Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физическая культура

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Voleybolchilarni taktik tayyorgarligini oshirish va tarbiyalashning nazariy asoslari

Купить
Voleybolchilarni taktik tayyorgarligini oshirish va tarbiyalashning nazariy asoslari Mundarija: Kirish………………………………………………………………………………3 I.BOB. Voleybolchilarni taktik tayyorgarligini oshirish 1.1. Voleybolda ilmiy-nazariy ishlar va o‘yin texnikasini o‘rgatish……….………5 1.2 Himoya texnikasi, tо‘pni qabul qilish texnikasi va taktikasi. II.BOB. VOLEYBOL O‘YINI VAQTIDA HUJUM, HIMOYA METODLARI 2.1 . Jismoniy tarbiya tizimida voleybol о‘yining tutgan о‘rni ……………………34 2.2 Voleybol o‘yin mashqlar texnikasi va taktikasi usullarini nazariy asoslari…… Xulosa ………………………………………………………………….………... Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………… 2 Kirish O‘zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‘g‘risidagi, “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo‘yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risidagi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng muvaffaqiyatli tizimga ega bo‘lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish, yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish lozim.Natijada so‘ngi yillarda ushbu sohada to‘planib qolgan muammolarni bartaraf etish orqali o‘zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog‘lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash, ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar yaratiladi. Mamlakatimiz qudratini belgilaydigan omillar ko‘p. Biroq ularning eng asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy sog‘lom, har tomonlama barkamol avloddir. Zero, el-yurtning kelajagi bugun kamolga etayotgan yoshlar qo‘lida. Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida o‘nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo‘yicha belgilangan topshiriqlar to‘la bajarilda.Sport yoshlarimiz hayotiga tobora chuqur kirib borayotgani, minglab yigit-qizlar sport bilan shug‘ullanishni kundalik vazifasiga aylantirgani ularning jismoniy holatiga, 3 salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan 2017 yillarda mutlaq sog‘lom bolalar mamlakat bo‘yicha 96 gacha o‘sdi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalar soni esa keskin kamaydi. O‘g‘il va qiz bolalarning o‘rtacha bo‘yi va vazni oshmoqda. Harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar orasida xizmatga loyiq deb topilganlar sezilarli darajada ortgani ham bu boradagi ishlarning amaliy natijasidir. Haqiqattan ham sog‘lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning ishtirokisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Kurs ishning dolzarbligi . Voleybolchilarni taktik tayyorgarligini oshirish va tarbiyalashning nazariy asoslari deganda avvalo umumta’lim maktablardagi sport to‘garaklari va sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug‘ullanuvchi o‘g‘il - qizlar va bolalarni tushunamiz.Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy dolzarb masala bo‘lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy o‘rin tutadi. Shu yo‘lda umumta’lim maktablarning sport to‘garaklari va majmuani (kompleks) sport tablardagi mashg‘ulotlarda maxsus mashqlardan foydalanish usullarini o‘rganish va ularga ba’zi tavsiyanomalar berish vazifalar qo‘yiladi. Bunda viloyatlardagi maktablar, BO‘SM asosiy makon (ob’ekt) bo‘lib hisoblanadi. Kurs ishining qaqsad va vazifalar .Shug‘ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda muhim o‘rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi amaliy mohiyatlarini tajriba – sinovlar asosida kengaytirish va ularni qo‘llash yullarini ifodalash . Kurs ishi tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, asosiy qism , xulosalar, adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs i sh i 61 betdan iborat matnda bayon qilingan, 7 ta rasm bilan yoritilgan. 4 Adabiyotlar ro‘yxati 7 ta manbani o‘z ichiga oladi, 4 ta i nternet saytlari I.BOB. VOLEYBOLCHILARNI TAKTIK TAYYORGARLIGINI OSHIRISH 1.1. Voleybolda ilmiy-nazariy ishlar va o‘yin texnikasini o‘rgatish Voleybol о‘yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо‘pni uzatish va qabul qilib olish, tо‘pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо‘pning yо‘lini tо‘sish kabilar mavjud. О‘yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о‘yini davomida о‘yinchi maydon bо‘ylab xarakatda bо‘ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо‘pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О‘yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо‘lib turishidir. О‘yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Qо‘llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо‘lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о‘yining borishiga qarab о‘zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо‘lsa, о‘yincha ancha egiladi, otayotganda tо‘g‘rilanadi va xokozo.Voleybolchi maydon bо‘ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо‘ylab tez siljish va yо‘nalishini birdan о‘zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо‘ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо‘nalishini о‘zgartirish mumkin.Tо‘pni uzatish. Bu – о‘yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо‘pni о‘zaro о‘tkazish usuli bо‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо‘pni oldinga, yuqoriga va orqaga о‘tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо‘ylab uzun qо‘lni maydonga qisqa va о‘z maydoniga о‘ta qisqa uzatishlar ham qо‘llaniladi. Tо‘pni uzatish balandligiga qarab past (tо‘rdan 1 mert yuqori), о‘rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо‘ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо‘linadi. 5 Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О‘yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо‘llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо‘p yaqinlashganda oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Qо‘llar chuziladi va tо‘p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо‘l gavda va oyoq harakatlari о‘zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо‘pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо‘lib, unda tо‘p ikki qо‘llab yuqoridan, bir qо‘llab yuqoridan, ikki qо‘llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о‘yinda kamroq qо‘llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо‘pni tez va aniq uzatishini hamda yо‘nalishi bо‘yicha zarb berishni urganishi zarur. Voleybolda o‘yin texnikasi deganda, o‘yin jarayonida voleybolchilar tomonidan usullarni maqsadga muvofiq qo‘llash tushuniladi. Himoya va hujumda o‘yin texnikasi farqlanadi. O‘yin taktikasiga quyidagi ketma – ketlikda o‘rgatiladi: individua harakat qilish taktikasi, so‘ngra guruhli va jamoaviy .Shug‘ullanuvchilarda o‘rgatish jarayonida bilim va malakalarni tarbiyalash zarur: O‘yin sharoitida yo‘nalishni aniqlashni bilish, diqqat bilan kuzatish va o‘yin holatini esda saqlab qolish zarur. Bu qobiliyatni siljishda mashqni qo‘llash yo‘li bilan texnikani o‘rganish davrida boshqa harakatlarni birga qo‘shib bajarishda tarbiyalanadi.Ushbu o‘yin sharoitda eng ko‘p maqsadga muvofiq bo‘lishi, ularni amalga oshirishda to‘g‘ri usulni tanlash, ayrim usullarni qo‘llashni bilish. Sherigi bilan o‘zaro harakat qilish malakalari. O‘yinni olib borish malakalarini egallashda alohida ahamiyatga ega: o‘yin ritmi, o‘zaro almashinish hujumda va himoyada eng ko‘p samarali o‘ynaydigan o‘yinchiga o‘tkazish va boshqalar. Ayrim usullarni taktikasini o‘rganishni texnikani o‘rganish bilan paralell ravishda olib boriladi. Masalan, to‘pni oshirish taktikasini bir vaqtda to‘pni uzatish texnikasini o‘rgatish juda ham foydali bo‘ladi. 6 Birinchi taktik vazifani shug‘ullanuvchilarni egallashi oldida turadi. Uni nafaqat to‘pni oshirishni o‘zini texnikasini egallagandan keyin biroq uzatish texnikasini o‘rganish bilan shug‘ullanish lozim Juft – juft bo‘lib mashq bajarganda uzatilgan to‘pni qabul qilib oluvchi dastlab 6 zonaga joylashadi so‘ngra ketma – ket 1,2,5,4 va nixoyat 3 zonada joylashadilar. To‘pni uzatuvchi to‘pni uzatuvchi to‘rni ustidan shunday oshiradiki, chunki uni qabul qilish uchun minimum siljash talab qilinsin. Keyingi mashqlar oshirgan to‘pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to‘pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo‘yiladi: oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi esa oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko‘p samarasini topadi. Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga -------- mumkin: masalan, raqib o‘nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to‘plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to‘pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo‘lsa). Huddi shunday printsip bo‘yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o‘rganadi. To‘pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o‘yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo‘naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin 7 tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi.Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо‘p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо‘llash qulay bо‘lganda qabul qilinadi. Tо‘pni bir qо‘llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо‘lganligi uchun ham qо‘laniladi, ammo tо‘p о‘yindan uzoqda bо‘lganda va boshqa usul qо‘llashning imkoni bо‘lganda va boshqa usul qо‘llanilishi foydalidir. Tо‘g‘rilangan qо‘l tarang siqilgan panjalar tо‘pning yо‘lini tо‘sadi (tо‘pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо‘pni oshirish. Tо‘pni о‘yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо‘lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо‘lni siltab tо‘pni urish, о‘rgandan keyingi о‘yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо‘pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо‘p yuqoriga bir qо‘l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо‘nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо‘pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о‘rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо‘p oshirish deyiladi. О’yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо’ladi. Qо’llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо’lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о’yining borishiga qarab о’zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо’lsa, о’yincha ancha egiladi, otayotganda tо’g‘rilanadi va xokozo. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. 8 Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо’lib, unda tо’p ikki qо’llab yuqoridan, bir qо’llab yuqoridan, ikki qо’llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о’yinda kamroq qо’llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо’pni tez va aniq uzatishini hamda yо’nalishi bо’yicha zarb berishni urganishi zarur. Tо’pni qabul qilish . Bu – raqiblar hujumidan keyin tо’pni о’yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо’llab tо’pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо’llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо’yilgan bо’ladi. Tо’pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо’ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо’llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо’tariladi va bukiladi, oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. 9 Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо’p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо’llash qulay bо’lganda qabul qilinadi. Tо’pni bir qо’llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо’lganligi uchun ham qо’laniladi, ammo tо’p о’yindan uzoqda bо’lganda va boshqa usul qо’llashning imkoni bо’lganda va boshqa usul qо’llanilishi foydalidir. Tо’g‘rilangan qо’l tarang siqilgan panjalar tо’pning yо’lini tо’sadi (tо’pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо’pni oshirish. Tо’pni о’yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо’lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо’lni siltab tо’pni urish, о’rgandan keyingi о’yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо’pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо’p yuqoriga bir qо’l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо’nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо’pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о’rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо’p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо’rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо’g‘riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо’g‘riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо’pni pastdan tо’g‘riga oshirish . О’yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо’lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О’yinchi tirsakdan bukilgan qо’l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо’l tupga zarb berish uchun uni orqaga о’zatiladi. Shundan sо’ng panjalar biroz bukilib, tо’p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О’yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо’g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о’yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо’g‘ridan xujumkor zarbi. Tо’rning yuqori qismidagi tо’pni bir qо’llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о’rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О’yinchi uchib kelayotgan tо’pni qо’llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо’l zarb uchun tayyorlanadi. 10 Tana bi oz orqaga egiladi. Panjalar musht qilib turiladi va yerga qarab bukiladi, keyin zarb beriladi, shundan sо’ng oyoq pastga tushgan tо’p bilan birga tushadi. Tshpni qancha kchli urush zarur bо’lsa, kaft shuncha bushroq bо’lsa, kaft shuncha tarang qilinadi. Voleybol jamoali о’yin turiga mansub bо’lib, о’yinda ikki jamoa xar birida olit kishi о’ynashi shart. Zahiradagi о’yinchilar soni 2 tadan 6 tagacha bо’lishi kerak.О’yin uch yoki besh partiyadan iborat bо’lib, har bir partiya 25 ochkogacha davom etadi. Agar о’yin ochkolari 25-25 bо’lsa, о’yin 27 ochkogacha davom etadi. Sо’ngi partiyada 3 yoki 5 о’yin hisobi “tayom breyk” asosida olib boriladi. YA’ni о’yindagi har bir harakat kiritish huquqi qaysi jamoadan bо’lishi qat’iy nazar jamoaga mag‘lubiyat yoki g‘alaba keltirish mumkin. Hal qiluvchi partiyada 15 ochkogacha о’ynaladi va ikki ochko farqigacha davom etadi. Zamonaviy voleybolda har 8 ochkodan keyin texnik taym-aut 1 minutlik tanaffus beriladi, yani hisob 8 ga yorganda va 16 ga borganda tanaffus beriladi. Oxirgi partiyada esa 8 ochko bо’lganda о’yinchilar maydon almashadilar. Moskvada voleybol bilan muntazam shug‘ullanishiga sa’nat va teater vakillari kirishdilar. 1923 yilda tashkil eitlgan “Dinama jamiyati sportining boshqa turlari bilan bir qatorda voleybolni ham targ‘ib qila boshladi. Xuddi shu yillarda voleybol о’zoq sharqda Xabarskiy va Vladivostokda paydo bо’ldi. 1925 yildan esa Ukrainada ham rivojlandi. Voleybol hamma yerda tarqala boshladi. Shu bilan bog‘liq ravishda musobaqalarni yagona qoidalarni ishlab chiqish zaruriyati tо’g‘ildi. 1925 yilning yanvarida Moskva jismoniy tarbiya kengashi voleybol bо’yicha musobaqalarning birinchi rasmiy qoidalarni tuzib tasdiqladi. Tо’rning balandligi ayollar uchun 2 metr 20sm va erkaklar uchun 2 metr 40sm qilib belgilandi. Ayollar jamoalarida о’yin 15x7,5 о’lchami maydochada о’tkaziladigan bо’ldi. 1926 yilda Moskva qoidalariga asosan birinchi liga muntazam ravishda о’tkazila boshlandi. 1928 yilda Moskvada doimiy xakamlar uyushmasi tashkil etildi. Tо‘pni pastdan tо‘g‘riga oshirish. О‘yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо‘lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О‘yinchi tirsakdan bukilgan 11 qо‘l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо‘l tupga zarb berish uchun uni orqaga о‘zatiladi. Shundan sо‘ng panjalar biroz bukilib, tо‘p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О‘yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо‘g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о‘yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi.Tо‘g‘ridan xujumkor zarbi. Tо‘rning yuqori qismidagi tо‘pni bir qо‘llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о‘rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada esa ko‘proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo‘nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo‘yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo‘l yuqoriga siltab, o‘yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo‘llaniladi. (45-rasm) 12 To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritig muhim texnik usullardan hisoblanib, nafaqat o‘yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi. To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar. To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda, o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. To‘pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin. (46-rasm) Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni, to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni zarbani past-old tomoniga uriladi. (47-rasm) 13 Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi. To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi. Chap qo‘l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo‘l kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga imkon beradi. To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo‘lishi mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki gorizontal o‘q atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko‘p jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi. 14 To‘pni uzatish - voleybol o‘yinini muhim texnikasi usul hisoblanadi. Hujumda samaradorlikka bir va ikki qo‘llab to‘pni uzatishda to‘liq foydalanish hisobiga erishiladi. Tepadan to‘pni o‘zatish hujumkor zarbalarni o‘tkazishda hammadan ko‘ra yaxshi natija yordam beradi. Bularga eng avvalo turgan holatdan to‘pni uzatish va sakrab to‘pni uzatish kiradi. Tepadan to‘pni uzatish ko‘proq tez-tez tayanch holatda-o‘rta, yuqori tik turish holatida, shuningdek sakrash bilan bajariladi. Turish holatini tanlash to‘pni uchish tezligi va traektoriyasi bilan aniqlanadi. To‘pni qabul qilish uchun qanchaki turi Voleybol sport о‘yinlari turlariga mansub bо‘lib о‘z mohiyati va mazmuni xususiyati bilan ulardan farq qiladi. Voleybol о‘yini nisbatan kichik bо‘lgan ya’ni о‘rtasidan teng ikkiga bо‘lingan 18 x 9 metrli tо‘g‘ri burchakli tо‘rtburchak shaklidagi maydonchada amalga oshiriladi. Uzatish texnikasi. Tо‘p uzatish voleybolda asosiy о‘yin malakalaridan biri bо‘lib shu о‘yin bilan bog‘liq bо‘lgan barcha texnik taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish hujum texnikasiga mansub bо‘lib uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan tо‘g‘ridan tо‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berish mumkin. Uzatish bir necha turlardan iborat bо‘ladi. Tayanch holatda ikki qо‘llab yuqoridan uzatish ikki qо‘llab pastdan uzatish, bir qо‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan holatda ikki qо‘l yoki bir qо‘l bilan yuqoridan uzatish. 15 Guruh bo‘lib harakat qilish taktikasini o‘rgatish asosida kombinatsiyani o‘rganish yotadi. Biroq kombinatsiyani egallashdagi eng bosh fikr shundan iboratki ya’ni kombinatsiya qilishni bilish balki, kombinatsiyani o‘zini bajarish emas. Taktik kombinatsiyani o‘rganishda shug‘ullanuvchilarning taktik fikirlashni rivojlantirish uchun foydalanishi mumkin. Ular nafaqt o‘z vaqtida va to‘p bilan to‘g‘ri harakat qilishni balki sheriklari bilan ham o‘zaro haraktni o‘rganadilar. Dastlab eng ko‘p tarqalgan ikki-uch o‘yinchilarni o‘zaro harakatini o‘rganadilar, keyin esa maksimal miqdordagi o‘yinchilarni jalb qilish bilan o‘rganadilar. Hujum va himoyadagi kombinatsiyalar parallel o‘rganiladi. Shuni nazarda tutish kerakki, ya’ni o‘rganilgan kombinatsiya har doim ham muvoffaqiyat ga olib kelavermaydi, chunki o‘yin jarayonida ular «toza ko‘rinishda» kam uchraydi. Shuning uchun kombinatsiya qilish san’atini, o‘yinda aniq yo‘l bilan mos ravishda o‘yin kombinatsiyasini tashkil etish o‘rgatish zarur. Jamoa bo‘lib harakatlanish Jamoa bo‘lib harakatlanishni o‘rganishni jamoa ni tashkil qilingan vaqtdan va o‘ynovchilarni asosiy vazifalarni aniqlangandan keyin bolanadi. 1.2 Himoya texnikasi, tо‘pni qabul qilish texnikasi va taktikasi. Shundan so‘ng o‘yinchilarning asosiy o‘zaro harakatini va to‘pni o‘ynash kombinatsiyasini o‘rganadi, mustaqil ravishda taktik qarorni yoki fikirni qabul qilishga o‘rganadi.Jamoa ga oid taktik harakatni egallashni asosiy uslubi o‘yin hisoblanadi: o‘quv, nazorat, o‘rtoqlik va rasmiy o‘yinlar. O‘quv o‘yinida shug‘ullanuvchilar oldiga aniq taktik vazifa qo‘yiladi. Bu vazifani hal etishga mos ravishda o‘zgartirishlar kiritish zarur. Odatda nazorat o‘yinlari egallashi, sheriklarni bir-biriga to‘g‘ri kelishi aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. O‘rtoqlik uchrashuvlarida nimalarni o‘rgatilgan bo‘lsa, ularni barchasini takomillashtiriladi. Taktikani o‘rgatishda o‘yinchilarni ixtisoslashtirishga shoshmaslik kerak. Faqat shundan keyingina, jamoa u yoki bu vazifani bajarishga o‘yinchilarni ishtiyoqini yoki xavasi aniq namoyon bo‘ladi va bu ishtiyoqni takomillashtirishga hujumda va himoyada barcha o‘yin usullarini bajarishga o‘rgatish kerak. O‘z 16 qobilyatini hali egallamagan, o‘yinchini taktik vazifasini takomillashtirishga kirishda eng muhim hatolikka yo‘l qo‘ymaslik. Hujum taktikasi Hujumda taktik harakat to‘pni oshirish, uzatish va o‘zini hujumkor zarbasi bilan amalga oshiradi.To‘pni oshirish taktikasi asosiy vazifaga ega bo‘lib – bu to‘pni o‘yinga kiritish hisoblanib, raqiblarni keyinchalik harakatni tashkil etishni va uni qabul qilishni imkon boricha qiyinlashtiradi.Uzatuvchilar buni hisobga olib quyidagicha harakat qiladilar.To‘pni bo‘sh o‘ynaydigan o‘yinchiga oshirish. Raqib jamoa si o‘yichilarini har xil tayyorgarligini bilib, to‘pni to‘r ustidan oshirishni shunday bajaradiki, chunki qabul qiluvchi o‘yinchi, to‘pni qabul qilish usulini boshqalarga nisbatan bo‘shroq egallaganga uzatadi. Bu javob hujumini tashkil etishda raqib jamoa sini harakatini qiyinlashtiradi.Raqib tomonidan kombinatsiyaga tayyorgarlik ko‘rayotganini o‘tkazishini qiyinlashtiradi. To‘pni oshiruvchi raqib o‘yichilarni joylashishini ko‘radi, raqib harakatidagi extimol keyichalik yuz berishi mumkin bo‘lgan yo‘lni bilib oladi. Shuning uchun to‘pni shunday hisob bilan oshiradiki raqib o‘zini taktik o‘ylaganini yoki fikrini amalga oshirishi uchun halaqt beradi. Masalan: a) agarda raqib o‘yinchilar shunday hisob bilan joylashadilarki birinchi uzatishni 3 zonadagi o‘yinchiga keyingi 4 zonada turgan o‘yinchiga zarba berish uchun uzatiladi, bunda to‘pni 1 va 2 zonani o‘rtasidagi yo‘nalishga qarab uzayishi kerakki, chunki 3 zonadagi o‘yinchi majburiy ravishda 4 zonadagi o‘yinchiga orqa bilan turib hujumkor zarba berish uchun uzatiladi; b) agar raqib jamoa sini o‘yinchilarini joylashuvini xuddu shunday bo‘lsa, biroq zarba berish uchun 2 zonadagi o‘yichiga, biroq eng yaxshisi 4 va 5 zonada o‘rtasidagi yo‘nalish bo‘yicha oshirish kerak. v) agarda to‘r oldida, birinchi uzatish bilan hujum zarbasini yaxshi egallagan raqib o‘yinchisi turgan bo‘lsa, shunda hisob – kitob bilan to‘pni uzatish kerakki, uning uchun uzatilgan to‘p uni orqa tomonidan kelishi kerak: 4 zonadagi o‘yinchi, 5 zonada turgan o‘yinchiga oshiradi; 2 zonadagi o‘yinchi – 1 zonadagi o‘yinchiga 17 oshiradi 3 zonada turgan o‘yinchi faqatgina o‘ng qo‘l bilan hujum zarbasini berishni egallagan – shuning uchun 5 zonadagi o‘yinchiga oshiriladi 3 zonadagi o‘yinchi chap qo‘lda zarba berishni egallagan - to‘p 1 zonadagi o‘yinchiga oshiriladi g) agarda raqib jamoa sini o‘yinchisini joy almashishini qa’tiyyan tezlik bilan bajarsa, natijada maydonda himoyalanmagan joy hosil bo‘ladi, ana shunday vaqtda aynan maydonchani shu qismiga oshirish kerak d) agarda o‘yichi hujum zarbasini berishga tayyorgarlik ko‘rishda turdan ancha uzoqqa borib turadi, unda to‘pni iloji boricha to‘rga yaqin bo‘lgan zonaga oshirishi kerak e) agarda orqa chiziqdagi o‘yichi ikkinchi to‘pni uzatishni bajarish uchun olidindan chiqsa, unda u qoldirgan turgan joydan to‘pni oshiriladi. 3. To‘pni turli tuman oshirish. Raqib, oshirishni hisobga olib, o‘zining o‘yinchilarini maydonda mos ravishda joylashtiradi. Oshiruvchi, to‘pni uchish troektriyasini uzunligini va har xil tezlik bilan oshirishni almashlab, raqib harakatini qiyinlashtiradi. Uzatish taktikasi metodologiyasi Hujum qilish uchun uzatishini bajarishdagi asosiy vazifa, yakunlovchi hujumkor zarbani bajarish uchun eng ko‘proq qulay sharoitni yaratish hisoblanaldi. Hujum zarbani bajarish uchun bo‘sh tayyorgarchilik ko‘rgan o‘yinchiga yaxshi sharoit talab qilinadi; vertikal holatda uzatishda, to‘pni etarli darajadagi balandligi va sakrash uchun yugurib kelish imkoniyati, ma’lum joyda bo‘ladi. Bunday holatda uzatish taktikasi shunday tashkil qilinadiki, hujum zarbasini berish uchun bu ko‘proq qulay sharoitda tashkil etadi. Shunday joyga hujum zarbasini berish uchun o‘yinchisini chiqarish ko‘proq murakkab hisoblanadi, bunda raqib eng kam qarshi harakat ko‘rsatish mumkin. Bunday maqsad bilan uzatishni u shunday bajaradiki, bu vazfani bajarish uchun o‘yinchilarni almashtirishga majbur bo‘lish, hal qiluvchi eng muhim pozitsiyani egallashda, uzatashini turli – tuman 18 o‘zgartirishga imkon beradi. Shuning uchun uzatish taktikasida quydagilar qo‘llaniladi: oddiy uzatishlar, joyni almashtirish bilan uzatish, sakrab uzatish va birinchi uztish bilan hujum zarbasini berish uchun uzatiladi. Bunday joy almashtirish varianti, joy almashishda qatnashmasdan, qolgan o‘yinchilardan alohida diqqat bilan harakat qilishni va oshirilgandan keyin to‘pni qabul qilish talab qiladi, chunki buning uchun ular amaliyotda 4 kishi qolgan bo‘ladilar. Hujumkor zarba berish uchun yo‘naltirilgan birinchi uzatilgan to‘p har doim ham foydalanilmaydi. Shuning uchun ayrim vaziyatlarda (to‘siq qo‘yilganda, to‘p noaniq uzatilganda, hujumchi o‘yinchini qa’tiyatsizligi) ko‘proq sakrab hujumkor zarba berish uchun o‘zlarini sherigiga to‘pni uzatishi qulay bo‘ladi. Ayniqsa bu usul shunday samarali bo‘lishi mumkinki, qachonki uzatilgan to‘pni qabul qilgandan o‘tilgandan keyin hujumkor zarba berishni birinchi davrida yaxshi taqlid qiladi. To‘siq qo‘yayotgan o‘yinchilarni diqqat e’tiborini o‘ziga jalb qilib u hujumkor zarba berishni bajarmaydi, biroq, oxirgi daqiqada to‘pni sherigiga uzatadi. Hujumkor zarba berish uchun qulay holatda turgan sherigiga to‘pni uzatadi. (to‘siqsiz yoki bitta to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchiga qarshi). Bunday uztish uchun baland bo‘lmasligi kerak chunki raqib o‘yinchilari birinchi uzatish bilan zarba berishga to‘siq qo‘yishga tayyorgarlik ko‘rgani esa ikkinchi uzatishda zarba berishga to‘siq qo‘yishga ulgurmaydi.Voleybolda aldamchi 19 harakatlar tez-tez hujumkor zarba berishga tayyorgarlik ko‘rishda va unga uzatish uchun birga qo‘shib olib boriladi. Mana shu taktik harakat hujumkor zarba berishda raqib jamoa o‘yichilarining ayrim e’tiborsizligiga yoki yomon harakat harakatchanligidan foydalanib tashkil e’tiladi. Maydonda o‘yinchilarni noto‘g‘ri joylashtirishda ayniqsa to‘siq qo‘yuvchilarni soni oshib ketganda o‘yichilardan bo‘sh qolgan joy paydo bo‘ladi. Adamachi harakat shunday joy bo‘sh qolsa yoki bo‘sh joyni bekitish maqsadida o‘yinchi joyni o‘zgartiradi. Himoya taktikasi metodologiyasi Himoya harakatini taktikasi, to‘siq qo‘yish, oshirish, hujumkor zarba berishdan hamda, oshirish bilan to‘pni qabul qilishdan tashkil topadi. To‘siq qo‘yish. Raqibni hujumkor zarbasidan jamoa himoya qilishni boshlaydigan birinchi harakati to‘siq qo‘yish hisoblanadi. To‘siq qo‘yish bir kishilik va guruhli (ikki, uch kishilik) bo‘lishi mumkin. Hujumchi o‘yinchini to‘rga va to‘pka nisbatan joylashishi zarba bergandan keyin yuz berishi mumkin bo‘lagan eng ko‘p to‘pni uchish yo‘nalishini aniqlashga imkoniyat beradi (91 rasm). Hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchi, faqatgina o‘zini oldiga qarab intilishi yo‘nalishida ko‘proq kuch bilan to‘pni urish mumkin. Katta kuch bilan to‘pni uchishini boshqa yo‘nalishi bu sharoitda mumkin emas, bo‘sh zarba berish mumkin faqatgina o‘yichini mavjud bo‘lishida yuqori texnika (o‘tkazishlar va boshqalar) hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchida mavjud bo‘lganda bo‘sh zarba bo‘lishi mumkin. Zarba berishdagi qulay zarba berishni quylay yo‘nalishini to‘siq bilan berkitish to‘siq qo‘yuvchi hoxlagan natijasiga erishadi.To‘pga qayerdan zarba berishi bo‘yicha joylashishi joyiga qarab to‘siq qo‘yuvchilar o‘yinchilarni kuzatadilar (ular to‘pga nisbatan qanday holatda turishini) va to‘siq uchun to‘r ustidagi qo‘lni qo‘yilishiga qarab hamda shunga mos ravishda sakrashni bajaradi. Qayerdan zarba beriladigan joyni aniqlashni tasavvur qilish bir muncha qiynchiliklarni tug‘diradi. To‘siq qo‘yuvchi to‘pni dastlabki uchish davrini kuzatishi kerakki to‘pni tushish darajasini mos kelishini aniqlash kerak ana shundagina hujumkor zarbani berish mumkin. Bu joyni iloji boricha oldinroq aniqlash kerak keyin barcha diqqat- 20 e’tiborni hujumkor zarba beradigan o‘yinchiga qaratish lozim Uzatish bilan to‘pni uchish yuqoriga ko‘tariladigan (ko‘tarilayotgan) tarmog‘in imkon boricha zarba berish joyi aniqlanadi. To‘pni juda pastdan uzatish uni kuzatishni va joyni tanlashga imkoniyat bermaydi chunki uzatish va zarba berish orasidagi vaqt juda ham etarli bo‘lmaydi. Shuning uchun to‘siq qo‘yuvchiga o‘yinchining qarshisiga shunday joylashish kerakki hujumkor zarba beruvchi to‘pni uzatishni bajarayotganda o‘yinchiga qarab siljishi kerak bo‘ladi. Agarda to‘siq qo‘yishni bitta o‘yinchi bajarayotgan bo‘lsa raqib hujumi ikkita raqam bilan olib borilayotgan bo‘lsa unda to‘siq qo‘yuvchi ular o‘rtasidagi o‘rta holatni (joyni) egallaydi. Ikkita o‘yinchiga bir kishilik to‘siqni qo‘yishni bajarishda ularning har biri o‘zlarini to‘rini o‘rtasida joylashadilar, uchta to‘siq qo‘yuvchi esa – o‘zining uchinchisiga qarshi (zonada) qo‘yiladi. Bundan tashqari to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchilarni zonalriga qarab joyni taqsimlanishi hujumchi o‘yinchilarga bog‘liq holda taqsimlanishi mumkin, buning uchun to‘siq qo‘yuvchilar hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchilarni holatiga mos ravishda taqsimlanadi. Bunday holatda to‘siq qo‘yuvchilar o‘rtasida joyni almashish zaruriyati nomoyon bo‘lib qolsa to‘siq qo‘yishga ketayotgan o‘yinchi amalga oshirishda to‘siq qo‘yish va kuzatish uchun eng qulay holatda bo‘lishiga to‘rni yoniga o‘tish huquqida foydalanadi. To‘siq qo‘yishga sakrash vaqtida huddi shunday sakrash joyini to‘siq qo‘yuvchi tomonidan to‘pni uchish traektoriyasiga qarab tanlanadi. Sakrashni shunday hisob – kitob bilan bajariladiki chunki bu vaqtda qachonki to‘p zarba berish joyiga tushganda to‘siq qo‘yuvchi o‘zining sakrashini eng yuqori nuqtasida bo‘lishi lozim Faqatgina juda baland bo‘yli to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchi sakrash momentini tanlash uchun to‘pni uchishga emas balki hujumkor zarba beruvchi o‘yinchini sakrashiga mo‘ljal qilishi kerak. Shu bilan birga agarda hujumkor zarbani beruvchi o‘yinchini bo‘yi undan baland bo‘lmasa, unda bo‘yi baland to‘siq qo‘yuvchi biroz 21 ushlanib sakraydi. Bunday holat esa to‘siq qo‘yuvchi katta ustunlikka ega bo‘ladi, chunki u maydonda turgan holatda hujumchini eng oxirgi zarba berish vaqtigachan kuzatishi mumkin. O‘rtacha bo‘yli to‘siq qo‘yuvchi bunday ustunlikka ega bo‘lmaydi: u hujumkor zarba beruvchi o‘yinchi bilan bir vaqtda yoki agarda hujumchi o‘yinchi juda baland bo‘yli bo‘lsa undan oldin sakrashi kerak bo‘ladi. Guruh bo‘lib to‘siq qo‘yish. Ikki kishilik to‘siq qo‘yishda o‘yinchilar yon chiziq tomoniga to‘siq qo‘yishda qo‘llarini ko‘proq chiqarsalar (o‘zlarining tomonida) undan qanchaki uzoqda bo‘lsa chunki bu yo‘nalish bo‘yicha maydonga to‘pni tushish imkoniyati ko‘proq bo‘ladi. Qachonki juda uzoqdan uzatilayotgan to‘pga hujumkor zarba berishda ikkita o‘yinchini to‘siq qo‘yish zaruriyati bo‘ladi, bunday holatda, to‘pni uchish extimoli joydan to‘siq qo‘yuvchi to‘r ustidan ko‘proq joyni yopish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Yon chiziqni ochib qo‘yish kerakki chunki hujumkor zarba bergandan keyin maydon tashqarisiga to‘pni erkin ravishda tushishiga imkon beriladi. Qa’tiyatsizlik bilan hujumkor zarba berilganda raqib jamoa sini o‘yinchisiga qarshi ikki kishilik to‘siqni qo‘llash tavsiya etilmaydi. Bunday holatda ikki kishilik qo‘yilgan to‘siq faqat uni harakatini engillashtiradi, chunki maydonchani tashqarisiga yo‘naltirilgan to‘p albatta to‘siqqa tegadi. Uch kishilik to‘siq faqatgina shunda qo‘yiladiki qachonki zarba berishni bajargan o‘yinchi to‘siq qo‘yishni kuzatolmaydi va aldamchi harakatni qo‘llamaydi.Yuqori tayyorgarlik darajasiga ega bo‘lgan jamoalar o‘yinida alohida ro‘lni markaziy to‘siq qo‘yuvchiga ajratiladi, u katta tajribaga ega bo‘lishi shart chunki o‘z vaqtida o‘yin sharoitini aniqlash va o‘yin vaqtida harakat qilish yaxshi jismoniy tayyorgarlikka va ayniqsa sakrashdagi chidamlilikka ega bo‘lishi raqib tomonidan har qancha hujum qilishni havfi tug‘ilganda, to‘siq qo‘yish uchun ikki va uch marta ketma – ket sakrashga ulgurishi kerak, har qanday usulda sakrash bilan foydalanish bilan bir kishilikka o‘xshash va xuddi shunday guruhli to‘siq to‘g‘ri qo‘yishni egallashi kerak. Markaziy to‘siq qo‘yuvchi chetdagi to‘siq 22 qo‘yuvchilarni o‘rtasida siljib yurib butun kuchni raqibni hujumkor zarbasini kutib olish uchun harakat qiladi. Biroq bunday holatlarda qachonki uchta raqam bilan hujum olib borilsa va №3 qisqa uzatish bilan hujumkor zarba berishni bajaradi, unda markaziy to‘siq qo‘yuvchi o‘zlarini qo‘shnilarini yordam berishiga ishonmasligi kerak. U bu zarbani bir kishilik to‘siq qo‘yish biln kutib oladi. Voleybol sport о‘yinlari turlariga mansub bо‘lib о‘z mohiyati va mazmuni xususiyati bilan ulardan farq qiladi. Voleybol о‘yini nisbatan kichik bо‘lgan ya’ni о‘rtasidan teng ikkiga bо‘lingan 18 x 9 metrli tо‘g‘ri burchakli tо‘rtburchak shaklidagi maydonchada amalga oshiriladi. Uzatish texnikasi. Tо‘p uzatish voleybolda asosiy о‘yin malakalaridan biri bо‘lib shu о‘yin bilan bog‘liq bо‘lgan barcha texnik taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish hujum texnikasiga mansub bо‘lib uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan tо‘g‘ridan tо‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berish mumkin. Uzatish bir necha turlardan iborat bо‘ladi. Tayanch holatda ikki qо‘llab yuqoridan uzatish ikki qо‘llab pastdan uzatish, bir qо‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan holatda ikki qо‘l yoki bir qо‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal gorizontal yoki diagonal ravishda baland past uzoq yoki yaqin yо‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Himoya texnikasi, tо‘pni qabul qilish texnikasi. Tо‘pni qabul qilish texnikasi bu о‘yinchining о‘z maydonchasida tо‘pni qoidaga binoan yerga tushishiga qarshi qо‘llaydigan harakat malakasidir. Tо‘pni qabul qilish turli usullarda va о‘ziga xos texnik tartibda ijro etiladi. Pastdan ikki qо‘l bilan qabul qilish zamonaviy voleybolda asosiy himoya vositalaridan biri bо‘lib dastlab tez va aniq tо‘pni yо‘nalishiga qarshi chiqish tana og‘irlik markazini pastroq tushirib ikki qо‘lni tо‘g‘ri yozilgan holatda bir-biriga qulf tarzida amalga oshiriladi. Pastdan ikki qо‘l bilan tо‘pni qabul qilish texnikasi ya’ni mazkur malakani ijro etishda tana og‘irlik markazini baland pasligi, oyoqlarning tizza qismini bukilishi burchagini katta kichikligi gavdani biroz oldinga egilishi yoki vertikal ravishda bо‘lishi yiqilib qabul qilishlar о‘yin 23 vaziyatiga о‘yinga kiritilgan tо‘pni yoki hujum zarbasining kuch tezligiga va boshqa sharoitlarga bog‘liq bо‘ladi. Hujumda va himoyada o‘yin texnikasi ni o‘rgatish nazariyasi Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada esa ko‘proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo‘nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo‘yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo‘l yuqoriga siltab, o‘yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo‘llaniladi. To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritig muhim texnik usullardan hisoblanib, nafaqat o‘yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi. To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni to‘pni aylantirish va 24 aylantirmasdan bajaradilar. To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda, o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi. To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi. Voleybol о‘yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо‘pni uzatish va qabul qilib olish, tо‘pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо‘pning yо‘lini tо‘sish kabilar mavjud. О‘yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о‘yini davomida о‘yinchi maydon bо‘ylab xarakatda bо‘ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо‘pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. 25 О‘yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо‘lib turishidir. О‘yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Qо‘llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо‘lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о‘yining borishiga qarab о‘zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо‘lsa, о‘yincha ancha egiladi, otayotganda tо‘g‘rilanadi va xokozo.Voleybolchi maydon bо‘ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо‘ylab tez siljish va yо‘nalishini birdan о‘zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо‘ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо‘nalishini о‘zgartirish mumkin.Tо‘pni uzatish. Bu – о‘yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо‘pni о‘zaro о‘tkazish usuli bо‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо‘pni oldinga, yuqoriga va orqaga о‘tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо‘ylab uzun qо‘lni maydonga qisqa va о‘z maydoniga о‘ta qisqa uzatishlar ham qо‘llaniladi. Tо‘pni uzatish balandligiga qarab past (tо‘rdan 1 mert yuqori), о‘rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо‘ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо‘linadi. Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О‘yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо‘llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо‘p yaqinlashganda oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Qо‘llar chuziladi va tо‘p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо‘l gavda va oyoq harakatlari о‘zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо‘pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо‘lib, unda tо‘p ikki qо‘llab yuqoridan, bir qо‘llab yuqoridan, ikki qо‘llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о‘yinda kamroq qо‘llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо‘pni tez va aniq uzatishini hamda yо‘nalishi bо‘yicha zarb berishni urganishi zarur. 26 Voleybolda o‘yin texnikasi deganda, o‘yin jarayonida voleybolchilar tomonidan usullarni maqsadga muvofiq qo‘llash tushuniladi. Himoya va hujumda o‘yin texnikasi farqlanadi. O‘yin taktikasiga quyidagi ketma – ketlikda o‘rgatiladi: individua harakat qilish taktikasi, so‘ngra guruhli va jamoaviy .Shug‘ullanuvchilarda o‘rgatish jarayonida bilim va malakalarni tarbiyalash zarur: O‘yin sharoitida yo‘nalishni aniqlashni bilish, diqqat bilan kuzatish va o‘yin holatini esda saqlab qolish zarur. Bu qobiliyatni siljishda mashqni qo‘llash yo‘li bilan texnikani o‘rganish davrida boshqa harakatlarni birga qo‘shib bajarishda tarbiyalanadi.Ushbu o‘yin sharoitda eng ko‘p maqsadga muvofiq bo‘lishi, ularni amalga oshirishda to‘g‘ri usulni tanlash, ayrim usullarni qo‘llashni bilish. Sherigi bilan o‘zaro harakat qilish malakalari. O‘yinni olib borish malakalarini egallashda alohida ahamiyatga ega: o‘yin ritmi, o‘zaro almashinish hujumda va himoyada eng ko‘p samarali o‘ynaydigan o‘yinchiga o‘tkazish va boshqalar. Ayrim usullarni taktikasini o‘rganishni texnikani o‘rganish bilan paralell ravishda olib boriladi. Masalan, to‘pni oshirish taktikasini bir vaqtda to‘pni uzatish texnikasini o‘rgatish juda ham foydali bo‘ladi. Birinchi taktik vazifani shug‘ullanuvchilarni egallashi oldida turadi. Uni nafaqat to‘pni oshirishni o‘zini texnikasini egallagandan keyin biroq uzatish texnikasini o‘rganish bilan shug‘ullanish lozim Juft – juft bo‘lib mashq bajarganda uzatilgan to‘pni qabul qilib oluvchi dastlab 6 zonaga joylashadi so‘ngra ketma – ket 1,2,5,4 va nixoyat 3 zonada joylashadilar. To‘pni uzatuvchi to‘pni uzatuvchi to‘rni ustidan shunday oshiradiki, chunki uni qabul qilish uchun minimum siljash talab qilinsin. Keyingi mashqlar oshirgan to‘pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to‘pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo‘yiladi: oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi 27 esa oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko‘p samarasini topadi. Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga -------- mumkin: masalan, raqib o‘nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to‘plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to‘pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo‘lsa). Huddi shunday printsip bo‘yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o‘rganadi. To‘pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o‘yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo‘naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi.Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо‘p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо‘llash qulay bо‘lganda qabul qilinadi. Tо‘pni bir qо‘llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо‘lganligi uchun ham qо‘laniladi, ammo tо‘p о‘yindan uzoqda bо‘lganda va 28 boshqa usul qо‘llashning imkoni bо‘lganda va boshqa usul qо‘llanilishi foydalidir. Tо‘g‘rilangan qо‘l tarang siqilgan panjalar tо‘pning yо‘lini tо‘sadi (tо‘pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо‘pni oshirish. Tо‘pni о‘yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо‘lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо‘lni siltab tо‘pni urish, о‘rgandan keyingi о‘yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо‘pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо‘p yuqoriga bir qо‘l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо‘nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо‘pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о‘rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо‘p oshirish deyiladi. О’yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо’ladi. Qо’llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо’lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о’yining borishiga qarab о’zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо’lsa, о’yincha ancha egiladi, otayotganda tо’g‘rilanadi va xokozo. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. 29 О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо’lib, unda tо’p ikki qо’llab yuqoridan, bir qо’llab yuqoridan, ikki qо’llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о’yinda kamroq qо’llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо’pni tez va aniq uzatishini hamda yо’nalishi bо’yicha zarb berishni urganishi zarur. Tо’pni qabul qilish . Bu – raqiblar hujumidan keyin tо’pni о’yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо’llab tо’pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо’llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо’yilgan bо’ladi. Tо’pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо’ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо’llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо’tariladi va bukiladi, oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо’p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо’llash qulay bо’lganda qabul qilinadi. Tо’pni bir qо’llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо’lganligi uchun ham qо’laniladi, ammo tо’p о’yindan uzoqda bо’lganda va boshqa usul qо’llashning imkoni bо’lganda va boshqa usul qо’llanilishi foydalidir. Tо’g‘rilangan qо’l tarang siqilgan panjalar tо’pning yо’lini tо’sadi (tо’pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо’pni oshirish. Tо’pni о’yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо’lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо’lni siltab tо’pni urish, о’rgandan keyingi о’yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо’pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо’p yuqoriga bir qо’l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо’nalishi va balandligi bajarish ususliga 30 bog‘liq. Tо’pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о’rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо’p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо’rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо’g‘riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо’g‘riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо’pni pastdan tо’g‘riga oshirish . О’yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо’lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О’yinchi tirsakdan bukilgan qо’l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо’l tupga zarb berish uchun uni orqaga о’zatiladi. Shundan sо’ng panjalar biroz bukilib, tо’p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О’yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо’g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о’yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо’g‘ridan xujumkor zarbi. Tо’rning yuqori qismidagi tо’pni bir qо’llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о’rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О’yinchi uchib kelayotgan tо’pni qо’llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо’l zarb uchun tayyorlanadi. Tana bi oz orqaga egiladi. Panjalar musht qilib turiladi va yerga qarab bukiladi, keyin zarb beriladi, shundan sо’ng oyoq pastga tushgan tо’p bilan birga tushadi. Tshpni qancha kchli urush zarur bо’lsa, kaft shuncha bushroq bо’lsa, kaft shuncha tarang qilinadi. Voleybol jamoali о’yin turiga mansub bо’lib, о’yinda ikki jamoa xar birida olit kishi о’ynashi shart. Zahiradagi о’yinchilar soni 2 tadan 6 tagacha bо’lishi kerak.О’yin uch yoki besh partiyadan iborat bо’lib, har bir partiya 25 ochkogacha davom etadi. Agar о’yin ochkolari 25-25 bо’lsa, о’yin 27 ochkogacha davom etadi. Sо’ngi partiyada 3 yoki 5 о’yin hisobi “tayom breyk” asosida olib boriladi. YA’ni о’yindagi har bir harakat kiritish huquqi qaysi jamoadan bо’lishi qat’iy nazar jamoaga mag‘lubiyat yoki g‘alaba keltirish mumkin. Hal qiluvchi partiyada 15 ochkogacha о’ynaladi va ikki ochko farqigacha davom etadi. Zamonaviy 31 voleybolda har 8 ochkodan keyin texnik taym-aut 1 minutlik tanaffus beriladi, yani hisob 8 ga yorganda va 16 ga borganda tanaffus beriladi. Oxirgi partiyada esa 8 ochko bо’lganda о’yinchilar maydon almashadilar. Moskvada voleybol bilan muntazam shug‘ullanishiga sa’nat va teater vakillari kirishdilar. 1923 yilda tashkil eitlgan “Dinama jamiyati sportining boshqa turlari bilan bir qatorda voleybolni ham targ‘ib qila boshladi. Xuddi shu yillarda voleybol о’zoq sharqda Xabarskiy va Vladivostokda paydo bо’ldi. 1925 yildan esa Ukrainada ham rivojlandi. Voleybol hamma yerda tarqala boshladi. Shu bilan bog‘liq ravishda musobaqalarni yagona qoidalarni ishlab chiqish zaruriyati tо’g‘ildi. 1925 yilning yanvarida Moskva jismoniy tarbiya kengashi voleybol bо’yicha musobaqalarning birinchi rasmiy qoidalarni tuzib tasdiqladi. Tо’rning balandligi ayollar uchun 2 metr 20sm va erkaklar uchun 2 metr 40sm qilib belgilandi. Ayollar jamoalarida о’yin 15x7,5 о’lchami maydochada о’tkaziladigan bо’ldi. 1926 yilda Moskva qoidalariga asosan birinchi liga muntazam ravishda о’tkazila boshlandi. 1928 yilda Moskvada doimiy xakamlar uyushmasi tashkil etildi. Tо‘pni pastdan tо‘g‘riga oshirish. О‘yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо‘lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О‘yinchi tirsakdan bukilgan qо‘l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо‘l tupga zarb berish uchun uni orqaga о‘zatiladi. Shundan sо‘ng panjalar biroz bukilib, tо‘p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О‘yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо‘g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о‘yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi.Tо‘g‘ridan xujumkor zarbi. Tо‘rning yuqori qismidagi tо‘pni bir qо‘llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о‘rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. 32 Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada esa ko‘proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo‘nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Keyingi mashqlar oshirgan to‘pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to‘pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo‘yiladi: oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi esa oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko‘p samarasini topadi. 33 Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga -------- mumkin: masalan, raqib o‘nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to‘plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to‘pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo‘lsa). Huddi shunday printsip bo‘yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o‘rganadi. To‘pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o‘yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo‘naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi.Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. II.BOB. Voleybol o‘yini vaqtida hujum, himoya metodlari 2.1. Jismoniy tarbiya tizimida voleybol о‘yining tutgan о‘rni Voleybol о‘yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо‘pni uzatish va qabul qilib olish, tо‘pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо‘pning yо‘lini tо‘sish kabilar mavjud. О‘yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о‘yini davomida о‘yinchi maydon 34 bо‘ylab xarakatda bо‘ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо‘pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О‘yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо‘lib turishidir. О‘yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Qо‘llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо‘lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о‘yining borishiga qarab о‘zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо‘lsa, о‘yincha ancha egiladi, otayotganda tо‘g‘rilanadi va xokozo. Voleybolchi maydon bо‘ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо‘ylab tez siljish va yо‘nalishini birdan о‘zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо‘ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо‘nalishini о‘zgartirish mumkin. Tо‘pni uzatish. Bu – о‘yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо‘pni о‘zaro о‘tkazish usuli bо‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо‘pni oldinga, yuqoriga va orqaga о‘tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо‘ylab uzun qо‘lni maydonga qisqa va о‘z maydoniga о‘ta qisqa uzatishlar ham qо‘llaniladi. Tо‘pni uzatish balandligiga qarab past (tо‘rdan 1 mert yuqori), о‘rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо‘ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо‘linadi. Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О‘yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо‘llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо‘p yaqinlashganda oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Qо‘llar chuziladi va tо‘p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо‘l gavda va oyoq harakatlari о‘zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо‘pni tegishli joyga borish imkonini beradi. 35 Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо‘lib, unda tо‘p ikki qо‘llab yuqoridan, bir qо‘llab yuqoridan, ikki qо‘llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о‘yinda kamroq qо‘llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо‘pni tez va aniq uzatishini hamda yо‘nalishi bо‘yicha zarb berishni urganishi zarur. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо‘p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо‘llash qulay bо‘lganda qabul qilinadi. Tо‘pni bir qо‘llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо‘lganligi uchun ham qо‘laniladi, ammo tо‘p о‘yindan uzoqda bо‘lganda va boshqa usul qо‘llashning imkoni bо‘lganda va boshqa usul qо‘llanilishi foydalidir. Tо‘g‘rilangan qо‘l tarang siqilgan panjalar tо‘pning yо‘lini tо‘sadi (tо‘pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо‘pni oshirish. Tо‘pni о‘yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо‘lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо‘lni siltab tо‘pni urish, о‘rgandan keyingi о‘yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо‘pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо‘p yuqoriga bir qо‘l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо‘nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо‘pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о‘rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо‘p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо‘rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо‘g‘riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо‘g‘riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо‘pni pastdan tо‘g‘riga oshirish. О‘yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо‘lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О‘yinchi tirsakdan bukilgan 36 qо‘l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо‘l tupga zarb berish uchun uni orqaga о‘zatiladi. Shundan sо‘ng panjalar biroz bukilib, tо‘p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О‘yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо‘g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о‘yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо‘g‘ridan xujumkor zarbi. Tо‘rning yuqori qismidagi tо‘pni bir qо‘llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о‘rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О‘yinchi uchib kelayotgan tо‘pni qо‘llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо‘l zarb uchun tayyorlanadi. Tana bi oz orqaga egiladi. Panjalar musht qilib turiladi va yerga qarab bukiladi, keyin zarb beriladi, shundan sо‘ng oyoq pastga tushgan tо‘p bilan birga tushadi. Tshpni qancha kchli urush zarur bо‘lsa, kaft shuncha bushroq bо‘lsa, kaft shuncha tarang qilinadi. Voleybol jamoali о‘yin turiga mansub bо‘lib, о‘yinda ikki jamoa xar birida olit kishi о‘ynashi shart. Zahiradagi о‘yinchilar soni 2 tadan 6 tagacha bо‘lishi mumkin. О‘yinchilarning sport kiyimi futbolka, tursi va shippak. О‘yinchining yoshi jinsiga qarab tо‘rning balandligi qо‘yidagicha bо‘ladi:  Qizlar 13-14 yosh - 2m 10sm. 15-16 yosh - 2m 20sm.  Ayollar 17-18 va undan katta yoshdagilar uchun – 2m 24sm.  О‘g‘il bolalar 15-16 yoshli - 2m 35sm.  Erkaklar 17-18 va undan ortiq yoshli - 2m 43sm. 37 2.2 Voleybol o‘yin mashqlar texnikasi va taktikasi usullarini nazariy asoslari Voleybol o‘yinini dars jarayonida o‘tishda o‘quvchilarni hakamlik darajasiga ham tayyorlash kerak, bunda ikki tomonlama o‘quv mashq o‘yinlarda o‘quvchilar hakamlikni olib borishlari kerak. Voleybol o‘yini boshlang‘ich bo‘limida harakatli o‘yinlarda ham foydalanish mumkin, bu harakatli o‘yinlar o‘quvchilarda ko‘nikma va malakalarini, e’nli to‘pni qattiq urib, raqib jamoasi tomoniga o‘tkazish, bir- biriga uzatish, urib qaytarish malakalarini takomillashtirish va mustahkamlashga yordam beradi. Shuning bilan birga bu o‘yinda harakat tezligi va diqqati o‘sadi. Harakatli o‘yinda o‘quvchilar o‘z jamoasining manfaatini ko‘zlab topshiriqni yaxshi va tez bajarish, jamoa manfaatini o‘z shaxsiy manfaatidan yuqori qo‘yish, birdamlik bilan harakat qilish fazilatlarini tarbiyalash imkonini beradi. Harakatli o‘yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o‘yinlariga mos keladigan harakatli o‘yinlardan, “To‘pni ilish va irg‘itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To‘pga chap berish” o‘yinlari. Voleybol bo‘yicha dastur materiallari o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o‘yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol bo‘yicha darsni muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun bir necha to‘r va maydon bo‘lishi yetarli emas. Albatta, to‘ldirma to‘p, osib qo‘yilgan to‘plar, amartizatorli to‘p, to‘pni to‘sish uchun keng skameyka tennis setkasi nishoni bilan bo‘lishi kerak. Mashqlarni bajarishda iloji boricha ko‘pchilik o‘quvchilar qatnashishi kerak. Buning uchun yoppasiga o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lish, qo‘shib olib borish usuli bilan har xil vazifalarni bajarish: bir to‘rning oldida boleybol to‘pi bilan, boshqalar to‘ldirma voleybol to‘pi bilan devor oldida mashq bajarishi lozim. Barcha guruhlar ketma-ketlikda hamma vazifalarni bajarishadi. Ana shu prinsip ikki tamonlama o‘yin vaqtida qo‘llaniladi, shuning uchun ham darsda barchalari bir xil me’yorda band bo‘lishlari lozim. Chunki undan pastroqda amalga oshirilgan hujum harakatlarining samarasi ham juda pastdir. Hujum zarbalari yо‘nalishiga kо‘ra quyidagicha farqlanadi: tо‘g‘ri yо‘nalish bо‘yicha (bunda zarba berilgan tо‘p yо‘nalishi hujumchining yugurib kelish 38 yо‘nalishiga mos tushadi) va yо‘nalishni о‘zgartirib (bunda zarba berilgan tо‘p yо‘nalishi hujumning yugurib kelish yо‘nalishiga mos tushmaydi). Jismoniy tayyorgarlik – tayyorgarlik turlarining biri bо‘lib, voleybolchining organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va qobiliyatlarini takomillashtirishga hamda о‘yin faoliyatini samarali amalga oshirishni ta’minovchi mustahkam poydevor yaratishga qaratilgandir. Zamonaviy voleybol shugullanuvchilardan nixoyatda katta kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport о‘yinlari turiga mansubdir. О‘yinning mohiyati о‘yinchi harakatining turli yо‘nalish va о‘zgaruvchan vaziyatda о‘ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida о‘yin davomida kо‘pdan - kо‘p tо‘siq qо‘yish, zarba berish va tо‘p kiritishdagi sakrashlari, yiqilishlari, yugurish, tо‘xtash, burilish,egilish va boshqa xarakatlarni yuqori tezlikda ijro etishi katta jismoniy kuch, о‘ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik, va ruhiy uyg‘unlikni talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama (nagruzka) ta’siri shug‘ullanuvchi organizmining funksional jihatdan mukammal shakllangan bо‘lishini taqozo etadi. Yakka taktik harakat bu jamоadagilar bilan o‘zarо alоqani mustaҳkamlash uchun pоydevоr ҳisоblanadi. Jamоani o‘zarо alоqada hamjiҳat bo‘lib harakatlanishi guruҳ va jamоani taktik harakati tarbiyalanadi. Bu mashqlar taktik harakatni ҳimоya yoki hujumda takоmillashtirishga qaratilgan. Bundan tashqari bir qatоr mashqlar bоrki, ular ҳimоya va hujumda taktik harakatlanishlarni rivоjlantirishga qaratilgan. Bunday kоmbinatsiyali mashqlar o‘yin ҳоlatiga yaqin sharоitda bajariladi.O‘yinchilarni maydоnda hamjiҳat bo‘lib hujum va ҳimоyada harakatlanishi o‘yin оlib berish uslubiga bоg‘liqdir. VIII. Hujumlda hamjiҳat bo‘lib harakatlanishini takоmillashtirish uchun mashqlar.Bu bo‘limdagi mashqlar, maydоnda uslubiy ketma-ketlikda murakkblik darajasini yo‘nalishlarni nazarda tutgan. Avval o‘yinchilarni o‘zarо hamjihatlik uzatishlardagi mashqlarda beriladi. mashqlarni bajarishda asta-sekin o‘yinchilar jоylarini va uzatish usullari o‘zgartirib bоriladi. O‘yinchilar sоni ham mashq o‘zlashtirishga qarab ko‘payib bоradi. 39 Esda tutish lоzimki, ba’zi zоnalarda o‘yinchilar sоnini kamligi o‘yinchini maydоndagi harakatlanishi tezligiga va оrientr qilish ko‘nikma malakasini qоbiliyatini оshishiga imkоn yaratadi, hamda ma’suliyatini оshiradi. Bu mashqni bajarishda 3 chi zоnadagi o‘yinchi 2 chi to‘p uzatishda 4 chi va 2 chi zоnadagi bоshqa variantda 3 chi zоnadagi o‘yinchi to‘pni bоsh оrqasidan uzatadi. Niҳоyat 3 chi zоnadagi o‘yinchiga to‘pni qaerga uzatishni o‘zi ҳal qiladi. mashqni takоmillashtirish jarayonida murakkablashtirishda 5 va 1 chi zоnalarga to‘pni trоektоriyasini pasaytirib uzatish mumkin. Variant 2 ikkinchi va uch o‘yinchi 6-zоnada va bittadan 3, 4, 2 chi jоylashadilar zоnalarda qarshi maydоnning 5 va 1-zоnalarda ham o‘yinchilar jоylashadilar. 6-zоnadagi o‘yinchi 3 chi zоnaga to‘p uzatadi u o‘z o‘rnida to‘pni ketma-ket 4 va 2 chi zоnaga uzatadi. 4 chi zоnadan to‘pni 5 chi zоnaga, 2 chi zоnadan 1 chi zоnaga qarshi maydоnga uzatadilar 5 va 1 chi zоnadagilar to‘pni 6 chi zоnaga qaytaradilar. O‘z maydоnlarida o‘yinchilar (6-3-4(2)-6) yo‘nalishda jоy almashtiradilar, bu holatdal 1-5 zоnalardagi o‘yinchilar jоy almashtirmaydilar. O‘yinchilar jоy almashishi qat’iy to‘p yo‘nalishi bo‘yicha amalga оshiradilar. 6-3- 4-5-6-3-2-1-6. Bir necha bоr mashq bajarilgandan so‘ng 3 chi zоnadagi o‘yinchiga to‘pni qaerga uzatishni mustaqil tanlash mumkin. To‘p uzatadi o‘yinchi o‘zatilgan to‘pni sifati va hujumchilarni tayyorligini to‘g‘ri bahоlashi kerak. O‘yinchilar оrqama-оrqa bir qatоrda 5 chi zоnada, 2 va 4 chi zоnada bittadan o‘yinchi jоylashadi. 3. Ikkinchi to‘pni uzatish uchun 5 chi zоna o‘yinchi chiqganda 1 chi usulni aksi ko‘rinadi faqat 5 chi zоna o‘yinchisi hujumchini chap tоmоnidan chiqadi.? Yana bir sxema mavjud bo‘lib, unda to‘pni qabul qilishda to‘rtta o‘yinchi ishtirоk etadi. Оrqadan chiquvchi o‘yinchi to‘r оldidagi o‘yinchiga yaqinrоq jоylashib shu bilan o‘zining xarakatini qisartiradi. Оldindagi o‘yinchi esa to‘rdan 1-1,5 metr masоfada jоylashadi. 40 To‘p qabul qiluvchi o‘yinchilar maydоn bo‘ylab bir me’yorda jоylashadilar. Tayyorgarlikning boshlan g‘ ich bos q ichida tezkorlik sifatini tarbiyalash qо‘ yidagi vosita – mashqlar yordamida amalga oshirilishi ma q sadga muvofi q dir: xarakatli о‘ yinlar, q is q a masofalarga yugurish, turli estafetalar, sakrashga oid mashqlar, gimnastika va akrobo t ika mashqlari, q oidasi soddalashtirilgan sport о‘ yinlari, m azkur vositalarni qо‘ llashda komplesk uslubdan foydalanish samara beradi. Shuni ta’kidlab о‘tish kerakki, voleybolchi jismoniy tayyorgarlikda qanday sport turi vositalaridan foylangan bо‘lsa, u о‘sha sport turi texnikasining elementlari tula egallab olishi kerak.Chunki xarakat malakasi tо‘g‘ri tuzilgan taqdirdagina ayrim jismoniy fazilatlar foydali bо‘lishi mumkindir. Umumiy jismoniy tayyorgarlik sport trenirovkasining asosiy vazifalaridan biri voleybolchilarining va uni tula qonli jismoniy о‘sishini ta’minlashga qaratilgan. Bu jarayon asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish hamda hayotni zarur malakalarni takomillashtirishni о‘z oldiga maqsad qilib qо‘yiyadi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik voleybolchining maxsus tayyorgarligini ta’minlashda poydevor bо‘lib hisoblanadi.Umumiy jismoniy tayyorgarlik kuch, tezlik chidamkorlik egiluvchanlikni tarbiyalash va uslublari hamda vositalari bilan sport turing xususiyatini e’iborga olgan holda amalga oshirish zarur.Sport mutaxassisligi sportchining har taraflama rivojlangan bо‘lishini istisno qilmaydi. Aksincha organizmning umumiy funksional imkoniyatlari oshishida har tomonlama jismoniy va ruhiy qobiliyat asosida, sportchi tanlagan sport turida yuqori darajadagi taraqqiyotga erishishida va har taraflama rivojlanishning bog‘liqligini ikkita asosiy sababini kо‘rsatish mumkin. 1. Bu inson organizmi rivojlanish va faoliyat jarayonida barcha organlarning bir-biri bilan bog‘liqligi sportchining har bir turi о‘ziga xos alohida о‘zaro munosabatlar talab qilishga qaramasdan jismoniy fazilatlar rivojlanishida har doim umumiy qonuniylik aks etadi. Har qanday fazilatning miyoriy rivojlanishi organizmning funksional umumiy imkoniyatlarini oshirish bilangina amalga oshadi. 2. Har-xil harakatlantiruvchi kо‘nikmalar va qobiliyatning о‘zaro ta’siri. Sportchining о‘zlashtirgan harakatlantiruvchi mahorati va qobiliyati qanchalik 41 keng bо‘lsa yangi harakatlantiruvchi faoliyat va oldingi о‘rganganlarni amalga oshirishda zamin yaratadi. Kishining ongiga bog‘lanmagan holda mavjud bо‘lmagan qonuniylik sportda kamolotga erishish shuni talab qiladi, mashg‘ulot chuqur maxsus jarayon bо‘lib, sportchining har tomonlama rivojlanishiga olib kelishi kerak. Sportchining umumiy tayyorgarlik va maxsus tayyorgarlik birligi shuni kо‘rsatadiki, sportda muvaffaqiyat va yutuqlarga ziyon yetkazmasdan erishish uchun ulardan birini mashg‘ulotdan ajralib bо‘lmaydi. Sportda bu kо‘zlangan maqsad tarbiyaviy vositadir. О‘ yinchi xarakat faoliyatining tezligi birinchi navbatda xarakatlarni koordinatsiya q iluvchi markaziy nerv sistemasining faoliyatiga munosib b о‘ lishi lozim. Voleybolchining tezkorligi ani q reaksiya tezligida, jadal siltanishda h amda t о‘ p bilan, t о‘ psiz texnik usullarni bajarish tezligida ani q ifodalaydi. Tezkorlikni rivojlantirish uchun yugurishda q ayta tezlanish, velosepedda uchish va shunga о‘ xshash h ar xil maksimal darajaga yetkazadigan q ilib tezlikni sekin-asta, tekis oshirib borib, xarakat amplitudasini kattalashtirish lozim. Tezkorlikni rivojlantirishga yordam beradigan yana k о‘ pgina mashqlarni keltirish mumkin: - yonboshlab, orka bilan jadal yugurishni bajarish: - tizzani yuqoriro q k о‘ tarib va q adamlarni maksimal chastotada qо‘ yib yugurish: - 25-80 m masofaga oyoq uchida depsinib tez sakrab-sakrab xarakat q ilish; - maksimal chastotada aylantiriladigan kalta va uzun ar g‘ amchi bilan sakrash, aylanib turgan ar g‘ amchi tagidan yoki ustidan yugurib о‘ tish; - о‘ rta masofaga yugurayotganda tempni t о‘ sa t dan о‘ zgartirish; - dastlabki yugurib borishdan s о‘ ng 20-30 m masofada maksimal tezlikka erishish; Siltanish va tez yurishlar xar xil estafetalarda musoba q a uslubi bilan о‘ tkazilgani ma’ q ul. Bir mashg‘ulotga mul ja langan tezkorlikni riv o jlantirishga q aratilgan trenirovka ishining h ajmi uchun kat t a b о‘ lmasligi kerak. 42 KUCH – bu tashqi q arshilikni yengish yoki «ushlab» turish ma’nosini anglatadi. Kuch ikki turga b о‘ linadi: dinamik kuch va statik kuch. Dinamik kuch – bu о‘z garuvchan kuch. Statik kuch – bu bir xil vaziyatda ijro etiladigan kuch. Statik kuch 3 ga b о‘ linadi : - «yengib» olinadigan statik kuch: Masalan: yerda yotgan o g‘ ir toshni k о‘ ta r ib olib ushlab turish - bir xil vaziyatda «sa q lab» turiladigan statik kuch. Masalan: shu toshni bir xil h olatda u shl ab turish. - q arshilikni «yenga olmaydigan» statik kuch. Masalan: shu tosh о‘ ta o g‘ ir b о‘l gani sababli uni k о‘ tarish imkoniyati y о‘q . Lekin mushaklar taranglashadi va statik ish bajarib turadi. Kuchni rivojlantiruvchi mashqlar orti q cha z о‘ ri q ish bilan bo g‘ li q b о‘ lmasligi kerak, kuchlanish h ollaridan umuman voz kechish ma q sadga muvofi q . Bunday moxiyatga ega b о‘ lgan mashqlarni uncha o g‘ ir b о‘ lmagan anjomlar bilan kat t a tezlikda bajargan ma’ q ul. Q iz bolalar guru h ida bunday mashqlarni qо‘ llash alo h ida nazorat va e h tiyotkorlik bilan amalga oshirilishi lozim. Tayyorgarlikning mazkur bos q ichida chaqq onlikni rivojlantirish о‘ yin malakalarining texnikasini о‘ zlashtirishda alo h ida a h amiyat kasb etadi. Bu sifatni tarbiyalash – turli t о‘ plar bilan mashq q ilish, gimnastika, akrobatika, sport о‘ yinlariga oid mashqlar yordamida amalga oshiriladi. Bunday mashqlarni asta - sekin murakkablashtirib borish zarur. Kuch zamonaviy sport trenirovkasi amaliyotida sportchining eng mu h im jismoniy fazilatlaridan biri b о‘ lib h isoblanadi. Chunki kuch ma’lum darajada о‘ yinchining maydonda xarakatlanish tezligini, yuqoriga sakrashning balandligi darajasini belgilaydi. Kuch о‘ z xarakteriga k о‘ ra: nisbiy kuch, «portlovchi» va «startga oid» b о‘ lishi mumkin. Absolyut kuch – mushak (yoki mushaklar guruxi) о‘ z o g‘ irligidan q at’iy nazar q iskargan va q tda maksimal kuchning rivojlanishi. 43 Nisbiy kuch – о‘ yinchi tanasi o g‘ irligining bir kilogrammiga tu g‘ ri keladigan mi q dor. Xulosa Sportchilarga voleybol o‘yinini o‘rgatish uslubiyati. Umumta’lim maktablari boshqa sport turlari kabi voleybol sport turi ham dasturda berilganidek, kiritilgan. O‘quvchilarni voleybol darsida asosiy vazifasi: bolalarni jismoniy rivojlantirish bilan birga nazariy jihatdan bilim berish, ko‘nikma malakasini oshirish; harakat sifatlari rivojlantirish – tezkorligini, kuch, sakrovchanlikni, baquvvatlikni, harakat texnikasini o‘rgatishdir. O‘qituvchi sport turini o‘zi to‘liq bilishi kerak, asosiy vazifalarni ya’ni darsning asosiy maqsadini ham unutmaslik kerak.Voleybol o‘yinini dars jarayonida o‘tishda o‘quvchilarni hakamlik darajasiga ham tayyorlash kerak, bunda ikki tomonlama o‘quv mashq o‘yinlarda o‘quvchilar hakamlikni olib borishlari kerak. Voleybol o‘yini boshlang‘ich bo‘limida harakatli o‘yinlarda ham foydalanish mumkin, bu harakatli o‘yinlar o‘quvchilarda ko‘nikma va malakalarini, e’nli to‘pni qattiq urib, raqib jamoasi tomoniga o‘tkazish, bir-biriga uzatish, urib qaytarish malakalarini takomillashtirish va mustahkamlashga yordam beradi. Shuning bilan birga bu o‘yinda harakat tezligi va diqqati o‘sadi. Harakatli o‘yinda o‘quvchilar o‘z jamoasining manfaatini ko‘zlab topshiriqni yaxshi va tez bajarish, jamoa manfaatini o‘z shaxsiy manfaatidan yuqori qo‘yish, birdamlik bilan harakat qilish fazilatlarini tarbiyalash imkonini beradi. Harakatli o‘yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o‘yinlariga mos keladigan harakatli o‘yinlardan, “To‘pni ilish va irg‘itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To‘pga chap berish” o‘yinlari. Voleybol bo‘yicha dastur materiallari o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o‘yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol o‘ynash texnikasini takomillashtirish metodologiyasi va texnikasini takomillashtirish O‘quvchi va talabalarni voleybol sportiga yo‘naltirish va 44 saralash tadbirlarini uslubiy jixatdan to‘g‘ri tashkil etish, voleybol bo‘yicha yuqori malakali sportchilar tayyorlash vazifalari bajariladi. Sport turlariga bolalarni yo‘niltirish va saralashda ularning shaxsiy qiziqishlari hamda jismoniy qobilyatlarini etiborga olish muxim ahamiyatga ega. Bolalarni voleybol sportiga yoshdan yo‘naltirish mumkin. Yosh voleybolchilarni dastlabki tayyorgarlik mashg‘ulotlari ularni voleybolchilarga muvofiq bo‘lgan jismoniy fazilatlari tezkorlik, chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Voleybol o‘yini texnikasi va taktikasining asosiy shakllari bo‘yicha malaka va ko‘nikmalar egallanishi uchun tayyorgarlik olib borilishi kerak. Asosan voleybolchining sakrash, yugurish, o‘tirish va tishlanish harakatlari hamda o‘yinga to‘p kiritish, to‘p qabul qilish, to‘p uzatish harakatlari texnikasi o‘rgatiladi. Taktik harakatlardan voleybol o‘yinida ishtirok etish, soxta harakatlar, fintlar bajarish bo‘yicha malakalar hosil qilinadi.Tayyorlov davrida yosh voleybolchilar voleybol o‘yini texnika va taktikasi elementlarini egallab boradilar, jismoniy fazilatlari rivojlantiriladi. Shu bilan birga yosh sporchilarda ma’naviy, axloqiy hamda ruhiy iroda tayyorgarligi tashkil etiladi. Tayyorlov davri musobaqalar boshlangunga qadar olib boriladi. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda ularni psixologik sifatlarini ham parallel tarzda shakllantira borish muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, voleybol o‘yinida yoki o‘yinning ayrim vaziyatlarida muvaffaqiyatga erishish barcha sifat, mahorat va qobiliyatlarni yuqori taraqqiy etganligi bilan bir qatorda tez fikrlash, tahlil qilish, farqlay bilish, to‘g‘ri baholash, diqqat, xotira, oldindan sezish (ansipatsiya), iroda, zukkolik hamda «ayyorlik» xislatlarining shakllangan bo‘lishini talab qiladi.Iste’dodli yosh voleybolchilarni tayyorlash samaradorligi ko‘p jihatdan sport to‘garaklari va sport maktablariga qabul qilishda tanlov jarayonini maqsadga muvofiq tashkil qilishga bog‘liq bo‘ladi.Tanlov– ko‘p yillik jarayon bo‘lib, o‘z ichiga dastlabki tanlov, qayta tanlov (guruhdan guruhga o‘tkazishda saralash), o‘yin funksiyalari bo‘yicha tanlov o‘tkazish, jamoa tarkibiga tanlov asosida qabul qilish kabi bosqichlarni kiritadi.O‘quv-trenirovka jarayonida murabbiy o‘z rahbarligi ostida shug‘ullanayotgan turli yoshga mansub guruh a’zolari tarkibidan 45 qobiliyatli, boshqalarga o‘rnak bo‘ladigan bolalarni tanlab olishi va ularni o‘ziga faol yordamchi qilib tayyorlashi nafaqat mashg‘ulotlar samaradorligini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. T.S.Usmonxshjaev, “Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi”. Toshkent, “O‘qituvchi” nashriyoti 2006 yil. 2. Sh.X.Xonkeldiev. “Issiq sharoitda bolalarni jismoniy tarbiyalash”. 3. T.S.Usmonxo‘jaev 2008 yil o‘qituvchi “jismoniy tarbiyanazariyasi va metodikasi”. 4. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent. 2005 yil. 5. Kleshev Y.N., Ayrapetyans L.R., Patkin V.L. Voleybol. Murabbiy kundaligi. T., 1995yil. 134 bet. 6. Pо’latov A.A. Voleybol. JTI talabalariga mо’ljallangan dastur. Ixtisoslik kursi. T., 1993 yil. 76 bet. 7. Pо’latov A.A. Harakatni aniq ijro etishda vestibulyar analizatorning о’rni. «JT, sport va ma’naviyat» tо’plami. T., 1995 yil. 147 bet.’latov A.A. О’rgatish uslubiyatiga noan’anaviy yondoshish masalalari T., 1994. Internet saytlari 8. www.lex.uz - O‘z.Respublikasi qonun xujjatlari, ma’lumotlari milliy bazasi 9. www.ziyonet.uz - Ziyonet milliy ijtimoiy-ta ’ lim axborot tarmog‘i 10. www.voleybol.uz - O‘zbekiston voleybol federatsiyasi portali 11.www.fiba.com - Halqaro basketbol federatsiyasi portali 46

Voleybolchilarni taktik tayyorgarligini oshirish va tarbiyalashning nazariy asoslari

Купить