Voleybolchilarni sakrovchilik qobiliyatini o‘stirishda harakatli o‘yinlardan foydalanish uslublari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	100.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Voleybolchilarni sakrovchilik qobiliyatini o‘stirishda harakatli o‘yinlardan foydalanish uslublari

Купить

Voleybolchilarni sakrovchilik qobiliyatini o‘stirishda harakatli o‘yinlardan foydalanish uslublari

MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. YOSH VOLEYBOLCHILARNI TAYYORLASHDA JISMONIY QOBILIYATLARNING O’RNI ............................................................................. 6 1.1. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish zarurligi .................................................................................................................... 6 1.2. Z amonaviy v oleybol o’yinida sakrovchanlikni rivojlantirishning dolzarbligi ............................................................................................................... 13 1.3. Sakrovchanlik ning namoyon bo’lishida kuch va tezlik-kuch qobiliyatlarining o’rni .................

KIRISH O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning 2002 yil 24 oktyabrdagi «O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish to’g’risida»gi Farmoni va uni hayotga tadbiq etish bo’yicha qabul qilingan hukumat qarori natijasida bolalar sportini so’nggi yillar mobaynida mamlakatimizda rivojlantirish va yosh iste`dodli sport zahiralarini tayyorlash borasida juda katta islohotlar joriy etildi, ko’pdan-ko’p bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi, sport bilan muntazam shug’ullanish va amaldagi rasmiy qoidalar asosida mahalliy hamda Respublika musobaqalarini o’tkazish uchun barcha shart- sharoitlar yaratildi [4, 5]. Navbatdagi masala hozirgi kunda, hamda yaqin kelajak ichida ushbu Farmon va qaror talablari bilan belgilangan pirovard maqsadlarni amalga oshirish lozim. Ma`lum

shakllantirishda harakatli o’yinlardan foydalanish to’liq o’rganilmagan va bugungi kun jismoniy tarbiyasining dolzarb muammolaridan biridir. Ishning maqsadi: Voleybolchilarda sakrovchanlik ni shakllantirishda harakatli o’ yinlardan samarali tarzda foydalanish uslublarini o’rganish va tahlil qilish. Ishning vazifalari.  Yosh voleybolchilarni tayyorlashda jismoniy qobiliyatlarning tutgan o’rni va ularni rivojlantirish zarurligi haqida adabiyotlarni tahlil qilish;  Yosh bolalarda sakrovchanlik ni rivojlantirishning yosh xususiyatlarini o’rganib chiqish;  Yosh sportchilarda jismoniy sifatlarni rivojlantirishda harakatli o’yinlardan foydalanish tajribasini o’rganish  Yosh voleybolchilarda sakrovchanlik sifatini harakatli o’yinlar vositasida shakllantirish uslubiyatini amaliy asoslash. Ishni

I BOB. YOSH VOLEYBOLCHILARNI TAYYORLASHDA JISMONIY QOBILIYATLARNING O’RNI 1.1. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish zarurligi Inson bolalikdan o’z yo’nalishidagi harakat malakalarini ongsiz va ongli tarzda bajaradi. Natijada shu harakatlar ma`lum jismoniy sifatlar (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) tusida rivojlana boradi. Sekin-asta hayotiy zarur harakat malakalari (yurish, yugurish, sakrash, to’xtash, osilish va h.) sayqal topadi. Mutaxassislarning fikricha asosan shu jismoniy sifatlar va hayotiy zarur harakat malakalari harakatli o’yinlar yordamida yanada samaraliroq rivojlanishi isbotlab berilgan [19, 20]. Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta`lim maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va i

Zamonaviy sport amaliyotida yuqori natijalarga erishish sportchining uzoq muddat davomida yuqori sifatli va samarali ish qobiliyatini saqlay olish imkoniyati bilan bog’liqdir. Turli sport turlari bo’yicha o’t k aziladigan musobaqalar muddati xalqaro musobaqalar qoidalari bilan belgilanadi. Shu musobaqalar muddatida qaysi sportchi o’z ish qobiliyati sifati va samaradorligi jihatidan qanchalik uzoq vaqt saqlay olsa yoki uni oshira olish «kuchi»ga ega bo’lsa, unga muvaffaqqiyat shunchalik kulib boqishi muqarrar. Boshqacha qilib aytganda ish qobiliyatining sifat va samaradorlik darajasini ko’p yoki kam vaqt davomida saqlanishi tezlik sifatlarining turlari (sakrovchanlik, tezlik-kuch, tezkor sakrash, «texnik-taktik sakrovchanlik» va hokazo) qanchalik rivojlanganligi bilan belgilanadi [11]. Ma`l

Umumiy jismoniy tayyorgarlik tushunchasi bu sportchining harakat sifatlarini har tomonlama (garmonik ravishda) rivojlanganlik darajasini anglatadi. Masalaga shu tarzda yondoshish oddiy inson sog’ligini (sportchini ham) shakllantirish nuqtai nazaridan maqsadga muvofikdir. Albatta, «katta» sportda bu ham zarur. Lekin, bunday amaliyot va shunga asoslangan mashg’ulot uslubiyati malakali sportchilarni tayyorlash hamda yuksak musobaqa natijasiga erishish samarasini susaytirishi ehtimoldan holi emas. Chunki, har bir sport turining o’ziga xos va o’ziga mos xususiyatlari mavjudligi tufayli bir sport turida ko’proq kuch- tezkorlik sifati ustun tursa, ikkinchi bir sport turida chidamkorlik sifati etakchi rolni o’ynaydi yoki uchinchi bir sport turida egiluvchanlik sifati asosiy ahamiyatga ega bo’ladi.

Shunday ekan, yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va ularning sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o’rgatish jarayoni samaradorligiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liqdir. L.R. Ayrapetyants, M.A. Godik (1991) larning fikricha voleybolga ixtisoslashgan mashg’ulotlar bilan ilk bor shug’ullanishni 10-12 yoshdan boshlash maqsadga muvofiqdir. U o’zining tadqiqotlarida aynan shu yoshdaga bolalarni jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal sur`atlar bilan o’stirish imkoniyatlarini ochib berdi [7]. Isbot qilinganki, dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh voleybolchilarning kelajakdagi iste`dodini aniqlashga yordam beruvchi test mashqlarini tanlay bilish va qo’llash katta ahamiyatga ega. A.A. Po’latov (199 4 ) bunday mashqlar qatoriga navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholo

imkoniyatini beradi. Bu asosida MJT ni samarali boshqarishni yangi yo’llarini belgilash mumkin» . Negaki tayyorgarlik tuzilishini oqilona tashkil etishni zamonaviy yo’llaridan biri, qisqa vaqt ichida sport formasini rivojlantirishni ko’p qirrali modelini ishlab chiqishdir [ 8 ] . Voleybolchilar uchun asosiy jismoniy sifatlardan biri sakrovchanlikdir. Sakrovchanlik tezlik-kuchlilik qobiliyatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarishi bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va to’siq qo’yish) samarali ijro etilishini ta`minlaydi (16). Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qulay davr bu 10-12 yoshdir. Bu davrda yos

yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda «havoda», ya`ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq ko’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish. Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik sifatiga e`tabor qaratishni nafaqat kuchaytirayapti, balki bu, sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yanga ilmiy texnologiyalar yaratishni taqozo etmokda [8]. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik sifatini har tomonlama mukammal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog’liq bo’lib boryapti. Voleybolchilar tezkor li gi va tezkor sakrash ini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqot hamda ilmiy adabiyotlar doirasi juda keng [6, 7, 8]

shundagina muayyan sport turida texnik-taktik mahoratni shakllantirishi va yuqori sport natijasiga erishish imkoniyagi ortib boradi. Yuqorida qayd etilgan adabiyotlar tahlilidan shu narsa ko’rinib turibdiki, zamonaviy voleybol bo’yicha o’tkazilayotgan musobaqa o’yinlarida ijro etiladigan aksariyat malakalarni (to’p kiritish, zarba berish, to’siq qo’yish, qabul qilish, uzatish) samarali bajarish uchun sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi alohida ahamiyat kashf etadi. Ayniqsa, 4 va 5 partiya davom etadigan o’yinlarda mazkur sifatlarning ahamiyati yanada ortadi. Ko’pgina adabiyotlarda bu sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar majmuasi aniq taqdim etilgan [6,7,8,11,13]. Ammo bu sifatlarni turli yoshdagi voleybolchilarda rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlar majmuasi adabiyotla

Ma`lumki, sakrovchanlik sifatining darajasini portlovchan kuch (yoki tezlik- kuch) darajasiga bog’liq bo’ladi. Demak yosh voleybolchilarda portlovchan kuchni muhim deb bilsak, shu sifatni qachondan boshlab rivojlantirish kerak va qanday mashqlar yoki bu boradagi qanday tajribalardan foydalanish lozim degan savollarga javob topish zarur bo’ladi. 1.2. Z amonaviy v oleybol o’yinida sakrovchanlikni rivojlantirishning dolzarbligi Voleybolchilar uchun asosiy jismoniy sifatlardan biri sakrovchanlikdir. Sakrovchanlik tezlik-kuchlilik sifatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va

muayyan sakrash turi va uni o’ziga munosib mashqlariga alohida e`tibor berilishi o’ta muhim masaladir. So’nggi yillarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o’zgarishi o’yin faoliyati va o’yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda « h avoda», ya`ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq qo’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e`tibor qaratishni nafaqat kuchaytirayapti, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqazo etmoqda [8]. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchila

birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholovchi mashqlarni kiritish muhimligini ta`kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy sifatlarni, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test mashqlari tarkibini oshirish tavsiya etiladi. Albatta, sakrovchanlikni rivojlantirish tayyorgarlikning qaysi bosqichida amalga oshirilishidan qat`iy nazar bu masala umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik jarayonini qanday darajada rejalashtirilishiga bog’liq. Shuning uchun ushbu jarayonning malakali voleybolchilarni tayyorlashdagi ahamiyati, qolaversa asosiy o’yin malakalarini zarba berish, to’siq qo’yish) ijro etish samarasi sakrovchanlikka to’g’ridan-to’g’ri bog’liqligi haqidagi ma`lumotlar taxlili alohida ahamiyatga egadir [6,7,8]. Maxsus jismoniy tayyo

Maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tayyorgarligi hamda jismoniy tarbiya va sportga bo’lgan ehtiyojini oshirish uchun maktab jismoniy tarbiya shakli, vosita va uslubiyatini takomillashtirish zaruriyatini tug’diradi (V.Zatsiorskiy, 1989). Hozirgi jaxon sportidagi ko’rsatkichlarning jadal ravishda yangilanib borayotganligi, yosh sportchilarni tayyorlashning yangi, yanada samarali vositalarini, uslublarini va shakllarini izlashni taqazo etadi [13]. Ko’pgina tadqiqotlar (Kao Van Txi, 1971; Yu.D.Jeleznyak, 1973; A.V.Belyaev, 1975; E.V.Fomin, 1980; R.S.Nasimov, 1990 va boshqalar) shuni ko’rsatadiki, voleybolchilarning sport mahoratini yuksalishi aksariyat xollarda tezlik-kuchlilik sifati bo’yicha belgilanadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muhim vazifalaridan biri

1 -javdval Voleybolchilar sakrash harakati xajmi (L.R.Ayrapetyants, M.A.Godik, 1991) O’yin xisobi / to’plar nisbati O’yin vaqti Sakrashlar To’siq qo’yishda xujumda To’pni qabul qilish va uzatish Σ X67: 66 2:3 135 )1, 51( 273 )1, 54( 316 )1, 44( 236 )3, 37( 218 )6,4( 25 )5,8( 50 534 584 0, 89 3, 97 68: 62 2:3 116 )8, 51( 306 )0, 51( 328 )7, 43( 258 )0, 44( 283 )4,4( 26 )8,4( 31 590 642 3, 93 0, 106 36: 51 1:3 59 )7, 48( 135 )9, 53( 149 )9, 42( 119 )7, 42( 118 )3,8( 23 )2,3(9 277 276 2, 46 0, 46 Eslatma: G’olib jamoa ko’rsatgichlari – maxrajda Mag’lub jamoa ko’rsatgichlari - suratda Ayrim tadqiqotchilar (L.R.Ayrapetyants, M.A.Godik, 1991) turli musobaqa o’yinlarida sakrab ijro etiladigan ba`zi texnik malakalar xajmini aniqlab, o’yin mavqei va davom etishga qarab sakrash harakati hajmi turlic

qilingan. Muallifning fikriga ko’ra, musobaqa o’ynalgan partiyalarning soni ortishi bilan ularga sarflanadigan vaqt ham turlicha o’zgarib boradi. Masalan, 5 partiya davom etgan o’yinda 1 partiya 19 daqiqaga teng bo’lsa, 5 partiya 29 daqiqani tashkil etdi. So’nggi partiyaning davom etish vaqti uzayishi bilan zarba berish va to’siq qo’yish uchun bajarilgan sakrash harakati xajmi ortib borishi kuzatilgan. Yuqorida tahlil qilingan adabiyotlardan ko’rinib turibdiki, sakrovchanlik sifatlari voleybol o’yinida texnik-taktik malakalarni samarali ijro etishda hal qiluvchi omillardan biri ekan. Sakrovchanlik sifatlarini rivojlantirish ilmiy asosda amalga oshirilsagina rejelashtirilgan maqsad samarali hal qilinishi mumkin. Ayniqsa, yosh voleybolchilarning dastlabki tayyorgarlik bosqichida bu sifatni s

Mushak kuchi insonning jismoniy imkoniyatlarini tavsiflovchi ko‘rsatkich sifatida bu mushaklar kuchlanishi oqibatida tashqi qarshilikni yengish yoki unga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatidir. Kuch qobiliyatlari faol sport yo‘nalishida rivojlanayotgan hollarda, mashg‘ulot samarasi maksimum sarflanayotgan kuch va uning namoyon bo‘lish vaqtiga bog‘liqligini e’tiborga olish lozim. Kuch qobiliyatlarini rivojlantirishda mashg‘ulot zo‘riqishini qo‘llash texnologiyasi quyidagi turli imkoniyatlarning namoyon bo‘lishiga asoslanishi mumkin: bir martalik, qaytarma, davriy yoki nodavriy ishda; kichik yoki katta tashqi qarshilikka qarshi; mashg‘ulot mashqlarining jadal yoki sust tezligi; mushaklarning turli boshlang‘ich – bo‘shashgan yoki taranglashgan holatlaridan. Mushak kuchini belgilovchi muhim jihatl

harakatlarda namoyon bo‘ladigan kuch harakat tezligiga bog‘liq va tezlik katta bo‘lgan sari kuch ham katta bo‘ladi. Izometrik sharoitlarda kuch nolga teng. Bundagi kuch pliometrik tartibidagi kuch kattaligidan ancha kamroq. Mushaklar statik va ko‘nuvchi tartiblarga nisbatan kamroq kuchni yenguvchi tartibda rivojlantiradi. Harakatlar tezligining kuchayishi bilan namoyon bo‘layotgan kuchning kattaligi kamayadi. Sust harakatlarda, ya’ni harakat tezligi nolga yaqin kelsa, izometrik sharoitlarda kuch kattaligi kuch ko‘rsatkichlaridan farq qilmaydi. Ba’zi vaqtlarda ishlashning izometrik tartibi yon beruvchi harakatlarda mushaklar uzunligini zo‘rlab uzaytirish hollari kuzatiladi. Bu masalan, amortizatsion bosqichlarda yuqori balandlikdan yerga sakraganda, hamda tushayotgan jismning kinestik quvva

Misol tariqasida rezina koptok va 0,5-1 kg li temir sharni keltirishimiz mumkin. Rezina koptokni otishdagi kuch temir sharni otishdagi kuchdan kamroq bo‘ladi. Koptok og‘irligini asta-sekin og‘irlashtirib borishda jismga ta’sir qiladigan kuch koptok og‘irligiga bog‘liq bo‘lmay qoladi va bo‘g‘imlardagi izometrik kuch rivojlanishi darajasi bilan belgilanadigan payt keladi. Mushaklar ishlashining izotonik tartibi doimiy kuchlanish yoki tashqi yuklama ta’sirida mushakning qisqarishi bilan tavsiflanadi. Bu tartibda, yuklama qancha kam bo‘lsa, mushak qisqarishining tezligi ko‘proq bo‘ladi yoki aksi bo‘lishi mumkin. Bu tartib tashqi qarshilikni yengish bo‘yicha mashqlar uchun xosdir (gantellar, shtangalar, qadoqtoshlar, blok qurilmalardagi og‘irliklar). Izotonik tartibdagi mashqlarning o‘ziga xos

2. Yenguvchi va yon beruvchi xususiyatli tez harakatlarni bajarishda yoki ko‘nuvchi ishdan yenguvchi ishga tez o‘tishda namoyon bo‘ladigan tezlik-kuch qobiliyatlari. Insonning shaxsiy kuch qobiliyatlari ma’lum bir vaqt davomida me’yorga yetgan og‘irlikni mushaklarning maksimal kuchayishi bilan ushlab turishda (ishning statik xususiyati) yoki katta og‘irlikdagi jismlarni siljitishda namoyon bo‘ladi. Oxirgi holda tezlikning deyarli axamiyati yo‘q, harakatlar esa maksimal darajaga yetadi (ishning xususiyati sport atamasologiyasi bo‘yicha sust, dinamik). Ishning bu xususiyatiga mos ravishda mushak kuchi statik va sust dinamik bo‘lishi mumkin. Tezlik-kuch qobiliyatlari kuch bilan bir qatorda harakat tezligi ham zarur bo‘lgan holatlarda namoyon bo‘ladi. Bunda, tashqi og‘irlashtirish qancha yuqor

Mushaklarning maksimal kuchi, mushaklar kuchayishining boshlanishida tashqi harakatni tez namoyish etish qobiliyati (start kuchi), qo‘zg‘alayotgan massaning tezlashuvi jarayonida ishchi harakatni o‘stirish qobiliyati – tezlashtiruvchi kuch. Aniqlanganidek, bu xususiyatlar u yoki bu darajada har bir insonga uning yoshi, jinsi, sport bilan shug‘ullanishi, harakat faoliyatining turidan qat’iy nazar taalluqlidir. «Portlovchan» kuchning rivojlanish darajasini quyidagi formula yordamida hisoblanadigan tezlik-kuch indeksi yordamida aniqlash mumkin: J=F max / t max, Bunda: J - tezlik-kuch indeksi; F max-berilgan harakatda ko‘rsatilgan kuchning maksimal ko‘rsatkichi; t max -maksimal kuchga erishish vaqti. Kuchni birdaniga namoyon etish mumkin emas. Maksimal kuchni ko‘rsatish uchun mushaklarga vaqt

Zamonaviy tadqiqotlar natijasida kuch qobiliyatlarining yana bir namoyon bo‘lishi kuzatiladi va mushaklarning qayishqoq deformatsiya energiyasini to‘plash hamda qo‘llash qobiliyati “reaktiv qobiliyat” deb nomlanadi. Bu qobiliyat mushaklarning intensiv mexanik cho‘zilishidan keyin, ya’ni ularning dinamik yuklamasi maksimal rivojlanayotgan sharoitlarda ko‘nuvchi ishdan yenguvchiga tez o‘tishdagi kuchli harakat paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Dastlabki cho‘zilish mushaklarning qayishqoq deformatsiyasini keltirib chiqaradi va ularda ma’lum kuchlanish potensialini (nometabolik energiya) to‘plashni ta’minlaydi. Aniqlanganidek, amortizatsiya bosqichida mushaklar cho‘zilishi qancha keskin bo‘lsa, mushaklar ko‘nuvchi ishlashdan yenguvchi ishlashga shuncha tez o‘tadi, ularning qisqarish kuchi va

uch barobar kamroq tezlik bilan kuchni rivojlantiradi. «Tez» mushak kuchayishi asosan, tez va kuchli qisqarishlarni amalga oshiradi. Katta og‘irlik va kam takrorlashlar soni bilan bajariladigan quvvat mashqlari «tez» mushak tolalarini safarbar qiladi. Kam og‘irlik va ko‘p sonli takrorlashlar bilan bajariladigan mashg‘ulotlar esa ham «tez», ham «sust» tolalarni faollashtiradi. Jismning turli tolalarida «sust» va «tez» tolalarning foizi bir xil emas va har xil insonlarda keskin fark qiladi. Demak, irsiy nuqtai nazardan ularning kuvvat ishiga nisbatan har xil imkoniyatlari mavjud. Mushak qisqarishlariga ularning egiluvchanlik xususiyatlari, yopishqoqligi, anatomik tuzilishi, mushak tolalarining tuzilishi va kimyoviy tarkibi ta’sir etadi. Sanab o‘tilgan omillar mushak ichidagi muvofiqlashni ta

ko‘rsatkichlari barcha yosh guruhlarida qiz bolalarga nisbatan yuqori. Kuch rivojlanishining individual sur’atlari balog‘atga yetish muddatiga bog‘liq. Bularning hammasini tayyorgarlik usuliyatida inobatga olish zarur 3.2. Kuch qobiliyatlarining rivojlanishi usuliyati. Kuch qobiliyatlarini rivojlantirish vositalari. Kuch qobiliyatlarini rivojlatirishda qarshiligi yuqori bo‘lgan mashqlardan foydalaniladi. Qarshilik mohiyatiga nisbatan ular uch guruhga ajratiladi: 1. Tashqi qarshilik bilan bog‘liq bo‘lgan mashqlar. 2. O‘z tana og‘irligini yengish bilan bog‘liq bo‘lgan mashqlar. 3. Izometrik mashqlar. Tashqi qarshilik bilan bog‘liq bo‘lgan mashqlarga quyidagilar kiradi: og‘irliklar bilan amalga oshiriladigan mashqlar (shtanga, gantel, to‘ldirilma koptoklar, qadoqtoshlar), shu jumladan trenajy

o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar kam vaqt talab etadi va ularni o‘tkazish uchun kerak bo‘lgan jihozlar juda sodda. Ular yordamida turli xil mushak guruhlariga ta’sir etish mumkin va qisqa vaqt ichida maxsus jihozlar yordamida muhim kuchlanish yaratish imkonini beradi. 1.3.2. Mushaklararo muvofiqlash va mushaklarning o‘zaro harakatini belgilovchi omillar Sportda faqat bitta mushakni ishlatib harakatlarni bajarish mumkin emas. Har qanday harakat masalasini yechish uchun ko‘p mushaklar yoki mushaklar guruhlari ishtirok etadi. Kuchning salohiyat bazasi asosan ko‘ndalang kesishgan mushak to‘qimalaridan, mushaklarning hajmidan, mushaklarning tuzilishidan va mushak ichidagi muvofiqlashlardan iborat bo‘ladi. Bu yana shuni bildiradiki, asab tizimi aniq harakat vazifalarini yechish uchun mushaklarni ish

Keyin tinch oraliq davr keladi. Bu davrda antagonist qisqarishi munosabati bilan qo‘l-oyoq harakati sekinlashadi. Harakat oxirida mushak-antagonistning kuchayishi bu harakatni to‘xtatishi kerak. Sinergist va antagonist ishidagi bu kelishuvchilik mushaklar cho‘zilishiga bog‘liq. Cho‘zilgan mushaklarning afzalligi shundaki, ular tinchlik holatida bir oz kuchlangan bo‘lib, (o‘z uzunligi muvofiqlashining taxminan 15%) bu dastlabki holatdan katta kuchini rivojlantirishga qodir bo‘ladi. Boshqa tomondan ular harakatlarni katta amplituda bilan amalga oshiradi. Bu esa tezlashuvning uzunroq yo‘lini va kuchning mavjud potensialini qo‘llash imkoniyatini beradi. Katta amplituda bilan harakatlarni yumshoqroq, egiluvchan va ravon amalga oshirish mumkin, chunki antogonistlar ularni kechroq tormozlashni bo

Agar mushaklar o‘rtasidagi moslashuv qo‘yilgan talablarni bajarmasa, mushaklarning boshlang‘ich sinergisti faoliyatsizligidan keyingi to‘satdan harakati bioelektrik kuchlarni yo‘qotadi, ya’ni kuchlarning tormozlanishi ertaroq ulansa, juda katta kuch yo‘qotishga to‘g‘ri keladi. Bulardan farq qilgan holda, mushaklar o‘rtasidagi moslashuv darajasi yuqori bo‘lishi uchun harakat silliq, bir xil me’yorda, aniq bajarilsa, kuchlar tejab kolinadi. Yana shuni aytish kerakki, mushaklar orasidagi o‘zaro harakat qoidaga ko‘ra, tekshirilgan harakatlarda yaxshilanadi. Kuchning yuqori potensial bazasini dastlabki shart-sharoitlar tashkil qiladi, lekin bunga, ya’ni harakatni butun kuchi bilan bajarishga ham ishonch yo‘q. Qachonki sportchi o‘zining potensial kuchini ma’lum maqsadlarda ishlatsa, mushaklar or

boshni erkin tutib korin bilan yotgan holda boshga og‘irliklar qo‘yib yuqoriga va pastga ko‘tarib tushirish. Qul va yelka aylanasi uchun mashqlar: Umumiy ta’sir mashqlari . Qo‘llarni yuk bilan turli hollarda bukib- rostlash: ko‘krakdan, turib, yotib, o‘tirib va yonlama taxtada yotib. Bruslarda yotgan holda qo‘llarni bukib-to‘g‘rilash, zarur hollarda ko‘shimcha yuklar bilan. Yakkacho‘pda osilib tortilish. Arqonga oyoqlar yordamisiz ko‘tarilish. Panjalarni rivojlantirish uchun mash qlar . Tennis koptogini, qo‘l espanderini ko‘p martalab qisish. Qo‘l panjalarini bukish, to‘g‘rilash va og‘irliklar bilan tirsak bo‘g‘imida aylanma harakatlar qilish. Arqonda osilib turgan yukni aylanuvchi grifga o‘rash. O‘tirgan holatda qo‘llarda og‘irlik bilan panjalarni yuqoriga va pastga bukib to‘g‘rilash. Yot

Yelkalarda og‘irlik bilan egilish. Tovonlar bilan gimnastik devorga tiralgan holda og‘irlik bilan gavdani bukish. Og‘irliklarni (yadro, tosh, shtanga diski) boshdan oshirib irg‘itish. Rezina ning bir uchini oyoqlar bilan bosgan holda, boshqa uchini ushlab gavdani egish va rostlash. Qorin mushaklari uchun mashqlar. Yerda va yonlama taxtada yotgan holatda, qo‘llar bosh ortida, og‘irlik yoki va ularsiz gavdani ko‘tarish, xuddi shu amal yerda yoki yonlama taxtada yotgan holda. Oyoqlar iblan qimirlaydigan tayanchga ilingan holda gimnastik skameykada o‘tirib gavdani bukib to‘g‘rilash. Yotgan holatda oyoqlar bilan turli harakatlarni bajarish: yuqoriga-pastga, yon tomonlarga, aylana va h.k. Osilgan holatda oyoqlar bilan aylana harakatlar bajarish. Turgan holatda, oyoqlar yelka kengligida, gavda ol

yuqori darajasini ta’minlashdir. Usuliy jihatdan maksimal kuchlanishlar hosil qilishning turli yo‘llari bor: o‘ta og‘ir yuklarni bir necha marta ko‘tarish, katta bo‘lmagan og‘irlikdagi yuklarni ko‘p martalab ko‘tarish; mushaklar doimiy cho‘zilgan holda tashqi qarshiliklarni yengish va h.k. Keltirilgan mushak kuchlanishlarini hosil qilishning quyidagi usullari mavjud: 1. Maksimal urinishlar usuli; 2. Chegaraviy bo‘lmagan urinishlar usuli; Izometrik urinishlar usuli; Izokinetik urinishlar usuli; Dinamik urinishlar usuli; «Jadal» usul. Ta’kidlab o‘tish kerakki, usullarning bunday nomlanishi kuch mashg‘ulotlari nazariyasi va amaliyotida keng tarqalgan. Ularning yaxshi tomoni qisqaligida. Lekin ilmiy nuqtai nazardan kuchni rivojlantirish usullarini bunday nomlash juda ham to‘g‘ri emas, chunki m

Nazarda tutish kerakki, chegaraviy yuklamalar harakatlar texnikasini nazorat qilishni qiyinlashtiradi, jarohat olish va ko‘p shug‘ullanib yuborish xavfini kuchaytiradi ayniqsa, bolalarda va boshlovchilarda. Shuning uchun u oliy malakali sportchilarning mashg‘ulotlarida asosiy, lekin yagona bo‘lmagan usuldir. U haftasiga 2-3 marta qo‘llaniladi. Katta vaznlar, ba’zi hollarda 7-14 kunda bir marta ishlatiladi. 100% dan ortiq yuklar bilan mashqlar sheriklar yordamida yoki maxsus moslamalarni qo‘llash yo‘li bilan o‘tkaziladi. 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga bunday usulni qo‘llash tavsiya etilmaydi. Qaytarma maksimal urinishlar usuli maksimal dinamik kuchni mushaklar hajmini sezilarli ko‘paytirmasdan oshirish uchun asosiy hisoblanadi. Uni qo‘llash uchun sportchi oldindan tayyorgarlik ko‘rgan bo‘li

«Oxirigacha» usulining uchta asosiy yo‘li mavjud: 1. Mashqlar bir mashg‘ulotda «oxirigacha» bajariladi, yondashuvlar soni ham «oxirigacha» emas. 2. Bir necha urinishlarda mashqlar «oxirigacha» bajariladi, yondashuvlar soni «oxirigacha» emas. 3. Mashqlar har bir urinishda «oxirigacha» bajariladi, yondashuvlar soni «oxirigacha». «Oxirigacha» usulida ishlash energetik jihatdan kam unumli bo‘lsada, amaliyotda keng qo‘llaniladi. U harakatlar texnikasini yaxshiroq nazorat qilish, jarohatlardan saqlanish, mushaklar gipertrofiyasiga ko‘maklashish imkonini beradi. Va nihoyat, bu usul – boshlovchilarni tayyorlash uchun yagona bo‘lgan usul, chunki kuchning rivojlanishi qarshilik kattaligiga bog‘liq emas. Uni hal qiluvchi rolni kuch kattaligi o‘ynagan, namoyon bo‘lish tezligi esa katta ahamiyatga ega

Izokinetik urinishlar usuli. Bu usulning o‘ziga xosligi u qo‘llanilganda tashqi qarshilik kattaligi emas, harakatning doimiy tezligi kattaligi berilishidadir. Mashqlar maxsus trenajerlarda bajariladi, ular turli tezliklarda harakat qilishga imkon beradi. Masalan, krol yoki brass bilan suzishda qulochlab eshishning butun amplitudasi bo‘yicha. Bu mushaklarning butun harakat davomida oqilona yuklama bilan ishlashiga imkon beradi. Izokinetik usulda zamonaviy trenajerlarda bajariladigan kuch mashqlari bo‘g‘imlarning harakat tezligini 1 sekundda 0 dan 200 tagacha o‘zgartirish imkonini beradi. Shuning uchun bu usul kuch qobiliyatlarining har xil turlarini - «sust», «tez», «portlovchan» kuchini rivojlantirish uchun ishlatiladi. Usul suzish, yengil atletika, sport o‘yinlarida – oyoq va qo‘llar bila

Bu usul asosan turli mushak guruhlarining «amortizatsiya» va portlovchan» kuchini rivojlantirish uchun ham qo‘llaniladi. Misol tariqasida oyoqlarning «portlovchan» kuchini rivojlantirish uchun chuqurga sakrab tushish va sakrab chiqish mashqini keltirish mumkin. Amortizatsiya va undan keyingi yerdan itarilish xuddi bir butunday bajarilishi kerak. Quyidagi usuliyat bilan o‘tkaziladigan bunday mashqning katta samaradorligi tasdiqlangan. Mashq 70-80 sm balandlikdan bir oz bukilgan tizzalar bilan «qo‘nish» va tez, katta kuch bilan yuqoriga sakrashdan iborat. Sakrashlar seriyali bajariladi 2-3 seriya, har birida 8-10 ta sakrash. Seriyalar orasida dam olish vaqti 3-5 daq. Mashg‘ulot ko‘pi bilan haftasiga ikki marta o‘tkaziladi. Qo‘shimcha og‘irlik sifatida shaxsiy vazn ishlatiladi. Amortizatsiyad

«jadal» ta’sir kattaligi yuk vazni va ishchi amplituda kattaligi bilan ifodalanadi. Har bir holda bu ko‘rsatkichlar jismoniy tayyorgarlik darajasiga bog‘liq holda aniqlanadi; tananing boshlang‘ich holati mashg‘ulotda rivojlantirilayotgan ishchi kuchlanishning holatiga mos ravishda tanlanadi. 36

II BOB. YOSH VOLEYBOLCHILARDA SAKROVCHANLIK QOBILIYATINI HARAKATLI O’YINLAR VOSITASIDA RIVOJLANTIRISH USLUBIYATI 2.1. Yosh sportchilarda jismoniy sifatlarni rivojlantirishda harakatli o’yinlardan foydalanish tajribasini savolnoma asosida o’rganish Yosh sportchilarni tayyorlash ko’p bosqichli murakkab pedagogik jarayon bo’lib, mashg’ulotlarni ilmiy asosda tashkil qilishni taqozo etadi. Mashg’ulotlarda ko’llaniladigan jismoniy va texnik-taktik mashqlar hajmi va shiddati shug’ullanuvchi bolalarning yoshi, jismoniy va funktsional imkoniyatlariga moslab rejalashtirilishi va qo’llanilishi muhim. Ushbu mashqlar hajmi, shiddati, qaytarilishi va davom etish vaqti biologik qonuniyatlarga asoslanishi lozim. Agar mashqlar yuklamasi bolaning imkoniyatidan o’ta yuqori bo’lsa, bunday yuklama shu bolaning

2 -jadval. Yosh sportchilarni tayyorlashda harakatli o’yinlardan (HO’) foydalanish darajasini aniqlash bo’yicha o’tkazilgan savolnoma natijalari, n= 30 T/r Savollar Ha Yo’q Qism an 1. O’quvchilarni sport to’garagiga tanlab olishda HO’ dan foydalanasizmi? 6 20 4 2. Mashg’ulotlar davomida jismoniy sifatlarni rivojlantirish maqsadida HO’ dan foydalanasizmi? 14 16 0 3. Sakrovchanlik sifatlarini rivojlantirishda HO’ dan foydalanasizmi? 8 7 15 4. Mashg’ulotning tayyorgarlik qismida HO’ ni qo’llaysizmi? 11 13 6 5. Mashg’ulotning asosiy qismida HO’ ni qo’llaysizmi? 3 18 9 6. Mashg’ulotning yakuniy qismida HO’ ni qo’llaysizmi? 7 21 1 7. Sport tayyorgarligini oshirishda harakatli o’yinlar foydalanasizmi? 13 9 8 Hozirgi kun sport amaliyotida yosh sportchilarni tayyorlash jarayoni qanchalik o’z tarkib

xos harakatli o’yinlar mavjud bo’lib, ulardan tanlov jarayonida foydalanish bolaning shu sport turiga xos harakat qobiliyatlarini aniqlashga yordam beradi. Muhimi shundaki, harakatli o’yinlar davomida muayyan harakat vazifasini hal etish ixtiyoriy ravishda mustaqil qaror qabul qilish asosida amalga oshiriladi. Shu harakatni ijro etishda bolaga berilgan erkinlik imkoniyati undagi qobiliyatlarni namoyon etilishiga qulay vaziyat tug’diradi. 2-savolga (mashg’ulotlar davomida jismoniy sifatlarni rivojlantirish maqsadida harakatli o’yinlardan foydalanasizmi?) 14 ta murabbiy (46,7%) «Ha» va 16 ta (53,3%) «Yo’q» deb javob berdilar. «Qisman» degan javob qayd etilmadi. Demak, savolnomada ishtirok etgan murabbiylarning deyarli teng yarmi «Ha» va «Yo’q» deb javob berganliklari ularning ikki toifaga ma

Mashg’ulotning yakuniy qismida esa harakatli o’yinlardan foydalanadigan murabbiylar soni nisbatan ko’proq bo’ldi (43,4%) 30% murabbiylar - «Yo’q» degan javobni bildirdilar. 26,7% respondentlar mashg’ulotning yakuniy qismida harakatli o’yinlardan qisman foydalanar ekanlar. So’rovnoma davomida olingan natijalar va ularning qiyosiy qismida harakatli o’yinlar tahlili shuni ko’rsatadiki, aksariyat respondent murabbiylar yosh sportchilarni tayyorlashda, ayniqsa jismoniy sifatlarni rivojlantirishda asosan standart mohiyatga ega umumiy yoki maxsus jismoniy mashqlarga ko’proq etibor qaratar ekanlar. Bu borada harakatli o’yinlarga kulay vosita sifatida ikkinchi darajali o’rin berilishi kuzatildi. So’rovnomada ishtirok etgan respondent murabbiylar bilan o’tkazilgan suhbat davomida yana bir ahamiyatli

yuklamalarni qo’llash qonuniyatlariga amal qilinmaydi. Jumladan, kuchni rivojlantirishda og’irliklar va trenajyorlar yordamida o’tkaziladigan mashg’ulotlarda yuklamalarni qo’llash yo me`yoridan ortib ketadi yoki meyor darajasiga etmaydi. Buning asosiy sabablaridan biri yosh murabbiylar mazkur sport turiga tanlov o’tkazishda shug’ullanuvchilarning jismoniy va funktsional tayyorgarligini baholovchi me`yoriy mashqlardan yuzaki foydalanadilar yoki to’garakka umuman tanlovsiz qabul qiladilar. Ikkinchi sababi, dastlabki va keyingi mashg’ulotlar jarayonida og’irliklar bilan yoki ularsiz kuchni rivojlantirishiga qaratilgan yuklamalar shug’ullanuvchilarning jismoniy va funktsional imkoniyatlariga taqqoslanmaydi. Boshqacha qilib aytganda yuklamalar va shug’ullanuvchilar imkoniyati muntazam nazoratda

bilan ijro etiladigan harakatlarning tez, aniq va maqsadga muvofiq amalga oshirilishi o’yin yoki uning ayrim lahzalari taqdirini belgilab beradi. Ma`lumki, voleybolchilar sekin harakatlanganda ijro etiladigan o’yin malakasi texnikasi, koordinatsiyasi va aniqligi yuqori bo’ladi. Aksincha, tezkorlik darajasi ortgan sari sport mahoratining bunday ko’rsatkichlari o’z samaradorligini susaytira boshlaydi [8]. Bu borada V.I. Izaak (1974) tadqiqotlari kishi e`tiborini o’ziga tortadi (2- jadval). Chunonchi, jadvaldan ko’rinib turibdiki, har xil o’yin funktsiyasini ijro etuvchi gandbolchilar raqib qarshiligi bo’lmagan holda o’z o’yin zonalaridan dar v ozaga ko’p marta to’p yo’llashlari mumkin ekan, lekin bu harakat malakalarining samaradorliga juda kam ekanligi kuzatilgan. Agar ushbu o’yin malakalar

joyidan 12,4 13,7 8,5 6,8 Raqib qarshiligida o’z joyidan 30 27,3 30 28,1 25 32,1 30 27,9 Raqib qarshiligisiz turli joylardan 22 18,7 22 20,4 27 24,3 34 21,6 Raqib qarshiligida turli joylardan 8 41,6 8 31,8 10 35,1 10 43,7 Izoh: mahrajda - to’pni darvozaga yo’llash foizi; nisbatda - samaradorlik foizi Malakaviy ish mavzusi yuzasidan o’tkazilgan pedagogik tajriba natijalari voleybol bilan endi shug’ullanishni boshlagan yosh bolalarda maxsus sakrovchanlik sifati nafaqat talab darajasida emasligi, balki kuzatilgan ko’rsatkichlarni sport bilan shug’ullanmaydigan bolalar ko’rsatgachlaridan ham past ekanligini namoyon etdi (3-jadval). Jumladan, tik turgan holatdan 30 m ga yugurish ko’rsatkichlari pedagogik tajribadan oldin nazorat guruhida ham, tajriba guruhida ham talabga javob bermasligi ma`lum

Pedagogik tajriba muddati tugaganidan so’ng amaldagi dastur asosida shug’ullangan nazorat guruhida 30 m ga yugurish 5,8 s dan 5,4 s gacha sakrovchanlik sifati yaxshilanadi. Tajriba turuhida bu ko’rsatkich 5,9 s dan 5,0 s gacha ijobiy tomonga o’zgardi. 4x6 m ga mokisimon yugurish birinchi guruhida - 7,0 s dan 6,7 s ga yaxshilangan bo’lsa, ikkinchi, tajriba guruhida ushbu ko’rsatkich 7;1 s dan 6,2 s ga o’zgardi. Demak, pedagogik tajriba davomida qo’lllanilgan sakrovchanlikka oid estafetali -o’yin mashqlari o’ta samarali qiymatga ega ekanligi isbotlandi. Shuni ham alohida e`tirof etish joizki, tajriba guruhiga mansub bolalarda nazorat guruhiga qaraganda nafaqat mokisimon yugurish texnikasi tez sur`atlar bilan shakllana bordi, balki ularda shu mashqni ijro etish koordinatsiyasi ham progressiv

2 .3. Yosh voleybolchilarda tezlik-kuch sifatini harakatli o’yinlar orqali rivojlantirish samaradorligi Voleybol musobaqalarida barcha turdagi kuch sifatlari (umumiy va maxsus, mutloq va nisbiy, statik va dinamik, tezkor-portlovchi, kuch chidamliligi) hal qiluvchi ahamiyatiga ega bo’lishi isbotini talab qilmaydi. Shuning uchun o’quv- mashg’ulot jarayonida kuch va kuchlanish turlarini rivojlantirishga e`tibor qaratish malakali voleybolchilar tayyorlashning muhim shartlaridan biridir. Yosh voleybolchilarda har xil turdagi kuch sifatlarini o’rganish qayd etilgan ko’rsatkichlar malakali yosh sportchilar nisbatan sezilarli darajada sayoz ekanligini ko’rsatdi (4-jadval). Jumladan, ikki guruhdagi bolalarni qo’shib hisoblaganda ham ularning ko’rsatkichlari tadqiqot boshlanmasdan avval deyarli farq

Qo’llarga tayanib gorizontal holatda qo’llarni 30 soniya davomida bukish- yozish o’rtacha 8,1±1,3 martaga teng bo’lib, tekshiruvdan o’tkazilgan voleybolchilarda kuch chidamliligini etarli darajada shakllanmagan deb baholashga asos bo’ldi. Rejalashtirilgan pedagogik tadqiqot samarasini baholash maqsadida kuzatuv va tadqiqot guruhlariga mansub voleybolchilar ko’rsatkichlari alohida statistik tahlil qilindi (5, 6-jadval). 5-jadval Nazorat (kuzatuv) guruhi tarkibiga kiruvchi voleybolchilarda tezlik- kuch sifatining darajasi (n=10) Test mashqlari Ko’rsatkichlar, X±δ Gavda kuchi, kg 53,2±2,6 Turnikda tortilish 5,2±0,8 Brusyada qo’llarni bukish-yozish 4,8±0,5 Gorizontal holatdan qo’llarni bukish-yozish 8,2±1,4 5-jadvaldan ko’rinib turibdiki, kuzatuv guruhida kuchni tavsiflovchi barcha ko’rsatkich

o’zgalardan dono, aqlli, kuchli ekanligiga ishontirish ruhiyatga progressiv ta`sir etib, oxir oqibat funktsional jarayonlarni faollashtiradi. 6-jadval Pedagogik tajriba guruhi tarkibiga kiruvchi voleybolchilarda tezlik- kuch sifatining darajasi (n=10) Test mashqlari Ko’rsatkichlar X±& Qo’l-qorin-bel mushaklari kuchi, kg 53,9±1,9 Qo’llarni bukuvchi mushaklar kuchi (turnikda tortilish soni) 5,4±0,7 Qo’llarni yozuvchi mushaklar kuchi (brusyada qo’llarni bukish-yozish soni) 4,9±0,7 Gorizontal holatdan ularni bukish-yozish (30 s) 8,0±1,7 6-jadvalda qayd etilgan ko’rsatkichlarga ko’ra shuni ta`kidlash e`tiborliki, qo’llarni bukuvchi mushaklar kuchi (turnikda tortilish) qo’llarni yozuvchi mushaklar kuchidan (brusyada qo’llarni bukish-yozish) sezilarli darajada kam miqdorni tashkil etdi. Demak, qo

jismoniy jihatdan deyarli etarli rivojlanmagan bo’lishadi. Shuning uchun murabbiylar dastlabki tayyorgarlik jarayonida mashg’ulotlarni shug’ullanishga kelgan bolalarning jismoniy va funktsional imkoniyatlariga moslab rejalashtirishlari zarur bo’ladi. Yosh voleybolchilarda tezlik-kuch sifatini turli og’irliklar bilan rivojlantirish aslo ijobiy natija bermaydi. Shuning uchun dastlabki shug’ullanayotgan bolalarda tezlik-kuch sifatini noan`anaviy - nostandart mashqlar yordamida rivojlantirish juda muhimdir [16]. Nazorat va tajriba guruhlarida tadqiqot boshlanishi va yakunida qayd etilgan ko’rsatkichlar 7-jadvalda berilgan. Jadvaldan ko’rinib turibdiki, nazorat va tajriba guruhlarida kuzatilgan natijalar dinamikasi tanlangan mavzuning bosh maqsadi, tadqiqotning asosiy g’oyasi va uning oldiga qo

yozish (30 s) T 8,0±1,7 11,3±2,2 N - nazorat guruhi; T – tajriba guruhi; n – tekshiriluvchilar soni. Tadqiqot guruhida bu ko’rsatkichlar 53,9 va 59,7 kg miqdorida qayd etildi. Qo’llarni bukuvchi mushaklar kuchi taddiqot guruhida 3,4 martaga ortgan bo’lsa, nazorat. guruhida faqatgina 1,1 martaga teng bo’ldi, xolos. Qo’llarni yozuvchi mushaklar kuchi: nazorat guruhida 4,8-•6,0 marta; tadqiqot guruhida 4,9-7,2 marta miqdorda o’z ifodasini topdi. Qo’llarga tayanib gorizontal yotgan holatda qo’llarni bukish-yozish soni: 8,2-9,2; 8,0-11,3 martaga teng bo’ldi. Qayd etilgan ko’rsatkichlar dinamikasidan ko’rinib turibdiki, tajriba guruhidagi bolalarning tezlik-kuch sifatini belgilovchi barcha natijalar nazorat guruhidagi yosh voleybolchilarnikidan nihoyatda yuksak darajada o’zgarganligidan darak be

tadqiqotimizda ishtirok etgan yosh voleybolchilarda eguvchi va yozuvchi mushaklar kuchining sezilarli farq, asosida kam rivojlanganligi shu bolalarning bog’cha yoshidan boshlab tezlik-kuch mashqlari bilan juda kam shug’ullanganligidan dalolat beradi. Binobarin, olingan tadqiqot natijalari yosh voleybolchilarning o’quv- mashg’ulotlarda kuch va tezlik-kuch mashqlari hajmini orttirish chorasini ko’rish taqozo etiladi. Aytish zarurki, bunday mashqlar hajmini oshirish faqatgana standart mashqlar hisobiga bo’lmasdan, balki ko’proq nostandart maxsus mashqlarni musobaqa tariqasida qo’llash yaxshi natija beradi. Bundan tashqari, dastlab o’rgatish bosqichida yosh voleybolchilar tarkibidan tezroq iste`dodli voleybolchi tayyorlash maqsadida kuchni rivojlantirishga oid mashqlarni zo’rma-zo’raki qo’llas

joydan turib vertikal sakrash nazorat guruhidagi bolalarda o’rtacha 33,4±2,2 sm ni tashkil etgan bo’lsa, tajriba guruhida ushbu ko’rsatkich 32,4±2,6 sm ga teng bo’ldi. 8-jadval 10-11 yoshli voleybolchilardan iborat nazorat (n) va tajriba (t) guruhlarida sakrovchanlik sifati 1 oylik pedagogik tadqiqot, N-n=10; T-n=10 Me`yoriy mashq Tajribadan oldin Tajribadan so’ng n t n t Joydan turib vertikal sakrash (sm) 33,4 ±2,2 32,8 + 2,6 35,2 ±2,3 39,3±3,2 Joydan turib uzunlikka sakrash, (sm) 170,4±3,3 171,0±3,6 176,2 ± 3,2 181,2±2,8 Joydan turib uzunlikka sakrash sifati nazorat guruhida 170,4+3, 7 sm, tajriba guruhida 171,6±3,6 sm ga teng ekanliga kuzatildi. E`tiborga loyiq joyi shundaki, gandbol bo’yicha ishlab chiqilgan BO’SM dasturida shu yoshdagi bolalarda joydan turib uzunlikka sakrash ko’rsatk

Fikrimizcha, mazkur sifatlarni shu yoshdagi bolalarda har xil darajada belgilanganiga tadqiqotchilarning tekshiruvga turlicha yondoshishi, tekshiruv shartlarini bir xilda emasligi yoki turli mintaqada yashovchi bolalarniig jismoniy tayyorgarligi turlicha bo’lganligi bilan bog’liqdir. Vaholanki, gandbol, voleybol, basketbol kabi sport o’yinlarida sakrovchanlik sifatlari birdek muhim ahamiyatga egadir. Bizning tadqiqotimizda qo’llanilgan test mashqlari har bir bolada 3 martadan qabul qilinib, eng yaxshi natija tanlab olingan edi. 1 oylik pedagogik tadqiqot natijasida tajriba guruhida olingan ko’rsatkichlar nazorat guruhidaga bolalar ko’rsatgan natijalarga nisbatan talaygina farq qildi. Chunonchi, agar nazorat guruhida tajriba boshlanishidan avval joydan turib vertikal sakrash 33,4 sm ga teng

Ehtimol qilish mumkinki, mazkur guruhda qo’llanilgan nostandart estafetasimon mashqlar o’yin tarzida tashkil qilingani sababli bolalarda harakat erkinligini vujudga keltirgan. Ma`lumki, o’yin tarzida qo’llaniladigan mashqlar bolalar organizmida (ho’jayra, to’qima, mushak tolalari va h.k.) o’ta charchash yoki zo’riqish alomatlari tez paydo bo’lishini orqaga suradi. Buning sababi, o’yin davomida shu bolalarning emotsional holati ko’tariladi, ular yuklama haqida o’ylamaydilar. Boshqacha qilib aytganda bunday nostandart o’yin yuklamalari bolalarni charchashdan chalg’itadi. Aynan shu holatlar shug’ullanuvchi yosh bolalarda jismoniy sifatlarni samarali rivojlanishiga turtki beradi. 53

XULOSALAR 1. Ishda ko’rib chiqilgan adabiyotlar tahlili shundan dalolat beradiki, ko’p yillik sport mashg’uloti jarayonida yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash ustivor jihatdan jismoniy sifatlarni rivojla n tirish sur`atiga bog’liq. Ya`ni ushbu sifatlar qanchalik shakllangan bo’lsa, shug’ullanuvchilarning yoshidan qat`iy nazar texnik-taktik mahoratining o’sish darajasi shunchalik samarali kechadi. Bu borada sakrovchanlik sifati texnik-taktik tayyorgarlik ko’rsatkichlari bilan uzviy bogliqligi hamda mazkur sifatlar sport mahoratini progressiv taraqqiy etishida muhim rol o’ynashi yana bir bor e`tirof etildi. 2. Sakrovchanlik sifatini tarbiyalashda nostandart o’yin mashqlarini qo’llash tajribasini o’rganish natijalari shuni ko’rsatdiki, murabbiy larning aksariyat qismi yosh voleybolchi

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Karimov I. A.. Yuksak ma`naviyat – y engilmas kuch. T., “Ma`naviyat” nashr., 2008 26-b . 2. Karimov I. A. «So g’ lom avlod bizning kelaja g imiz» . So g’ lom avlod dasturini tasdi q lashga ba g’ ishlangan majlisda s o’ zlagan nut q i. T. 2000 y. 3. Karimov I. A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. T:. O’ zbekiston nashr. 199 8 y. – 60 b . 4. Barkamol avlod– O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.T., 1998. 6-b. 5. O’zbekiston Respublika Prezidentining “Bolalar sportini rivojlantirish to’g’risida”gi Farmoni. Toshkent, 2002 yil 24 oktyabr. 6. Ayrapetyants L.R. Voleybol. Toshkent, Zar qalam, 2006. 24 - b. 7. Ayrapetyants L.R., Godik M.A. Sportivnie igri. T., 1991 . 18- b . 8. Ayrapetyants L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. //Oliy o’quv yurtla

16. Po’latov A.A. O’rgatish uslubiyatiga noan`anaviy yondoshish masalalari. O’qituvchilar va talabalar ilmiy konferentsiyasi to’plami. T., 1994. 32 - b. 17. Usmonxo’jaev T., Xo’jaev F.. 1001 o’yin. T., “Ibn Sino”nomidagi nashr., 199 0. 45 - b . 18. Usmonxo’jaev T.S., Q osimova M.U. 500 mash q va h arakatli o’yinlar. T.: O’zDJTI nashriyot bo’limi. 1999. – 60 - b. 19. Usmonxo’jaev T.S., Xo’jaev F. H arakatli o’yinlar. T.: O’qituvchi, 1992.- 80 - b. 20. Xo’jaev F., Usmonxo’jaev T. Boshlang’ich sinflarda jismoniy tarbiya darslari. T., 1996. 123-b. 21. F. Xo’jaev. Basketbol darslarida harakatli o’yinlar. T., 2001. 4-b. 22. www.voleybol.uz . 23. www.ziyonet.uz . 24. www.uzsport.uz . 25. www.yandex.ru . 56

Купить