi mumkin bo‘lgan yo‘lni bilib oladi.
Shuning uchun to‘pni shunday hisob bilan oshiradiki raqib o‘zini taktik o‘ylaganini
yoki fikrini amalga oshirishi uchun halaqt beradi. Masalan:
a) agarda raqib o‘yinchilar shunday hisob bilan joylashadilarki birinchi
uzatishni 3 zonadagi o‘yinchiga keyingi 4 zonada turgan o‘yinchiga zarba berish
uchun uzatiladi, bunda to‘pni 1 va 2 zonani o‘rtasidagi yo‘nalishga qarab uzayishi
kerakki, chunki 3 zonadagi o‘yinchi majburiy ravishda 4 zonadagi o‘yinchiga orqa
bilan turib hujumkor zarba berish uchun uzatiladi;
b) agar raqib jamoa sini o‘yinchilarini joylashuvini xuddu shunday bo‘lsa,
biroq zarba berish uchun 2 zonadagi o‘yichiga, biroq eng yaxshisi 4 va 5 zonada
o‘rtasidagi yo‘nalish bo‘yicha oshirish kerak.
v) agarda to‘r oldida, birinchi uzatish bilan hujum zarbasini yaxshi egallagan
raqib o‘yinchisi turgan bo‘lsa, shunda hisob – kitob bilan to‘pni uzatish kerakki,
uning uchun uzatilgan to‘p uni orqa tomonidan kelishi kerak: 4 zonadagi o‘yinchi,
5 zonada turgan o‘yinchiga oshiradi; 2 zonadagi o‘yinchi – 1 zonadagi o‘yinchiga
oshiradi 3 zonada turgan o‘yinchi faqatgina o‘ng qo‘l bilan hujum zarbasini
berishni egallagan – shuning uchun 5 zonadagi o‘yinchiga oshiriladi
3 zonadagi o‘yinchi chap qo‘lda zarba berishni egallagan - to‘p 1 zonadagi
o‘yinchiga oshiriladi
g) agarda raqib jamoa sini o‘yinchisini joy almashishini qa’tiyyan tezlik bilan
bajarsa, natijada maydonda himoyalanmagan joy hosil bo‘ladi, ana shunday vaqtda
aynan maydonchani shu qismiga oshirish kerak
d) agarda o‘yichi hujum zarbasini berishga tayyorgarlik ko‘rishda turdan
ancha uzoqqa borib turadi, unda to‘pni iloji boricha to‘rga yaqin bo‘lgan zonaga
oshirishi kerak
e) agarda orqa chiziqdagi o‘yichi ikkinchi to‘pni uzatishni bajarish uchun
olidindan chiqsa, unda u qoldirgan turgan joydan to‘pni oshiriladi.
24

3. To‘pni turli tuman oshirish. Raqib, oshirishni hisobga olib, o‘zining
o‘yinchilarini maydonda mos ravishda joylashtiradi. Oshiruvchi, to‘pni uchish
troektriyasini uzunligini va har xil tezlik bilan oshirishni almashlab, raqib
harakatini qiyinlashtiradi.
Uzatish taktikasi
Hujum qilish uchun uzatishini bajarishdagi asosiy vazifa, yakunlovchi
hujumkor zarbani bajarish uchun eng ko‘proq qulay sharoitni yaratish hisoblanaldi.
Hujum zarbani bajarish uchun bo‘sh tayyorgarchilik ko‘rgan o‘yinchiga
yaxshi sharoit talab qilinadi; vertikal holatda uzatishda, to‘pni etarli darajadagi
balandligi va sakrash uchun yugurib kelish imkoniyati, ma’lum joyda bo‘ladi.
Bunday holatda uzatish taktikasi shunday tashkil qilinadiki, hujum zarbasini berish
uchun bu ko‘proq qulay sharoitda tashkil etadi. Shunday joyga hujum zarbasini
berish uchun o‘yinchisini chiqarish ko‘proq murakkab hisoblanadi, bunda raqib
eng kam qarshi harakat ko‘rsatish mumkin. Bunday maqsad bilan uzatishni u
shunday bajaradiki, bu vazfani bajarish uchun o‘yinchilarni almashtirishga majbur
bo‘lish, hal qiluvchi eng muhim pozitsiyani egallashda, uzatashini turli – tuman
o‘zgartirishga imkon beradi. Shuning uchun uzatish taktikasida quydagilar
qo‘llaniladi: oddiy uzatishlar, joyni almashtirish bilan uzatish, sakrab uzatish va
birinchi uztish bilan hujum zarbasini berish uchun uzatiladi.
Oddiy uzatishni namunasini keltiramiz:
Birinchi uzatish 3 zonaga keyinchalik 4 zonadagi o‘yichi hujumkor zarba
berish uchun uzatiladi.
Xuddi shuning o‘zi,. biroq 2 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish
uchun uzatish bilan.
2 zonadagi o‘yinchiga birinchi uzatish bilan keyinchalik 3 zonadagi
o‘yinchiga hujumkor zarba berish uchun uzatiladi.
4. Xuddi shuning o‘zi, biroq 4 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish
uchun uzatiladi
25

5. 4 zonada o‘yichiga birinchi uzatish bilan keyingi 3 zonadagi o‘yinchiga
uzatish. Qachonki chap qo‘lda hujumkor zarba berishini egallagan 3 zonadagi
o‘yinchi, bu sxema oddiygina qo‘llaydi.
6. Xuddi shuning o‘zi, biroq 2 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish
uchun uzatiladi.
Joyni o‘zgartirish bilan uzatish namunasini keltiramiz:
II.BOB VOLEYBOL O‘YNASHNINING UMUMIY QOIDALARI
2.1. Voleybol o‘yinining qoidalari
Voleybol nisbatan yosh sport turi hisoblanadi. Bu ajoyib o‘yin XIX asr oxirida
kirib kelgan. Aytishlaricha, bu kashfiyot tomoshabinlarni g‘ayri oddiy tomosha
bilan hayratda qoldirgan Geshok shahrilik (AQSh) bir guruh o‘t o‘chiruvchilarga
tegishlidir. O‘yin yosh yigitlarning ishirilgan basketbol to‘pi kamerani ikki ustun
orasida tortilgan arqon orqali bir-birlariga ota boshlashlaridan boshlangan.
Biroz vaqt o‘tgach, o‘yin qoidasini shu shaharlik jismoniy tarbiya
o‘qituvchisi Vilyam Morgan tuzgan deb hisoblanadi. Shundan so‘ng voleybol
o‘yini nafaqat Amerikada balki Yaponiya, Xitoy, Kanada, Frantsiya, Italiya,
Chexoslavakiyada ham tez tarqalib ketgan.Biroq bu o‘yinni har mamlakatda har xil
o‘ynashgan. Jamoalar tarkibi 9 ta kishidan iborat bo‘lib, o‘yinchilar joy
almashishlariga ruxsat berilmagan, bir o‘yinchining to‘pga tegish soni
chegaralanmagan edi. Voleybol o‘yini Olimpiada o‘yinlariga qo‘shilishi
munosabati bilangina o‘yin qoidalariga aniqlik kiritilgan.
O‘yin qoidalarini shakllanishi
Voleybol o‘yinining dastlabki rasmiy o‘yin qoidalari 1896-yilda ishlab
chiqilgan. Mazkur qoidalarni ayrim bandlari quyidagilardan iborat bo‘lgan:
- maydonchaning o‘lchami 7,6 x 16,1 m;
- to‘rning balandligi 195 sm;
- to‘pning og‘irligi 252-336 gr;
- o‘yinchilar tarkibi chegaralanmagan;
- to ‘ p o ‘ yinga maydonchani o ‘ ng tashqi qismida joylashgan lxl metrli
26

to ‘ rtburchak shaklidagi joydan bir oyoqda turib kiritilgan va hokazo .
Voleybolning borgan sari ommaviylasha borishi va ishtirokchilaming o‘yin
mahorati shakllana borishi bilan bir qatorda musoba qoidalari ham o‘zgarib,
takomillashib borgan.
1900-yil -hisob 21 ochkogacha, to‘rning balandligi 213 sm;
1912-yil-maydoncha 10,6 x 18,2 m, to‘r-228 sm;
1917-yil -hisob 15 ochkogacha, to‘rning balandligi 243 sm;
1918-yil - o‘yinchilar soni bir jamoada - 6 ta;
1922-yil -to‘pni faqat 3 marta o‘ynash, maydoncha 9,1 x 18,2 m;
1925-yil - to‘p 66-69 sm, og‘irligi 275-285 g, maydoncha 9x18 m;
1934-yil - to‘r ayollar uchun 224 sm.
Qoidalar rasmiy holda to‘liq 1946-yilda joriy etilgan, lekin 1951- yilga kelib
Marselda FIVB Kongressi tomonidan tasdiqlandi.
1947-yil - erkaklar o‘rtasida o‘yin 5 partiyadan iborat.
1950-yil - ayollar o‘yini 5 partiyadan iborat.
1952-yil-tanaffus 1 partiyada2 marta.
1957-yil - tanaffus 1 daqiqadan 30 soniyagacha qisqaradi.
1961-yil - o‘yinchi almashtirish qoidasi tasdiqlandi.
1965-yil - to‘siq qo‘yuvchi qayta o‘ynashi (to‘pga tegishi) mumkin, u
qo‘llarini raqib tomoniga o‘tkazishi mumkin.
1970-yil - chegaralovchi antenna (180 sm) joriy etildi.
1976-yil - kiritilgan to‘pga to‘siq qo‘yish.
1984-yil - to‘pni qabul qilishda tanani beldan baland joyi bilan «tegish»
mumkin, to‘p o‘yinga kiritilayotganda uni to‘sish bekor qilindi.
1988-yil - eng yuqori hisob 17 gacha, hal etuvchi partiya taybreyk tarzida,
ochkolar soni 2 ta farq bo‘lguncha davom etadi.
1992-yil - to‘p tanani tizzadan yuqori barcha joyiga tegishi mumkin.
1998-yil - to‘p tanani barcha joyiga tegishi mumkin; hisob 25 gacha, 5
partiyada 15 gacha; har partiyada hisob 8 va 16 bo‘lganda 2 ta bir daqiqadan
27

texnik tanaffus beriladi; jamoalar 2 martadan 30 sek. tanaffus olishlari mumkin;
to‘p kiritish 9 metr oralig‘ida ijro etilishi mumkin; «Libera» o‘yinchisi joriy etildi.
2008-yil - to‘pni rangi o‘zgartirildi (sariq-ko‘k); to‘r oldida joylashgan
o‘yinchilar to‘rni pastki qismiga tegishi mumkin.
Zamonaviy voleybol musobaqaning qoidalari haqida qisqacha ma’lumotlar:
- maydoncha 9 xl8 m, chiziqlar kengligi 5 sm;
- o‘yin maydonini chegaralovchi antennalarning balandligi 180 sm;
O‘yinchilarning yoshi va jinsiga qarab to‘rning balandligi
quyidagicha bo‘ladi:
- to‘pni aylana uzunligi 66±1
sm, diametri 21±0,3 sm,
og‘irligi 270±10g;
- har partiyada 6
o‘yinchi almashinuviga ruxsat
beriladi. Asosiy o‘yinchi 1
marta almashtirilishi va qaytib
o‘yinga tushishi mumkin;
- o‘yin 3 yoki 5
partiyadan iborat bo‘ladi;
- har partiyada hisob 25 gacha, agar 25:25 bo‘lib qolsa eng yuqori hisob 2
ochko farq qilguncha davom etadi. Hal qiluvchi partiya taybreyk
tarzida o ‘ tadi 15 ochkogacha , hisob toki 2 ochko farq qilguncha davom etadi .
Jazo «ayb»ga yarasha bo‘lishi shart. Bordi-yu hakam xatoga yo‘l qo‘ysa, u
o‘z vaqtida bu xatoni bo‘yniga olishi kerak va adolatni tiklashi zarur.
Hakam nafaqat o‘yin davomida o‘z odobi bilan namuna bo‘lishi, balki u
boshqa joylarda ham o‘zini tuta bilishi kerak.
Hakamlar:
birinchi hakam (minbardagi hakam);
- ikkinchi hakam;
- hakam-kotib;
28Qizlar 13-
14 15-16 2 m 10 sm
1 2 m 20 sm
Ayollar 17-18 va
bundan katta
yoshdagilar
uchun 2 m 24 sm
o‘g‘il bolalar 13-14
2 m 20 sm
2 m 35 sm
| erkaklar 2 m 43 sm

- axborot beruvchi hakam;
- 4 ta chiziq hakamlari;
- 6 ta to‘p uzatib turuvchilar.
Hakamlarning har birini o‘z vazifasi, huquqlari, hakamlik qilish joylari va
vositalari mavjud. Ularni atroflicha talqini ma’ruzada og‘zaki va o‘quv filmlari
yordamida bayon qilinadi, tushuntiriladi.
Musobaqa o‘yinidan 20-30 min oldin maydonchani, anjom (to‘p, to‘r,
maydon chiziqlari), hakamlarni kiyim-bosh, tayyorgarligi, xullas, o‘yinni
o‘tkazishga nima, kim, qancha kerak bo‘lsa, hammasining muhayyoligi birinchi
hakam tomonidan tekshirilishi kerak va zaruriyat bo‘lsa ta’minotni oshirish talab
qilinishi shart.
Hujumda va himoyada o‘yin texnikasi
O‘yin texnikasini tasnifiy tarkibiva uning mazmuni .
Voleybolda o‘yin texnikasi o‘ziga xos tasnifga ega bo‘lib , u bir necha turkumdan
tarkib topadi . O‘yin texnikasining tasnifi « hujum texnikasi » va « himoya texnikasi »
kabi turkumlarga bo‘linadi . Ular esa o‘z navbatida yuqoridan pastga qarab bir -
biriga bo‘ysundirilgan kichik turkumlardan tashkil topadi . Hujum texnikasiga holat
va harakatlanish , uzatish , to‘pni o‘yinga kiritish va zarba texnikasi kiradi .
Himoya texnikasi esa holat va harakatlanish, to‘pni qabul qilish va to‘siq qo‘yish
texnikasidan iborat.
Holat va harakatlanish texnikasi .
O‘yinda ro‘y beradigan vaziyatlarga qarab o‘yinchi holati turlicha bo‘lishi
mumkin.Jangovor holat – har qanday yo‘nalishdagi harakatlanishga yoki vaziyatga
munosib o‘yin malakasini darhol bajarishga qaratilgan bo‘ladi. Bunda o‘yinchi
oyoklarining tayanch sathi deyarli katta bo‘lmaydi, ya’ni salgina oyok uchida
turiladi, oyoqlar tizza bo‘g‘imlarida birozgina egilgan bo‘lib, tana hiyol oldinga
intilgan bo‘ladi. Vaziyatga qarab «jangovor» holat uch turda ijro etilishi mumkin.
29

Turg‘un holat – bir oyok ikkinchi oyokdan bir oz oldinga joylashadi, tizzalar
bukilgan, gavda bir oz oldinga egilgan, qo‘llar tirsak-engak sathigacha ko‘tarilgan
bo‘ladi.Asosiy holat – ikki oyok bir-biridan 20-30 s oralig‘ida parallel joylashgan
bo‘ladi. O‘yinchi og‘irligi tizzalar bukilgan ikki oyoqqa teng taqsimlangan bo‘lib,
gavda oldinga intilgan, tirsaklar bukilgan holda qo‘llar gavda oldida joylashgan
bo‘ladi.O‘zgaruvchan holat – yuqorida qayd etilgan u yoki bu holatlarning texnik
nusxasini o‘zida mujassamlashtirgan bo‘ladi.Harakatlanishlar – turli usullarda
amalga oshiriladi: yurish, yugurish, siljish, hatlash.Uzatish texnikasi.
To‘p uzatish voleybolda asosiy o‘yin malakalaridan biri bo‘lib, shu uyin bilan
bog‘lik bo‘lgan barcha texnik-taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi
yagona vositadir.
Uzatish – hujum texnikasiga mansub bo‘lib, uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat
bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berishi mumkin.
To‘p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlermi (1970) izohiga binoan – bir
vaktni o‘zida bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo‘ladi. Birinchi
«jangovor» holatdan gavdani og‘irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya’ni
oyoklarni tizza kismidan salgina egilishidan to to‘pni qabul qilishgacha
bajariladigan malaka. Bu malaka himoya texnikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar to‘p
maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ma’lum o‘yinchiga aniq etkazib berilsa, bu uzatish
deb yuritiladi va hujum texnikasiga kiradi.
Uzatish bir necha turlardan iborat bo‘ladi: tayanch holatda ikki qo‘llab yuqoridan
uzatish, ikki qo‘llab pastdan uzatish, bir qo‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish,
sakragan tayanchsi holatda ikki qo‘l yoki bir qo‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish
vertikal, gorizontal yoki diogonal ravishda baland, past, uzoq yoki yaqin
yo‘nalishlarda ijro etilishi mumkin.
Ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi. «Jangovor» holat – bir oyoq
ikkinchisiga nisbatan oldinda, ikkala oyoq ham tizza qismidan egilgan bo‘ladi;
kelayotgan to‘pni yo‘nalishiga, baland-pastligiga va tezligiga qarab holat yoki
30

harakatlanish – joy tanlash munosib mazmunga ega bo‘lishi lozim; to‘p
yaqinlashganda to‘pga nisbatan qarshi harakat oyoklarni tizza qismidan yozilishi
bilan boshlanadi; qo‘llarni ko‘rsatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda
bo‘lib, uni orasidan to‘pni yaqinlashishi kuzatiladi; bilaklar salgina orqaga egilgan
bo‘lib, barmoq-panja-kaftlar cho‘mich shaklida bo‘ladi; to‘p bilan qo‘llarni
«uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo‘llarni tirsak qismidan
yozilishi bilan davom etib, uzatishda to‘pni yo‘nalishini maksadga muvofiq
ta’minlashi lozim.
Uzatishni so‘nggi daqiqasida oyoq va qo‘llar shiddat bilan yoziladi. Uzatish
vaqtida barmoqlar amortizastiya va yo‘naltirish, ko‘rsatish va o‘rta barmoqlar esa
bilaklarni to‘pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta’minlovchi kuch
vazifalarini bajaradi. Nomsiz va kichik barmoqlar to‘pni yon tomondan uni aniq
yo‘naltirilishiga yordam beradi.Tayanchsiz holatda G‘sakragan holatdaG‘ ikki
qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi – aksariyat qisqa balandlikda faqat sakragan
holatda amalga oshiriladi.
Ikki yoki bir qo‘llab pastdan uzatish (qabul qilish) texnikasi ma’ruzaning
«himoya texnikasi» qismida yoritiladi. To‘pni o‘yinga o‘yinga kiritish texnikasi.
To‘pni o‘yinga kiritish – o‘yinni boshlash yoki dovam ettirish vositasi bo‘lsada, u
ayniqsa, so‘nggi yillarda, hujum texnikasi tizimida g‘alaba (ochko) keltiruvchi
asosiy malakalarga aylanibbormoqda. To‘pni uyinga kiritish bir necha turlardan
iborat: to‘rga nisbatan to‘g‘ri turib pastdan va yukoridan to‘p kiritish; to‘rga
nisbatan yon tomon bilan turib pastdan va yuqoridan to‘p kiritish; yuqoridan to‘g‘ri
va yon tomon bilan turib to‘pga umuman aylanma harakat bermasdan
(planiruyuhaya podacha) to‘p kiritish.
Yuqorida qayd etilganidek, to‘p kiritish turlari har xil bo‘lsada, ularning bir xil
xususiyatlari mavjud, chunonchi, dastlabki holat – chap (o‘ng) oyoq bir qadam
oralig‘ida oldinga joylashadi; harakatlanishning dastlabki bosqichida oyoqlar tizza
qismidan bir oz egilgan bo‘ladi; chap qo‘lda joylashgan to‘pni; pastdan to‘p
kiritishida taxminan to‘p 25-50 sm balandga vertikal irg‘itiladi; yuqoridan to‘p
31

kiritishda to‘p taxminan 1,0 m atrofida irg‘itiladi; bundan tashqari pastdan to‘p
kiritishda gavda oldinga bir oz bukilgan bo‘ladi, yuqoridan to‘p kiritishda esa
gavda vertikal holatda bo‘ladi; to‘p irg‘itilishi bilanoq tananing og‘irlik markazi
orqa tomonga siljitiladi; gavda va o‘ng qo‘l barobariga orqa tomonga
harakatlanadi;
Pastdan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l erga nisbatan perpendikulyar
ravishda orqaga siljitilib, so‘ng irg‘itilgan to‘pni shiddat bilan oldinga-balandga
uriladi;
Pastdan yon tomon bilan turib to‘p kiritilganda o‘ng qo‘l erga nisbatan parallel
ravishda orqaga siljitiladi, so‘ng oldi tomonga parallel harakatda shiddat bilan
irg‘itilgan to‘pni oldinga-balandga uriladi;
yuqoridan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l yuqoriga vertikal ko‘tarilgan
holatdan orqa tomonga harakatlantirilib, tirsakdan bukiladi, so‘ng qo‘l yozilishi
bilan bir qatorda old tomonga shiddat bilan harakatlantirilib vertikal holatga
etganda to‘pzarb bilan uriladi, tananing og‘irlik markazi old tomonga siljishi kerak;
- yuqoridan yon tomomn bilan turgan holatdan gavda o‘ng tomonga
egiladi, qo‘l orqaga-pastga tushiriladi va qayta shiddat bilan old tomonga
harakatlantirilib, vertikal holatda irg‘itilgan to‘p zarb bilan uriladi;
- to‘g‘ri va yon tomon bilan to‘pni aylanma harakatsiz kiritishda zarba
beruvchi qo‘l to‘pdan deyarli qisqa oraliqda bo‘ladi va zarba to‘pni markaziy
nuqtasiga to‘g‘ri kelishi kerak.
Albatta to‘p kiritish texnikasiga yuqorida qayd etilgan uslubiy ko‘rsatmalar
vaziyatga, to‘p kiritish taktikasiga, o‘yinchining mahorati va imkoniyatiga qarab u
yoki bu tomonga o‘zgarishi mumkin.
Zarba (hujum) texnikasi . Sakrab zarba bilan to‘pni urish yoki to‘siqchilarni
chalg‘itish niyatida bir qo‘l bilan to‘pni raqib maydonchasini bo‘sh joyiga uzatish
(o‘tkazib yuborish) o‘yin vaziyatining ochko olish bilan tugallanishiga yoki juda
bo‘lmaganda raqib jamoani qayta hujum uyushtirishiga imkon bermaslikka
qaratilgan bo‘lishi lozim.
32

Zarba – qisqa oraliqda chopish (1 faza), depsinish va sakrash (2 faza), zarba berish
(3 faza) va qo‘nish (4 faza) malakalari asosida amalga oshiriladi.Qisqa oraliqda
yugurish fazasi o‘z navbatida bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan 3 qismga bo‘linadi:
dastlabki (tayyorgarlik), o‘rta (yugurishning asosiy qismlari) va tomonni erga
qo‘yish (depsinishgacha) jarayonlari.Yugurishning dastlabki qismida voleybolchi
xali o‘ziga uzatilgan to‘pning yo‘nalishini to‘la ilg‘amasada, harakat yo‘nalishini
oydinlashtirish maqsadida bir-ikkita tayyorgarlik qadamini qo‘yadi.
Yugurishning ikkinchi (o‘rta) qismida, uzatilgan to‘pni yo‘nalishi va shunga
munosib bo‘lgan harakat yo‘nalishi aniqlanib, shiddat bilan yugurish qadamlari
tashlanadi. Bu qismda ijro etiladigan malakalar hujumchini jismoniy, texnik va
taktik imkoniyatlariga qarab u yoki bu tomonga o‘zgarishi mumkin.
Yugurishning uchinchi qismida tana og‘irlik markazini pastroq tushirib, o‘ng oyoq
bilan shiddatli katta qadam qo‘yiladi, avval erga oyoqning tovon qismi qo‘yiladi,
so‘ng chap oyoqni birlashtirish bilan bir qatorda ikki oyoqning tizza qismlari
yanada bukiladi, ikki qo‘l orqadan oldinga tezlik bilan harakatlanib, inerstiyadan
foydalangan holda depsinish ijro etiladi.
Ikkinchi faza – sakrash. Vertikal ravishda, qo‘llarni oldinga–yuqoriga shiddatli
harakati to‘rga tegmasdan va ikki oyoq bilan depsinish evaziga amalga oshiriladi.
Sakrash fazasining so‘nggi damida gavda orqa tomonga egiladi, zarba beruvchi
qo‘l, shiddat bilan yoy shaklida yuqoriga harakatlantiriladi, qo‘l tirsak qismidan
past tomonga bukiladi.
Uchinchi faza – to‘pni zarba bilan urish. O‘ng qo‘lni (zarba beruvchi qo‘l)
tirsak qismidan yozilishi, uni yuqoriga – oldinga qarab ijro etilgan harakati bilan
ifodalanib, qo‘l aynan vertikal holatgacha yozilgan vaqtda qo‘ldan tashqari qorin-
ko‘krak-bel mushaklarini baravariga keskin qisqarishi yordam berishi zarur.
Zarbani taktik maksadga qarabbarcha mushaklarni qisqarish kuchi va ishtirok etish
foizi turlicha bo‘lishi mumkin.
33

To‘rtinchi faza – qo‘nish. Oyoqlarni egilgan holatida amortizastiya qarshiligida
ijro etiladi.Zarba berish texnikasi – to‘g‘ri yo‘nalishda, ya’ni chopishni
yo‘nalishida, gavdani burmasdan va burib turli yo‘nalishda zarba berishni o‘z
ichiga oladi. Zarbaning mazkur turlaridan tashqari sakrab yon tomomn bilan zarba
berish turi mavjud. Lekin zarbaning ushbu turi so‘nggi yillarda, afsuski, kam ijro
etilmoqda.
1.
2. 2.2 . Voleybol o‘yinida hujum texnikasi va taktikasi
Maydonda harakatlanish texnikasini oldinga qarab oddiy yugurishdan
boshlaymiz. Trener yoki o‘qituvchi tomonidan maydonda harakatlanish texnikasi
ko‘rsatilganda o‘qituvchilarni diqqatini oyoqlar holatiga jalb qilish kerak, undan
keyin harakat tezligi va harakat ritmiga diqqatni jalb qilinadi. Mashq bajarishdan
oldin yugurish qadamini texnikasini o‘rgatish kerak.Undan keyin sekinlashib
beldan oddiy yugurishga, masofa bo‘ylab yugurish va tizzani baland ko‘tarib,
oyoqdan oyoqqa sakrash va boshqa yugurish usullarini qo‘llash. Bu mashqlarni
bajarayotganda diqqatni to‘liq va aktiv holatda oyoqlarni to‘g‘rilash va harakat
oxirida tezlanish.Keyin yonboshlama harakat o‘rgatiladi, buning uchun quyidagi
mashqlar qo‘llaniladi: yonboshlama harakat o‘ng tomon va chap tomon bilan.
Bu mashqlarni bajarayotganda hosil qilingan ko‘nikmalar, tezlik bilan yugurishga
sharoit yaratadi. Bu erda diqqatni qadamni kattaligiga, qo‘llarni aktiv harakatiga va
tayanchdan depsinish effektiga qaratish kerak.
1. Joyidan 5-10 m start.
2. Oddiy yugurishdan, tezlanishga o‘tish va ma’lum belgigacha yugurish.
3. Shu mashq ham faqat o‘qituvchini signaliga qarab.
4. O‘quvchilar ketma-ket turishadi. O‘qituvchi birinchi turgan o‘yinchini
oldiga turadi. To‘pni ma’lum bir tezlikda aylantirib yuboradi. O‘quvchi shu to‘pga
etib olib, uni qaytarishi kerak.Keyingi bosqich – orqalab oldinga qarab yugurish.
34

Bu erda ham qadamni kattaligiga diqqatni jalb qilinadi. Undan keyin ularni
tezligiga va boshida ularni straxovka qilish kerak.Maydonda harakatlanishni
mutsahkamlayotgan vaqtda ularni harakat tezligini va kutilmagan holatda harakatni
boshqa tomonga o‘zgartirishni o‘rgatish kerak. Voleybol uchun xarakterli bo‘lgan
narsa – harakatni to‘xtatgandan keyin malakalar qilish: bir vaqtda yugurish bilan
to‘xtashni ham o‘rgatish kerak. Tez to‘xtash ko‘nikmalarini o‘rgatish va dastlabki
holatni egallash quyidagi yo‘llar bilan o‘rgatiladi.
1. Sport holatni egallagan holatda asta-sekin yugurish.
2. Tekis yugurish va signal berganda to‘xtash.
3. Behosdan to‘xtash va ma’lum bir harakatni takrorlash.
Umumrivojlantiruvchi mashqlar
1. Qo‘llarni gorizontal va vcrtikal yo‘nalishlar bo‘yicha chal-kashtirib
harakatlantirish.
2. Juftlikda. Sherigining qarshiligi bilan qo‘llarni oldinga-yuqo riga va yondan-
yuqoriga ko‘tarish mashqlari.
3. Rezinalar va prujinali amortizatorlar bilan qo‘llarni oldinga-yuqoriga, yonga-
yuqoriga ko‘tarish mashqlari.
Tayyorlov mashqlari
1. Turgan joydan va oldinga tashlanib toidirma to‘pni ikki qo‘llab pastdan oldinga-
yuqoriga irg‘itish. Huddi shunday yon tomonga tashlanib bajarish.
2. Huddi shunday faqat qadam bilan; yugurib; ikki qadam qilib; sakrab.
Yaqinl a shtiruvchi m a shql a r
1. D a stl a bki h o l a tl a rg a o‘rg a tish .
2. Turgan joyda; oldinga va yonga tashlanib; qadamlab; yugurib; sakrab
harakatlanishlardan so‘ng to‘pni qabul qilishni imitatstiya qilish.
3. Ilib qo‘yilg a n to‘pni q a bul qilish . To‘p b e l b a r o b a rid a ilib qo‘yil a di . D a stl a b
turg a n j o yd a n , s o‘ngr a o lding a, yong a t a shl a nib to‘pni q a bul qilish .
4. Sh e rigi t a shl a b b e rg a n to‘pni q a bul qilish . To‘p turli b a l a ndlik v a yo‘n a lishl a rd a
t a shl a b b e ril a di .
5. X uddi shund a y m a shqni to‘r ustid a n b a j a rish . M a s o f a - 3—4 m .
35

6. O‘ying a kiritilg a n to‘pl a rni q a bul qilish .
Texnika bo‘yicha mashqlar
1. Juftlikda to‘p uzatishlar.
2. Turli tr ae kt o riyal a r v a yo‘n a lishl a r bo‘yich a to‘p uz a tishl a r .
3. To‘r ustid a n to‘p uz a tishl a r . M a s o f a v a tr ae kt o riyal a ri turlich a.
4. To‘rning turli qisml a rid a n q a ytg a n to‘pni q a bul qilish .
5. Turli usulda (dastlab pastdan-to‘g‘ridan) o‘yinga kiritilgan to‘plarni qabul qilish.
To‘pni pastdan qabul qilish raktikasi.
To‘pni pastdan qabul qilishni o‘rgatishdan oldin 2 qo‘l bilan to‘pni qabul qilish
va uzatishni shug‘ullanuvchilar bilishi kerak.
To‘pni pastdan ikki qo‘l bilan qabul qilishni o‘rgatish uchun mashqlar .
1. Shug‘ullanuvchilar bir-biriga qarashib sherengada turishib to‘pni pastdan
qabul qilishni imitastiya qilish.
2. Shug‘ullanuvchilarni qarama-qarshi turg‘izib oralig‘i 3-4 m. Undan keyin
bir o‘yinchi to‘pni sherigiga tashlaydi. Sherigi esa to‘pni pastdan ikki qo‘l bilan
qabul qilib sherigiga qaytaradi. Bu mashqni bajarayotgan uni qiyinlashtirishi
mumkin. Masalan, tashlayotganda tezligini, balandligini, chap yoki o‘ng tomon
tashlash mumkin.
3. Dastlabki holat shu. Bir o‘yinchi to‘pni polga uradi. Sakrab chiqqan to‘pni
sherigi ikki qo‘l bilan pastdan qabul qiladi va yana sherigiga to‘pni pastdan 2 qo‘l
bilan uzatadi.
4. Shug‘ullanuvchilar to‘pni pastdan qabul qilib maydon bo‘ylab
harakatlanishadi. Bu mashqdan maqsad to‘pni iloji boricha o‘zi tomonga tashlash.
To‘pni pastdan qabul qilishdagi xatolar.
1. Maydon bo‘ylab harakatlanayotganda – to‘pga o‘z vaqtida chiqa olmasligi
yoki uchib ketayotgan to‘pga yaqinlashib dastlabki holatni qabul qila olmasligi.
2. Dastlabki holatdagi xatolar – gavda haddan tashqari oldinga egilib qolgan,
qo‘lni tirsak bo‘g‘ini bukilgan bo‘lsa.
3. To‘p urilganda esa qo‘l panjasiga tegib boshqa tomonga ketib qolishi.
36

To‘pni pastdan qabul qilishni takomillashtirish mashqlari.
1. O‘yinchi ikki qo‘li bilan to‘pni o‘zini tepasiga tashlab, o‘zi shu to‘pni ikki
qo‘l bilan qabul qilishi.
2. O‘yinchi ikki qo‘li bilan to‘pni polga urib qaqchigan to‘pga etib olib,
to‘pni pastdan qabul qilishga dastlabki holatni egallash, to‘pni qabul qilish.
3. Devor oldida turib, devordan qaytgan to‘pni qabul qilish. Devorga qarab
to‘pni urib, qaytgan to‘pni qabul qilish. Devordan masofa taxminiy va qabul
qilishni hisobga olgan holda devorga yaqin yoki uzoq turiladi.
To‘pni pastdan qabul qilish texnikasi o‘rganilgandan keyin dumalab yoki
ko‘krakka yiqilib to‘pni qabul qilishga o‘rgatish mumkin.
Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil
topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish,
oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi.
Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor
turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay
bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi.
Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada
esa ko‘proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi,
keyinchalik undan kerakli yo‘nalishiga siljishni engil bajariladi.
Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi.
Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni
engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish
qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va
ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi.
Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda
depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar
parallel holda 20-30sm masofada qo‘yiladi. Gavda bunday holatda oldinga
engashadi, qo‘l yuqoriga siltab, o‘yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib
sakrash kamdan-kam qo‘llaniladi.
37

To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritig muhim texnik usullardan
hisoblanib, nafaqat o‘yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi.
To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan
to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni
to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar.
To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan
uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi.
Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda,
o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi.
Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq
maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan
bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi,
so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi.
Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani
og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish
yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi.
To‘pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin.
Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi
shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel
balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni,
to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab
va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni
zarbani past-old tomoniga uriladi.
Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin
yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi.
To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish
vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi
kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda
bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi.
To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana
38

og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa
qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi. To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni
rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun
o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi.Chap qo‘l pastga
tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo‘l
kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki
bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga imkon beradi.
To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni oshirishni aylantirish
bilan bajariladi.
Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish
hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo‘lishi
mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki gorizontal o‘q
atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko‘p
jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie
(uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi.
To‘pni aylantirmasdan bajarish texnikasi bo‘yicha to‘pni yuqoridan to‘g‘ri va
yon tomondan oshirishga o‘xshash bo‘ladi. Texnikasini bajarishni asosiy farqi
zarba beriladigan joyni va qisqa siltashdan iboratdir
Aylantirmasdan to‘pni oshirishda zarba berish (vektor kuchi) yo‘nalishi to‘pni
og‘irlik markazi orqali o‘tadi. To‘pni oshirish kalta, qisqa-qisqa harakat bilan
bajariladi. To‘pni aylanmasdan o‘chishi ma’lum tezlikda u turni orqasida
kutalmaan joyga tushadi.
To‘pni uzatish - voleybol o‘yinini muhim texnikasi usul hisoblanadi.
Hujumda samaradorlikka bir va ikki qo‘llab to‘pni uzatishda to‘liq foydalanish
hisobiga erishiladi. Tepadan to‘pni o‘zatish hujumkor zarbalarni o‘tkazishda
hammadan ko‘ra yaxshi natija yordam beradi. Bularga eng avvalo turgan holatdan
to‘pni uzatish va sakrab to‘pni uzatish kiradi.Tepadan to‘pni uzatish ko‘proq tez-
tez tayanch holatda-o‘rta, yuqori tik turish holatida, shuningdek sakrash bilan
bajariladi. Turish holatini tanlash to‘pni uchish tezligi va traektoriyasi bilan
aniqlanadi. To‘pni qabul qilish uchun qanchaki turish holati past bo‘lsa, uchish
39

traektoriyasi qancha past bo‘lsa va shunga tezligi katta bo‘ladi. O‘rtacha turish
holatidan to‘pni uzatishga tayyorgarlik ko‘rishda, o‘yinchi tana og‘irligini ikkala
oyoq kafti yuziga bir tekisda taqsimlash bilan ikki oyoqni biroz bukkan holda
turadi.
Biroz oldinga engashtirilgan bo‘ladi qo‘llarni tirsakdan bukkan holatdan
to‘pni yuzki balandlikda qarshi oladi. To‘pni uzatish oyoq, tana va qo‘lni ketma-
ket to‘g‘rilanish hisobiga bajariladi. To‘pni yo‘nalishi, balandligi, tezligi va aniq
uzatish pancha va barmoqlarni yakuniy faol harakatlari bilan erishiladi.Hujumda
va himoyada o‘yin texnikasi.
2.3 Voleybolda jamoani taktik hujum harakatlariga o‘rgatish
To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va
yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga
kiritishni to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar.
To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan
uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi.
Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda,
o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka
kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga
qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida
bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga
otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish
vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini
orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi
va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. To‘pni
oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin.
Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi
shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel
balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni,
to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi.
40

Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng
oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni zarbani past-old tomoniga uriladi. (47-rasm)
Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin
yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi.
To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish
vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi
kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda
bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda
bajariladi.To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch
tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda
esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi.
To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek
to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy
bo‘ylab faol harakatlantiriladi.
Chap qo‘l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish
vaqtida uruvchi qo‘l kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda
mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga
imkon beradi. To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni
oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan
aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga
va pastga bo‘lishi mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki
gorizontal o‘q atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan
tashqari, ko‘p jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki
planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi.
To‘pni aylantirmasdan bajarish texnikasi bo‘yicha to‘pni yuqoridan to‘g‘ri va
yon tomondan oshirishga o‘xshash bo‘ladi. Texnikasini bajarishni asosiy farqi
zarba beriladigan joyni va qisqa siltashdan iboratdir.(49-rasm)
Aylantirmasdan to‘pni oshirishda zarba berish (vektor kuchi) yo‘nalishi to‘pni
og‘irlik markazi orqali o‘tadi. To‘pni oshirish kalta, qisqa-qisqa harakat bilan
bajariladi.
41

Harakatli o‘yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari:
Uzatishlar. Voleybol sport o‘yinlariga mos keladigan harakatli o‘yinlardan,
“To‘pni ilish va irg‘itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To‘pga chap berish”
o‘yinlari. Voleybol bo‘yicha dastur materiallari o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan
mashqlar, texnik va taktik usullar va o‘yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi.
Voleybol bo‘yicha darsni muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun bir necha to‘r va
maydon bo‘lishi yetarli emas.
Albatta, to‘ldirma to‘p, osib qo‘yilgan to‘plar, amartizatorli to‘p, to‘pni
to‘sish uchun keng skameyka tennis setkasi nishoni bilan bo‘lishi kerak.
Mashqlarni bajarishda iloji boricha ko‘pchilik o‘quvchilar qatnashishi kerak.
Buning uchun yoppasiga o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lish, qo‘shib olib borish
usuli bilan har xil vazifalarni bazaning hosil bo‘lishiga qaratilgan bo‘ladi. Bunda
sportchilarning sog‘lig‘ini yaxshilash, gavdasini to‘g‘ri va proportsional
rivojlantirish, jismoniy sifatlarni takomillashtirish asosiy o‘rinni egallaydi.
Mashg‘ulotning asosiy vazifalaridan biri sog‘liqni mustahkamlashdir.
Sportchi organizmida yuqumli kasalliklar, shamollash, jarohatlanish va boshqa bir
qancha ko‘ngilsiz o‘zgarishlar ta’siriga qarshilik ko‘rsata olish qobiliyatini
o‘stiradi. Sportchilar tayyorgarligi muvaffaqiyatli bo‘lishi, jismoniy sifatlarning
kamol topishi muhim ahamiyatga ega.
Texnik tayyorgarlik. Har bir o‘yinchi va umuman jamoa mahorati
o‘yinchilardagi texnik tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. O‘yin uchun zarur bo‘lgan
barcha usullar va ularni bajarish usullari texnik tayyorgarlik jarayonida oshib
boraveradi, usullar jamlangan holatda amalga oshadi, shu bilan birga sportchining
individual qobiliyati va jamoa uchun zarur bo‘lgan funksiyalari takomillashtiriladi.
Taktik tayyorgarlik . Raqib jamoasi ustidan g‘alaba qozonishda jismoniy va
texnik tayyorgarlik bilan bir qatorda o‘z imkoniyatlaridan to‘g‘ri va ustalik bilan
foydalana bilish, ya’ni taktika katta ahamiyatga ega. Taktika ko‘p holatlarga;
texnikani bilish va undan foydalanish, o‘z kuchini o‘yin vaqtida to‘g‘ri tasdiqlay
olish, musobaqa shart-sharoitlarini nazarda tutish, qoidani izohlash sheriklari va
raqiblarining harakatlarini to‘g‘ri baholash va boshqalarga bog‘liq. Sport kurashini
42

to‘g‘ri tashkil qila bilish muntazam o‘rganiladigan san’atdir. Ana shuning uchun
ham mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilar strategiya va taktikaga oid kompleks bilimni
egallab, juda ko‘p mahorat va malakalarni o‘zlashtiradi.
Psixologik tayyorgarlik . Psixologik tayyorgarlik o‘yinchilarda yuqori
darajadagi iroda kuchini tarbiyalashga qaratilgan. Butun o‘quv–mashg‘ulot
jarayoni esa shu fazilatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Maxsus psixologik
tayyorgarlik sportchidan aqliy qobiliyatning rivojlanishini, qiziquvchanlikni,
sharoitni tanqidiy baholay olishni o‘z hatti-harakatlarini to‘g‘ri tahlil qila bilishni
talab qiladi. Bu sifatlar tegishli maxsus bilim va ko‘nikma kompleksini egallash
uchun zarurdir.
Murabbiy, ayniqsa, sportchiga tusobaqaga mayyorlanishda ijobiy yoki salbiy
ta’sir etishi mumkin bo‘lgan psikaning emotsional xususiyatlarini tarbiyalashga
alohida e’tibor berish kerak. Voleybol o‘yinlari ham boshqa sport turlari kabi
murakkab hisoblanadi, chunki o‘yinchilar yaxshi o‘yin ko‘rsatishlari uchun, texnik
va taktik tayyorgarlik ko‘rishlari lozim va hafta 9-12 soat mashg‘ulotga qatnashish
natijasida voleybol o‘yin sirlarini, qoidalarini, tezda hujumga o‘tib, himoyaga
qaytishni o‘zlarida mujassam qiladilar
Umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik
Jismoniy tayyorgarlik haqida tushuncha. Umumiy jismoniy tayyorgarlikning
vazifasi: jismoniy sifatlarni (tezlik, epchillik, kuch, chidamlilik, egiluvchanlik)
rivojlantirish, harakat malakalarini takomillashtirish, shug‘ullanuvchilarni
«Alpomish» va «Barchinoy» test me’yorini topshirishga tayyorlash. Umumiy
jismoniy tayyorgarlik vositasi: gimnastika va yengil atletika mashqlari, sport va
harakat o‘yinlari, suzish va boshqalar.
Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar
Cho‘qqayib o‘tirish, cho‘qqayib o‘tirgan holatdan yuqoriga sakrash, yarim
cho‘qqayib o‘tirish, turgan joyda bir oyoqda, ikki oyoqda va harakatda yuz bilan
oldinga, yon tomonga, orqa bilan oldinga sakrash. Gimnastik kondan pastga qarab
sakrash, osib qo‘yilgan to‘pga, bir va ikki oyoqda depsinib sakrab qo‘lni tegizish.
43

Arg‘amchida sakrash. Estafetalar.To‘pni uzatishda qatnashadigan, mushaklarni
mustahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Qo‘l panjalarini mustahkamlash va
uning harakatchanligini oshirish. Ko‘krakda to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish
(oldinga, bosh ustida) va ilib olish, to‘ldirma to‘pni uzoqqa otish. Basketbol to‘pini
ko‘p marta uzatish va ilib olish, basketbol to‘pini maydonga urib olib yurish.
To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda qatnashadigan mushaklarni
mastahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Bosh orqasida ikki qo‘llab to‘ldirma
to‘pni otish. Bir qo‘l va ikki qo‘lda yuqoridan va pastdan to‘ldirma to‘pni
otish.Hujumkor zarba berishda qatnashadigan, mushakning tez qisqarishi va kuchli
rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar.
1 kg li to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab to‘r ustidan oshirib otish, turgan joyda va
sakrab ikki qo‘llab to‘ldirma to‘pni boshdan oshirib otish. Turgan joyda, yugurib
kelib tennis koptogini uloqtirish, sakrab to‘r ustidan oshirib uloqtirish.Akrobatik
mashqlar . G‘ujanak bo‘lib oldinga va orqaga, yon tomonga dumalash. Kurakda tik
turish. Umbaloq oshish, tayanib o‘tirgan va asosiy tik turgan holatdan yugurib
kelib umbaloq oshish. Bir necha umbaloq oshishni birga qo‘shib bajarish.
Voleybol o‘yini texnikasi va taktikasi asosi
Voleybol o‘yini texnikasi haqida tushuncha. Voleybolning asosiy texnik
usullari: turish, siljish, to‘pni o‘yinga kiritish, to‘pni uzatish, hujum zarbasi, to‘siq
qo‘yish. O‘yin taktikasi haqida tushuncha. Himoyada, hujumda yakkama-yakka
harakatlanish, himoyada va hujumda guruh bo‘lib harakat qilish.Amaliy
mashg‘ulot. Voleybol o‘yini texnikasini o‘rgatish. Turish holati. Voleybol o‘yini
uchun xos, har xil siljishlar, to‘pni o‘yinga kiritish bilan qabul qilish. Ikkinchi
uzatishni bajarish uchun dastlabki holatni qabul qilish. Siljish. O‘ngga, chapga,
oldinga, orqaga, yonlama qadam tashlab, ikki qadam sakrab, siljishning har xil
usullarini birga qo‘shib bajarish, siljishdan keyin to‘xtash. To‘pni uzatish. To‘pni
ikki qo‘lda yuqoridan uzatish. To‘pni tagiga chiqish. To‘pni uzatishda oyoq, qo‘l,
gavda holati va harakatining bir-biriga mosligi. Turgan joyda va harakatda bosh
ustidan to‘p uzatish. Qatorda qarama-qarshi tomonga to‘p uzatish. Juft-juft bo‘lib
44

siljish bilan to‘p uzatish. Shit va devor oldida to‘p uzatish, 6- zonadan 3- zonaga,
3- zonadan 4- zonaga yoki 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 2- zonaga to‘p
uzatish. «To‘p havoda», «To‘p kapitanga» harakatli o‘yinlari, to‘pni uzatish bilan
bajariladigan estafetalar. To‘pni pastdan uzatish (tanishtirish), qo‘l va oyoq, gavda
holati. To‘p bilan bajariladigan tayyorgarlik mashqlari. To‘pni o‘yinga kiritish.
To‘pni pastdan o‘yinga kiritish: to‘g‘ridan va yon tomondan (yon boshdan). To‘pni
yuqoridan to‘g‘ri o‘yinga kiritish. Tik turish, to‘pni yuqoriga otish, gavda, oyoq,
qo‘l holati. To‘pni yuqorida va ikki qo‘llab pastdan qabul qilish.Hujum zarbasini
berish . 4 va 2- zonalarda to‘g‘ridan zarba berish. To‘r ustidan (balandligi 140- 200
sm.) sakrab to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish.
Xulosa
Voleybol o‘yin qoidalari va taktikasining rivojlanishi mavzusi bo‘yicha olib
borilgan ilmiy tadqiqot ishlari va pedagogik amaliyot jarayonlarida Andijon shahar
mashinasozlik kasb-hunar kollejida jismoniy tarbiya va sport, sog’lomlashtirish
tadbirlariga talabalarni jalb etish jarayonlari o‘rganilgan.
Ta'lim muassasasida olib boriladigan jismoniy tarbiya va sport,
sog’lomlashtirish ishlaridan jismoniy tarbiya darslari, sport to‘garaklaridagi
mashg’ulotlar, sport musobaqalari va sport bayramlari hamda ommaviy tashkil
etiladigan turizm mashg’ulotlarini kiritish mumkin.
Ta'lim muassasasidan tashqari jismoniy tarbiya tadbirlariga bolalar va
o‘smirlar sport maktabidagi sport to‘garaklarida sport tayyorgarliklari
mashg’ulotlari xamda yashash joylarida, mahallalarda va oilada jismoniy tarbiya
tadbirlari kiritildi. Sport to‘garaklaridagi mashg’ulotlar sport turlari bo‘yicha
yuqori malakali sportchi tayyorlash vazifalarini hal etadi. Yashash joylarida va
oilada tashkil etiladigan jismoniy tarbiya tadbirlari talabalarni jismoniy
rivojlantirishga ma'naviy va ahloqiy barkamol inson qilib tayyorlashga xamda
mehnat faoliyatiga tayyorlashga qaratilgan bo‘ladi.
45

Ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya o‘qituvchilari va sinf rahbarlari
rahbarligida tabiat qo‘yniga sayrlar uyushtirildi. Bunda talabalarni jismoniy
harakat malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish, tabiat omillari yordamida
chiniqtirish, jismoniy fazilatlarni rivojlantirish amalga oshirildi.
Yashash joylarida sport turlari bo‘yicha mashg’ulotlar va musobaqalar
o‘tkazish, milliy xalq o‘yinlari bo‘yicha bellashuvlar tashkil etildi. Oilada jismoniy
tarbiya tadbirlariga ertalabki badantarbiya, jismoniy va sport mashqlari bilan
mustaqil shug’ullanish, oilaviy tabiat qo‘yniga safarlar, chiniqtirish uchun quyosh,
havo, suv muolajalari qabul qilish, ijodiy, foydali mexnat obodonlashtirish, dala
ishlari, chorvadorlik bilan shug’ullanish mumkin.
Voleybol o‘yin qoidalari va taktikasining rivojlanishi mavzusi bo‘yicha
adabiyotlar tahlili ishlarida talabalarning sog’lomlashtirish va jismoniy
rivojlantirishda jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlarining ahamiyatini keng
yorituvchi adabiyotlar, darsliklar, uslubiy, ilmiy va o‘quv qo‘llanmalar, risolalar,
tavsiyanoma va yo‘riqnomalar, tarixiy qo‘lyozma va arxiv materiallari hamda
gazeta va jurnallar materiallari o‘rganildi. INTERNETdan horijiy mamlakatlar va
mamlakatimizning etuk mutaxassislarini mavzuga oid tajriba va malakalari
bo‘yicha eng so‘ngi materiallar olindi.
Murabbiylar, ota onalar, talabalar bilan jismoniy tarbiya va sportga oid
suhbatlar, munozaralar, uchrashuvlar o‘tkazildi, anketalar olindi. Testlar tashkil
etildi. Talabalar shaxs xususiyatlari, ularning dunyoqarashlari, jismoniy tarbiya va
sportga bo‘lgan e'tibori, axloqiy fazilatlari, ma'naviy va ma'rifiy tarbiya
jarayonlaridagi faoliyati tahlil etildi.Voleybol o‘yin qoidalari va taktikasining
rivojlanishi mavzusi bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etishda tajriba va
nazorat guruhlari tashkil etildi. Tajriba guruhlariga ta'lim muassasalarida jismoniy
tarbiya tadbirlarida faol ishtirok etuvchi va talabalar va o‘smirlar sport
maktablarida sport to‘garaklarida shug’ullanuvchi hamda yashash joylari va oilada
jismoniy mashqlar bilan mustaqil shug’ullanuvchi talabalar kiritildi.Nazorat
guruhiga esa jismoniy tarbiya tadbirlariga faol qatnashmaydigan talabalar kiritildi.
46

Tajriba va nazorat guruhi a'zolariga bir hil shakldagi jismoniy harakatlarni
o‘rgatish va bir hil miqdordagi jismoniy yuklamalarni bajarish tashkil
etildi.Kollejda jismoniy tarbiya darslariga talabalarning 98,9% jalb etilgan, qolgan
talabalar jismonan zaif va kasalligi munosabati maxsus tibbiy guruhga kiritilgan.
Maxsus tibbiy guruh talabalari davolovchi jismoniy mashqlar va engil harakatli
o‘yinlar hamda sayrlar bilan shug’ullanadilar.
Talabalar bilan jismoniy tarbiya darslari, sport to‘garaklaridagi mashg’ulotlar
oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tamonidan tasdiqlangan jismoniy tarbiya
dasturi asosida tashkil etiladi. Sport musobaqalari va bayramlari kollej ma'muriyati
hamkorligida ishlab chiqilgan reja asosida tashkil etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1 Karimov I. Biz qurish, yaratish yo‘lidan boraveramiz. Toshkent. 1995
1. Karimov I. Islohotlarni amalga oshirishda kati’atli bo‘laylik. Toshkent. 1996
2. Karimov I. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. 1998
3. I.Karimov Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. Toshkent. 2002
4. I.A.Karimov. Vatan ravnaqi uchun xar birimiz mas’ulmiz. Toshkent. 2001.
5. I.A.Karimov. Bizning bosh maqsadimiz jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni modernizatsiya va islox etishdir . T oshkent. 2005.
6. I.Karimov Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash bizning oliy maqsadimiz. Toshkent. 2008
7. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat engilmas kuch. Toshkent. 2008
8. I.A.Karimov. Iqtisodiy inqiroz va uning salbiy oqibatlarini yumshatish chora
va tadbirlari. Toshkent. 2009
9. I.Karimov.Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. Toshkent. 2010
10. Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligi I.Karimov
yanada yuksaltirishdir. Toshkent. 2010
11. I.Karimov Vatan va xalq mangu qoladi. Toshkent. 2010
12. I.Karimov Bu muqaddas vatanda azizdir inson. Toshkent. 2010
13. Fizkultura harakatini kengaytirish. Abdumalikov R. Toshkent 1988
47

14. Korobeynikov N. Fizicheskoe vospitaniya. Moskva. 1989
15. Zatsiorskiy Yu. M. Fizicheskaya kultura. Moskva. 1989
16. Teoriya i metodiki fizicheskogo vospitaniya. Ashmarin V.V
Moskva.1990
17. Voproso‘ teorii i praktiki fizicheskoy kulturo‘ i sporta Mualliflar. Belorussiya.
1990
18. Vishnyakov T. A. Massovaya fizicheskaya kultura v VUZe Moskva. 1991
19. Metodika fizicheskogo vospitaniya s osnovami teorii. Matveev, A. P.
Moskva. 1991
20. Teoriya i metodika fizicheskoy kulturo‘. Matveev, L.P. Moskva 1991
48

Voleybol o‘ynash qoidalari va taktikasining rivojlanishi

Sotib olish