Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 639.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 05 Mart 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Jismoniy tarbiya

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

204 Sotish

Voleybolchilarni texnik-taktik tarbiyalashda unga qo’yiladigan hususiyatlari

Sotib olish
Voleybolchilarni texnik-taktik tarbiyalashda unga qo’yiladigan hususiyatlari REJA Kirish I. Bob. V oleybol o‘yinining texnik-taktik qoidalari .................................7-28 1.1. V oleybol o‘yinining qoidalari ..................................................................7-17 1.2 . Voleybol o‘yinida hujum texnikasi va taktikasi ...................................17-28 II. Bob. Voleybolchilarni texnik-taktik tarbiyalash…… ........................29-44 2.1. Voleybolchilarni texnik-taktik tarbiyalash va harakatlariga o‘rgatish ..29-37 2. 2. Voleybolda jamoani hujum qilish texnikasini ishlab chiqish ..............37-44 III. Bob. Voleybol o‘ynash texnikasini t akomillashtirish metodikasi…45-61 3.1. Guruh - guruh bo‘lib harakat qilish texnikasi holatlarini o‘rgatish ......45-53 3.2. Individual yoki yakka – yakka harakatlanish texnikasini o‘rgatish…..53-61 Xulosa ...........................................................................................................62-63 Fodalanilgan adabiyotlar ...........................................................................64-65 2 Kirish Prezidentining 2021 yil 30 oktyabrdagi “Sport-ta’lim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi to‘g‘risida”gi, 2021 yil 5 noyabrdagi “Yurish, yugurish, mini-futbol, badminton, stritbol va “Workout” sport turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risidagi, “2024 yil Parij shahrida (Fransiya) bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya o‘yinlariga O‘zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‘g‘risida”gi, “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo‘yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Yuqoridagi qarorlar va dasturdan kelib chiqib malakat miqiyosida jismoniy tarbiya va sport ta’limini yanada yuksaltirish, sportchilar zaxiralarini maqsadli tayyorlash, 2024 yil Parijda bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya o‘yinlariga alohida tayyorgarlik ko‘rish, aholi salomatligini jismoniy tarbiya va sport orqali mustahkamlashga alohida e’tibor qaratish zarur. Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng muvaffaqiyatli tizimga ega bo‘lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish, yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish lozim.Natijada so‘ngi yillarda ushbu sohada to‘planib qolgan muammolarni bartaraf etish orqali o‘zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog‘lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash, ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar yaratiladi. Mamlakatimiz qudratini belgilaydigan omillar ko‘p. Biroq ularning eng asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy sog‘lom, har tomonlama barkamol avloddir. 3 Zero, el-yurtning kelajagi bugun kamolga etayotgan yoshlar qo‘lida. “Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro‘-e’tiborini avvalambor farzandlarimizning unib-o‘sib, ulg‘ayib, qanday inson bo‘lib hayotga kirib borishiga bog‘liqdir” deb ta’kidlaydi birinchi Prezidentimiz Islom Karimov “Yuksak ma’naviyat-engilmas kuch” kitobida. Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida o‘nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo‘yicha belgilangan topshiriqlar to‘la bajarilda. 1715 ob’ekt, jumladan, 1405 sport inshooti, 133 suzish havzasi sport maktablari qurilib, foydalanishga topshirildi. Sport yoshlarimiz hayotiga tobora chuqur kirib borayotgani, minglab yigit-qizlar sport bilan shug‘ullanishni kundalik vazifasiga aylantirgani ularning jismoniy holatiga, salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan 2005-2016-2017 yillarda mutlaq sog‘lom bolalar mamlakat bo‘yicha 52,7 % dan 96,3%gacha o‘sdi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalar soni esa keskin kamaydi. O‘g‘il va qiz bolalarning o‘rtacha bo‘yi va vazni oshmoqda. Harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar orasida xizmatga loyiq deb topilganlar sezilarli darajada ortgani ham bu boradagi ishlarning amaliy natijasidir. Haqiqattan ham sog‘lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning ishtirokisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Mutaxasislarning tasdiqlashlaricha, kelajak avlodning sog‘lom bulishi 50% turmush tarziga, 5 - 20% sotsial va tabiiy sharoitlaga, irsiy va shu singari omillarga bog‘liq ekan. Aholi ko‘pchilik qismining sog‘lom o‘sishi, asosan, jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga oshirayotgan va shu soha hodimlarining olib borayotgan ishlari bilan bog‘liq. Taraqqiy etgan mamlakatlarda millatning sog‘lomlashtirishga asosan jismoniy tarbiya va sport omillari bilan erishilayotgani hech kimga sir emas. Demak bu ham o‘sib kelayotgan avlodning jismonan har tamonlama uyg‘un kamol toptirish muqaddas burchimizdir. 4 Bolalarning barcha fanlardan chuqur bilimlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashning muhim omili, ularning sog‘lig‘ini mustahkamlashdan iborat bo‘lib ,bunda jismoniy tarbiya darsi asosiy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.Sport turlari bilan shug‘ullanish odatda bir bosqichlarga, ya’ni boshlang‘ich tayyorgarlik, o‘quv-mashq hamda sport mahorati bosqichlarga bo‘linadi.Ob- havo qulay bo‘lgan kunlari bolalar faolligini oshirish uchun yaxshi imkoniyat tug‘iladi. Buning uchun qulay, katta va keng bo‘lgan sport anjomlari bilan jihozlangan maydonchani tanlash kerak. Bolalar kuch va chidamlilik faol rivojlanayotganligi tufayli voleybol, basketbol, futbol, engil atletika, kurash, velosport, eshkak eshish va boshqa sport turlari bilan muntazam shug‘ullanmoqdalar. Ta’lim muassasida bolalarga jismoniy tarbiya darsini olib borishda quyidagi maxsus jismoniy sifat va qoidalarga e’tibor beriladi: yugirish, sakrash, uloqtirish, irg‘itish, ushlab olish muvozanatini saqlash kabi jismoniy harakatlarni tartibli bajarish:  Sabr chidamga o‘rgatish  O‘yinga ruhiy - psixologik jihatdan tayyorlash  O‘z - o‘zini tutish va o‘ziga ishonchni tarbiyalash  Topqirlik ko‘nikmalarini shakllantirish  Hozir javob bo‘lishga tayyorlash  Bardamlik va hamdardlik xususiyatini shakllantirishga qaratiladi. Jismoniy tarbiya darslarida voleybol mashg‘ulotlarini o‘tkazishdan – bolalarni, aqlan, ruhan, jismonan tetiklik, jismoniy sifat, jismoniy tayorgarlik, mustahkam, irodali bo‘lib o‘sishga har bir murabbiy va o‘qituvchi muhim rol o‘ynaydi. Kurs ishning dolzarbligi . Yosh sportchilar deganda avvalo umumta’lim maktablardagi sport to‘garaklari va sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug‘ullanuvchi o‘g‘il - qizlar va bolalarni tushunamiz. 5 Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy dolzarb masala bo‘lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bunda murabbiyning iste’dodi, tajribalari muhim o‘rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy o‘rin tutadi. Shu yo‘lda umumta’lim maktablarning sport to‘garaklari va majmuani (kompleks) sport tablardagi mashg‘ulotlarda maxsus mashqlardan foydalanish usullarini o‘rganish va ularga ba’zi tavsiyanomalar berish vazifalar qo‘yiladi. Bunda viloyatlardagi maktablar, BO‘SM asosiy makon (ob’ekt) bo‘lib hisoblanadi. Ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, sport mashg‘ulotlaridagi amaliy faoliyatlarni o‘rganishda kuzatish, suhbat tekshirish (eksperiment) kabi an’anaviy usullardan foydalaniladi. Kurs ishining qaqsad va vazifalar .E’tirof etish zarurki, har bir sport turida ko‘zda tutilgan maqsad va vazifalarni amalga oshirishda xilma- xil jismoniy mashqlardan foydalaniladi. Ularda asosan jismoniy tayyorgarlikdarajasini oshirish va maxsus mashqlarni ( sport turlariga qarab) o‘rgatish asosiy maqsad hisoblanadi.Shug‘ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda muhim o‘rin egallaydi. Kurs ishi tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 6 ta bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi 63 betdan iborat matnda bayon qilingan, 12 ta jadval yoritilgan. Adabiyotlar ro‘yxati 33 ta manbani o‘z ichiga oladi va internet saytlari. 6 I. Bob. I. Bob. V oleybol o‘yinining texnik-taktik qoidalari 1.1 V oleybol o‘yinining qoidalari . Voleybol nisbatan yosh sport turi hisoblanadi. Bu ajoyib o‘yin XIX asr oxirida kirib kelgan. Aytishlaricha, bu kashfiyot tomoshabinlarni g‘ayri oddiy tomosha bilan hayratda qoldirgan Geshok shahrilik (AQSh) bir guruh o‘t o‘chiruvchilarga tegishlidir. O‘yin yosh yigitlarning ishirilgan basketbol to‘pi kamerani ikki ustun orasida tortilgan arqon orqali bir-birlariga ota boshlashlaridan boshlangan. Biroz vaqt o‘tgach, o‘yin qoidasini shu shaharlik jismoniy tarbiya o‘qituvchisi Vilyam Morgan tuzgan deb hisoblanadi. Shundan so‘ng voleybol o‘yini nafaqat Amerikada balki Yaponiya, Xitoy, Kanada, Frantsiya, Italiya, Chexoslavakiyada ham tez tarqalib ketgan.Biroq bu o‘yinni har mamlakatda har xil o‘ynashgan. Jamoalar tarkibi 9 ta kishidan iborat bo‘lib, o‘yinchilar joy almashishlariga ruxsat berilmagan, bir o‘yinchining to‘pga tegish soni chegaralanmagan edi. Voleybol o‘yini Olimpiada o‘yinlariga qo‘shilishi munosabati bilangina o‘yin qoidalariga aniqlik kiritilgan. O‘yin qoidalarini shakllanishi Voleybol o‘yinining dastlabki rasmiy o‘yin qoidalari 1896-yilda ishlab chiqilgan. Mazkur qoidalarni ayrim bandlari quyidagilardan iborat bo‘lgan: - maydonchaning o‘lchami 7,6 x 16,1 m; - to‘rning balandligi 195 sm; - to‘pning og‘irligi 252-336 gr; - o‘yinchilar tarkibi chegaralanmagan; - to ‘ p o ‘ yinga maydonchani o ‘ ng tashqi qismida joylashgan lxl metrli to ‘ rtburchak shaklidagi joydan bir oyoqda turib kiritilgan va hokazo . Voleybolning borgan sari ommaviylasha borishi va ishtirokchilaming o‘yin mahorati shakllana borishi bilan bir qatorda musoba qoidalari ham o‘zgarib, takomillashib borgan. 1900-yil -hisob 21 ochkogacha, to‘rning balandligi 213 sm; 7 1912-yil-maydoncha 10,6 x 18,2 m, to‘r-228 sm; 1917-yil -hisob 15 ochkogacha, to‘rning balandligi 243 sm; 1918-yil - o‘yinchilar soni bir jamoada - 6 ta; 1922-yil -to‘pni faqat 3 marta o‘ynash, maydoncha 9,1 x 18,2 m; 1925-yil - to‘p 66-69 sm, og‘irligi 275-285 g, maydoncha 9x18 m; 1934-yil - to‘r ayollar uchun 224 sm. Qoidalar rasmiy holda to‘liq 1946-yilda joriy etilgan, lekin 1951- yilga kelib Marselda FIVB Kongressi tomonidan tasdiqlandi. 1947-yil - erkaklar o‘rtasida o‘yin 5 partiyadan iborat. 1950-yil - ayollar o‘yini 5 partiyadan iborat. 1952-yil-tanaffus 1 partiyada2 marta. 1957-yil - tanaffus 1 daqiqadan 30 soniyagacha qisqaradi. 1961-yil - o‘yinchi almashtirish qoidasi tasdiqlandi. 1965-yil - to‘siq qo‘yuvchi qayta o‘ynashi (to‘pga tegishi) mumkin, u qo‘llarini raqib tomoniga o‘tkazishi mumkin. 1970-yil - chegaralovchi antenna (180 sm) joriy etildi. 1976-yil - kiritilgan to‘pga to‘siq qo‘yish. 1984-yil - to‘pni qabul qilishda tanani beldan baland joyi bilan «tegish» mumkin, to‘p o‘yinga kiritilayotganda uni to‘sish bekor qilindi. 1988-yil - eng yuqori hisob 17 gacha, hal etuvchi partiya taybreyk tarzida, ochkolar soni 2 ta farq bo‘lguncha davom etadi. 1992-yil - to‘p tanani tizzadan yuqori barcha joyiga tegishi mumkin. 1998-yil - to‘p tanani barcha joyiga tegishi mumkin; hisob 25 gacha, 5 partiyada 15 gacha; har partiyada hisob 8 va 16 bo‘lganda 2 ta bir daqiqadan texnik tanaffus beriladi; jamoalar 2 martadan 30 sek. tanaffus olishlari mumkin; to‘p kiritish 9 metr oralig‘ida ijro etilishi mumkin; «Libera» o‘yinchisi joriy etildi. 2008-yil - to‘pni rangi o‘zgartirildi (sariq-ko‘k); to‘r oldida joylashgan o‘yinchilar to‘rni pastki qismiga tegishi mumkin. Zamonaviy voleybol musobaqaning qoidalari haqida qisqacha ma’lumotlar: - maydoncha 9 xl8 m, chiziqlar kengligi 5 sm; 8 - o‘yin maydonini chegaralovchi antennalarning balandligi 180 sm; O‘yinchilarning yoshi va jinsiga qarab to‘rning balandligi quyidagicha bo‘ladi: - to‘pni aylana uzunligi 66±1 sm, diametri 21±0,3 sm, og‘irligi 270±10g; - har partiyada 6 o‘yinchi almashinuviga ruxsat beriladi. Asosiy o‘yinchi 1 marta almashtirilishi va qaytib o‘yinga tushishi mumkin; - o‘yin 3 yoki 5 partiyadan iborat bo‘ladi; - har partiyada hisob 25 gacha, agar 25:25 bo‘lib qolsa eng yuqori hisob 2 ochko farq qilguncha davom etadi. Hal qiluvchi partiya taybreyk tarzida o ‘ tadi 15 ochkogacha , hisob toki 2 ochko farq qilguncha davom etadi . Jazo «ayb»ga yarasha bo‘lishi shart. Bordi-yu hakam xatoga yo‘l qo‘ysa, u o‘z vaqtida bu xatoni bo‘yniga olishi kerak va adolatni tiklashi zarur. Hakam nafaqat o‘yin davomida o‘z odobi bilan namuna bo‘lishi, balki u boshqa joylarda ham o‘zini tuta bilishi kerak. Hakamlar: birinchi hakam (minbardagi hakam); - ikkinchi hakam; - hakam-kotib; - axborot beruvchi hakam; - 4 ta chiziq hakamlari; - 6 ta to‘p uzatib turuvchilar. Hakamlarning har birini o‘z vazifasi, huquqlari, hakamlik qilish joylari va vositalari mavjud. Ularni atroflicha talqini ma’ruzada og‘zaki va o‘quv filmlari yordamida bayon qilinadi, tushuntiriladi. 9qizlar 13- 14 15-16 2 m 10 sm 1 2 m 20 ayollar 17-18 va bundan katta yoshdagilar 2 m 24 sm o‘g‘il bolalar 13-14 2 m 20 sm 2 m 35 sm | erkaklar 2 m 43 sm Musobaqa o‘yinidan 20-30 min oldin maydonchani, anjom (to‘p, to‘r, maydon chiziqlari), hakamlarni kiyim-bosh, tayyorgarligi, xullas, o‘yinni o‘tkazishga nima, kim, qancha kerak bo‘lsa, hammasining muhayyoligi birinchi hakam tomonidan tekshirilishi kerak va zaruriyat bo‘lsa ta’minotni oshirish talab qilinishi shart. Hujumda va himoyada o‘yin texnikasi O‘yin texnikasini tasnifiy tarkibiva uning mazmuni . Voleybolda o‘yin texnikasi o‘ziga xos tasnifga ega bo‘lib , u bir necha turkumdan tarkib topadi . O‘yin texnikasining tasnifi « hujum texnikasi » va « himoya texnikasi » kabi turkumlarga bo‘linadi . Ular esa o‘z navbatida yuqoridan pastga qarab bir - biriga bo‘ysundirilgan kichik turkumlardan tashkil topadi . Hujum texnikasiga holat va harakatlanish , uzatish , to‘pni o‘yinga kiritish va zarba texnikasi kiradi . Himoya texnikasi esa holat va harakatlanish, to‘pni qabul qilish va to‘siq qo‘yish texnikasidan iborat. Holat va harakatlanish texnikasi . O‘yinda ro‘y beradigan vaziyatlarga qarab o‘yinchi holati turlicha bo‘lishi mumkin.Jangovor holat – har qanday yo‘nalishdagi harakatlanishga yoki vaziyatga munosib o‘yin malakasini darhol bajarishga qaratilgan bo‘ladi. Bunda o‘yinchi oyoklarining tayanch sathi deyarli katta bo‘lmaydi, ya’ni salgina oyok uchida turiladi, oyoqlar tizza bo‘g‘imlarida birozgina egilgan bo‘lib, tana hiyol oldinga intilgan bo‘ladi. Vaziyatga qarab «jangovor» holat uch turda ijro etilishi mumkin. Turg‘un holat – bir oyok ikkinchi oyokdan bir oz oldinga joylashadi, tizzalar bukilgan, gavda bir oz oldinga egilgan, qo‘llar tirsak-engak sathigacha ko‘tarilgan bo‘ladi.Asosiy holat – ikki oyok bir-biridan 20-30 s oralig‘ida parallel joylashgan bo‘ladi. O‘yinchi og‘irligi tizzalar bukilgan ikki oyoqqa teng taqsimlangan bo‘lib, gavda oldinga intilgan, tirsaklar bukilgan holda qo‘llar gavda oldida joylashgan bo‘ladi. 10 O‘zgaruvchan holat – yuqorida qayd etilgan u yoki bu holatlarning texnik nusxasini o‘zida mujassamlashtirgan bo‘ladi. Harakatlanishlar – turli usullarda amalga oshiriladi: yurish, yugurish, siljish, hatlash.Uzatish texnikasi. To‘p uzatish voleybolda asosiy o‘yin malakalaridan biri bo‘lib, shu uyin bilan bog‘lik bo‘lgan barcha texnik-taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish – hujum texnikasiga mansub bo‘lib, uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berishi mumkin. To‘p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlermi (1970) izohiga binoan – bir vaktni o‘zida bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo‘ladi. Birinchi «jangovor» holatdan gavdani og‘irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya’ni oyoklarni tizza kismidan salgina egilishidan to to‘pni qabul qilishgacha bajariladigan malaka. Bu malaka himoya texnikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar to‘p maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ma’lum o‘yinchiga aniq etkazib berilsa, bu uzatish deb yuritiladi va hujum texnikasiga kiradi. Uzatish bir necha turlardan iborat bo‘ladi: tayanch holatda ikki qo‘llab yuqoridan uzatish, ikki qo‘llab pastdan uzatish, bir qo‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan tayanchsi holatda ikki qo‘l yoki bir qo‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal, gorizontal yoki diogonal ravishda baland, past, uzoq yoki yaqin yo‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi. «Jangovor» holat – bir oyoq ikkinchisiga nisbatan oldinda, ikkala oyoq ham tizza qismidan egilgan bo‘ladi; kelayotgan to‘pni yo‘nalishiga, baland-pastligiga va tezligiga qarab holat yoki harakatlanish – joy tanlash munosib mazmunga ega bo‘lishi lozim; to‘p yaqinlashganda to‘pga nisbatan qarshi harakat oyoklarni tizza qismidan yozilishi bilan boshlanadi; qo‘llarni ko‘rsatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda bo‘lib, uni orasidan to‘pni yaqinlashishi kuzatiladi; bilaklar salgina orqaga egilgan bo‘lib, barmoq-panja-kaftlar cho‘mich shaklida bo‘ladi; to‘p bilan qo‘llarni «uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo‘llarni 11 tirsak qismidan yozilishi bilan davom etib, uzatishda to‘pni yo‘nalishini maksadga muvofiq ta’minlashi lozim. Uzatishni so‘nggi daqiqasida oyoq va qo‘llar shiddat bilan yoziladi. Uzatish vaqtida barmoqlar amortizastiya va yo‘naltirish, ko‘rsatish va o‘rta barmoqlar esa bilaklarni to‘pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta’minlovchi kuch vazifalarini bajaradi. Nomsiz va kichik barmoqlar to‘pni yon tomondan uni aniq yo‘naltirilishiga yordam beradi.Tayanchsiz holatda /sakragan holatda/ ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi – aksariyat qisqa balandlikda faqat sakragan holatda amalga oshiriladi. Ikki yoki bir qo‘llab pastdan uzatish (qabul qilish) texnikasi ma’ruzaning «himoya texnikasi» qismida yoritiladi. To‘pni o‘yinga o‘yinga kiritish texnikasi. To‘pni o‘yinga kiritish – o‘yinni boshlash yoki dovam ettirish vositasi bo‘lsada, u ayniqsa, so‘nggi yillarda, hujum texnikasi tizimida g‘alaba (ochko) keltiruvchi asosiy malakalarga aylanibbormoqda. To‘pni uyinga kiritish bir necha turlardan iborat: to‘rga nisbatan to‘g‘ri turib pastdan va yukoridan to‘p kiritish; to‘rga nisbatan yon tomon bilan turib pastdan va yuqoridan to‘p kiritish; yuqoridan to‘g‘ri va yon tomon bilan turib to‘pga umuman aylanma harakat bermasdan (planiruyuhaya podacha) to‘p kiritish. Yuqorida qayd etilganidek, to‘p kiritish turlari har xil bo‘lsada, ularning bir xil xususiyatlari mavjud, chunonchi, dastlabki holat – chap (o‘ng) oyoq bir qadam oralig‘ida oldinga joylashadi; harakatlanishning dastlabki bosqichida oyoqlar tizza qismidan bir oz egilgan bo‘ladi; chap qo‘lda joylashgan to‘pni; pastdan to‘p kiritishida taxminan to‘p 25-50 sm balandga vertikal irg‘itiladi; yuqoridan to‘p kiritishda to‘p taxminan 1,0 m atrofida irg‘itiladi; bundan tashqari pastdan to‘p kiritishda gavda oldinga bir oz bukilgan bo‘ladi, yuqoridan to‘p kiritishda esa gavda vertikal holatda bo‘ladi; to‘p irg‘itilishi bilanoq tananing og‘irlik markazi orqa tomonga siljitiladi; gavda va o‘ng qo‘l barobariga orqa tomonga harakatlanadi; 12 Pastdan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l erga nisbatan perpendikulyar ravishda orqaga siljitilib, so‘ng irg‘itilgan to‘pni shiddat bilan oldinga-balandga uriladi; Pastdan yon tomon bilan turib to‘p kiritilganda o‘ng qo‘l erga nisbatan parallel ravishda orqaga siljitiladi, so‘ng oldi tomonga parallel harakatda shiddat bilan irg‘itilgan to‘pni oldinga-balandga uriladi; yuqoridan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l yuqoriga vertikal ko‘tarilgan holatdan orqa tomonga harakatlantirilib, tirsakdan bukiladi, so‘ng qo‘l yozilishi bilan bir qatorda old tomonga shiddat bilan harakatlantirilib vertikal holatga etganda to‘pzarb bilan uriladi, tananing og‘irlik markazi old tomonga siljishi kerak; - yuqoridan yon tomomn bilan turgan holatdan gavda o‘ng tomonga egiladi, qo‘l orqaga-pastga tushiriladi va qayta shiddat bilan old tomonga harakatlantirilib, vertikal holatda irg‘itilgan to‘p zarb bilan uriladi; - to‘g‘ri va yon tomon bilan to‘pni aylanma harakatsiz kiritishda zarba beruvchi qo‘l to‘pdan deyarli qisqa oraliqda bo‘ladi va zarba to‘pni markaziy nuqtasiga to‘g‘ri kelishi kerak. Albatta to‘p kiritish texnikasiga yuqorida qayd etilgan uslubiy ko‘rsatmalar vaziyatga, to‘p kiritish taktikasiga, o‘yinchining mahorati va imkoniyatiga qarab u yoki bu tomonga o‘zgarishi mumkin. Zarba (hujum) texnikasi . Sakrab zarba bilan to‘pni urish yoki to‘siqchilarni chalg‘itish niyatida bir qo‘l bilan to‘pni raqib maydonchasini bo‘sh joyiga uzatish (o‘tkazib yuborish) o‘yin vaziyatining ochko olish bilan tugallanishiga yoki juda bo‘lmaganda raqib jamoani qayta hujum uyushtirishiga imkon bermaslikka qaratilgan bo‘lishi lozim. Zarba – qisqa oraliqda chopish (1 faza), depsinish va sakrash (2 faza), zarba berish (3 faza) va qo‘nish (4 faza) malakalari asosida amalga oshiriladi.Qisqa oraliqda yugurish fazasi o‘z navbatida bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan 3 qismga bo‘linadi: dastlabki (tayyorgarlik), o‘rta (yugurishning asosiy qismlari) va tomonni erga qo‘yish (depsinishgacha) jarayonlari.Yugurishning dastlabki 13 qismida voleybolchi xali o‘ziga uzatilgan to‘pning yo‘nalishini to‘la ilg‘amasada, harakat yo‘nalishini oydinlashtirish maqsadida bir-ikkita tayyorgarlik qadamini qo‘yadi. Yugurishning ikkinchi (o‘rta) qismida, uzatilgan to‘pni yo‘nalishi va shunga munosib bo‘lgan harakat yo‘nalishi aniqlanib, shiddat bilan yugurish qadamlari tashlanadi. Bu qismda ijro etiladigan malakalar hujumchini jismoniy, texnik va taktik imkoniyatlariga qarab u yoki bu tomonga o‘zgarishi mumkin. Yugurishning uchinchi qismida tana og‘irlik markazini pastroq tushirib, o‘ng oyoq bilan shiddatli katta qadam qo‘yiladi, avval erga oyoqning tovon qismi qo‘yiladi, so‘ng chap oyoqni birlashtirish bilan bir qatorda ikki oyoqning tizza qismlari yanada bukiladi, ikki qo‘l orqadan oldinga tezlik bilan harakatlanib, inerstiyadan foydalangan holda depsinish ijro etiladi. Ikkinchi faza – sakrash. Vertikal ravishda, qo‘llarni oldinga–yuqoriga shiddatli harakati to‘rga tegmasdan va ikki oyoq bilan depsinish evaziga amalga oshiriladi. Sakrash fazasining so‘nggi damida gavda orqa tomonga egiladi, zarba beruvchi qo‘l, shiddat bilan yoy shaklida yuqoriga harakatlantiriladi, qo‘l tirsak qismidan past tomonga bukiladi. Uchinchi faza – to‘pni zarba bilan urish. O‘ng qo‘lni (zarba beruvchi qo‘l) tirsak qismidan yozilishi, uni yuqoriga – oldinga qarab ijro etilgan harakati bilan ifodalanib, qo‘l aynan vertikal holatgacha yozilgan vaqtda qo‘ldan tashqari qorin- ko‘krak-bel mushaklarini baravariga keskin qisqarishi yordam berishi zarur. Zarbani taktik maksadga qarabbarcha mushaklarni qisqarish kuchi va ishtirok etish foizi turlicha bo‘lishi mumkin. To‘rtinchi faza – qo‘nish. Oyoqlarni egilgan holatida amortizastiya qarshiligida ijro etiladi. Zarba berish texnikasi – to‘g‘ri yo‘nalishda, ya’ni chopishni yo‘nalishida, gavdani burmasdan va burib turli yo‘nalishda zarba berishni o‘z ichiga oladi. Zarbaning mazkur turlaridan tashqari sakrab yon tomomn bilan zarba berish turi mavjud. Lekin zarbaning ushbu turi so‘nggi yillarda, afsuski, kam ijro etilmoqda. Himoya texnikasi. To‘pni qabul qilish texnikasi. 14 To‘pni qabul qilish – bu o‘yinchi o‘z maydonchasida to‘pni qoidaga binoan erga tushishiga qarshi qo‘llaydigan harakat malakasidir. To‘pni qabul qilish turli usullarda va o‘ziga xos texnik tartibda ijro etiladi. Pastdan ikki qo‘l bilan qabul qilish. Zamonaviy voleybolda asosiy himoya vositalaridan biri bo‘lib, dastlab tez va aniq to‘pni yo‘nalishiga qarshi chiqish tana og‘irlik markazini pastroq tushirib (oyoqlarni tizza qismidan bukilishi hisobiga), pastdan ikki qo‘lni to‘g‘ri yozilgan va jipslangan ikki qo‘lni pastdan-yuqoriga, oldi tomonga qarab harakatlanishi asosida ijro etiladi. Qo‘l harakati oyoqlarning tizza qismidan yozilishi va tana og‘irlik markazining ko‘tarilishi bilan mos kelishi kerak. Qabul qilingan to‘pga yo‘nalish berish qo‘l, oyoq va gavdaning bir-biriga mos bo‘lgan harakati orqali amalga oshiriladi. Qo‘llarning bilak qismidan tirsak qismigacha to‘p qabul qilish chegarasi hisoblanadi.Pastdan ikki qo‘l bilan to‘pni qabul qilish texnikasi, ya’ni mazkur malakani ijro etishda tana og‘irlik markazini baland-pastligi, oyoqlarning tizza qismidan bukilish burchagini katta-kichikligi, gavdani bir oz oldinga egilishi va vertikal ravishda bo‘lishi, yiqilib qabul qilishlar o‘yin vaziyatiga – o‘yinga kiritilgan to‘pni yoki hujum zarbasining kuch-tezligiga va boshqa sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi.Pastdan bir qo‘l bilan to‘pni qabul qilish. To‘p o‘yinchidan uzoqroq (ba’zida balandroq) yo‘naltirilgan bo‘lsa (tushadigan bo‘lsa) amalga oshiriladi. Buning uchun harakatlanishni so‘ngida (yoki joydan turib) oxirgi qadam keng qo‘yiladi, tizzalar bukiladi, tana og‘irlik markazi pastroq tushiriladi, gavda to‘pga karama-qarshi «joylashadi». Agar mazkur malaka yordamida to‘pni qabul qilish imkoniyati bo‘lmasa, unda «uzun» qadam tashlanib, yon tomonga yarim oval shaklida egilib to‘p tomon tashlanadi. To‘p bilan qo‘lni «uchrashuvi» arafasida tana er bilan parallel darajaga kelgan holda sirpanib «qo‘niladi». Shuni ham eslatib o‘tish o‘rinliki, ayrim hollarda so‘nggi qoidaga binoan to‘pni «olish» imkoni bo‘lmay qolsa, uni qabul qilish oyoqning istalgan qismi bilan amalga oshiriladi. To‘siq qo‘yish texnikasi . To‘siq quyish – bu raqib o‘yinchisi tomonidan uzatilgan yoki zarba berilgan to‘p yunalishini to‘sish, unga qarama-qarshi «jonli 15 devor» tashkil kilishdir. To‘siq quyish asosiy himoya vositasi bo‘libgina qolmay, balki mazkur to‘siq yordamida ochko olish imkoniyati ham mavjud bo‘lishi mumkin. Demak, o‘z navbatida to‘siq qo‘yish hujum tizimiga ham mansubdir. To‘siq qo‘yuvchi o‘yinchi dastlab oyoqlarini elka kengligida joylashtiradi, oyoqlar tizza qismidan xiyol bukilgan bo‘ladi, qo‘llar tirsak qismidan bukilgan bo‘lib, panjalar yoyilgan shaklda bo‘ladi. To‘pni yo‘nalish joyiga qarab harakatlantirgandan so‘ng (ba’zida turib) oyoqlar tizza qismidan birozgina bukilib, shiddat bilan yoziladi va qo‘llarning faol harakati bilan sakrab, to‘p kengligida to‘siq qo‘yiladi. « Q o‘nish» - oyoqlarni amortizastion bukilish hisobiga amalga oshiriladi. To‘siq qo‘yishda sakrash jarayoni raqib hujumchisining sakrash vaqtidan bir oz kechroq boshlanishi maqsadga muvofiqdir.To‘siq qo‘yish yakka holda va guruh bo‘lib ijro etilishi mumkin. Guruh ishtirokida to‘siq qo‘yish to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchilarning qo‘llari orasidan to‘p o‘ta olmasligini ta’minlashi zarur.To‘siq qo‘yishda raqib tomonidan uzatilgan yoki zarba bilan uriladigan to‘pning bo‘lajak yo‘nalishini fahmlash va shunga yarasha munosib joy tanlash mazkur malakaning ijobiy yakunlanishida g‘oyat katta ahamiyatga ega. Voleybolchilar jismoniy sifat va ijrochilik mahoratining o‘zaro aloqasida mukammal darajaga intilishlari lozim. Ularning butun fikr-zikri jismoniy sifatlardan shunday asos yaratishga qaratilishi lozimki, bu sifatlar bora-bora o‘yin texnikasining takomillashuviga imkon bersin. Shu o‘rinda aytish lozimki, yutuk gavda tufayli emas, balki o`yin texnikasi hamda mantiqiy idroki bilan o`ynash tufayli voleybolchilar, Vatanimiz peshqadamlari darajasiga erishishlari lozim. Mashhur sportchilardan biri shunday digan edi : “Atletizmning bilmasligi yoki etishmasligi texnik mahorati va o`yinni jamoaviy taskil etishdagi yutuqlar bilan to`ldiriladi. Biroq, atletizmni ehtiyot qilmaslik, uning muhimligini tan olmaslik murabbiuyning eng yomon xatosi bo`lur edi”. Ikki yoki bir qo‘llab pastdan uzatish (qabul qilish) texnikasi ma’ruzaning «himoya texnikasi» qismida yoritiladi. To‘pni o‘yinga o‘yinga kiritish texnikasi. To‘pni o‘yinga kiritish – o‘yinni boshlash yoki dovam ettirish vositasi bo‘lsada, u ayniqsa, so‘nggi yillarda, hujum texnikasi tizimida g‘alaba (ochko) keltiruvchi 16 asosiy malakalarga aylanibbormoqda. To‘pni uyinga kiritish bir necha turlardan iborat: to‘rga nisbatan to‘g‘ri turib pastdan va yukoridan to‘p kiritish; to‘rga nisbatan yon tomon bilan turib pastdan va yuqoridan to‘p kiritish; yuqoridan to‘g‘ri va yon tomon bilan turib to‘pga umuman aylanma harakat bermasdan (planiruyuhaya podacha) to‘p kiritish. 1. 1.2 . Voleybolchilarni texnik-taktik tarbiyalash va harakatlariga o‘rgatish Maydonda harakatlanish texnikasini oldinga qarab oddiy yugurishdan boshlaymiz. Trener yoki o‘qituvchi tomonidan maydonda harakatlanish texnikasi ko‘rsatilganda o‘qituvchilarni diqqatini oyoqlar holatiga jalb qilish kerak, undan keyin harakat tezligi va harakat ritmiga diqqatni jalb qilinadi. Mashq bajarishdan oldin yugurish qadamini texnikasini o‘rgatish kerak. Undan keyin sekinlashib beldan oddiy yugurishga, masofa bo‘ylab yugurish va tizzani baland ko‘tarib, oyoqdan oyoqqa sakrash va boshqa yugurish usullarini qo‘llash. Bu mashqlarni bajarayotganda diqqatni to‘liq va aktiv holatda oyoqlarni to‘g‘rilash va harakat oxirida tezlanish. Keyin yonboshlama harakat o‘rgatiladi, buning uchun quyidagi mashqlar qo‘llaniladi: yonboshlama harakat o‘ng tomon va chap tomon bilan. Bu mashqlarni bajarayotganda hosil qilingan ko‘nikmalar, tezlik bilan yugurishga sharoit yaratadi. Bu erda diqqatni qadamni kattaligiga, qo‘llarni aktiv harakatiga va tayanchdan depsinish effektiga qaratish kerak. 1. Joyidan 5-10 m start. 2. Oddiy yugurishdan, tezlanishga o‘tish va ma’lum belgigacha yugurish. 3. Shu mashq ham faqat o‘qituvchini signaliga qarab. 4. O‘quvchilar ketma-ket turishadi. O‘qituvchi birinchi turgan o‘yinchini oldiga turadi. To‘pni ma’lum bir tezlikda aylantirib yuboradi. O‘quvchi shu to‘pga etib olib, uni qaytarishi kerak. Keyingi bosqich – orqalab oldinga qarab yugurish. Bu erda ham qadamni kattaligiga diqqatni jalb qilinadi. Undan keyin ularni tezligiga va boshida ularni straxovka qilish kerak.Maydonda harakatlanishni mutsahkamlayotgan vaqtda 17 ularni harakat tezligini va kutilmagan holatda harakatni boshqa tomonga o‘zgartirishni o‘rgatish kerak. Voleybol uchun xarakterli bo‘lgan narsa – harakatni to‘xtatgandan keyin malakalar qilish: bir vaqtda yugurish bilan to‘xtashni ham o‘rgatish kerak. Tez to‘xtash ko‘nikmalarini o‘rgatish va dastlabki holatni egallash quyidagi yo‘llar bilan o‘rgatiladi. 1. Sport holatni egallagan holatda asta-sekin yugurish. 2. Tekis yugurish va signal berganda to‘xtash. 3. Behosdan to‘xtash va ma’lum bir harakatni takrorlash. Umumrivojlantiruvchi mashqlar 1. Qo‘llarni gorizontal va vcrtikal yo‘nalishlar bo‘yicha chal-kashtirib harakatlantirish. 2. Juftlikda. Sherigining qarshiligi bilan qo‘llarni oldinga-yuqo riga va yondan- yuqoriga ko‘tarish mashqlari. 3. Rezinalar va prujinali amortizatorlar bilan qo‘llarni oldinga-yuqoriga, yonga- yuqoriga ko‘tarish mashqlari. Tayyorlov mashqlari 1. Turgan joydan va oldinga tashlanib toidirma to‘pni ikki qo‘llab pastdan oldinga- yuqoriga irg‘itish. Huddi shunday yon tomonga tashlanib bajarish. 2. Huddi shunday faqat qadam bilan; yugurib; ikki qadam qilib; sakrab. Yaqinlashtiruvchi mashqlar To‘p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlermi (1970) izohiga binoan – bir vaktni o‘zida bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo‘ladi. Birinchi «jangovor» holatdan gavdani og‘irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya’ni oyoklarni tizza kismidan salgina egilishidan to to‘pni qabul qilishgacha bajariladigan malaka. Bu malaka himoya texnikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar to‘p maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ma’lum o‘yinchiga aniq etkazib berilsa, bu uzatish deb yuritiladi va hujum texnikasiga kiradi. Uzatish bir necha turlardan iborat bo‘ladi: tayanch holatda ikki qo‘llab yuqoridan uzatish, ikki qo‘llab pastdan uzatish, bir qo‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan tayanchsi holatda ikki qo‘l yoki bir qo‘l bilan 18 yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal, gorizontal yoki diogonal ravishda baland, past, uzoq yoki yaqin yo‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi. «Jangovor» holat – bir oyoq ikkinchisiga nisbatan oldinda, ikkala oyoq ham tizza qismidan egilgan bo‘ladi; kelayotgan to‘pni yo‘nalishiga, baland-pastligiga va tezligiga qarab holat yoki harakatlanish – joy tanlash munosib mazmunga ega bo‘lishi lozim; to‘p yaqinlashganda to‘pga nisbatan qarshi harakat oyoklarni tizza qismidan yozilishi bilan boshlanadi; qo‘llarni ko‘rsatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda bo‘lib, uni orasidan to‘pni yaqinlashishi kuzatiladi; bilaklar salgina orqaga egilgan bo‘lib, barmoq-panja-kaftlar cho‘mich shaklida bo‘ladi; to‘p bilan qo‘llarni «uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo‘llarni tirsak qismidan yozilishi bilan davom etib, uzatishda to‘pni yo‘nalishini maksadga muvofiq ta’minlashi lozim. Uzatishni so‘nggi daqiqasida oyoq va qo‘llar shiddat bilan yoziladi. Uzatish vaqtida barmoqlar amortizastiya va yo‘naltirish, ko‘rsatish va o‘rta barmoqlar esa bilaklarni to‘pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta’minlovchi kuch vazifalarini bajaradi. Nomsiz va kichik barmoqlar to‘pni yon tomondan uni aniq yo‘naltirilishiga yordam beradi.Tayanchsiz holatda /sakragan holatda/ ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi – aksariyat qisqa balandlikda faqat sakragan holatda amalga oshiriladi. Ikki yoki bir qo‘llab pastdan uzatish (qabul qilish) texnikasi ma’ruzaning «himoya texnikasi» qismida yoritiladi. To‘pni o‘yinga o‘yinga kiritish texnikasi. To‘pni o‘yinga kiritish – o‘yinni boshlash yoki dovam ettirish vositasi bo‘lsada, u ayniqsa, so‘nggi yillarda, hujum texnikasi tizimida g‘alaba (ochko) keltiruvchi asosiy malakalarga aylanibbormoqda. To‘pni uyinga kiritish bir necha turlardan iborat: to‘rga nisbatan to‘g‘ri turib pastdan va yukoridan to‘p kiritish; to‘rga nisbatan yon tomon bilan turib pastdan va yuqoridan to‘p kiritish; yuqoridan to‘g‘ri va yon tomon bilan turib to‘pga umuman aylanma harakat bermasdan (planiruyuhaya podacha) to‘p kiritish. 19 Yuqorida qayd etilganidek, to‘p kiritish turlari har xil bo‘lsada, ularning bir xil xususiyatlari mavjud, chunonchi, dastlabki holat – chap (o‘ng) oyoq bir qadam oralig‘ida oldinga joylashadi; harakatlanishning dastlabki bosqichida oyoqlar tizza qismidan bir oz egilgan bo‘ladi; chap qo‘lda joylashgan to‘pni; pastdan to‘p kiritishida taxminan to‘p 25-50 sm balandga vertikal irg‘itiladi; yuqoridan to‘p kiritishda to‘p taxminan 1,0 m atrofida irg‘itiladi; bundan tashqari pastdan to‘p kiritishda gavda oldinga bir oz bukilgan bo‘ladi, yuqoridan to‘p kiritishda esa gavda vertikal holatda bo‘ladi; to‘p irg‘itilishi bilanoq tananing og‘irlik markazi orqa tomonga siljitiladi; gavda va o‘ng qo‘l barobariga orqa tomonga harakatlanadi; Pastdan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l erga nisbatan perpendikulyar ravishda orqaga siljitilib, so‘ng irg‘itilgan to‘pni shiddat bilan oldinga-balandga uriladi; Pastdan yon tomon bilan turib to‘p kiritilganda o‘ng qo‘l erga nisbatan parallel ravishda orqaga siljitiladi, so‘ng oldi tomonga parallel harakatda shiddat bilan irg‘itilgan to‘pni oldinga-balandga uriladi; yuqoridan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l yuqoriga vertikal ko‘tarilgan holatdan orqa tomonga harakatlantirilib, tirsakdan bukiladi, so‘ng qo‘l yozilishi bilan bir qatorda old tomonga shiddat bilan harakatlantirilib vertikal holatga etganda to‘pzarb bilan uriladi, tananing og‘irlik markazi old tomonga siljishi kerak; - yuqoridan yon tomomn bilan turgan holatdan gavda o‘ng tomonga egiladi, qo‘l orqaga-pastga tushiriladi va qayta shiddat bilan old tomonga harakatlantirilib, vertikal holatda irg‘itilgan to‘p zarb bilan uriladi; - to‘g‘ri va yon tomon bilan to‘pni aylanma harakatsiz kiritishda zarba beruvchi qo‘l to‘pdan deyarli qisqa oraliqda bo‘ladi va zarba to‘pni markaziy nuqtasiga to‘g‘ri kelishi kerak. 1. D a stl a bki h o l a tl a rg a o‘rg a tish . 2. Turgan joyda; oldinga va yonga tashlanib; qadamlab; yugurib; sakrab harakatlanishlardan so‘ng to‘pni qabul qilishni imitatstiya qilish. 20 3. Ilib qo‘yilg a n to‘pni q a bul qilish . To‘p b e l b a r o b a rid a ilib qo‘yil a di . D a stl a b turg a n j o yd a n , s o‘ngr a o lding a, yong a t a shl a nib to‘pni q a bul qilish . 4. Sh e rigi t a shl a b b e rg a n to‘pni q a bul qilish . To‘p turli b a l a ndlik v a yo‘n a lishl a rd a t a shl a b b e ril a di . 5. X uddi shund a y m a shqni to‘r ustid a n b a j a rish . M a s o f a - 3—4 m . 6. O‘ying a kiritilg a n to‘pl a rni q a bul qilish . Texnika bo‘yicha mashqlar 1. Juftlikda to‘p uzatishlar. 2. Turli tr ae kt o riyal a r v a yo‘n a lishl a r bo‘yich a to‘p uz a tishl a r . 3. To‘r ustid a n to‘p uz a tishl a r . M a s o f a v a tr ae kt o riyal a ri turlich a. 4. To‘rning turli qisml a rid a n q a ytg a n to‘pni q a bul qilish . 5. Turli usulda (dastlab pastdan-to‘g‘ridan) o‘yinga kiritilgan to‘plarni qabul qilish. To‘pni pastdan qabul qilish raktikasi. To‘pni pastdan qabul qilishni o‘rgatishdan oldin 2 qo‘l bilan to‘pni qabul qilish va uzatishni shug‘ullanuvchilar bilishi kerak. To‘pni pastdan ikki qo‘l bilan qabul qilishni o‘rgatish uchun mashqlar . 1. Shug‘ullanuvchilar bir-biriga qarashib sherengada turishib to‘pni pastdan qabul qilishni imitastiya qilish. 2. Shug‘ullanuvchilarni qarama-qarshi turg‘izib oralig‘i 3-4 m. Undan keyin bir o‘yinchi to‘pni sherigiga tashlaydi. Sherigi esa to‘pni pastdan ikki qo‘l bilan qabul qilib sherigiga qaytaradi. Bu mashqni bajarayotgan uni qiyinlashtirishi mumkin. Masalan, tashlayotganda tezligini, balandligini, chap yoki o‘ng tomon tashlash mumkin. 3. Dastlabki holat shu. Bir o‘yinchi to‘pni polga uradi. Sakrab chiqqan to‘pni sherigi ikki qo‘l bilan pastdan qabul qiladi va yana sherigiga to‘pni pastdan 2 qo‘l bilan uzatadi. 4. Shug‘ullanuvchilar to‘pni pastdan qabul qilib maydon bo‘ylab harakatlanishadi. Bu mashqdan maqsad to‘pni iloji boricha o‘zi tomonga tashlash. To‘pni pastdan qabul qilishdagi xatolar. 21 1. Maydon bo‘ylab harakatlanayotganda – to‘pga o‘z vaqtida chiqa olmasligi yoki uchib ketayotgan to‘pga yaqinlashib dastlabki holatni qabul qila olmasligi. 2. Dastlabki holatdagi xatolar – gavda haddan tashqari oldinga egilib qolgan, qo‘lni tirsak bo‘g‘ini bukilgan bo‘lsa. 3. To‘p urilganda esa qo‘l panjasiga tegib boshqa tomonga ketib qolishi. To‘pni pastdan qabul qilishni takomillashtirish mashqlari. 1. O‘yinchi ikki qo‘li bilan to‘pni o‘zini tepasiga tashlab, o‘zi shu to‘pni ikki qo‘l bilan qabul qilishi. 2. O‘yinchi ikki qo‘li bilan to‘pni polga urib qaqchigan to‘pga etib olib, to‘pni pastdan qabul qilishga dastlabki holatni egallash, to‘pni qabul qilish. 3. Devor oldida turib, devordan qaytgan to‘pni qabul qilish. Devorga qarab to‘pni urib, qaytgan to‘pni qabul qilish. Devordan masofa taxminiy va qabul qilishni hisobga olgan holda devorga yaqin yoki uzoq turiladi. To‘pni pastdan qabul qilish texnikasi o‘rganilgandan keyin dumalab yoki ko‘krakka yiqilib to‘pni qabul qilishga o‘rgatish mumkin. Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada esa ko‘proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo‘nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. 22 Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo‘yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo‘l yuqoriga siltab, o‘yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo‘llaniladi. To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritig muhim texnik usullardan hisoblanib, nafaqat o‘yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi. To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar. To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda, o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. To‘pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin. Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni, to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni zarbani past-old tomoniga uriladi. Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. 23 To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda bilan bajariladi. (48-rasm) Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi.To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi. To‘p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlermi (1970) izohiga binoan – bir vaktni o‘zida bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo‘ladi. Birinchi «jangovor» holatdan gavdani og‘irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya’ni oyoklarni tizza kismidan salgina egilishidan to to‘pni qabul qilishgacha bajariladigan malaka. Bu malaka himoya texnikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar to‘p maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ma’lum o‘yinchiga aniq etkazib berilsa, bu uzatish deb yuritiladi va hujum texnikasiga kiradi. Uzatish bir necha turlardan iborat bo‘ladi: tayanch holatda ikki qo‘llab yuqoridan uzatish, ikki qo‘llab pastdan uzatish, bir qo‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan tayanchsi holatda ikki qo‘l yoki bir qo‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal, gorizontal yoki diogonal ravishda baland, past, uzoq yoki yaqin yo‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi. «Jangovor» holat – bir oyoq ikkinchisiga nisbatan oldinda, ikkala oyoq ham tizza qismidan egilgan bo‘ladi; kelayotgan to‘pni yo‘nalishiga, baland-pastligiga va tezligiga qarab holat yoki harakatlanish – joy tanlash munosib mazmunga ega bo‘lishi lozim; to‘p yaqinlashganda to‘pga nisbatan qarshi harakat oyoklarni tizza qismidan yozilishi bilan boshlanadi; qo‘llarni ko‘rsatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda bo‘lib, uni orasidan to‘pni yaqinlashishi kuzatiladi; bilaklar salgina orqaga egilgan bo‘lib, barmoq-panja-kaftlar cho‘mich shaklida bo‘ladi; to‘p bilan 24 qo‘llarni «uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo‘llarni tirsak qismidan yozilishi bilan davom etib, uzatishda to‘pni yo‘nalishini maksadga muvofiq ta’minlashi lozim. Uzatishni so‘nggi daqiqasida oyoq va qo‘llar shiddat bilan yoziladi. Uzatish vaqtida barmoqlar amortizastiya va yo‘naltirish, ko‘rsatish va o‘rta barmoqlar esa bilaklarni to‘pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta’minlovchi kuch vazifalarini bajaradi. Nomsiz va kichik barmoqlar to‘pni yon tomondan uni aniq yo‘naltirilishiga yordam beradi.Tayanchsiz holatda /sakragan holatda/ ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi – aksariyat qisqa balandlikda faqat sakragan holatda amalga oshiriladi. Ikki yoki bir qo‘llab pastdan uzatish (qabul qilish) texnikasi ma’ruzaning «himoya texnikasi» qismida yoritiladi. To‘pni o‘yinga o‘yinga kiritish texnikasi. To‘pni o‘yinga kiritish – o‘yinni boshlash yoki dovam ettirish vositasi bo‘lsada, u ayniqsa, so‘nggi yillarda, hujum texnikasi tizimida g‘alaba (ochko) keltiruvchi asosiy malakalarga aylanibbormoqda. To‘pni uyinga kiritish bir necha turlardan iborat: to‘rga nisbatan to‘g‘ri turib pastdan va yukoridan to‘p kiritish; to‘rga nisbatan yon tomon bilan turib pastdan va yuqoridan to‘p kiritish; yuqoridan to‘g‘ri va yon tomon bilan turib to‘pga umuman aylanma harakat bermasdan (planiruyuhaya podacha) to‘p kiritish. Yuqorida qayd etilganidek, to‘p kiritish turlari har xil bo‘lsada, ularning bir xil xususiyatlari mavjud, chunonchi, dastlabki holat – chap (o‘ng) oyoq bir qadam oralig‘ida oldinga joylashadi; harakatlanishning dastlabki bosqichida oyoqlar tizza qismidan bir oz egilgan bo‘ladi; chap qo‘lda joylashgan to‘pni; pastdan to‘p kiritishida taxminan to‘p 25-50 sm balandga vertikal irg‘itiladi; yuqoridan to‘p kiritishda to‘p taxminan 1,0 m atrofida irg‘itiladi; bundan tashqari pastdan to‘p kiritishda gavda oldinga bir oz bukilgan bo‘ladi, yuqoridan to‘p kiritishda esa gavda vertikal holatda bo‘ladi; to‘p irg‘itilishi bilanoq tananing og‘irlik markazi orqa tomonga siljitiladi; gavda va o‘ng qo‘l barobariga orqa tomonga harakatlanadi; 25 Pastdan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l erga nisbatan perpendikulyar ravishda orqaga siljitilib, so‘ng irg‘itilgan to‘pni shiddat bilan oldinga-balandga uriladi; Pastdan yon tomon bilan turib to‘p kiritilganda o‘ng qo‘l erga nisbatan parallel ravishda orqaga siljitiladi, so‘ng oldi tomonga parallel harakatda shiddat bilan irg‘itilgan to‘pni oldinga-balandga uriladi; yuqoridan to‘g‘ri turib to‘p kiritishda o‘ng qo‘l yuqoriga vertikal ko‘tarilgan holatdan orqa tomonga harakatlantirilib, tirsakdan bukiladi, so‘ng qo‘l yozilishi bilan bir qatorda old tomonga shiddat bilan harakatlantirilib vertikal holatga etganda to‘pzarb bilan uriladi, tananing og‘irlik markazi old tomonga siljishi kerak; - yuqoridan yon tomomn bilan turgan holatdan gavda o‘ng tomonga egiladi, qo‘l orqaga-pastga tushiriladi va qayta shiddat bilan old tomonga harakatlantirilib, vertikal holatda irg‘itilgan to‘p zarb bilan uriladi; - to‘g‘ri va yon tomon bilan to‘pni aylanma harakatsiz kiritishda zarba beruvchi qo‘l to‘pdan deyarli qisqa oraliqda bo‘ladi va zarba to‘pni markaziy nuqtasiga to‘g‘ri kelishi kerak. Chap qo‘l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo‘l kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga imkon beradi. To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo‘lishi mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki gorizontal o‘q atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko‘p jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi. To‘pni aylantirmasdan bajarish texnikasi bo‘yicha to‘pni yuqoridan to‘g‘ri va yon tomondan oshirishga o‘xshash bo‘ladi. Texnikasini bajarishni asosiy farqi zarba beriladigan joyni va qisqa siltashdan iboratdir 26 Aylantirmasdan to‘pni oshirishda zarba berish (vektor kuchi) yo‘nalishi to‘pni og‘irlik markazi orqali o‘tadi. To‘pni oshirish kalta, qisqa-qisqa harakat bilan bajariladi. To‘pni aylanmasdan o‘chishi ma’lum tezlikda u turni orqasida kutalmaan joyga tushadi. To‘pni uzatish - voleybol o‘yinini muhim texnikasi usul hisoblanadi. Hujumda samaradorlikka bir va ikki qo‘llab to‘pni uzatishda to‘liq foydalanish hisobiga erishiladi. Tepadan to‘pni o‘zatish hujumkor zarbalarni o‘tkazishda hammadan ko‘ra yaxshi natija yordam beradi. Bularga eng avvalo turgan holatdan to‘pni uzatish va sakrab to‘pni uzatish kiradi. Tepadan to‘pni uzatish ko‘proq tez-tez tayanch holatda-o‘rta, yuqori tik turish holatida, shuningdek sakrash bilan bajariladi. Turish holatini tanlash to‘pni uchish tezligi va traektoriyasi bilan aniqlanadi. To‘pni qabul qilish uchun qanchaki turish holati past bo‘lsa, uchish traektoriyasi qancha past bo‘lsa va shunga tezligi katta bo‘ladi. O‘rtacha turish holatidan to‘pni uzatishga tayyorgarlik ko‘rishda, o‘yinchi tana og‘irligini ikkala oyoq kafti yuziga bir tekisda taqsimlash bilan ikki oyoqni biroz bukkan holda turadi. Biroz oldinga engashtirilgan bo‘ladi qo‘llarni tirsakdan bukkan holatdan to‘pni yuzki balandlikda qarshi oladi. To‘pni uzatish oyoq, tana va qo‘lni ketma- ket to‘g‘rilanish hisobiga bajariladi. To‘pni yo‘nalishi, balandligi, tezligi va aniq uzatish pancha va barmoqlarni yakuniy faol harakatlari bilan erishiladi. Hujumda va himoyada o‘yin texnikasi Hujumda o‘yin texnikasi to‘p bilan va to‘psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to‘pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o‘yinchi ko‘proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoya esa ko‘proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko‘proq qulay bo‘lgan vaziyat yuqori tik turish bo‘lsa, himoyada esa ko‘proq past holatda turiladi. 27 Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo‘ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To‘pga kelish uchun tez yugurish qo‘llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to‘siq qo‘yishda va ikkinchi to‘pni oshirishda ko‘proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo‘yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo‘l yuqoriga siltab, o‘yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo‘llaniladi. II. Bob. Voleybolda jamoani taktik hujumga o‘rgatish 2.1. Voleybolda jamoani taktik hujum harakatlariga o‘rgatish To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar. To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda, o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. To‘pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin. Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel 28 balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni, to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni zarbani past-old tomoniga uriladi. (47-rasm) Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi. To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi. Chap qo‘l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo‘l kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga imkon beradi. To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo‘lishi mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki gorizontal o‘q atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko‘p jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi. To‘pni aylantirmasdan bajarish texnikasi bo‘yicha to‘pni yuqoridan to‘g‘ri va yon tomondan oshirishga o‘xshash bo‘ladi. Texnikasini bajarishni asosiy farqi zarba beriladigan joyni va qisqa siltashdan iboratdir.(49-rasm) 29 Aylantirmasdan to‘pni oshirishda zarba berish (vektor kuchi) yo‘nalishi to‘pni og‘irlik markazi orqali o‘tadi. To‘pni oshirish kalta, qisqa-qisqa harakat bilan bajariladi. Harakatli o‘yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o‘yinlariga mos keladigan harakatli o‘yinlardan, “To‘pni ilish va irg‘itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To‘pga chap berish” o‘yinlari. Voleybol bo‘yicha dastur materiallari o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o‘yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol bo‘yicha darsni muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun bir necha to‘r va maydon bo‘lishi yetarli emas. Albatta, to‘ldirma to‘p, osib qo‘yilgan to‘plar, amartizatorli to‘p, to‘pni to‘sish uchun keng skameyka tennis setkasi nishoni bilan bo‘lishi kerak. Mashqlarni bajarishda iloji boricha ko‘pchilik o‘quvchilar qatnashishi kerak. Buning uchun yoppasiga o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lish, qo‘shib olib borish usuli bilan har xil vazifalarni bazaning hosil bo‘lishiga qaratilgan bo‘ladi. Bunda sportchilarning sog‘lig‘ini yaxshilash, gavdasini to‘g‘ri va proportsional rivojlantirish, jismoniy sifatlarni takomillashtirish asosiy o‘rinni egallaydi. Mashg‘ulotning asosiy vazifalaridan biri sog‘liqni mustahkamlashdir. Sportchi organizmida yuqumli kasalliklar, shamollash, jarohatlanish va boshqa bir qancha ko‘ngilsiz o‘zgarishlar ta’siriga qarshilik ko‘rsata olish qobiliyatini o‘stiradi. Sportchilar tayyorgarligi muvaffaqiyatli bo‘lishi, jismoniy sifatlarning kamol topishi muhim ahamiyatga ega. Texnik tayyorgarlik. Har bir o‘yinchi va umuman jamoa mahorati o‘yinchilardagi texnik tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. O‘yin uchun zarur bo‘lgan barcha usullar va ularni bajarish usullari texnik tayyorgarlik jarayonida oshib boraveradi, usullar jamlangan holatda amalga oshadi, shu bilan birga sportchining individual qobiliyati va jamoa uchun zarur bo‘lgan funksiyalari takomillashtiriladi. Taktik tayyorgarlik . Raqib jamoasi ustidan g‘alaba qozonishda jismoniy va texnik tayyorgarlik bilan bir qatorda o‘z imkoniyatlaridan to‘g‘ri va ustalik bilan foydalana bilish, ya’ni taktika katta ahamiyatga ega. Taktika ko‘p holatlarga; 30 texnikani bilish va undan foydalanish, o‘z kuchini o‘yin vaqtida to‘g‘ri tasdiqlay olish, musobaqa shart-sharoitlarini nazarda tutish, qoidani izohlash sheriklari va raqiblarining harakatlarini to‘g‘ri baholash va boshqalarga bog‘liq. Sport kurashini to‘g‘ri tashkil qila bilish muntazam o‘rganiladigan san’atdir. Ana shuning uchun ham mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilar strategiya va taktikaga oid kompleks bilimni egallab, juda ko‘p mahorat va malakalarni o‘zlashtiradi. Psixologik tayyorgarlik . Psixologik tayyorgarlik o‘yinchilarda yuqori darajadagi iroda kuchini tarbiyalashga qaratilgan. Butun o‘quv–mashg‘ulot jarayoni esa shu fazilatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Maxsus psixologik tayyorgarlik sportchidan aqliy qobiliyatning rivojlanishini, qiziquvchanlikni, sharoitni tanqidiy baholay olishni o‘z hatti-harakatlarini to‘g‘ri tahlil qila bilishni talab qiladi. Bu sifatlar tegishli maxsus bilim va ko‘nikma kompleksini egallash uchun zarurdir. Murabbiy, ayniqsa, sportchiga tusobaqaga mayyorlanishda ijobiy yoki salbiy ta’sir etishi mumkin bo‘lgan psikaning emotsional xususiyatlarini tarbiyalashga alohida e’tibor berish kerak. Voleybol o‘yinlari ham boshqa sport turlari kabi murakkab hisoblanadi, chunki o‘yinchilar yaxshi o‘yin ko‘rsatishlari uchun, texnik va taktik tayyorgarlik ko‘rishlari lozim va hafta 9-12 soat mashg‘ulotga qatnashish natijasida voleybol o‘yin sirlarini, qoidalarini, tezda hujumga o‘tib, himoyaga qaytishni o‘zlarida mujassam qiladilar Umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik Jismoniy tayyorgarlik haqida tushuncha. Umumiy jismoniy tayyorgarlikning vazifasi: jismoniy sifatlarni (tezlik, epchillik, kuch, chidamlilik, egiluvchanlik) rivojlantirish, harakat malakalarini takomillashtirish, shug‘ullanuvchilarni «Alpomish» va «Barchinoy» test me’yorini topshirishga tayyorlash. Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositasi: gimnastika va yengil atletika mashqlari, sport va harakat o‘yinlari, suzish va boshqalar. Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar Cho‘qqayib o‘tirish, cho‘qqayib o‘tirgan holatdan yuqoriga sakrash, yarim cho‘qqayib o‘tirish, turgan joyda bir oyoqda, ikki oyoqda va harakatda yuz bilan 31 oldinga, yon tomonga, orqa bilan oldinga sakrash. Gimnastik kondan pastga qarab sakrash, osib qo‘yilgan to‘pga, bir va ikki oyoqda depsinib sakrab qo‘lni tegizish. Arg‘amchida sakrash. Estafetalar.To‘pni uzatishda qatnashadigan, mushaklarni mustahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Qo‘l panjalarini mustahkamlash va uning harakatchanligini oshirish. Ko‘krakda to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish (oldinga, bosh ustida) va ilib olish, to‘ldirma to‘pni uzoqqa otish. Basketbol to‘pini ko‘p marta uzatish va ilib olish, basketbol to‘pini maydonga urib olib yurish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda qatnashadigan mushaklarni mastahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Bosh orqasida ikki qo‘llab to‘ldirma to‘pni otish. Bir qo‘l va ikki qo‘lda yuqoridan va pastdan to‘ldirma to‘pni otish.Hujumkor zarba berishda qatnashadigan, mushakning tez qisqarishi va kuchli rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar. 1 kg li to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab to‘r ustidan oshirib otish, turgan joyda va sakrab ikki qo‘llab to‘ldirma to‘pni boshdan oshirib otish. Turgan joyda, yugurib kelib tennis koptogini uloqtirish, sakrab to‘r ustidan oshirib uloqtirish.Akrobatik mashqlar . /ujanak bo‘lib oldinga va orqaga, yon tomonga dumalash. Kurakda tik turish. Umbaloq oshish, tayanib o‘tirgan va asosiy tik turgan holatdan yugurib kelib umbaloq oshish. Bir necha umbaloq oshishni birga qo‘shib bajarish. Voleybol o‘yini texnikasi va taktikasi asosi Voleybol o‘yini texnikasi haqida tushuncha. Voleybolning asosiy texnik usullari: turish, siljish, to‘pni o‘yinga kiritish, to‘pni uzatish, hujum zarbasi, to‘siq qo‘yish. O‘yin taktikasi haqida tushuncha. Himoyada, hujumda yakkama-yakka harakatlanish, himoyada va hujumda guruh bo‘lib harakat qilish.Amaliy mashg‘ulot. Voleybol o‘yini texnikasini o‘rgatish. Turish holati. Voleybol o‘yini uchun xos, har xil siljishlar, to‘pni o‘yinga kiritish bilan qabul qilish. Ikkinchi uzatishni bajarish uchun dastlabki holatni qabul qilish. Siljish. O‘ngga, chapga, oldinga, orqaga, yonlama qadam tashlab, ikki qadam sakrab, siljishning har xil usullarini birga qo‘shib bajarish, siljishdan keyin to‘xtash. To‘pni uzatish. To‘pni ikki qo‘lda yuqoridan uzatish. To‘pni tagiga chiqish. To‘pni uzatishda oyoq, qo‘l, gavda holati va harakatining bir-biriga mosligi. Turgan joyda va harakatda bosh 32 ustidan to‘p uzatish. Qatorda qarama-qarshi tomonga to‘p uzatish. Juft-juft bo‘lib siljish bilan to‘p uzatish. Shit va devor oldida to‘p uzatish, 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 2- zonaga to‘p uzatish. «To‘p havoda», «To‘p kapitanga» harakatli o‘yinlari, to‘pni uzatish bilan bajariladigan estafetalar. To‘pni pastdan uzatish (tanishtirish), qo‘l va oyoq, gavda holati. To‘p bilan bajariladigan tayyorgarlik mashqlari. To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni pastdan o‘yinga kiritish: to‘g‘ridan va yon tomondan (yon boshdan). To‘pni yuqoridan to‘g‘ri o‘yinga kiritish. Tik turish, to‘pni yuqoriga otish, gavda, oyoq, qo‘l holati. To‘pni yuqorida va ikki qo‘llab pastdan qabul qilish. Hujum zarbasini berish . 4 va 2- zonalarda to‘g‘ridan zarba berish. To‘r ustidan (balandligi 140- 200 sm.) sakrab to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish. Yugurib kelib va turgan joyidan to‘r ustidan tennis koptogini uloqtirish, yugurish, sakrash, qo‘lni siltash va qo‘shish. Rezinali amortizatorga o‘rnatilgan to‘pga zarba berish. Sherigi tomonidan tashlangan to‘pga to‘r ustidan zarba berish. To‘siq qo‘yish . 3, 2, 4- zonalarda (to‘rni balandligi 2 m-2.20 sm.) bir kishilik to‘siq qo‘yishga tayyorgarlik va yordamchi mashqlar berish. To‘rni yuqori chekkasiga olib qo‘yilgan to‘pga (to‘ldirma yoki voleybol) to‘rni oldida siljib, to‘xtab va sakrash bilan to‘pga qo‘l panjalarini tegizish. To‘r ustiga qo‘yilgan yengil rezinali to‘pga to‘siq qo‘yish.Hujumda yakkama-yakka taktik harakat. Birorta harakatni bajarish uchun dastlabki holatni egallashni bilish, to‘r ustidan to‘pni qaytarish usulini tanlash, to‘pni to‘r ustidan raqib maydonchasining mag‘lum zonasiga yo‘naltirish, to‘pni pastdan va yuqoridan o‘yinga kiritishni almashlab borish. Himoyada yakkama-yakka taktik harakat, to‘pni uchish yo‘nalishini imkoni boricha aniqlay bilish va o‘z vaqtida to‘pni qabul qilib olish uchun chiqish, o‘yin sharoitiga mos ravishda to‘pni yuqoridan va pastdan uzatishni qo‘llash, hujumda guruh bo‘lib harakat qilish. To‘pni o‘yinga kiritgandan keyin qabul qilish va birinchi uzatishni 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 2- zonaga zarba berish uchun uzatiladi. 5,4,6 -zonadan to‘pni 3- zonaga birinchi uzatish va 2- zonaga ikkinchi uzatish, 2-zonadan to‘r ustidan oshiriladi. To‘pni 6- zonadan 2- zonaga, 2- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan to‘r ustidan oshiriladi. 33 Himoyada guruh bo‘lib taktik harakatlanish Zarba berayotgan o‘yinchini muhofaza qilish. Noqulay sharoitda to‘pni uzatishni bajarayotgan yoki raqibdan to‘pni qabul qilib olayotgan o‘yinchini muhofaza qilish.Texnika va taktika bo‘yicha o‘tilgan materiallar asosida mag‘lum topshiriqlar bilan o‘quv mashq o‘yini. Nazorat o‘yini, musobaqani borib ko‘rish . Nazorat o‘yinlari oldidan o‘yinchilarga ko‘rsatma berish va o‘tkazilgan o‘yinni taxlil qilish. Bo‘ladigan o‘yinga topshiriq berish, jamoa o‘yinini taktik rejasi va alohida o‘yinchilarga vazifa berish. O‘tkazilgan o‘yinni va taktik reja bajarilishini tahlil qilish. O‘yindan xulosa qilish.Amaliy mashg‘ulot. Boshqa maktab o‘quvchilari, bolalar va o‘smirlar sport maktabining boshlang‘ich tayyorgarlik guruhlari bilan nazorat o‘yinlarini o‘tkazish. Tuman, shahar, viloyat birinchiligi musobaqalarini borib ko‘rish. To‘pni yuqoridan uzatishga o‘rgatish 1. Juftliklarda to‘p uzatish – oldingi darslardagi topshiriqlar. O‘z ustidan oshirib uzatish, 360 ga burilish va sherikka uzatish. 2. O‘rtada – joyida turib olgan kirituvchi bilan va yonlama qadam tashlab, uzatish. 3. “Devor oldidagi estafeta” o‘tkazish. 4. O‘yinchilar 5-darsdagi 5-mashg‘ulotdagidek joylashadi. Mashq xuddi o‘shanday, biroq maydonning har ikkala yarmida bajariladi. 4 zonada o‘yinga to‘pni to‘r ustidan 6-zonaga yo‘naltiriladi, bu yerda o‘yinga to‘pni qabul qilib, 3- zonaga yo‘llaydi va sherikka to‘r ustidan oshirilgandan keyin o‘yinchi qarama- qarshi maydonchaga 6-zonaga o‘tadi. Yuqoridan to‘g‘ri uzatishga o‘rgatish: Yon chiziqdan qoidaga amal qilgan holda, to‘pni maydon doirasida o‘yinga kiritish (oshirishni 5 sekund) davomida bajarish. O‘yinchilar o‘qitish joyiga chiqishda murabbiy yoki ustoz xushtagidan keyin (maydonning boshqa yarmida yordamchilar) uzatishni bajaradi. Bo‘sh o‘yinchilar maydonchada joylashib, to‘pni qabul qiladi. Yuqoridan ikki qo‘llab oladi, keyin 34 navbat kutayotganlarga kelib qo‘shiladi va keyin uni o‘z navbatida maydonda navbat kutayotganlarga beradi. Yakunlovchi qism:. Saflanish,sekin yugurish.Nafasni rostlash va taranglashgan mushaklarni bo‘shashtiruvchi mashqlar.Mashg‘ulotni yakunlash. Uyga vazifa. Joy almashinib to‘p uzatish Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, o‘sib kelayotgan yosh bolalarni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalashda sportning muhim o‘rni borligi bugungi kunda teran anglanmoqda. Ta’kidlash joizki, yoshligidan sport bilan shug‘ullangan shaxs yoshi ulg‘ayganda ham hayotining 70-75 foizini sport bilan shug‘ullanish tashkil qilmoqda. Har bir shaxsni barkamol qilib tarbiyalashda sportning alohida o‘rni bor. Sportning yoshlar o‘rtasida o‘z o‘rni bor ekan, unda sport pedagogikasi tarbiya jarayonining bir qismi bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchi-sportchi tarbiyaviy jarayonining asosiy vazifasi har bir shaxs sportda o‘z o‘rnini topishi, sport uning bir a’zosi kabi deb his qilishini tarbiyalashdan iborat. Sportga daxldor kishi qiyinchiliklarga bardoshli bo‘lishi bilan farq qiladi. Sportchi biron bir jamoada shug‘ullansa, jamoa oldiga qo‘ygan vazifa va maqsadlar sportchining shaxsiy maqsadlaridan ustun bo‘lib, u jamoa oldiga qo‘ygan g‘oyalarga to‘liq rioya qiladi. Shuni ta’kidlash joizki, sport kishiga o‘zining harakatlarini ijobiy shakllantirishga yordam beradi. Sportga o‘z hayotini bag‘ishlagan sportchilar hayotga estetik qiziqishi, biror muhitda bo‘layotgan hodisalariga oqilona munosabat bildirishi, har tomonlama mazmunli muloqot qilishi, tomoshabinlarga o‘z ta’sirini o‘tkazishi kuzatiladi. Umuman olganda, sport tarbiyasi shaxsni har tomonlama kamol toptirishda va tarbiyasida alohida o‘rin tutadi. Sport bilan shug‘ullanishda ko‘p holatlarda o‘sib kelayotgan o‘quvchilarning qiyinchiliklar tufayli sport mashg‘ulotlarini tashlab ketishi hollari ham uchraydi. Lekin sport bilan muntazam shug‘ullangan iroda va ishonch kabi jismoniy, pedagogik, psixologik fazilatlarni o‘zida tarbiyalagan sportchi, so‘zsiz, sport musobaqalarining yuqori cho‘qqilariga yo‘l oladi. 35 Sport jarayoni murakkab bo‘lib, unda sportchilar uzoq, mashaqqatli mehnat qilib, sport mahoratlarini va ko‘nikmalarini sport musobaqa jarayonida bir lahzada namoyon qiladi. Lekin mana shu lahzada sportchining bor kuchi, irodasi, bilimi, erishgan yutuq va natijalari omma o‘rtasida ko‘z-ko‘z qilinadi. Sport har qanday insonni tarbiyalashga qodir, u sport cho‘qqilarini egallashda har bir shaxsdan o‘ta irodali bo‘lishni taqozo qiladi. Bunda sportchi bosqichma-bosqich sport sirlarini egallab boradi. Sportda ko‘p fazilatlar bo‘lib, ko‘p va uzoq muddat shug‘ullangan sportchilar sport sohasida shunday fazilatlarni o‘zlarida tarbiyalaydilar. Zarba – qisqa oraliqda chopish (1 faza), depsinish va sakrash (2 faza), zarba berish (3 faza) va qo‘nish (4 faza) malakalari asosida amalga oshiriladi.Qisqa oraliqda yugurish fazasi o‘z navbatida bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan 3 qismga bo‘linadi: dastlabki (tayyorgarlik), o‘rta (yugurishning asosiy qismlari) va tomonni erga qo‘yish (depsinishgacha) jarayonlari. 2.2. Voleybolda jamoani hujum qilish texnikasini ishlab chiqish To‘pni o‘yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to‘g‘ridan va yondan to‘pni o‘yinga kiritishga bo‘linadi. Ko‘pchilik o‘yinchilar to‘pni o‘yinga kiritishni to‘pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar. To‘pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o‘zgaradi. Pastdan uzatganda to‘p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda, o‘yinchi to‘rga yuz bilan turishi eng ko‘p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo‘yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo‘yilgan. To‘p tirsakdan bukilgan qo‘lda bo‘lib, taxminan bel balandligida bo‘ladi. Zarba beruvchi qo‘l siltash uchun orqaga uzatiladi, so‘ngra yuqoriga otilgan to‘p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og‘irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni uchish yo‘nalishi va balandligi panjani to‘p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog‘liq bo‘ladi. To‘pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin. 36 Yon boshdan to‘pni o‘yinga kiritish , to‘pni pastdan to‘g‘ri oshirishdan farqi shundaki, bunda o‘yinchi to‘rga yon tomoni bilan turadi. To‘p chap qo‘lda bel balandligida ushlab turiladi. To‘pni 1m balandlikka irg‘itib uruvchi (o‘ng) qo‘lni, to‘g‘ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og‘irligi o‘ng oyoqqa o‘tkaziladi. To‘pni zarbani past-old tomoniga uriladi. (47-rasm) Tepadan to‘pni o‘yinga kiritish. O‘yinchi tepadan o‘yinga kiritishdan oldin yuz bilan to‘rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To‘pni yuqoriga irg‘itib va bir vaqtni o‘zida o‘ng qo‘lni siltab to‘pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To‘pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo‘l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to‘pni o‘yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To‘pni yuqoriga chap qo‘l bilan 1,5 bilandlikka irg‘itish vaqtida o‘yinch tana og‘irligini o‘ng oyoqqa o‘tqazadi va o‘ng qo‘lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo‘lni siltash tomoniga qarab egiladi. To‘pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to‘p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o‘ng qo‘lni yuqoriga to‘g‘ri yoy bo‘ylab faol harakatlantiriladi. Chap qo‘l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo‘l kuchayadi. To‘pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to‘pga zarba berishga imkon beradi. To‘pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to‘pni oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to‘pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo‘lishi mumkin. Ana shunga bog‘liq holda to‘p vertikal bo‘ylab yoki gorizontal o‘q atrofida aylanishi mumkin. To‘pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko‘p jamoalarni o‘yinchilari to‘p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi. 37 To‘pni aylantirmasdan bajarish texnikasi bo‘yicha to‘pni yuqoridan to‘g‘ri va yon tomondan oshirishga o‘xshash bo‘ladi. Texnikasini bajarishni asosiy farqi zarba beriladigan joyni va qisqa siltashdan iboratdir.(49-rasm) Aylantirmasdan to‘pni oshirishda zarba berish (vektor kuchi) yo‘nalishi to‘pni og‘irlik markazi orqali o‘tadi. To‘pni oshirish kalta, qisqa-qisqa harakat bilan bajariladi. Harakatli o‘yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o‘yinlariga mos keladigan harakatli o‘yinlardan, “To‘pni ilish va irg‘itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To‘pga chap berish” o‘yinlari. Voleybol bo‘yicha dastur materiallari o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o‘yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol bo‘yicha darsni muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun bir necha to‘r va maydon bo‘lishi yetarli emas. Albatta, to‘ldirma to‘p, osib qo‘yilgan to‘plar, amartizatorli to‘p, to‘pni to‘sish uchun keng skameyka tennis setkasi nishoni bilan bo‘lishi kerak. Mashqlarni bajarishda iloji boricha ko‘pchilik o‘quvchilar qatnashishi kerak. Buning uchun yoppasiga o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lish, qo‘shib olib borish usuli bilan har xil vazifalarni bazaning hosil bo‘lishiga qaratilgan bo‘ladi. Bunda sportchilarning sog‘lig‘ini yaxshilash, gavdasini to‘g‘ri va proportsional rivojlantirish, jismoniy sifatlarni takomillashtirish asosiy o‘rinni egallaydi. Mashg‘ulotning asosiy vazifalaridan biri sog‘liqni mustahkamlashdir. Sportchi organizmida yuqumli kasalliklar, shamollash, jarohatlanish va boshqa bir qancha ko‘ngilsiz o‘zgarishlar ta’siriga qarshilik ko‘rsata olish qobiliyatini o‘stiradi. Sportchilar tayyorgarligi muvaffaqiyatli bo‘lishi, jismoniy sifatlarning kamol topishi muhim ahamiyatga ega. Texnik tayyorgarlik. Har bir o‘yinchi va umuman jamoa mahorati o‘yinchilardagi texnik tayyorgarlik darajasiga bog‘liq. O‘yin uchun zarur bo‘lgan barcha usullar va ularni bajarish usullari texnik tayyorgarlik jarayonida oshib boraveradi, usullar jamlangan holatda amalga oshadi, shu bilan birga sportchining individual qobiliyati va jamoa uchun zarur bo‘lgan funksiyalari takomillashtiriladi. 38 Taktik tayyorgarlik . Raqib jamoasi ustidan g‘alaba qozonishda jismoniy va texnik tayyorgarlik bilan bir qatorda o‘z imkoniyatlaridan to‘g‘ri va ustalik bilan foydalana bilish, ya’ni taktika katta ahamiyatga ega. Taktika ko‘p holatlarga; texnikani bilish va undan foydalanish, o‘z kuchini o‘yin vaqtida to‘g‘ri tasdiqlay olish, musobaqa shart-sharoitlarini nazarda tutish, qoidani izohlash sheriklari va raqiblarining harakatlarini to‘g‘ri baholash va boshqalarga bog‘liq. Sport kurashini to‘g‘ri tashkil qila bilish muntazam o‘rganiladigan san’atdir. Ana shuning uchun ham mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilar strategiya va taktikaga oid kompleks bilimni egallab, juda ko‘p mahorat va malakalarni o‘zlashtiradi. Psixologik tayyorgarlik . Psixologik tayyorgarlik o‘yinchilarda yuqori darajadagi iroda kuchini tarbiyalashga qaratilgan. Butun o‘quv–mashg‘ulot jarayoni esa shu fazilatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Maxsus psixologik tayyorgarlik sportchidan aqliy qobiliyatning rivojlanishini, qiziquvchanlikni, sharoitni tanqidiy baholay olishni o‘z hatti-harakatlarini to‘g‘ri tahlil qila bilishni talab qiladi. Bu sifatlar tegishli maxsus bilim va ko‘nikma kompleksini egallash uchun zarurdir. Murabbiy, ayniqsa, sportchiga tusobaqaga mayyorlanishda ijobiy yoki salbiy ta’sir etishi mumkin bo‘lgan psikaning emotsional xususiyatlarini tarbiyalashga alohida e’tibor berish kerak. Voleybol o‘yinlari ham boshqa sport turlari kabi murakkab hisoblanadi, chunki o‘yinchilar yaxshi o‘yin ko‘rsatishlari uchun, texnik va taktik tayyorgarlik ko‘rishlari lozim va hafta 9-12 soat mashg‘ulotga qatnashish natijasida voleybol o‘yin sirlarini, qoidalarini, tezda hujumga o‘tib, himoyaga qaytishni o‘zlarida mujassam qiladilar Umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik Jismoniy tayyorgarlik haqida tushuncha. Umumiy jismoniy tayyorgarlikning vazifasi: jismoniy sifatlarni (tezlik, epchillik, kuch, chidamlilik, egiluvchanlik) rivojlantirish, harakat malakalarini takomillashtirish, shug‘ullanuvchilarni «Alpomish» va «Barchinoy» test me’yorini topshirishga tayyorlash. Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositasi: gimnastika va yengil atletika mashqlari, sport va harakat o‘yinlari, suzish va boshqalar. 39 Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar Cho‘qqayib o‘tirish, cho‘qqayib o‘tirgan holatdan yuqoriga sakrash, yarim cho‘qqayib o‘tirish, turgan joyda bir oyoqda, ikki oyoqda va harakatda yuz bilan oldinga, yon tomonga, orqa bilan oldinga sakrash. Gimnastik kondan pastga qarab sakrash, osib qo‘yilgan to‘pga, bir va ikki oyoqda depsinib sakrab qo‘lni tegizish. Arg‘amchida sakrash. Estafetalar.To‘pni uzatishda qatnashadigan, mushaklarni mustahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Qo‘l panjalarini mustahkamlash va uning harakatchanligini oshirish. Ko‘krakda to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish (oldinga, bosh ustida) va ilib olish, to‘ldirma to‘pni uzoqqa otish. Basketbol to‘pini ko‘p marta uzatish va ilib olish, basketbol to‘pini maydonga urib olib yurish. To‘pni o‘yinga kiritishni bajarishda qatnashadigan mushaklarni mastahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Bosh orqasida ikki qo‘llab to‘ldirma to‘pni otish. Bir qo‘l va ikki qo‘lda yuqoridan va pastdan to‘ldirma to‘pni otish.Hujumkor zarba berishda qatnashadigan, mushakning tez qisqarishi va kuchli rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar. 1 kg li to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab to‘r ustidan oshirib otish, turgan joyda va sakrab ikki qo‘llab to‘ldirma to‘pni boshdan oshirib otish. Turgan joyda, yugurib kelib tennis koptogini uloqtirish, sakrab to‘r ustidan oshirib uloqtirish.Akrobatik mashqlar . /ujanak bo‘lib oldinga va orqaga, yon tomonga dumalash. Kurakda tik turish. Umbaloq oshish, tayanib o‘tirgan va asosiy tik turgan holatdan yugurib kelib umbaloq oshish. Bir necha umbaloq oshishni birga qo‘shib bajarish. Voleybol o‘yini texnikasi va taktikasi asosi Voleybol o‘yini texnikasi haqida tushuncha. Voleybolning asosiy texnik usullari: turish, siljish, to‘pni o‘yinga kiritish, to‘pni uzatish, hujum zarbasi, to‘siq qo‘yish. O‘yin taktikasi haqida tushuncha. Himoyada, hujumda yakkama-yakka harakatlanish, himoyada va hujumda guruh bo‘lib harakat qilish.Amaliy mashg‘ulot. Voleybol o‘yini texnikasini o‘rgatish. Turish holati. Voleybol o‘yini uchun xos, har xil siljishlar, to‘pni o‘yinga kiritish bilan qabul qilish. Ikkinchi uzatishni bajarish uchun dastlabki holatni qabul qilish. Siljish. O‘ngga, chapga, oldinga, orqaga, yonlama qadam tashlab, ikki qadam sakrab, siljishning har xil 40 usullarini birga qo‘shib bajarish, siljishdan keyin to‘xtash. To‘pni uzatish. To‘pni ikki qo‘lda yuqoridan uzatish. To‘pni tagiga chiqish. To‘pni uzatishda oyoq, qo‘l, gavda holati va harakatining bir-biriga mosligi. Turgan joyda va harakatda bosh ustidan to‘p uzatish. Qatorda qarama-qarshi tomonga to‘p uzatish. Juft-juft bo‘lib siljish bilan to‘p uzatish. Shit va devor oldida to‘p uzatish, 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 2- zonaga to‘p uzatish. «To‘p havoda», «To‘p kapitanga» harakatli o‘yinlari, to‘pni uzatish bilan bajariladigan estafetalar. To‘pni pastdan uzatish (tanishtirish), qo‘l va oyoq, gavda holati. To‘p bilan bajariladigan tayyorgarlik mashqlari. To‘pni o‘yinga kiritish. To‘pni pastdan o‘yinga kiritish: to‘g‘ridan va yon tomondan (yon boshdan). To‘pni yuqoridan to‘g‘ri o‘yinga kiritish. Tik turish, to‘pni yuqoriga otish, gavda, oyoq, qo‘l holati. To‘pni yuqorida va ikki qo‘llab pastdan qabul qilish.Hujum zarbasini berish . 4 va 2- zonalarda to‘g‘ridan zarba berish. To‘r ustidan (balandligi 140- 200 sm.) sakrab to‘ldirma to‘pni ikki qo‘llab otish. Yugurib kelib va turgan joyidan to‘r ustidan tennis koptogini uloqtirish, yugurish, sakrash, qo‘lni siltash va qo‘shish. Rezinali amortizatorga o‘rnatilgan to‘pga zarba berish. Sherigi tomonidan tashlangan to‘pga to‘r ustidan zarba berish. To‘siq qo‘yish . 3, 2, 4- zonalarda (to‘rni balandligi 2 m-2.20 sm.) bir kishilik to‘siq qo‘yishga tayyorgarlik va yordamchi mashqlar berish. To‘rni yuqori chekkasiga olib qo‘yilgan to‘pga (to‘ldirma yoki voleybol) to‘rni oldida siljib, to‘xtab va sakrash bilan to‘pga qo‘l panjalarini tegizish. To‘r ustiga qo‘yilgan yengil rezinali to‘pga to‘siq qo‘yish.Hujumda yakkama-yakka taktik harakat. Birorta harakatni bajarish uchun dastlabki holatni egallashni bilish, to‘r ustidan to‘pni qaytarish usulini tanlash, to‘pni to‘r ustidan raqib maydonchasining mag‘lum zonasiga yo‘naltirish, to‘pni pastdan va yuqoridan o‘yinga kiritishni almashlab borish. Himoyada yakkama-yakka taktik harakat, to‘pni uchish yo‘nalishini imkoni boricha aniqlay bilish va o‘z vaqtida to‘pni qabul qilib olish uchun chiqish, o‘yin sharoitiga mos ravishda to‘pni yuqoridan va pastdan uzatishni qo‘llash, hujumda guruh bo‘lib harakat qilish. To‘pni o‘yinga kiritgandan keyin qabul qilish va birinchi uzatishni 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 2- zonaga 41 zarba berish uchun uzatiladi. 5,4,6 -zonadan to‘pni 3- zonaga birinchi uzatish va 2- zonaga ikkinchi uzatish, 2-zonadan to‘r ustidan oshiriladi. To‘pni 6- zonadan 2- zonaga, 2- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan to‘r ustidan oshiriladi. Himoyada guruh bo‘lib taktik harakatlanish Zarba berayotgan o‘yinchini muhofaza qilish. Noqulay sharoitda to‘pni uzatishni bajarayotgan yoki raqibdan to‘pni qabul qilib olayotgan o‘yinchini muhofaza qilish.Texnika va taktika bo‘yicha o‘tilgan materiallar asosida mag‘lum topshiriqlar bilan o‘quv mashq o‘yini. Nazorat o‘yini, musobaqani borib ko‘rish . Nazorat o‘yinlari oldidan o‘yinchilarga ko‘rsatma berish va o‘tkazilgan o‘yinni taxlil qilish. Bo‘ladigan o‘yinga topshiriq berish, jamoa o‘yinini taktik rejasi va alohida o‘yinchilarga vazifa berish. O‘tkazilgan o‘yinni va taktik reja bajarilishini tahlil qilish. O‘yindan xulosa qilish.Amaliy mashg‘ulot. Boshqa maktab o‘quvchilari, bolalar va o‘smirlar sport maktabining boshlang‘ich tayyorgarlik guruhlari bilan nazorat o‘yinlarini o‘tkazish. Tuman, shahar, viloyat birinchiligi musobaqalarini borib ko‘rish. To‘pni yuqoridan uzatishga o‘rgatish 5. Juftliklarda to‘p uzatish – oldingi darslardagi topshiriqlar. O‘z ustidan oshirib uzatish, 360 ga burilish va sherikka uzatish. 6. O‘rtada – joyida turib olgan kirituvchi bilan va yonlama qadam tashlab, uzatish. 7. “Devor oldidagi estafeta” o‘tkazish. 8. O‘yinchilar 5-darsdagi 5-mashg‘ulotdagidek joylashadi. Mashq xuddi o‘shanday, biroq maydonning har ikkala yarmida bajariladi. 4 zonada o‘yinga to‘pni to‘r ustidan 6-zonaga yo‘naltiriladi, bu yerda o‘yinga to‘pni qabul qilib, 3- zonaga yo‘llaydi va sherikka to‘r ustidan oshirilgandan keyin o‘yinchi qarama- qarshi maydonchaga 6-zonaga o‘tadi. Yuqoridan to‘g‘ri uzatishga o‘rgatish: Yon chiziqdan qoidaga amal qilgan holda, to‘pni maydon doirasida o‘yinga kiritish (oshirishni 5 sekund) davomida bajarish. 42 O‘yinchilar o‘qitish joyiga chiqishda murabbiy yoki ustoz xushtagidan keyin (maydonning boshqa yarmida yordamchilar) uzatishni bajaradi. Bo‘sh o‘yinchilar maydonchada joylashib, to‘pni qabul qiladi. Yuqoridan ikki qo‘llab oladi, keyin navbat kutayotganlarga kelib qo‘shiladi va keyin uni o‘z navbatida maydonda navbat kutayotganlarga beradi. Yakunlovchi qism:. Saflanish,sekin yugurish.Nafasni rostlash va taranglashgan mushaklarni bo‘shashtiruvchi mashqlar.Mashg‘ulotni yakunlash. Uyga vazifa. Joy almashinib to‘p uzatish Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, o‘sib kelayotgan yosh bolalarni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalashda sportning muhim o‘rni borligi bugungi kunda teran anglanmoqda. Ta’kidlash joizki, yoshligidan sport bilan shug‘ullangan shaxs yoshi ulg‘ayganda ham hayotining 70-75 foizini sport bilan shug‘ullanish tashkil qilmoqda. Har bir shaxsni barkamol qilib tarbiyalashda sportning alohida o‘rni bor. Sportning yoshlar o‘rtasida o‘z o‘rni bor ekan, unda sport pedagogikasi tarbiya jarayonining bir qismi bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchi-sportchi tarbiyaviy jarayonining asosiy vazifasi har bir shaxs sportda o‘z o‘rnini topishi, sport uning bir a’zosi kabi deb his qilishini tarbiyalashdan iborat. Sportga daxldor kishi qiyinchiliklarga bardoshli bo‘lishi bilan farq qiladi. Sportchi biron bir jamoada shug‘ullansa, jamoa oldiga qo‘ygan vazifa va maqsadlar sportchining shaxsiy maqsadlaridan ustun bo‘lib, u jamoa oldiga qo‘ygan g‘oyalarga to‘liq rioya qiladi. Shuni ta’kidlash joizki, sport kishiga o‘zining harakatlarini ijobiy shakllantirishga yordam beradi. Sportga o‘z hayotini bag‘ishlagan sportchilar hayotga estetik qiziqishi, biror muhitda bo‘layotgan hodisalariga oqilona munosabat bildirishi, har tomonlama mazmunli muloqot qilishi, tomoshabinlarga o‘z ta’sirini o‘tkazishi kuzatiladi. Umuman olganda, sport tarbiyasi shaxsni har tomonlama kamol toptirishda va tarbiyasida alohida o‘rin tutadi. Sport bilan shug‘ullanishda ko‘p holatlarda o‘sib kelayotgan o‘quvchilarning qiyinchiliklar tufayli sport mashg‘ulotlarini tashlab ketishi hollari 43 ham uchraydi. Lekin sport bilan muntazam shug‘ullangan iroda va ishonch kabi jismoniy, pedagogik, psixologik fazilatlarni o‘zida tarbiyalagan sportchi, so‘zsiz, sport musobaqalarining yuqori cho‘qqilariga yo‘l oladi. Sport jarayoni murakkab bo‘lib, unda sportchilar uzoq, mashaqqatli mehnat qilib, sport mahoratlarini va ko‘nikmalarini sport musobaqa jarayonida bir lahzada namoyon qiladi. Lekin mana shu lahzada sportchining bor kuchi, irodasi, bilimi, erishgan yutuq va natijalari omma o‘rtasida ko‘z-ko‘z qilinadi. Sport har qanday insonni tarbiyalashga qodir, u sport cho‘qqilarini egallashda har bir shaxsdan o‘ta irodali bo‘lishni taqozo qiladi. Bunda sportchi bosqichma-bosqich sport sirlarini egallab boradi. Sportda ko‘p fazilatlar bo‘lib, ko‘p va uzoq muddat shug‘ullangan sportchilar sport sohasida shunday fazilatlarni o‘zlarida tarbiyalaydilar. III. Bob. Voleybol o‘ynash texnikasini takomillashtirish metodikasi 3.1. Guruh - guruh bo‘lib harakat qilish texnikasi holatlarini o‘rgatish Guruh bo‘lib harakat qilish taktikasini o‘rgatish asosida kombinatsiyani o‘rganish yotadi. Biroq kombinatsiyani egallashdagi eng bosh fikr shundan iboratki ya’ni kombinatsiya qilishni bilish balki, kombinatsiyani o‘zini bajarish emas. Taktik kombinatsiyani o‘rganishda shug‘ullanuvchilarning taktik fikirlashni rivojlantirish uchun foydalanishi mumkin. Ular nafaqt o‘z vaqtida va to‘p bilan to‘g‘ri harakat qilishni balki sheriklari bilan ham o‘zaro haraktni o‘rganadilar. Dastlab eng ko‘p tarqalgan ikki-uch o‘yinchilarni o‘zaro harakatini o‘rganadilar, keyin esa maksimal miqdordagi o‘yinchilarni jalb qilish bilan o‘rganadilar. Hujum va himoyadagi kombinatsiyalar parallel o‘rganiladi. Shuni nazarda tutish kerakki, ya’ni o‘rganilgan kombinatsiya har doim ham muvoffaqiyat ga olib kelavermaydi, chunki o‘yin jarayonida ular «toza ko‘rinishda» kam uchraydi. Shuning uchun kombinatsiya qilish san’atini, o‘yinda aniq yo‘l bilan mos ravishda o‘yin kombinatsiyasini tashkil etish o‘rgatish zarur. Jamoa bo‘lib harakatlanish Jamoa bo‘lib harakatlanishni o‘rganishni jamoa ni tashkil qilingan vaqtdan va o‘ynovchilarni asosiy vazifalarni aniqlangandan keyin bolanadi. O‘rgatish imkoniyatlari bilan mos ravishda o‘yinni taktik shaklni tanlab, ularni joylashtirish 44 sistemasini qabul qiladi va himoyada va hujumda har bir o‘yinchiin vazifasini aniqlaydi. Shundan so‘ng o‘yinchilarning asosiy o‘zaro harakatini va to‘pni o‘ynash kombinatsiyasini o‘rganadi, mustaqil ravishda taktik qarorni yoki fikirni qabul qilishga o‘rganadi.Jamoa ga oid taktik harakatni egallashni asosiy uslubi o‘yin hisoblanadi: o‘quv, nazorat, o‘rtoqlik va rasmiy o‘yinlar. O‘quv o‘yinida shug‘ullanuvchilar oldiga aniq taktik vazifa qo‘yiladi. Bu vazifani hal etishga mos ravishda o‘zgartirishlar kiritish zarur. Odatda nazorat o‘yinlari egallashi, sheriklarni bir-biriga to‘g‘ri kelishi aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. O‘rtoqlik uchrashuvlarida nimalarni o‘rgatilgan bo‘lsa, ularni barchasini takomillashtiriladi. Taktikani o‘rgatishda o‘yinchilarni ixtisoslashtirishga shoshmaslik kerak. Faqat shundan keyingina, jamoa u yoki bu vazifani bajarishga o‘yinchilarni ishtiyoqini yoki xavasi aniq namoyon bo‘ladi va bu ishtiyoqni takomillashtirishga hujumda va himoyada barcha o‘yin usullarini bajarishga o‘rgatish kerak. O‘z qobilyatini hali egallamagan, o‘yinchini taktik vazifasini takomillashtirishga kirishda eng muhim hatolikka yo‘l qo‘ymaslik. Hujum taktikasi Hujumda taktik harakat to‘pni oshirish, uzatish va o‘zini hujumkor zarbasi bilan amalga oshiradi. To‘pni oshirish taktikasi asosiy vazifaga ega bo‘lib – bu to‘pni o‘yinga kiritish hisoblanib, raqiblarni keyinchalik harakatni tashkil etishni va uni qabul qilishni imkon boricha qiyinlashtiradi. Uzatuvchilar buni hisobga olib quyidagicha harakat qiladilar. To‘pni bo‘sh o‘ynaydigan o‘yinchiga oshirish. Raqib jamoa si o‘yichilarini har xil tayyorgarligini bilib, to‘pni to‘r ustidan oshirishni shunday bajaradiki, chunki qabul qiluvchi o‘yinchi, to‘pni qabul qilish usulini boshqalarga nisbatan bo‘shroq egallaganga uzatadi. Bu javob hujumini tashkil etishda raqib jamoa sini harakatini qiyinlashtiradi.Raqib tomonidan kombinatsiyaga tayyorgarlik ko‘rayotganini o‘tkazishini qiyinlashtiradi. To‘pni oshiruvchi raqib o‘yichilarni 45 joylashishini ko‘radi, raqib harakatidagi extimol keyichalik yuz berishi mumkin bo‘lgan yo‘lni bilib oladi. Shuning uchun to‘pni shunday hisob bilan oshiradiki raqib o‘zini taktik o‘ylaganini yoki fikrini amalga oshirishi uchun halaqt beradi. Masalan: a) agarda raqib o‘yinchilar shunday hisob bilan joylashadilarki birinchi uzatishni 3 zonadagi o‘yinchiga keyingi 4 zonada turgan o‘yinchiga zarba berish uchun uzatiladi, bunda to‘pni 1 va 2 zonani o‘rtasidagi yo‘nalishga qarab uzayishi kerakki, chunki 3 zonadagi o‘yinchi majburiy ravishda 4 zonadagi o‘yinchiga orqa bilan turib hujumkor zarba berish uchun uzatiladi; b) agar raqib jamoa sini o‘yinchilarini joylashuvini xuddu shunday bo‘lsa, biroq zarba berish uchun 2 zonadagi o‘yichiga, biroq eng yaxshisi 4 va 5 zonada o‘rtasidagi yo‘nalish bo‘yicha oshirish kerak. v) agarda to‘r oldida, birinchi uzatish bilan hujum zarbasini yaxshi egallagan raqib o‘yinchisi turgan bo‘lsa, shunda hisob – kitob bilan to‘pni uzatish kerakki, uning uchun uzatilgan to‘p uni orqa tomonidan kelishi kerak: 4 zonadagi o‘yinchi, 5 zonada turgan o‘yinchiga oshiradi; 2 zonadagi o‘yinchi – 1 zonadagi o‘yinchiga oshiradi 3 zonada turgan o‘yinchi faqatgina o‘ng qo‘l bilan hujum zarbasini berishni egallagan – shuning uchun 5 zonadagi o‘yinchiga oshiriladi 3 zonadagi o‘yinchi chap qo‘lda zarba berishni egallagan - to‘p 1 zonadagi o‘yinchiga oshiriladi g) agarda raqib jamoa sini o‘yinchisini joy almashishini qa’tiyyan tezlik bilan bajarsa, natijada maydonda himoyalanmagan joy hosil bo‘ladi, ana shunday vaqtda aynan maydonchani shu qismiga oshirish kerak d) agarda o‘yichi hujum zarbasini berishga tayyorgarlik ko‘rishda turdan ancha uzoqqa borib turadi, unda to‘pni iloji boricha to‘rga yaqin bo‘lgan zonaga oshirishi kerak e) agarda orqa chiziqdagi o‘yichi ikkinchi to‘pni uzatishni bajarish uchun olidindan chiqsa, unda u qoldirgan turgan joydan to‘pni oshiriladi. 3. To‘pni turli tuman oshirish. Raqib, oshirishni hisobga olib, o‘zining o‘yinchilarini maydonda mos ravishda joylashtiradi. Oshiruvchi, to‘pni uchish 46 troektriyasini uzunligini va har xil tezlik bilan oshirishni almashlab, raqib harakatini qiyinlashtiradi. Uzatish taktikasi Hujum qilish uchun uzatishini bajarishdagi asosiy vazifa, yakunlovchi hujumkor zarbani bajarish uchun eng ko‘proq qulay sharoitni yaratish hisoblanaldi. Hujum zarbani bajarish uchun bo‘sh tayyorgarchilik ko‘rgan o‘yinchiga yaxshi sharoit talab qilinadi; vertikal holatda uzatishda, to‘pni etarli darajadagi balandligi va sakrash uchun yugurib kelish imkoniyati, ma’lum joyda bo‘ladi. Bunday holatda uzatish taktikasi shunday tashkil qilinadiki, hujum zarbasini berish uchun bu ko‘proq qulay sharoitda tashkil etadi. Shunday joyga hujum zarbasini berish uchun o‘yinchisini chiqarish ko‘proq murakkab hisoblanadi, bunda raqib eng kam qarshi harakat ko‘rsatish mumkin. Bunday maqsad bilan uzatishni u shunday bajaradiki, bu vazfani bajarish uchun o‘yinchilarni almashtirishga majbur bo‘lish, hal qiluvchi eng muhim pozitsiyani egallashda, uzatashini turli – tuman o‘zgartirishga imkon beradi. Shuning uchun uzatish taktikasida quydagilar qo‘llaniladi: oddiy uzatishlar, joyni almashtirish bilan uzatish, sakrab uzatish va birinchi uztish bilan hujum zarbasini berish uchun uzatiladi. Oddiy uzatishni namunasini keltiramiz: Birinchi uzatish 3 zonaga keyinchalik 4 zonadagi o‘yichi hujumkor zarba berish uchun uzatiladi. Xuddi shuning o‘zi,. biroq 2 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish uchun uzatish bilan. 2 zonadagi o‘yinchiga birinchi uzatish bilan keyinchalik 3 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish uchun uzatiladi. 4. Xuddi shuning o‘zi, biroq 4 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish uchun uzatiladi 5. 4 zonada o‘yichiga birinchi uzatish bilan keyingi 3 zonadagi o‘yinchiga uzatish. Qachonki chap qo‘lda hujumkor zarba berishini egallagan 3 zonadagi o‘yinchi, bu sxema oddiygina qo‘llaydi. 47 6. Xuddi shuning o‘zi, biroq 2 zonadagi o‘yinchiga hujumkor zarba berish uchun uzatiladi. Joyni o‘zgartirish bilan uzatish namunasini keltiramiz: 3 va 4 zonadagi o‘yinchilarni joylarini almashishlarida birinchi to‘pni uzatishni 3 zonaga o‘tib olgan, 4 zona o‘yinchisiga yo‘naltiriladi; ikkinchi to‘pni uzatish – 4 zonaga o‘tib olgan 3 zona o‘yinchisiga yo‘naltiriladi. U 4 zona o‘yinchisi uchun, oddiygina, holatda hujumkor zarbni bajaradi . Birinchi va orqa chiziqdagi o‘yinchilar almashganda orqa chiziqdagi o‘yinchi oldindan oldiga chiqadi. Oldingi chiziqdagi o‘yinchi to‘pni oshirish paytida orqaga chekinadi. Shunday qilib, orqa chiziqdagi o‘yinchi oldinda bo‘ladi. Bunday joy almashtirish varianti, joy almashishda qatnashmasdan, qolgan o‘yinchilardan alohida diqqat bilan harakat qilishni va oshirilgandan keyin to‘pni qabul qilish talab qiladi, chunki buning uchun ular amaliyotda 4 kishi qolgan bo‘ladilar. Sakrab to‘pni uzatish Hujumkor zarba berish uchun yo‘naltirilgan birinchi uzatilgan to‘p har doim ham foydalanilmaydi. Shuning uchun ayrim vaziyatlarda (to‘siq qo‘yilganda, to‘p noaniq uzatilganda, hujumchi o‘yinchini qa’tiyatsizligi) ko‘proq sakrab hujumkor zarba berish uchun o‘zlarini sherigiga to‘pni uzatishi qulay bo‘ladi. Ayniqsa bu usul shunday samarali bo‘lishi mumkinki, qachonki uzatilgan to‘pni qabul qilgandan o‘tilgandan keyin hujumkor zarba berishni birinchi davrida yaxshi taqlid qiladi. To‘siq qo‘yayotgan o‘yinchilarni diqqat e’tiborini o‘ziga jalb qilib u hujumkor zarba berishni bajarmaydi, biroq, oxirgi daqiqada to‘pni sherigiga 48 uzatadi. Hujumkor zarba berish uchun qulay holatda turgan sherigiga to‘pni uzatadi. (to‘siqsiz yoki bitta to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchiga qarshi). Bunday uztish uchun baland bo‘lmasligi kerak chunki raqib o‘yinchilari birinchi uzatish bilan zarba berishga to‘siq qo‘yishga tayyorgarlik ko‘rgani esa ikkinchi uzatishda zarba berishga to‘siq qo‘yishga ulgurmaydi. Voleybolda aldamchi harakatlar tez-tez hujumkor zarba berishga tayyorgarlik ko‘rishda va unga uzatish uchun birga qo‘shib olib boriladi. Mana shu taktik harakat hujumkor zarba berishda raqib jamoa o‘yichilarining ayrim e’tiborsizligiga yoki yomon harakat harakatchanligidan foydalanib tashkil e’tiladi. Maydonda o‘yinchilarni noto‘g‘ri joylashtirishda ayniqsa to‘siq qo‘yuvchilarni soni oshib ketganda o‘yichilardan bo‘sh qolgan joy paydo bo‘ladi. Adamachi harakat shunday joy bo‘sh qolsa yoki bo‘sh joyni bekitish maqsadida o‘yinchi joyni o‘zgartiradi. Himoya taktikasi Himoya harakatini taktikasi, to‘siq qo‘yish, oshirish, hujumkor zarba berishdan hamda, oshirish bilan to‘pni qabul qilishdan tashkil topadi. To‘siq qo‘yish. Raqibni hujumkor zarbasidan jamoa himoya qilishni boshlaydigan birinchi harakati to‘siq qo‘yish hisoblanadi. To‘siq qo‘yish bir kishilik va guruhli (ikki, uch kishilik) bo‘lishi mumkin. Hujumchi o‘yinchini to‘rga va to‘pka nisbatan joylashishi zarba bergandan keyin yuz berishi mumkin bo‘lagan eng ko‘p to‘pni uchish yo‘nalishini aniqlashga imkoniyat beradi (91 rasm). Hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchi, faqatgina o‘zini oldiga qarab intilishi yo‘nalishida ko‘proq kuch bilan to‘pni urish mumkin. Katta kuch bilan to‘pni uchishini boshqa yo‘nalishi bu sharoitda mumkin emas, bo‘sh zarba berish mumkin faqatgina o‘yichini mavjud bo‘lishida yuqori texnika (o‘tkazishlar va boshqalar) hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchida mavjud bo‘lganda bo‘sh zarba bo‘lishi mumkin. Zarba berishdagi qulay zarba berishni quylay yo‘nalishini to‘siq bilan berkitish to‘siq qo‘yuvchi hoxlagan natijasiga erishadi. 49 To‘pga qayerdan zarba berishi bo‘yicha joylashishi joyiga qarab to‘siq qo‘yuvchilar o‘yinchilarni kuzatadilar (ular to‘pga nisbatan qanday holatda turishini) va to‘siq uchun to‘r ustidagi qo‘lni qo‘yilishiga qarab hamda shunga mos ravishda sakrashni bajaradi. Qayerdan zarba beriladigan joyni aniqlashni tasavvur qilish bir muncha qiynchiliklarni tug‘diradi. To‘siq qo‘yuvchi to‘pni dastlabki uchish davrini kuzatishi kerakki to‘pni tushish darajasini mos kelishini aniqlash kerak ana shundagina hujumkor zarbani berish mumkin. Bu joyni iloji boricha oldinroq aniqlash kerak keyin barcha diqqat-e’tiborni hujumkor zarba beradigan o‘yinchiga qaratish lozim Uzatish bilan to‘pni uchish yuqoriga ko‘tariladigan (ko‘tarilayotgan) tarmog‘in imkon boricha zarba berish joyi aniqlanadi. To‘pni juda pastdan uzatish uni kuzatishni va joyni tanlashga imkoniyat bermaydi chunki uzatish va zarba berish orasidagi vaqt juda ham etarli bo‘lmaydi. Shuning uchun to‘siq qo‘yuvchiga o‘yinchining qarshisiga shunday joylashish kerakki hujumkor zarba beruvchi to‘pni uzatishni bajarayotganda o‘yinchiga qarab siljishi kerak bo‘ladi. Agarda to‘siq qo‘yishni bitta o‘yinchi bajarayotgan bo‘lsa raqib hujumi ikkita raqam bilan olib borilayotgan bo‘lsa unda to‘siq qo‘yuvchi ular o‘rtasidagi o‘rta holatni (joyni) egallaydi. Ikkita o‘yinchiga bir kishilik to‘siqni qo‘yishni bajarishda ularning har biri o‘zlarini to‘rini o‘rtasida joylashadilar, uchta to‘siq qo‘yuvchi esa – o‘zining uchinchisiga qarshi (zonada) qo‘yiladi. Bundan tashqari to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchilarni zonalriga qarab joyni taqsimlanishi hujumchi o‘yinchilarga bog‘liq holda taqsimlanishi mumkin, buning uchun to‘siq qo‘yuvchilar hujumkor zarba berishni bajaruvchi o‘yinchilarni holatiga mos ravishda taqsimlanadi. Bunday holatda to‘siq qo‘yuvchilar o‘rtasida joyni almashish zaruriyati nomoyon bo‘lib qolsa to‘siq qo‘yishga ketayotgan o‘yinchi amalga oshirishda to‘siq qo‘yish va kuzatish uchun eng qulay holatda bo‘lishiga to‘rni yoniga o‘tish huquqida foydalanadi. 50 To‘siq qo‘yishga sakrash vaqtida huddi shunday sakrash joyini to‘siq qo‘yuvchi tomonidan to‘pni uchish traektoriyasiga qarab tanlanadi. Sakrashni shunday hisob – kitob bilan bajariladiki chunki bu vaqtda qachonki to‘p zarba berish joyiga tushganda to‘siq qo‘yuvchi o‘zining sakrashini eng yuqori nuqtasida bo‘lishi lozim Faqatgina juda baland bo‘yli to‘siq qo‘yuvchi o‘yinchi sakrash momentini tanlash uchun to‘pni uchishga emas balki hujumkor zarba beruvchi o‘yinchini sakrashiga mo‘ljal qilishi kerak. Shu bilan birga agarda hujumkor zarbani beruvchi o‘yinchini bo‘yi undan baland bo‘lmasa, unda bo‘yi baland to‘siq qo‘yuvchi biroz ushlanib sakraydi. Bunday holat esa to‘siq qo‘yuvchi katta ustunlikka ega bo‘ladi, chunki u maydonda turgan holatda hujumchini eng oxirgi zarba berish vaqtigachan kuzatishi mumkin. O‘rtacha bo‘yli to‘siq qo‘yuvchi bunday ustunlikka ega bo‘lmaydi: u hujumkor zarba beruvchi o‘yinchi bilan bir vaqtda yoki agarda hujumchi o‘yinchi juda baland bo‘yli bo‘lsa undan oldin sakrashi kerak bo‘ladi. Guruh bo‘lib to‘siq qo‘yish. Ikki kishilik to‘siq qo‘yishda o‘yinchilar yon chiziq tomoniga to‘siq qo‘yishda qo‘llarini ko‘proq chiqarsalar (o‘zlarining tomonida) undan qanchaki uzoqda bo‘lsa chunki bu yo‘nalish bo‘yicha maydonga to‘pni tushish imkoniyati ko‘proq bo‘ladi. Qachonki juda uzoqdan uzatilayotgan to‘pga hujumkor zarba berishda ikkita o‘yinchini to‘siq qo‘yish zaruriyati bo‘ladi, bunday holatda, to‘pni uchish extimoli joydan to‘siq qo‘yuvchi to‘r ustidan ko‘proq joyni yopish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Yon chiziqni ochib qo‘yish kerakki chunki hujumkor zarba bergandan keyin maydon tashqarisiga to‘pni erkin ravishda tushishiga imkon beriladi. Qa’tiyatsizlik bilan hujumkor zarba berilganda raqib jamoa sini o‘yinchisiga qarshi ikki kishilik to‘siqni qo‘llash tavsiya etilmaydi. Bunday holatda ikki kishilik qo‘yilgan to‘siq faqat uni harakatini engillashtiradi, chunki maydonchani tashqarisiga yo‘naltirilgan to‘p albatta to‘siqqa tegadi.Uch kishilik to‘siq faqatgina shunda qo‘yiladiki qachonki zarba berishni bajargan o‘yinchi to‘siq qo‘yishni kuzatolmaydi va aldamchi harakatni 51 qo‘llamaydi.Yuqori tayyorgarlik darajasiga ega bo‘lgan jamoalar o‘yinida alohida ro‘lni markaziy to‘siq qo‘yuvchiga ajratiladi, u katta tajribaga ega bo‘lishi shart chunki o‘z vaqtida o‘yin sharoitini aniqlash va o‘yin vaqtida harakat qilish yaxshi jismoniy tayyorgarlikka va ayniqsa sakrashdagi chidamlilikka ega bo‘lishi raqib tomonidan har qancha hujum qilishni havfi tug‘ilganda, to‘siq qo‘yish uchun ikki va uch marta ketma – ket sakrashga ulgurishi kerak, har qanday usulda sakrash bilan foydalanish bilan bir kishilikka o‘xshash va xuddi shunday guruhli to‘siq to‘g‘ri qo‘yishni egallashi kerak. 3.2. Individual yoki yakka – yakka harakatlanish texnikasini o‘rgatish Voleybolda o‘yin texnikasi deganda, o‘yin jarayonida voleybolchilar tomonidan usullarni maqsadga muvofiq qo‘llash tushuniladi. Himoya va hujumda o‘yin texnikasi farqlanadi. O‘yin taktikasiga quyidagi ketma – ketlikda o‘rgatiladi: individua harakat qilish taktikasi, so‘ngra guruhli va jamoaviy . Shug‘ullanuvchilarda o‘rgatish jarayonida bilim va malakalarni tarbiyalash zarur: O‘yin sharoitida yo‘nalishni aniqlashni bilish, diqqat bilan kuzatish va o‘yin holatini esda saqlab qolish zarur. Bu qobiliyatni siljishda mashqni qo‘llash yo‘li bilan texnikani o‘rganish davrida boshqa harakatlarni birga qo‘shib bajarishda tarbiyalanadi. Ushbu o‘yin sharoitda eng ko‘p maqsadga muvofiq bo‘lishi, ularni amalga oshirishda to‘g‘ri usulni tanlash, ayrim usullarni qo‘llashni bilish. Sherigi bilan o‘zaro harakat qilish malakalari. O‘yinni olib borish malakalarini egallashda alohida ahamiyatga ega: o‘yin ritmi, o‘zaro almashinish hujumda va himoyada eng ko‘p samarali o‘ynaydigan o‘yinchiga o‘tkazish va boshqalar. Ayrim usullarni taktikasini o‘rganishni texnikani o‘rganish bilan paralell ravishda olib boriladi. Masalan, to‘pni oshirish taktikasini bir vaqtda to‘pni uzatish texnikasini o‘rgatish juda ham foydali bo‘ladi. 52 Birinchi taktik vazifani shug‘ullanuvchilarni egallashi oldida turadi. Uni nafaqat to‘pni oshirishni o‘zini texnikasini egallagandan keyin biroq uzatish texnikasini o‘rganish bilan shug‘ullanish lozim Juft – juft bo‘lib mashq bajarganda uzatilgan to‘pni qabul qilib oluvchi dastlab 6 zonaga joylashadi so‘ngra ketma – ket 1,2,5,4 va nixoyat 3 zonada joylashadilar. To‘pni uzatuvchi to‘pni uzatuvchi to‘rni ustidan shunday oshiradiki, chunki uni qabul qilish uchun minimum siljash talab qilinsin. Keyingi mashqlar oshirgan to‘pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to‘pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo‘yiladi: oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi esa oshirilgan to‘pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko‘p samarasini topadi. Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga -------- mumkin: masalan, raqib o‘nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to‘plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to‘pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo‘lsa). Huddi shunday printsip bo‘yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o‘rganadi. To‘pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o‘yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo‘naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. 53 О’yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо’ladi. Qо’llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо’lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о’yining borishiga qarab о’zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо’lsa, о’yincha ancha egiladi, otayotganda tо’g‘rilanadi va xokozo. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо’lib, unda tо’p ikki qо’llab yuqoridan, bir qо’llab yuqoridan, ikki qо’llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о’yinda kamroq qо’llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо’pni tez va aniq uzatishini hamda yо’nalishi bо’yicha zarb berishni urganishi zarur. 54 Tо’pni qabul qilish . Bu – raqiblar hujumidan keyin tо’pni о’yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо’llab tо’pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо’llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо’yilgan bо’ladi. Tо’pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо’ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо’llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо’tariladi va bukiladi, oyoqlar tо’g‘rilanadi va gavda kо’tariladi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо’p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо’llash qulay bо’lganda qabul qilinadi. Tо’pni bir qо’llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо’lganligi uchun ham qо’laniladi, ammo tо’p о’yindan uzoqda bо’lganda va boshqa usul qо’llashning imkoni bо’lganda va boshqa usul qо’llanilishi foydalidir. Tо’g‘rilangan qо’l tarang siqilgan panjalar tо’pning yо’lini tо’sadi (tо’pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо’pni oshirish. Tо’pni о’yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо’lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо’lni siltab tо’pni urish, о’rgandan keyingi о’yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо’pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо’p yuqoriga bir qо’l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо’nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо’pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о’rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо’p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо’rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо’g‘riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо’g‘riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо’pni pastdan tо’g‘riga oshirish . О’yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо’lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О’yinchi tirsakdan bukilgan qо’l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо’l tupga zarb berish uchun uni orqaga о’zatiladi. Shundan sо’ng panjalar biroz bukilib, tо’p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. 55 О’yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо’g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о’yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо’g‘ridan xujumkor zarbi. Tо’rning yuqori qismidagi tо’pni bir qо’llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о’rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О’yinchi uchib kelayotgan tо’pni qо’llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо’l zarb uchun tayyorlanadi. Voleybol nisbatan yosh sport turi hisoblanadi. Bu ajoyib o‘yin XIX asr oxirida kirib kelgan. Aytishlaricha, bu kashfiyot tomoshabinlarni g‘ayri oddiy tomosha bilan hayratda qoldirgan Geshok shahrilik (AQSh) bir guruh o‘t o‘chiruvchilarga tegishlidir. O‘yin yosh yigitlarning ishirilgan basketbol to‘pi kamerani ikki ustun orasida tortilgan arqon orqali bir-birlariga ota boshlashlaridan boshlangan. Biroz vaqt o‘tgach, o‘yin qoidasini shu shaharlik jismoniy tarbiya o‘qituvchisi Vilyam Morgan tuzgan deb hisoblanadi. Shundan so‘ng voleybol o‘yini nafaqat Amerikada balki Yaponiya, Xitoy, Kanada, Frantsiya, Italiya, Chexoslavakiyada ham tez tarqalib ketgan.Biroq bu o‘yinni har mamlakatda har xil o‘ynashgan. Jamoalar tarkibi 9 ta kishidan iborat bo‘lib, o‘yinchilar joy almashishlariga ruxsat berilmagan, bir o‘yinchining to‘pga tegish soni chegaralanmagan edi. Voleybol o‘yini Olimpiada o‘yinlariga qo‘shilishi munosabati bilangina o‘yin qoidalariga aniqlik kiritilgan. O‘yin qoidalarini shakllanishi Voleybol o‘yinining dastlabki rasmiy o‘yin qoidalari 1896-yilda ishlab chiqilgan. Mazkur qoidalarni ayrim bandlari quyidagilardan iborat bo‘lgan: - maydonchaning o‘lchami 7,6 x 16,1 m; - to‘rning balandligi 195 sm; - to‘pning og‘irligi 252-336 gr; - o‘yinchilar tarkibi chegaralanmagan; to ‘ p o ‘ yinga maydonchani o ‘ ng tashqi qismida joylashgan lxl metrli to ‘ rtburchak 56 shaklidagi joydan bir oyoqda turib kiritilgan va hokazo . Voleybolning borgan sari ommaviylasha borishi va ishtirokchilaming o‘yin mahorati shakllana borishi bilan bir qatorda musoba qoidalari ham o‘zgarib, takomillashib borgan. 1900-yil -hisob 21 ochkogacha, to‘rning balandligi 213 sm; 1912-yil-maydoncha 10,6 x 18,2 m, to‘r-228 sm; 1917-yil -hisob 15 ochkogacha, to‘rning balandligi 243 sm; 1918-yil - o‘yinchilar soni bir jamoada - 6 ta; 1922-yil -to‘pni faqat 3 marta o‘ynash, maydoncha 9,1 x 18,2 m; 1925-yil - to‘p 66-69 sm, og‘irligi 275-285 g, maydoncha 9x18 m; 1934-yil - to‘r ayollar uchun 224 sm. Qoidalar rasmiy holda to‘liq 1946-yilda joriy etilgan, lekin 1951- yilga kelib Marselda FIVB Kongressi tomonidan tasdiqlandi. 1947-yil - erkaklar o‘rtasida o‘yin 5 partiyadan iborat. 1950-yil - ayollar o‘yini 5 partiyadan iborat. 1952-yil-tanaffus 1 partiyada2 marta. 1957-yil - tanaffus 1 daqiqadan 30 soniyagacha qisqaradi. 1961-yil - o‘yinchi almashtirish qoidasi tasdiqlandi. 1965-yil - to‘siq qo‘yuvchi qayta o‘ynashi (to‘pga tegishi) mumkin, u qo‘llarini raqib tomoniga o‘tkazishi mumkin. 1970-yil - chegaralovchi antenna (180 sm) joriy etildi. 1976-yil - kiritilgan to‘pga to‘siq qo‘yish. 1984-yil - to‘pni qabul qilishda tanani beldan baland joyi bilan «tegish» mumkin, to‘p o‘yinga kiritilayotganda uni to‘sish bekor qilindi. 1988-yil - eng yuqori hisob 17 gacha, hal etuvchi partiya taybreyk tarzida, ochkolar soni 2 ta farq bo‘lguncha davom etadi. 1992-yil - to‘p tanani tizzadan yuqori barcha joyiga tegishi mumkin. 1998-yil - to‘p tanani barcha joyiga tegishi mumkin; hisob 25 gacha, 5 partiyada 15 gacha; har partiyada hisob 8 va 16 bo‘lganda 2 ta bir daqiqadan texnik tanaffus 57 beriladi; jamoalar 2 martadan 30 sek. tanaffus olishlari mumkin; to‘p kiritish 9 metr oralig‘ida ijro etilishi mumkin; «Libera» o‘yinchisi joriy etildi. 2008-yil - to‘pni rangi o‘zgartirildi (sariq-ko‘k); to‘r oldida joylashgan o‘yinchilar to‘rni pastki qismiga tegishi mumkin. Zamonaviy voleybol musobaqaning qoidalari haqida qisqacha ma’lumotlar: - maydoncha 9 xl8 m, chiziqlar kengligi 5 sm; - o‘yin maydonini chegaralovchi antennalarning balandligi 180 sm; O‘yinchilarning yoshi va jinsiga qarab to‘rning balandligi quyidagicha bo‘ladi: - to‘pni aylana uzunligi 66±1 sm, diametri 21±0,3 sm, og‘irligi 270±10g; - har partiyada 6 o‘yinchi almashinuviga ruxsat beriladi. Asosiy o‘yinchi 1 marta almashtirilishi va qaytib o‘yinga tushishi mumkin; - o‘yin 3 yoki 5 partiyadan iborat bo‘ladi; - har partiyada hisob 25 gacha, agar 25:25 bo‘lib qolsa eng yuqori hisob 2 ochko farq qilguncha davom etadi. Hal qiluvchi partiya taybreyk tarzida o ‘ tadi 15 ochkogacha , hisob toki 2 ochko farq qilguncha davom etadi . Jazo «ayb»ga yarasha bo‘lishi shart. Bordi-yu hakam xatoga yo‘l qo‘ysa, u o‘z vaqtida bu xatoni bo‘yniga olishi kerak va adolatni tiklashi zarur. Hakam nafaqat o‘yin davomida o‘z odobi bilan namuna bo‘lishi, balki u boshqa joylarda ham o‘zini tuta bilishi kerak. Hakamlar: birinchi hakam (minbardagi hakam); - ikkinchi hakam; - hakam-kotib; - axborot beruvchi hakam; - 4 ta chiziq hakamlari; - 6 ta to‘p uzatib turuvchilar. Hakamlarning har birini o‘z vazifasi, huquqlari, hakamlik qilish joylari va vositalari mavjud. Ularni atroflicha talqini ma’ruzada og‘zaki va o‘quv filmlari yordamida bayon qilinadi, tushuntiriladi. 58 Musobaqa o‘yinidan 20-30 min oldin maydonchani, anjom (to‘p, to‘r, maydon chiziqlari), hakamlarni kiyim-bosh, tayyorgarligi, xullas, o‘yinni o‘tkazishga nima, kim, qancha kerak bo‘lsa, hammasining muhayyoligi birinchi hakam tomonidan tekshirilishi kerak va zaruriyat bo‘lsa ta’minotni oshirish talab qilinishi shart. Hujumda va himoyada o‘yin texnikasi O‘yin texnikasini tasnifiy tarkibiva uning mazmuni . Voleybolda o‘yin texnikasi o‘ziga xos tasnifga ega bo‘lib , u bir necha turkumdan tarkib topadi . O‘yin texnikasining tasnifi « hujum texnikasi » va « himoya texnikasi » kabi turkumlarga bo‘linadi . Ular esa o‘z navbatida yuqoridan pastga qarab bir - biriga bo‘ysundirilgan kichik turkumlardan tashkil topadi . Hujum texnikasiga holat va harakatlanish , uzatish , to‘pni o‘yinga kiritish va zarba texnikasi kiradi . Himoya texnikasi esa holat va harakatlanish, to‘pni qabul qilish va to‘siq qo‘yish texnikasidan iborat. Holat va harakatlanish texnikasi . O‘yinda ro‘y beradigan vaziyatlarga qarab o‘yinchi holati turlicha bo‘lishi mumkin.Jangovor holat – har qanday yo‘nalishdagi harakatlanishga yoki vaziyatga munosib o‘yin malakasini darhol bajarishga qaratilgan bo‘ladi. Bunda o‘yinchi oyoklarining tayanch sathi deyarli katta bo‘lmaydi, ya’ni salgina oyok uchida turiladi, oyoqlar tizza bo‘g‘imlarida birozgina egilgan bo‘lib, tana hiyol oldinga intilgan bo‘ladi. Vaziyatga qarab «jangovor» holat uch turda ijro etilishi mumkin. Turg‘un holat – bir oyok ikkinchi oyokdan bir oz oldinga joylashadi, tizzalar bukilgan, gavda bir oz oldinga egilgan, qo‘llar tirsak-engak sathigacha ko‘tarilgan bo‘ladi.Asosiy holat – ikki oyok bir-biridan 20-30 s oralig‘ida parallel joylashgan bo‘ladi. O‘yinchi og‘irligi tizzalar bukilgan ikki oyoqqa teng taqsimlangan bo‘lib, gavda oldinga intilgan, tirsaklar bukilgan holda qo‘llar gavda oldida joylashgan bo‘ladi. 59 O‘zgaruvchan holat – yuqorida qayd etilgan u yoki bu holatlarning texnik nusxasini o‘zida mujassamlashtirgan bo‘ladi. Harakatlanishlar – turli usullarda amalga oshiriladi: yurish, yugurish, siljish, hatlash.Uzatish texnikasi. To‘p uzatish voleybolda asosiy o‘yin malakalaridan biri bo‘lib, shu uyin bilan bog‘lik bo‘lgan barcha texnik-taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish – hujum texnikasiga mansub bo‘lib, uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berishi mumkin. To‘p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlermi (1970) izohiga binoan – bir vaktni o‘zida bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo‘ladi. Birinchi «jangovor» holatdan gavdani og‘irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya’ni oyoklarni tizza kismidan salgina egilishidan to to‘pni qabul qilishgacha bajariladigan malaka. Bu malaka himoya texnikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar to‘p maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ma’lum o‘yinchiga aniq etkazib berilsa, bu uzatish deb yuritiladi va hujum texnikasiga kiradi. Uzatish bir necha turlardan iborat bo‘ladi: tayanch holatda ikki qo‘llab yuqoridan uzatish, ikki qo‘llab pastdan uzatish, bir qo‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan tayanchsi holatda ikki qo‘l yoki bir qo‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal, gorizontal yoki diogonal ravishda baland, past, uzoq yoki yaqin yo‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi. «Jangovor» holat – bir oyoq ikkinchisiga nisbatan oldinda, ikkala oyoq ham tizza qismidan egilgan bo‘ladi; kelayotgan to‘pni yo‘nalishiga, baland-pastligiga va tezligiga qarab holat yoki harakatlanish – joy tanlash munosib mazmunga ega bo‘lishi lozim; to‘p yaqinlashganda to‘pga nisbatan qarshi harakat oyoklarni tizza qismidan yozilishi bilan boshlanadi; qo‘llarni ko‘rsatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda bo‘lib, uni orasidan to‘pni yaqinlashishi kuzatiladi; bilaklar salgina orqaga egilgan bo‘lib, barmoq-panja-kaftlar cho‘mich shaklida bo‘ladi; to‘p bilan qo‘llarni «uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo‘llarni tirsak 60 qismidan yozilishi bilan davom etib, uzatishda to‘pni yo‘nalishini maksadga muvofiq ta’minlashi lozim. Uzatishni so‘nggi daqiqasida oyoq va qo‘llar shiddat bilan yoziladi. Uzatish vaqtida barmoqlar amortizastiya va yo‘naltirish, ko‘rsatish va o‘rta barmoqlar esa bilaklarni to‘pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta’minlovchi kuch vazifalarini bajaradi. Nomsiz va kichik barmoqlar to‘pni yon tomondan uni aniq yo‘naltirilishiga yordam beradi.Tayanchsiz holatda /sakragan holatda/ ikki qo‘llab yuqoridan uzatish texnikasi – aksariyat qisqa balandlikda faqat sakragan holatda amalga oshiriladi. 61 Xulosa O‘quvchi va talabalarni voleybol sportiga yo‘naltirish va saralash tadbirlarini uslubiy jixatdan to‘g‘ri tashkil etish, voleybol bo‘yicha yuqori malakali sportchilar tayyorlash vazifalari bajariladi. Sport turlariga bolalarni yo‘niltirish va saralashda ularning shaxsiy qiziqishlari hamda jismoniy qobilyatlarini etiborga olish muxim ahamiyatga ega. Bolalarni voleybol sportiga 12-14 yoshdan yo‘naltirish mumkin. Yosh voleybolchilarni dastlabki tayyorgarlik mashg‘ulotlari ularni voleybolchilarga muvofiq bo‘lgan jismoniy fazilatlari tezkorlik, chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Voleybol o‘yini texnikasi va taktikasining asosiy shakllari bo‘yicha malaka va ko‘nikmalar egallanishi uchun tayyorgarlik olib borilishi kerak. Asosan voleybolchining sakrash, yugurish, o‘tirish va tishlanish harakatlari hamda o‘yinga to‘p kiritish, to‘p qabul qilish, to‘p uzatish harakatlari texnikasi o‘rgatiladi. Taktik harakatlardan voleybol o‘yinida ishtirok etish, soxta harakatlar, fintlar bajarish bo‘yicha malakalar hosil qilinadi. Yosh sportchilarning trenirovka mashg‘ulotlari davrlarga bo‘linib tashkil etiladi. Tayyorlov davrida yosh voleybolchilar voleybol o‘yini texnika va taktikasi elementlarini egallab boradilar, jismoniy fazilatlari rivojlantiriladi. Shu bilan birga yosh sporchilarda ma’naviy, axloqiy hamda ruhiy iroda tayyorgarligi tashkil etiladi. Tayyorlov davri musobaqalar boshlangunga qadar olib boriladi. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda ularni psixologik sifatlarini ham parallel tarzda shakllantira borish muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, voleybol o‘yinida yoki o‘yinning ayrim vaziyatlarida muvaffaqiyatga erishish barcha sifat, mahorat va qobiliyatlarni yuqori taraqqiy etganligi bilan bir qatorda tez fikrlash, tahlil qilish, farqlay bilish, to‘g‘ri baholash, diqqat, xotira, oldindan sezish (ansipatsiya), iroda, zukkolik hamda «ayyorlik» xislatlarining shakllangan bo‘lishini talab qiladi.Iste’dodli yosh voleybolchilarni tayyorlash samaradorligi ko‘p jihatdan sport to‘garaklari va sport maktablariga qabul qilishda tanlov jarayonini maqsadga muvofiq tashkil qilishga bog‘liq bo‘ladi.«Tanlov» – ko‘p yillik jarayon bo‘lib, o‘z ichiga dastlabki tanlov, qayta tanlov (guruhdan guruhga o‘tkazishda saralash), o‘yin funksiyalari bo‘yicha tanlov o‘tkazish, jamoa tarkibiga tanlov asosida qabul 62 qilish kabi bosqichlarni kiritadi.O‘quv-trenirovka jarayonida murabbiy o‘z rahbarligi ostida shug‘ullanayotgan turli yoshga mansub guruh a’zolari tarkibidan qobiliyatli, boshqalarga o‘rnak bo‘ladigan bolalarni tanlab olishi va ularni o‘ziga faol yordamchi qilib tayyorlashi nafaqat mashg‘ulotlar samaradorligini oshiradi, balki sport intizomi, umuman ta’lim-tarbiya jarayonini maqsadga muvofiq tashkil qilishga yordam beradi. Ushbu masalaning yana bir ahamiyatli joyi, ya’ni yordamchi faollar joyi shundaki, yordamchi faollar ommaviy voleybolni tashkil qilishda, iste’dodli bolalarni izlab topish, turarjoylarda – mahallalardagi bolalarni voleybolga jalb qilish, musobaqalar tashkil qilish, me’yoriy mashq-testlarini hamda «Alpomish» va «Barchinoy» testlarini qabul qilishda alohida o‘rin egallaydi.Har bir murabbiyni sport to‘garagi va sport maktablarida o‘quv- trenirovka jarayonini maqsadga muvofiq tashkil qilishi uchun shug‘ullanuvchi bolani ta’lim olayotgan maktabi, o‘qituvchilari va ota-onalari bilan hamkorlikda ishlashi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, murabbiy mashg‘ulotlarni samarali olib borishi, shug‘ullanuvchi bolaning mashqlarni o‘zlashtirishi, uni mahoratini shakllanishi shu bolani maktab va uydagi ahvoli, kayfiyati, dunyoqarashi, qiziqishi hamda xislat va boshqa omillarga bog‘liqdir. Ma’lumki,shug‘ullanuvchibolanio‘quv-trenirovkajarayonidamashqlarni onglitushunganholdaijroetishi,yuklamaniqandayijroetayotganliginisezishi, malaka va ko‘nikmalarni hamda o‘yin sirlarini mukammal o‘zlashtira olishi ko‘p jihatdan uning nazariy-intellektual tayyorgarligiga ham aloqadordir. Demak, har bir murabbiy o‘z rahbarligi ostida shug‘ullanayotgan bola haqida barcha ma’lumotlarga ega bo‘lishi, shu bolani nafaqat malakali sportchi qilib yetishtirishga yordam beradi, balki ma’naviy-madaniy jihatdan yetuk inson qilib tarbiyalashda muhim ro‘l o‘ynaydi. 63 Foydalanilgan adabiyotlar 1 Karimov I. Biz qurish, yaratish yo‘lidan boraveramiz. Toshkent. 1995 1. Karimov I. Islohotlarni amalga oshirishda kati’atli bo‘laylik. Toshkent. 1996 2. Karimov I. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. 1998 3. I.Karimov Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. Toshkent. 2002 4. I.A.Karimov. Vatan ravnaqi uchun xar birimiz mas’ulmiz. Toshkent. 2001. 5. I.A.Karimov. Bizning bosh maqsadimiz jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va islox etishdir . T oshkent. 2005. 6. I.Karimov Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini ta’minlash bizning oliy maqsadimiz. Toshkent. 2008 7. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat engilmas kuch. Toshkent. 2008 8. I.A.Karimov. Iqtisodiy inqiroz va uning salbiy oqibatlarini yumshatish chora va tadbirlari. Toshkent. 2009 9. I.Karimov.Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. Toshkent. 2010 10. Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligi I.Karimov yanada yuksaltirishdir. Toshkent. 2010 11. I.Karimov Vatan va xalq mangu qoladi. Toshkent. 2010 12. I.Karimov Bu muqaddas vatanda azizdir inson. Toshkent. 2010 13. Fizkultura harakatini kengaytirish. Abdumalikov R. Toshkent 1988 14. Korobeynikov N. Fizicheskoe vospitaniya. Moskva. 1989 15. Zatsiorskiy Yu. M. Fizicheskaya kultura. Moskva. 1989 16. Teoriya i metodiki fizicheskogo vospitaniya. Ashmarin V.V Moskva.1990 17. Voproso‘ teorii i praktiki fizicheskoy kulturo‘ i sporta Mualliflar. Belorussiya. 1990 18. Vishnyakov T. A. Massovaya fizicheskaya kultura v VUZe Moskva. 1991 19. Metodika fizicheskogo vospitaniya s osnovami teorii. Matveev, A. P. Moskva. 1991 20. Teoriya i metodika fizicheskoy kulturo‘. Matveev, L.P. Moskva 1991 64 21. Naglyadnost v rabote uchitelya fizicheskoy kulturo‘. Chernik E. S. Moskva. 1991 22. Xujaev F. O‘zbekistonda jismoniy tarbiya. Toshkent. 1997 23. Jismoniy tarbiya. Normurodov A.Toshkent 1998 24. Abdullaev A., Xonkeldiev Sh.X. Jismoniy tarbiya nazariyasi va usuliyati. 2000 y. Toshkent. 25. Axmatov M.S. Uzluksiz ta’lim tizimida ommaviy sport-sog‘lomlashtirish ishlarini samarali boshqarish. 2001 y. Toshkent. 26. Jismoniy tarbiya va sport. Soliev X. Andijon. 2001. 27. Koshbaxtiev I. A. Valeologiya asoslari. 2001 y. Toshkent. 28. Sharipova D.D. Formirovanie zdorovogo obraza jizni. 2001g. Tashkent. 29. Salomov R.S., Kerimov F.A. Jismoniy tarbiyada pedagogik texnologiyalar. 2002 y. Toshkent. 30. Sharipov T.Yu., Usmonxodjaev T.S. Jismoniy tarbiya. Dars ishlanmalari va xarakatli o‘yinlar.2005 y. 31. Usmonxodjaev T. S. va boshqa. Bolalar va o‘smirlar sporti mashg‘ulotlari nazariyasi va uslubiyatlari. 2005 y. Toshkent. 32. Jismoniy tarbiyadan sinfdan tashqari ishlar dasturi. Toshkent.2005. 33. Internet materiallari (Rambler: ru., http://www.mail: ru.,Google.) 65

Voleybolchilarni texnik-taktik  tarbiyalashda unga qo’yiladigan  hususiyatlari

Sotib olish