Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 60000UZS
Размер 2.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari

Купить
Mundarija
Kirish ......................................................................................................... 2
I.1. Internet haqida boshlang`ich ma`lumot ............................................... 3
I.3. MySQL ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) ................... 10
I.4. Mazmunni boshqarish tizimlari (CMS) .............................................. 11
II bob. Interfaol web sahifalarni yaratish texnologiyalari ......................... 18
II.1. Web-serverlar .................................................................................. 18
III bob. Mazmunni boshqarish tizimlari yordamida web-sahifalar yaratish.
................................................................................................................ 26
III.1.  Joomla  MBT o`rnatish.“ ” .................................................................. 26
III.4 Joomla MBT ga xizmat ko`rsatish .................................................... 53
III.5 MBT ni himoyalash metodlarini tahlili ............................................... 60
III.6 MBTlarning qiyosiy tahlili ................................................................. 62
Foydalanilgan adabiyotlar va internet resusrslari. ................................... 68
1 Kirish
Hisoblash   texnikasi   vositalarining   joriy   qilinishi   axborotga   ega   bo`lish,
axborot   hajmi,   axborotni   qayta   ishlash   tezligi   mamlakatimizninig   ishlab
chiqaruvchi kuchlari, fan, madaniyat, jamoatchilik unstitutulari  va inson hayoti
barcha javhalarini rivojlanishida hal qiluvchi omil bo`lib qolmoqda. Axborot va
ma`lumotlardan   osonlik   bilan   foydalanish   mumkin   bo ` lgan   holda   tashkil
qilinishi zarur bo`lib, turmushning eng muhim resurslari sifatida qaraladi.
Zamonaviy   axborot   texnilogiyalarining   asosiy   g`oyalari   real   olamdagi
o`zgarishlarni adekvat tasvi9rlash va foydalanuvchilarning axborot ehtiyojlarini
qanoatlantirish   maqsadida   ma`lumotlar   ma`lumotlar   bazasida   tashkiletilishiga
muvofiq konsipsiyaga asoslanadi.
Ixtiyoriy   axborot   dasturiy   kompleksga   ega   bo`lib,   uning   funksiyalari
axborotni   kompyuter   xotirasida   ishonchli   saqlashni,   ushbu   dastur   uchun
spetsifik axborotni shakl almashtirishni bajarish va foydalanuvchilarga qulay va
oson o`zlashuvchan interfeysni taqdim etishni quvvatlashdan iborat bo`ladi.
Internet   tarmog`ining   taraqqiyoti   va   keng   taraqqiyoti   natijasida   axborot
tizimlari yanada interfaol, masshabli, oddiy foydalanuvchilarga ham foydalanish
mumkin bo`lgan holatga keltirildi.
Qarshi   DU   rasmiy   veb-sayti   ni   virtyual   xostinga   o`tkazish,   yangi“ ”
funksional   imkoniyatlarning   qo`shilishi   va   MBT   versiyasining   yangilanishi
universitet   bilan   qiziquvchilar   uchun   to`laqonli   internet-portalini   tashkiletishga
imkoniyat   berdi.  Bu   veb-sayti-dinamiklikni,  foydalanishda   qulaylikni,  ixtiyoriy
ko`rinish elementlarini osonlik bilan o`zgaruvchanlikni, moslashuvchan axborot
struktrasini,   axborotni   katologlashtirish   modelini,   interfaol   formalar   qo`shish
imkoniyati, strukturani tahrirlash va yangi ma`lumot qo`shishni tahrirlash uchun
qulay   adminstrativ   interfeys,   statitika   va   monitoring   vositalari,   keyinchalik
boyitish va tizimni almashtirmasdan funksional sifatlar qo`shishni ta`minlaydi.
Universitet veb-sayti tashrif buyuruvchilar o`z vaqtida universitet
yangiliklari, e`lonlarni o`qiy olish, universitetda tayyorlangan o`quv-uslubiy
adabiyotlarning elektron nushalari va boshqa ko`plab foydali ma`lumotlarga ega
bo`lishi mumkin.
2 I bob.Web-sahifalar va ularni yaratish vositalari
I.1.  Internet haqida boshlang`ich ma`lumot
Internet   -   bu   yagona   standart   asosida   faoliyat   ko`rsatuvchi   jahon   global
kompyuter tarmogidir. Uning nomi «tarmoqlararo» degan ma`noni anglatadi. U
mahalliy   (lokal)   kompyuter   tarmoqlarni   birlashtiruvchi   informatsion   tizim
bo`lib,   o`zining   alohida   axborot   maydoniga   ega   bo`lgan   virtual   to`plamdan
tashkil topadi.
Internet, unga ulangan tarmoqda kiruvchi barcha kompyuterlarning o`zaro
ma`lumotlar almashish imkoniyatini yaratib beradi. O`zining kompyuteri orqali
internetning   xap   bir   mijozi   boshqa   shahar   yoki   mamlakatga   axborot   uzatishi
mumkin.   Masalan,   Vashingtondagi   Kongress   kutubxonasi   katalogini   ko`rib
chiqishi,   Nyu-Yorkdagi   Metropoliten   muzeyining   oxirgi   ko`rgazmasiga
qo`yilgan   suratlar   bilan   tanishishi,   xalqaro   anjumanlarda   ishtirok   etishi,   bank
muomalalarini   amalga   oshirishi   va   xatto   boshqa   mamlakatlarda   istiqomat
qiluvchi tarmoq mijozlari bilan shaxmat o`ynashi mumkin.
Internet   XX   asrning   eng   buyuk   kashfiyotlaridan   biri   hisoblanadi.   Ushbu
kashfiyot   tufayli   butun   jahon   bo`ylab   yoyilib   ketgan   yuz   millionlab
kompyuterlarni yagona informatsion muhitga biriktirish imkoniyati tug`ildi.
Foydalanuvchi nuqtai nazaridan taxlil kiladigan bo`lsak, internet birinchi
navbatda   tarmoq   mijozlariga   o`zaro   ma`lumotlar   almashish,   virtual   muloqot
qilish   imkonini   yaratib   beruvchi   "informatsion   magistral"   vazifasini   o`taydi,
ikkinchidan   esa   unda   mavjud   bo`lgan   ma`lumotlar   bazasi   majmuasi   dunyo
bilimlar  omborini  tashkil  etadi. Bundan  tashqari  internet  bugungi  kunda  dunyo
bozorini   o`rganishda,   marketing  ishlarini   tashkil   etishda   zamonaviy   biznesning
eng   muhim   vositalaridan   biriga   aylanib   bormoqda.   Internet   o`z-o`zini
shakllantiruvchi   va   boshqaruvchi   murakkab   tizim   bo`lib,   asosan   uchta   tarkibiy
qismdan tashkil topgandir:
• Texnik  
• Programmaviy
• Informatsion
Internetning texnik tarkibiy qismi har xil turdagi va tipdagi kompyuterlar,
aloqa   kanallari   (telefon,   sputnik,   shisha   tolali   va   boshka   turdagi   tarmoq
kanallari),   hamda   tarmoq   texnik   vositalari   majmuidan   tashkil   topgandir.
Internetning ushbu texnik vositalarining barchasi doimiy va vaqtinchalik asosda
3 faoliyat   ko`rsatishi   mumkin.   Ulardan   ixtiyoriy   birining   vaqtinchalik   ishdan
chiqishi Internet tarmog`ining umumiy faoliyatiga aslo ta`sir etmaydi.
Internetning   programmaviy   ta`minoti   (tarkibiy   kismi)   tarmoqda   ulangan
xilma-xil   kompyuterlar  va  tarmoq vositalarini   yagona standart  asosida   (yagona
tilda)   muloqot   qilish,   ma`lumotlarni   ixtiyoriy   aloqa   kanali   yordamida   uzatish
darajasida qayta ishlash, axborotlarni qidirib topish va saqlash, hamda tarmoqda
informatsion xavfsizlikni  ta`minlash kabi  muhim  vazifalarni amalga oshiruvchi
programmalar majmuidan iboratdir.
Internetning   informatsion   tarkibiy   qismi   Internet   tarmog`ida   mavjud
bo`lgan   turli   elektron   hujjat,   grafik   rasm,   audio   yozuv,   video   tasvir   va   hokazo
ko`rinishdagi   axborotlar   majmuasidan   tashkil   topgandir.   Ushbu   tarkibiy
qismning muhim biri, u butun tarmoq bo`ylab taqsimlanishi  mumkin. Masalan,
shaxsiy   kompyuteringizda   o`qiyotgan   elektron   darsligingizning   matni   bir
manbadan,   rasmlari   va   tovushi   ikkinchi   manbadan,   videotasvir   va   izohlari   esa
uchinchi   manbadan   yig`ilishi   mumkin.   Shunday   qilib,   tarmoqdagi   elektron
hujjatni   o`zaro   moslashuvchan   "giper-bog`lanishlar"   orqali   bir   necha   manbalar
majmuasi   ko`rinishida   tashkil   etish   mumkin   ekan.   Natijada   millionlab   o`zaro
bog`langan   elektron   hujjatlar   majmuasidan   tashkil   topgan   informatsion   muhit
hosil bo`ladi.
IP va URL adreslar tushunchasi
Bir qarashda internetning texnik tarkibiy qismi bilan informatsion tarkibi
o`zaro   o`xshashdek   tuyuladi.   Chunki   ikkala   holda   ham   biz   "birni   ko`plikka"
usulda tashkil etilgan ob`ektlar bog`likligiga duch kelamiz. Aslida bunday emas.
Texnik nuqtai nazardan internetda mavjud bo`lgan ixtiyoriy kompyuter ko`plab
(millionlab)   kompyuterlar   bilan   bog`langan   bo`ladi.   Bunday   bog`lanish
"tarmoq"(Net)   deb   ataladi.   Informatsion   nuqtai   nazardan   internetda   e`lon
qilingan   har   bir   elektron   hujjat,   tarmoqdagi   bir   nechta   hujjatlar   bilan   o`zaro
bog`lanishda bo`lishi mumkin. Bu holdagi informatsion bog`liqlik "to`r" (Web)
nomini olgan.
Shunday   qilib,   "Tarmoq"   (Net)   -   haqida   so`z   yuritilganda   o`zaro
bog`langan   kompyuterlar   majmuasi   tushunilsa,   "to`r"   (Web)   -   haqida   so`z
yuritilganda   esa   yagona   informatsion   muhitni   tashkil   etuvchi   elektron   hujjatlar
majmuasi tushuniladi.
Amaliyotda   internetning   real,   fizik   bog`lanishlar   orqali   tashkil   topgan
tarmog`idagi   kompyuterlar   bilan   virtual   informatsion   fazoni   tashkil   etuvchi
elektron   hujjatlari   har   xil   adreslar   yordamida   ifodalaniladi.   Internet   tarkibiga
4 kirgan har bir kompyuter to`rt qismdan tashkil topgan o`z adresiga ega, masalan:
142.26.137.07.   Ushbu   manzil   IP   (Internet   Protocol)   -   manzil   deb   ataladi.
Internetga doimiy ulangan kompyuterlar o`zgarmas IP-adresga ega bo`ladi. Agar
kompyuter   foydalanuvchisi   internetga   faqat   vaqtinchalik   ishlash   uchun
ulanadigan   bo`lsa,   u   holda   ushbu   kompyuter   vaqtinchalik   IP-adresga   ega
bo`ladi. Bunday IP-manzil dinamik IP-manzil deb ataladi.
Tarmoqda mavjud bo`lgan ixtiyoriy kompyuter IR-adresini  bilgan holda,
unga har   xil  ko`rinishdagi  so`rovlar   bilan murojaat   qilishi  mumkin  bo`ladi.  Bu
so`rovlar   o`sha   kompyuterda   saqlanayotgan   elektron   hujjatlar,   ma`lumotlar
bazasi,   yoki   bo`lmasa   undagi   biror   bir   programmani   ishlatishga,   o`sha
kompyuter   tarkibiga   kirgan   texnik   resurslar   imkoniyatidan   foydalanishga   oid
bo`lishi mumkin va hokazo.
Internet   informatsion   muhitini   tashkil   etuvchi   elektron   hujjatlarning   har
biri   kompyuterlarning   IR-adreslaridan   boshqa   o`zlarining   takrorlanmas,   unikal
adreslariga ega. Bu adres URL (Uniform Resource Locator) - adres deb ataladi.
Masalan,   O`zbekiston   Respublikasi   hukumatining   rasmiy   axborotlari,   Oliy
majlis qarorlari haqida ma`lumot beruvchi elektron sahifa adresi  www.gov.uz . 
5 I.2. PHP: gipermatn protsessori
Php   vebserverda   HTML-sahifalarini   ma`lumotlar   bazasi   bilan–
birgalikda   hosil   qilish   uchun   yaratilgan   dasturlash   tili.   Hozirgi   vaqtda   xosting
provayderlarninig   asosiy   qismi   tomonidan   quvvatlanadi.   LAMP-veb-saytlarni
yaratish uchun standart to`plam (Linix,Apache,MySQL,PHP) tarkibiga kiradi.
PHP   nomi   PHP:   Hypertext   Preprocessor so`zlarining   qisqartmasidan	
“ ”
iborat. Ilgari  Personal home page tools so`zlarining qisqartmasi hisoblanar edi.	
“ ”
Dastlab   PHP   veb-sahifalarni   yaratishda   yengillik   yaratish   uchun   Perl   ga
qo`shimcha sifatida yaratilgan.
Tarmoqda dasturlash sohasida PHP-eng ommalashgan skrept tillardan biri
hisoblanadi.   PHP   o`zining   oddiyligi   bajarilish   tezligi,boy   funksionalligi,dastur
kodini   PHP   litsenziyasi   asosida   tarqatishga   ko`ra   ISP,   Perl   tillari   bilan   bir
qatorda   ommaviy   hisoblanadi.   PHP   yadrosining   mavjudligi   va   kengaytirish
uchun   ulanadigan   modullar:   ma`lumotlar   bazasi   soket   dinamik   grafika,
kriptogirafik   kutubxonalar   PDF   formatli   hujjatlar   bilan   ishlash   uchun
mo`ljallangan   qo`shimchalari   bilan   boshqalaridan   farq   qiladi.   Shuningdek,   har
bir  foydalanuvchi  o`z kengaytmasini  yaratib unga ulay olishi  mumkin. Yuzdan
ortiq kengaytirishlari mavjud bo`lib, standart to`plamga yaxshi sinovdan o`tgan
bir   necha     o`ntasigina   kiritilgan   xolos.   PHP   interpretatori   Web-   serverga   bu
server   uchun   maxsus   yozilgan   modul   orqali   yoki   SGI   dastur   ko`rinishida
ulanadi.   Bundan   tashqari,   PHP     Unix,   GNU/Linux,   Mikrosoft   Windows,	
–
MacOS   X   va   Amiga   OS   operatsoin   sistemalarida   administrativ   masalalarini
yechish   uchun   qo`llaniladi,   Biroq,   bu   sohada     u   ommaviy   hisoblanmaydi.
Chunki bu sohada Perl, Python,VB Script dasturlari juda ham ommalashgan:
Hozirgi   vaqtda   20   mln   dan   ortiq   veb-saytlar,   ya`ni   internetdagi
domellarning 1/5 qismi PHP ishlaydi . 
1994   yil   Daniyalik   dasturchi   Rasmus   Lerdorf   HTML   hujjatlarini
shablonlarini   qayta   ishlovchi,   saytga   tashrif   buyuruvchilarning   sonini   Internet
sahifasiga chiqarishga imkon beradigan skriptlar to`plamini Perl/CGI ga yozadi.
Lerdorf   bu   skriptlar   to`plamini   Personal   Home   Page   (shaxsiy   uy   sahifasi)   deb
ataydi.   Shundan   so`ng,   bunday   skriptlar   yozish   uchun   Perl   scriptlar
interpretatorining   imkoniyatlari   yetishmay   qoldi   va   Lerdorf   C   tilida   yangi
shablonlar   interpretatori   PHP/FI   (Personal   home   Page/Forms   Interpreter)-	
“
6 SHUS (shakllar yaratuvchisi) dasturini yozdi. PHP/FI hozirgi PHP ning bazaviy
imkoniyatlari:   perl   uslubida   o`zgaruvchilarni   e`lon   qilish,   shakllarni   avtomatik
qayta ishlash va HTML- matnga joylashtirish va boshqa ko`plab imkoniyatlarga
ega   bo`lgan   yangi   til   o`zining   ajdodlaridan   sodda   chekli   sintaksisi   bilan   farq
qiladi.1997   yilda   C   tilida   yozilgan   PHP/FI   2.0   chiqarildi.   Undan   dunyodagi
internet   domenlarining   1%   foydalandi.   PHP   3.0   versiyasining   ko`rinishi   hozir
biz   ishlayotgan   PHP   versiyasi   ko`rinishini   oldi.   1997   yilda   ikki   Isroillik
dasturchi-   Andi   Gutmans   va   Ziv   Suraski   Isroil   texnologiyalar   instituti
dasturchilari   PHP   dasturini   boshidan   qayta   tuzib   chiqishdi.Ular   PHP/FI   ni
merosxo`ri   deb   atashdi.   PHP   3.0   ning   kuchli   tarafdorlaridan   biri   yadroni
kengaytirish   imkoniyati   mavjudligidir.Kengaytirish   imkoniyatlarining
mavjudligi   PHP   ga   ko`plab   chetki   dasturchilarni   jalb   qildi.   Bu   dasturchilar
o`zlarining modullarini yarata boshlashdi. Bu esa PHP ga katta miqdordagi Mb
protokollar,ko`plab   API   lar   bilan   ishlash   imkonini   berdi.   Mana   shu   narsa   PHP
ning   muvaffaqiyatiga   sababchi   bo`ldi.   Shu   bilan   bir   qatorda   yangi   ob`ektga
yo`naltirilgan dasturlashni quvvatlovchi to`liq sintaksisning yaratilishi ham katta
ahamiyat kasb etdi. Absolyut yangi dasturlash tili yangi nomga ega bo`ldi, ya`ni
oddiygina PHP deb ataldi. 1998 yilga kelib 10000 dan ortiq foydalanuvchi PHP
dan foydalana boshladi. 100000 dan ortiq veb-sayt bu tildan foydalanib tuzildi.
Internet   Web-   serverlarining   10%   iga   o`rnatildi.PHP   3.0   rasmiy   ravishda   1998
yil   iyunida   chiqarildi.1998   yil   oxiriga   kelib   Andi   va   Ziv   PHP   yadrosini   qayta
ishlashni   boshladi.   Bunga   sabab   murakkab   dasturlarning   samaradorligini
oshirishdan   va   PHP   boshlang`ich   kodini   modulliligini   oshirishdan   iborat   edi.
Kengaytirishlar PHP 3.0 ga MB bilan ishlash va katta miqdordagi turli API va
protokollarni quvvatlar edi. Biroq, PHP 3.0 modullarini sifatli quvvatlay olmas
edi   va   ilovalar   samarasiz   ishlar   edi.   Zend  Engine  deb   nomlangan   yangi   modul
qo`yilgan   masalalarni   osonlik   bilan   hal   eta   oladi   va   1999   yil   o`rtalariga   kelib
ommaviy foydalanishga chiqarildi. Bu nom Zend technologies asoschilari Ziv va
Endi   nomlaridan   kelib   chiqqan.   Bu   dasturga   asoslangan   PHP   4.0   2000   yil
mayida   chiqarildi.   Samaradorlikni   oshirish   maqsadida   PHP   4.0   versiyalarni
7 quvvatlash,   chiqarishni   buferlashtirish,   foydalanuvchi   tomonidan   kiritilayotgan
axborotni   qayta   ishlashni   xavfsiz   usullari   va   bir   nechta   yangi   til
konstruksiyalariga ega edi. PHP 4.0 uchun yangilashlar  2007 yil oxiriga ishlab
chiqildi.PHP 4.0 2007 yil 9 avgustdan boshlab foydalanishda chiqarildi.PHP 5.0
2004   yil   13   uyulidan   ishlab   chiqildi.   Bu   versiyaga   zend   yadrosi   yangilandi   va
shu   sababli   internet   samaradorligi   keskin   oshirdi.   XMl   tilini   quvvatlash
imkoniyati   paydo   bo`ldi.   Gavada   qo`llaniladigan   modelga   o`xshatilgan   holda
ob`ektga   yo`naltirilgan   dasturlash   to`liq   qayta   ishlab   chiqildi.
Xususan,destruktor,ochiq,yopiq   va   himoyalangan   a`zolar   va
metodlar,tugallangan   a`zolar   va   metodlar   va   interfeyslar   va   ob`ektlarni
klonlashtirish   kiritildi.   Biroq   yangiliklar   tilning   oldingi   versiyalari   kodi   bilan
moslikni ta`minlash maqsadida qilingan edi. Hozirgi vaqtda PHP 6 dev-versiyasi
bo`lishiga   qaramasdan   5.xx   versiyalari   ishonarli   va   ko`p   ishlatiladigan
hisoblanadi.   PHP   6   ustuda   2006-yil   oktoyabrdan   boshlab   ishlanmoqda.   Unda
ko`plab   yangiliklar,   masalan,   yadrodan   doimiy   POSIX   ifodalarini   va   uzun
superglobal   massivlarni   chiqarib   tashlandi`,   Php.ini   konfiguratsion   faylidan
sate_mode,php_magic_quotes va register_globals direktvalari o`chirildi. Unicod
ni   quvvatlash   vositasi   qo`shildi.   Bu   versiyani   GNU/Linux/BSD   uchun   dastur
kodini va MS Windows uchun kompilyatsiyalangan versiyasini PHP Snapshots
rasmiy saytidan topish mumkin.
PHP   o`zgaruvchilarni   e`lon   qilishda   tipini   ko`rsatmasdan   ham   ishlash
imkonini   beruvchi   dinamik   tiplashtirishga   ega   dasturlash   dasturlash   tili
hisoblanadi.   Skalyar   tiplarni   almashtirish   qo`shimcha   ishlarni   amalga
oshirmasdan ham bajarish mumkin bo`ladi.
Massivlar   sonli   va   satrli   kalitlar   bilan   ishlay   oladi.   Massivlar   istalgan
tipdagi jumladan, boshqa massivlardan ham tashkil topishi mumkin. PHP keng
miqyosda   ob`ektlar   bilan   ishlashga   yo`naltirilgan   imkoniyatlarini   quvvatlaydi.
PHP   ga   sinflar   class   kalit   so`zi   bilan   boshlanadi.   Sinfning   metodalari   va
maydonlar   umumiy   foydalanish   uchun   (public),   himoyalangan   (protected)   va
yashirin (private) bo`lishi mumkin. PHP vorislikni va interfeyslarni quvvatlaydi.
Yakuniy,   mavhum   metod   va   sinflarni   e`lon   qilish   mumkin.   Sinflarda   to`plam
vorisligi quvvatlanmaydi, biroq sinf bir necha intefeysni hosil qilish mumkin.
8 Tilning   oldingi   versiyalarida   yaratilgan   kod   keyinroq   chiqarilgan
versiyasida eski versiyadagi konstruklar, metodikalar, funksiyalar ishlatilmaydi.
Natijada   bir   necha   yil   oldin   yaratilgan   yangi   versiyada   ishlamaydi.   Shuning
uchun unga o`zgartirish kiritiladi.
9 I.3. MySQL ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT )
MySQL dasturiy ta`minoti juda tez ishlaydigan ko`p oqimli, ko`p foydali
ishonchli  ma`lumotlar  bazasi  SQL serveri hisoblanadi.  MySQL  server  ko`p ish
bajarishga   mo`jallangan   hamda   ommaviy   tarqatiladigan   dasturiy   ta`minotga
qo`shish uchun mo`ljallangan.
MySQL   qo`sh   litsenziyaga   ega.   Ya`ni   foydalanuvchu   MySQL   dasturiy
ta`minotini   ommaviy   GNU   General   Public     License   (GPL)   litsenziyali   bepul
yoki MySQL AB standart tijoriy litsenziyali ko`rinishlaridan biridan foydalanish
mumkin.
MySQL   kichik   va   o`rtacha   dasturlarda   foydalaniladi.   LAMP   tarkibiga
kiradi. Odatda, MySQL local va uzoqlashgan mijozlar murojat qiladigan server
sifatida qo`llaniladi. Biroq, distributiv tarkibiga ichki server kutubxonasi  kiradi
va u MySQL ni avtonom dasturiga ulash imkonini beradi. 
MySQL MBBT ning moslashuvchanligi quyidagi katta miqdordagi jadval
turlari   mavjudligi   bilan   ta`minlanadi.   Foydalanuvchilar   to`liq   matnli   qidiruvni
amalga   oshirishga   imkon   beradigan   MyISAM   turidagi   jadvallar,   alohida
yozuvlar   sathidagi   tranzaksiyaga   imkon   beradigan   InnoDb   jadvallarini   tanlashi
mumkin.
Ochiq   arxitektura   va   GDL   lisenziyasiga   egaligi   MySQL   ma`lumotlar–
bazasida   doimiy   ravishda   yangi   turdagi   jadvallar   paydo   bo`ladi.   2008   yil   26
fevralda Sun Microsystems kompaniyasi MySQL AB ni $ 1 mlrd ga sotib oldi.
MySQL   msql   kompaniyaning   xususiy   dasturlariga:ISAM-quyi   sathdagi
qism dasturlandan foydalangan jadvallar uchun qo`llash natijasida paydo bo`ldi.
Natijada   yangi   SQL   interfeys   ishlab   chiqilib   mSQLdan   API-interfeys   meros
qoldi.  MySQL  nomi sistema yaratuvchilardan biri Maykl Monti Videnius ning	
” ”
My   ismli   qizchasi   ismidan   olingan.   MySQL   ko`p   miqdordagi   platformalar
uchun   yaratilgan:   AIX,   BSDI,   FreeBSD,   HP-UX,   GNU/Linux,   MacDSX,
NetBSD, OpenBSD, OS/r, Warp, CGI IRIX, Solaris, Sun OS, SCD Open Server
2003   va   Win   Visto,   Open   VMS   uchun   MySQL   porti   mavjud.   MySQL   AB
kompaniyasi   erkin   ko`chirib   olish   uchun   MBBT   ning   dasturiy   kodi   bilan
birgalikda   biror   bir   DC   da   ishlatishga   mo`ljallangan   optimal   va   kompilyasiya
qilingan ko`rinishini ham rasmiy saytdan ko`chirib olish imkoni bo`ladi.
10 MySQL   C,   C++,   Java,   Perl,   PHP,   Ruby,   SmallTalk,   Tcl   tillari   uchun
API,NET   platformasidan   tillar   uchun   kutubxonalarga   ega,hamda   MyODBC
uchun ODBC-drayveri vositasida ODBC bilan ishlash imkonini beradi.
MySQL   5.0   da   MySQL   ni   tijoriy   MBBT   bilan   bir   qatorga   qo`yish
imkonini beradigan funksionalligi sezilarli ravishda kengaytiriladi.
MySQL   ning   bu   versiyasi   amalda   to`liq   SQL   standarti   bilan   ishlash
imkonini beradi. MySQL 5.0 da quyidagi yangiliklar paydo bo`ladi: saqlanuvchi
protsedura   va   funksiyalar;   xatolarni   qayta   ishlovchisi;   kursorlar:   triggerlar;
ko`rinishlar; axborot sxemalari(sistema lug`ati) .
I.4. Mazmunni boshqarish tizimlari  (CMS)
So`ngi yillarda mazmunni boshqarish tizimlari (MBT) (inglizcha content
Management System  CMS deb atash qabul qilingan) keng ommalashdi .Bunga–
o`xshash tizimlar yordamida tajribada foydalanuvchi zarur bo`lganda veb-loyiha
asosini osonlik bilan yarata oladi, veb-integrator esa katta hajmdagi veb-loyihani
qisqa   muddatlarda   yaratish   imkoniga   ega   bo`ladi.   Modul   bilan   ishlashga
mo`ljallanganlik uning funksionalligini oshiradi. Mazmunni boshqarish tizimlari
qo`llanmagan  vaqtlarda  yangi  veb-loyihani  yaratishda  yo  har   bir   sahifa  HTML
da yozuv chiqilar edi yoki dasturlash va grafik ko`rinish bilan birgalikda amalga
oshirilar   edi.   Bunday   jarayon   ko`p   vaqt   talab   etar   edi,   biroq   katta   chekli
miqdordagi funksiyalar tomonidan qiyinchilik bilan amalga oshirilar edi.
Zamonaviy   MBT   lari   doimiy   dasturlash   zaruratini   yo`qotadi.   Oldindan
tayyorlab qo`yilgan va sinovdan o`tgan minglab shablonlar (qolib) lardan birini
tanlash   etarli   bo`ladi.   Barcha   qoliblar   yagona   standart   asosida   qurulganligi
sababli tizimga ulashlar birlashtirish ko`p vaqt olmaydi.
MBT   larni   yutuqlarini   baholash   uchun   ilgari   MBT   lari   paydo   bo`lgunga
qadar   veb resurslar   qanday   uskunaviy   vositalar   yordamida   yaratilganligini	
–
yetarli bo`ladi. 
Veb   dasturlash   asosining   1990-yillaridan   boshlandi.   Bu   davr
veb tehnologiyalar   taraqqiyotiga   nisbatan   past   darajada   bo`lganligi,   dinamik	
–
veb-loyihalar faqat dasturchilar tomonidan yaratilganligi bilan xarakterlanadi.
Veb-sahifalarda   dinamika   CGE   texnologiyasi   yordamida   va   boshqa
murakkab   texnologiyalar   qo`llanilganligi   sababli,   o`zining   xususiy   loyihasini
yaratayotgan   oddiy   foydalanuvchi   saytni   faqat   statik   ko`rinishida   tuzilishda
yarata   olar   edi   va   1990-yillarning   o`rtalaridan   paydo   bo`la   boshlagan
11 WYSIWYGI   muharrirlarida   yaratilar   edi.   Sahifalar   yaratilgandan   so`ng
ishoratlar   bilan   bilan   birlashtirilar   edi   va   serverda   joylashtirilar   edi.
Ma`lumotlarni   yangilab   borish   va   loyihani   ishga   layoqatli   ekanligini   tekshirib
turish   muallif   tomonidan   amalga   oshirilar   edi.   Masalan,   sahifadagi   ishoratni
o`zgartirish   uchun   muallif   bu   sahifani   topib,   unga   o`zgartirishlar   kiritib   yana
serverga   qaytadan   joylashtirar   edi.   Agar   yangi   sahifa   qo`shishga   zarurat
tug`ilganda   butun   lohiga   mantiqiy   va   fizik   o`zgartirishlar   kiritish   masalasi
ko`ndalang   turar   edi.   Sahifalar   soni   ortishi   bilan   ularni   boshqarish   qiyinlashib
borar   edi.   Dinamik   sahifalarni   o`zgartirish   va   kengaytirish   bundan   ham   qiyin
edi.
O`sha   davrda   barcha   bu   kabi   jarayonlarni   avtomatlashtirish   tizimlari
mavjud emas edi, aniqrog`i qulay va oson tizimlar yo`q edi, va ochiq va tijoriy
tizimlar   o`rtasida   tanlash   mavjud   emas   edi,   mavjud   kamdan   kam   tijoriy
tizimlarni   ham   ko`pchilik   borligini   bilmas   edi.   Biroq   bu   holat   unchalik   uzoq
davom etmadi va statik html sahifalarida CGI dasturlashga qo`shimcha sifatida–
tez   moslashuvchan   ASP   (1996),   ColdFusion   (1995-yil   iyun),   keyinroq   PHP
(1997-yil ikkinchi versiyasi) texnologiyalari paydo bo`ldi. Yangi texnologiyalar
html sahifa   teglari   va   murakkab   bo`lmagan   kodlarni   birgalikda   joylashtirish	
–
imkonini berish bilan birga passiv html   sahifalarni aktiv sahifalarga aylantirar	
–
edi.   Sahifalarning   faolligi   esa   foydalanuvchilar   bilan   interfaol   aloqadorlikni
osonlik   bilan   tashkil   etish   imkoniyatini   berar   edi.   Chunki,   foydalanuvchi   bir
sahifaga har safar murojaat qilganda yangi ma`lumot olish imkoniga ega bo`lar
edi.   Shuning   bilan   birga   aniq   bir   amallarni   avtomatlashtirish   uchun   mos,
fayllarni   serverga   yuklash   yoki   yangi   sohalarni   yaratish   jarayonlarini
avtomatlashtirish   imkonini   beruvchi   faol   sahifalar   yaratilmoqda.   Bunday
foydalanilgan sahifalar sekinlik bilan yordamchi to`plam (paketlarga ) to`planib
borildi.   Bunday   to`plamlar   bir   turdagi   masalalarda   qo`llanildi,   biroq
imkoniyatlari   har   doim   ham   etarli   bo`lmaydi   va   ko`pgina   mijozlar   xususiy
loyihalariga   indivuidal   boshqaruv   tuzilmalarga   buyurtma   berishni   ma`qul
ko`rishdi.   Bunday   buyurtma   tizimlar   dastlab   xarakterda   bo`lgan,tizim
funksionalligini   kengaytirish   yoki   o`zgartirishga   to`g`ri   kelganda   buyurtmachi
dasturchilarga   qayta   murojat   qilishga   to`g`ri   kelgan.   Tezda   dasturchilarning
o`zlari   ham   universal   tizimlarni   yaratishga   kirishgan.   Shunday
qilib,birinchi universal tijoriy boshqaruv tizimlari paydo bo`ldi.	
–
Barcha   tillarda   gaplashuvchi   foydalanuvchilar   uchun   CMS   qisqartmasi
qabul qilindi. Keyinroq ochiq boshqaruv tizimlari paydo bo`ldi. Bu tizimlarning
keyingi   evolyutsiyasi   sohani   shunday   darajaga   olib   keldiki,   MBT   so`z	
“ ”
birikmasi   unchalik   dolzarb   bo`lmay   qoldi,   zamonaviy   tizimlarning
12 funksionalligi   sezilarli   kengaydi,   endi   bu   tizimlar,   mavzular,   modullar     bilan
ishlay oladi va shu bilan birga boshqa elementlarni boshqara oladi. Zamonaviy
tizimlarni veb-loyihalarni boshqarish tizimlari (n sinfli) deb atash mumkin.
Hozirgi   vaqtda   boshqaruv   tizimlari   nafaqat   foydalanuvchi   uchun   qobiq-
menejir,   balki   veb-dasturchi   uchun   kuchli   vosita   hisoblanadi.   Bunday   tizimlar
sabab   veb loyihalarni   boshidan   boshlab   ishlab   chiqishga   zarurat   qolmaydi-–
tayyorgarlikka   ega   foydalanuvchi   yoki   integrator   tezlik   bilan   sarf-harajatlarsiz
professional   darajadagi   kerakli   natijaga   erishish   uchun   mavjud   tizimni   tanlash,
o`tnatish va sozlash etarli bo`ladi.
Hozirda   mavjud   veb-saytlarning   qandaydir   miqdordagi   qismi   boshqaruv
elementlarisiz   yaratilgan.   Bular   quruq saytlar   deb   ataladi.   Mijozlarning   ko`p	
“ ”
qismi   bunday   tizimlarning   mavjudligini   bilishmaydi,dastur   tuzuvchilar   esa   uni
joriy   qilishga   ko`p   oshiqmayapti.   Agar   veb-loyiha   buyutmachi   loyihani
to`g`rilashi yoki o`zgartirishga zarurat tug`ilsa u gipermatn va dastur kodi bilan
murrakab amallarni bajarishi yoki loyiha dasturchisiga murojaatqilib, boshqaruv
elementi bo`lishiga qaramasdan o`zi bajara olmagan muammoni qo`shimcha haq
to`lash evaziga bajartiradi.`
Shu   sabablarga   ko`ra   hozirgi   vaqtda   veb-loyihalarning   ko`pchilik   qismi
boshqaruv tizimlarisiz yaratilgan bo`lib, yaqin vaqtlar ichida bunday tizimlarga
o`tkazilishi kutilmoqda.
Andi   boshqaruv   elementlari   qaytarzda   turli   foydalanuvchilarga   taqdim
etilishini   qarab   chiqamiz.   Boshqaruv   tizimlari   foydalanuvchilarga   u   bilan
aloqadorlikda   bo`lgan   har   bir   foydalanuvchini   kiritish   mumkin.   Misol   uchun
foydalanuvchilar quyidagilar bo`lishi mumkin.:
-yaratilayotganlar   yaratilgan   veb-loyihaning   bo`lajak   va   hozirgi   tashrif-
buyuruvchilari (mehmonlar, ro`yhatdan o`tgan va o`tmagan foydalanuvchilar;)
-mazmun menejerlari, moderadorlar, muharrirlar, adminstratorlar;
-dasturchilar va jamlovchilar (CMS foydalanuvchilari)
  Tashrif   buyuruvchilar bu   foydalanuvchilarning   eng   ko`p   va   eng	
–
ahamiyatli guruhidir. Ularsiz ixtiyoriy loyiha taraqqiy etmas edi, shuning uchun
ham   ular   e`tiborini   qaratish   uchun  kurash   olib   borilmoqda.   Tashrif   buyuruvchi
hech qachon texnik tafsilotlarga tegishmaydi-unga yaratilgan loyihaning qanday
boshqaruv   tizimda   yaratilganligining   umuman   ahamiyati   yo`q,   uning   uchun
13 axborot   va   unga   ega   bo`lish   usuli   muhim   sanaladi.   Tashrif   buyuruvchi
boshqaruv   tizimini   loyihaning   ishonchli   a`zolari   ko`ra   oladigan   ko`rinishda
ko`ra   olishmaydi,   uning   uchun   butun   tizim-bu   matetiallarga   ega   sahifalar,
harakatlantirish   element,   teskari   aloqa   formalari,   ko`rsatmalar   va   boshqalardan
iborat.   Tashrif   buyuruvchi tipik   iste`molchi   bo`lib,   loyihadagi   qiziqarli–
ma`lumotlar   qanchalik   osonlik   bilan   tezroq   olishning   iloji   bo`lsa,   u   boshqa
muqobil   loyihalar   haqida   kamroq   o`ylaydi.   Shuning   uchun   qulay   va   yaxshi
sozlangan   loyiha   yaratishning   o`zi   etarli   bo`lmaydi,   shuningdek   uning
mazmuni qiziqarli,   dolzarb   bo`lishi   zarur.   Shunday   qilib   ko`plab   tashrif	
–
buyuruvchilarni jalb qilish mumkin.
Mundarija   menejerlari,   moderatorlar,   muharirlar,   adminstratorlar-
qo`shimcha   huquqlar   berilgan   ishonchli   shaxslar.   bu   darajadagi
foydalanuvchilarga   boshqaruv   tizimi   kengaytirilgan   ko`rinishda   taqdim   etadi.
Tizim   interfeysiga   qo`shimcha   boshqaruv   elementlari   yoki   butun   boshqaruv
bo`limlari qo`shiladi. Bu bo`limlarda adminstratorlar tez va osonlik bilan emas,
yangi foydalanuvchini qo`lga oladi, moderator esa tashrif buyuruvchi tomonidan
qoldirilgan   xabarlarga   tuzatishlar   kiritish   va   administrator   ruxsat   etgan   boshqa
amallarni bajarishi mumkin.
Fan   sohasini   yaxshiroq   tushinish   uchun   sinflashga   o`xshash
metodika   yaratilgan.   Sinflash-umumiy   to`plamdan   biror   kriteriyaga   ko`ra
bo`laklarga   bo`lishdir,   yani   umumiy   belgilarga   ko`ra   guruhlarga   bo`lishdir.
Sinflash   boshqaruv   tizimi   sohasida   ham   tizimlar   o`rtasida   aniq   cheklovlarni
qo`yish uchun talab qiladi.
Bu bosqichda sinflashning ikkita ochiq turi qaraladi:
- ochiqlik darajasi  ga ko`ra;	
“ ”
- tizimni yaratuvchisi  ga ko`ra.
“ ”
a)  ochiqlik darajasi  ga ko`ra sinflash
“ ”
Ko`pgina   foydalanuvchilar   OpenOffice,   Firefox,   Linix   va   boshqa
ko`pgina   nafaqat   bepul   tarqatiladigan,   balki   dastur   kodi   ochiqchasiga
tarqatiliyotgan   dastur   va   tizimlarni   ishlatib   ko`rish   mumkin.   Dastur   kodining
ochiq   tarqatilishi   esa   har   bir   foydalanuvchi   bu   dasturda   o`zgartirishlar   kirita
olishi va o`zgargan holda tarqata olishini bildiradi. Biroq ochiq loyihalar-nafaqat
14 dasturiy   yechim   va   hamma   litsenziyalarga   ega   bo`lish   huquqini   beradi,   balki
o`zaro   yordam   berish   prinsiplariga   asoslangan   ijtimoiy   hodisa   hamda   g`oyaviy
qiziqishlariga ko`ra o`zining qatnashchilarini birlashtiradi.
Bunday   ochiq   mahsulotlar   qanday   o`ziga   xos   imkoniyatlar
yaratadi? Ko`proq ochiq oydin yutuq va imkoniyatlari quyidagilar:
1.Ochiq   mahsulotlarning   bosh   yutug`i   ularni   har   doim   olish
mumkinligidir-ochiq mahsulotni nafaqat erkin olish, balki tezlik bilan yangilash
mumkin.   Bu   mahsulotlarda   topilgan   xatoliklar   tijoriy   dasturlardagi   kabi
navbatdagi   versiyasida   to`g`rilanmaydi.   Ochiq   mahsulotlar   tanlash   va   amallar
ixtiyoriyligini taqdim etadi. Shuningdek mavjud yechim buyurtmachi talablarini
qanoatlantirmagan   holatlarda   minimal   harakatlar   evaziga   bir   yechimdan
ikkinchisiga o`tishni taqdim etadi.
2.  Ochiq  mahsulotlar  begona  kodlarni   kiritish   orqali,  shuningdek,   o`zaro
quvvatlash   evaziga   o`zi   raqobatchilariga   nisbatan   tez   taraqqiy   etmoqda.   Yangi
g`oyalar   va   jamoatchilikning   quvvatlab   turishi   evaziga   ochiq   mahsulotlar
nafaqat tijoriy dasturlar bilan raqobatlasha oladi, balki bozorda yetakchi o`rinni
egallaydi.   Shunisi   e`tiborliki,   hozirgi   vaqtda   tijoriy   dastur   ishlab   chiqarishning
ma`lum   bir   qismi   o`z   mahsulotlari   tarkibiga   ochiq   yechimlarni   joriy
qilishmoqda.
3.   Oddiy   foydalanuvchilardan   tartib   dastur   tuzuvchigacha   ixtiyoriy
foydalanuvchi   ochiq   loyiha   qatnashchisi   bo`la   oladi.   Chunki   xalqaro   ochiq
loyihalarga   har   doim   tarjimonlar,   tekshiruv   o`tkazuvchilar   va   boshqa
mutaxasisslar kerak bo`ladi.
4. Dastur tuzuvchilar tashkilot, ochiq yechimni asos sifatida tanlash orqali
begona   korporativ   qora   quti   ostida   qurish   zaruratidan   xalos   bo`ladi.“ ”
Shuningdek,   ochiq   mahsulotlardan   yangi   va   qiziqarli   g`oyalarni   o`zlashtirish
ta`qiqlanmaydi,   balki   rag`batlantiradi.   Ochiq   loyihalar   va   mahsulotlar   doimo
standartlarga yo`naltiriladi.
15 5. Ixtiyoriy o`z sohasining mutaxasisi ochiq dasturlarning dastur kodlarini
olish orqali mahsulotlarni tahlil qilishi uning ishonchliligini xavfsizligini mosligi
va boshqalarga o`z xulosalarini kirita oladi.
6. Ochiq mahsulotni o`z talablarimizga ko`ra qaytadan ko`rib chiqishimiz
mumkin. Bu esa  maksimal natijaga erishish imkonini beradi. Ochiqlik darajasi” ”
ga   ko`ra   butun   mahsulotlar   ikki   turga   bo`linar   ekan.   Birinchi   gruppaga   ochiq
mahsulotlar, ikkinchi gruppaga qolgan barcha dasturlar kirar ekan.	
–
Tizim ishlab chiqaruvchilarga ko`ra sinflash  .
Tizim   ishlab   chiqarishi   muallif   hamda   dastur   ishlashini   nazorat   qilib
turuvchi  hisoblanadi. Ishlab chiqarish sifatida o`zining g`oyaviy liderlariga ega
ochiq   hamjamiyat   hamda   mutahassislarni   o`zida   jamlagan   tijoriy   tashkilotlar
kiradi.   Qulaylik   uchun   1-gruppaga   hamjamiyat   loyihalarini,   2-gruppaga
tashkilotlar   loyihalarini   kiritamiz.   Kimning   mahsulotlari   yaxshiroq   ekanligini
aniqlash uchun yangi CMS larning paydo bo`lishi senariysini qarab chiqamiz.
1-gruppa   boshqaruv   tizimlaridan   boshlaymiz.   Jahonda   ko`plab
erkin   proffessional   (yuqori   malakali   dasturchilar,   dizaynerlar   va   boshqalar)
mavjud.   Ular   mustaqil   ravishda   buyurtmalar   qidirib   topadi   va   vositalarchisiz
ishlashadi. Ular o`z amaliyotida turli yechimlarini qo`llashga to`g`ri keladi. Vaqt
o`tishi   bilan   ular   mavjud   yechimlar   bir   qator   kamchiliklarga   (cheklangan
funksionallik,   yopiqlik   va   boshqalar)   ega   ekanlini   tushuniladi   yoki   yangi
texnologiyalar muhitida noloyiq ekanligini bilgandan so`ng undan yangi va ko`p
imkoniyatga   ega   yechimlarni   qurishga   imkon   beradi.   O`ylangan   fikrni   amalga
oshigandan so`ng, undanda istiqbolliroq  yechim  dunyoga keladi shundan so`ng	
“ ”
muallif barcha qilingan ishlarni ommabop qilishga intiladi va bu natijada loyiha
ochiladi.   Bu   narsa   yaqin   vaqtlar   ichida   loyihaning   davom   ettiruvchilari   paydo
bo`lishiga   olib   keladi-hamjamiyat   tashkilot   bo`ladi.   Hamjamiyatning   kuchli
quvvatlovi   hisobiga   bundan   keyigi   yechim   rivojlanib   boradi.   Natijada   bir	
“ ”
necha   yildan   so`ng   paydo   bo`lgan   to`liq   tayyor   bir   tekis   ishlovchi   dasturiy
16 yechim  tijoriy mahsulotlarni siqib chiqara boshlaydi, yangi loyihaning o`zi esa“ ”
hamjamiyat mulkiga aylanadi. 
2-gruppaga   kiruvchi   tijoriy   sinfi   veb   studiyalar   va   yirik   jamlovchilar
tomonidan yaratiladi.
Ta`kidlash   kerakki   veb-studiyalar   turli   tipda   bo`ladi.   Ikki-uch
kishidan   iborat   jamoa   ham,   katta   tashkilotlar   ham   veb-studiyani   tashkil   qilishi
mumkin.   Tijoriy   CMS   lar   1999-2003   yillar   oralig`ida   paydo   bo`lgan.   Shu
vaqtlardan   bo`shlab   dastlabki   yillarda   xususan   boshqaruv   tizimlarini   yaratish
veb-studiyalar paydo bo`ldi.
Zamonaviy   CMS   tizim   qo`shimcha   dasturlashtirishga   murojaat
qilmasdan:   sahifa   mazmunini   tahrirlash,   grafikni   qo`shish   o`chirish;   yangi
sahifalarni   qo`shish;   sayt   strukturasini   va   boshqa   turli   meta   ma`lumotlarni
o`zgartirish; ro`yxatdan o`tkazish formalarini sozlash; so`rovlar, ovoz berishlari,
forumlarini   boshqarish;   tashrif   buyuruvchilar   statistikasini   chiqarish;
foydalanuvchilar   o`rtasida   saytni   boshqarish   huquqlarini   taqsimlash
imkoniyatini berishi zarur[5].
Joomla!  asosiy xususiyatlaridan biri sayt tayyorlashda cheksiz ommaviy	
“ ”
imkoniyatlar   va   moslashuvchanlikda   nisbatan   boshqaruvning   soddaligi
hisoblanadi.   Joomla!   MBT   keng   tarqalgan   Mambo   CMS   uning   bir   tarmog`i
hisoblanadi.
17 II bob. Interfaol web sahifalarni yaratish texnologiyalari
II.1. Web-serverlar
  Web-   server   mijozlarning   HTTP-so`rovlarini   qabul   qiluvchi   server.
Odatda   mijozlar   sifatida   veb-brauzerlar   qo`llaniladi   va   ularga   HTTP-javoblar
bilan   birgalikda   HTML-sahifalar,   tasvirlar,   fayllar,   media-oqimlar   yoki   boshqa
ma`lumotlar uzatiladi. Web- serverlar veb-saytning asosini tashkil qiladi.
  Web-   server   deb   yuqorida   qayd   etilgan   amallarni   ta`minlovchi   dasturiy
ta`minotni   ham   bu   dasturiy   ta`minot   ishlayotgan   kompyuter   ham   tushuniladi.
Mijozlar   Web-   serverga   yagona   resurs   ko`rsatuvchisi-URl-adres   bo`yicha
kerakli   veb-sahifaga   yoki   serverda   joylashgan   boshqa   resursga   kirish   huquqini
oladi.
Yagona   resurslar   ko`rsatuvchisi   (inglizcha   URL-Uniform   Resourse
locator)-bu veb-resursning yagona lokatori (joylashuvini aniqlovchisi) dir. URL
1990-yil   Tim   Bernesli   tomonidan   Svetsariyaning   Jenera   shahridagi   yadro
tadqiqotlari   bo`yicha   Evropa   kengashi   tashkilotida   yaratilgan.   URL   internetda
fundamental   yangilik   bo`lib   qoldi.   Dastlab   URL   internetdagi   resurslar
(qo`shimcha fayllar) ni joylashuvini belgilash uchun mo`ljallangan[7].
  Hozir   URL   internetda   qariyb   barcha   resurslarini   belgilash   uchun
qo`laniladi.   URL   standarti   RFC   1738   hujjatida   qayd   etilgan.   Hozir   URL
terminini   URI   terminiga   joy   bo`shatib   bermoqda.   Semantik   o`rgumchak
to`rining ko`plab yangi texnologiyalari URI standarticha asoslanadi. Hozir URI
ning taraqqiy etishida asosiy rol jahon o`rgimchak to`ri konsorsiumiga tegishli.
Internet   olamida   hozirgi   vaqtda   390   milliondan   ortiq   Web-   serverlar
faoliyat yuritmoqda. Ular ichida Apache kompaniyasining Apache http serveri–
va MS ning IIS keng ommalashgan. 
18 Apache   HTTP-serverining   paydo   bo`lishi   internet   tarmog`ining
taraqqiyotining   stumillashtirib   turishi   asosiy   vosita   hisoblanadi.   Apache
Netspage   Communications   (   hozirgi   vaqtda   SUN   JAVA   system   veb   server)
firmasining   veb   serveriga   muqobil   bepul   birinchi   Web-   server   hisoblanadi.
Dastur   ko`plab   platformalar:   Unix,   FreeBSD,   Linux,   Solaris,   Novell   Netware,
MacOSX, MS windows va boshqalarda ishlaydi. Apache ochiq dastur kodi bilan
bepul   tarqatiladigan   dasturiy   ta`minot   bo`lib,   jahonning   turli   burchaklaridagi
dastur   tuzuvchilarning   dasturni   yaxshilash   jarayonida   qatnashishini   va
qo`shimcha   ustkurma  ishlab  chiqaruvchilar  va  ular  yordamida aniq  bir   maqsad
uchun mo`ljallangan maxsus funksiyani bajarish imkonini beradi.
Loyiha   mualliflari   loyiha   nomini   tasodifan   o`ylab   topilmaganligini
ta`kidlashadi. Buning ikkita sababi bor edi. Birinchi sababi shuki, Amerikaning
mahalliy aholisi Apache Hindu qabilasiga hurmat yuzasidan berilgan bo`lib, bu
qabila   vakillarining   chidamliligi   va   jangovar   san`ati   butun   dunyoga   mashhur.
Ikkinchi   sababi   shuki,   dastlab   loyiha   NCSA   http   mavjud   veb   serveriga   ko`p–
sonli seriali  natr  ( yamoq ) lar sifatida ishlab chiqilgan.	
“ ”
Dasturning   birinchi   versiyasi   1994   yilda   Robert   Makkul   tomonidan
chiqarilgan. U chiqarilgandan so`ng, keyinchlik mashhur  bo`lib ketgan Apache
Group   komandasi   tashkil   qiladi.   Ikkinchi   versiyasi   birinchisidan   sezilarli   farq
qilardi. U 2002-yilda chiqarilgan. Modulli tuzilishga egaligi, dasturchilar uchun
yangi API, IP v6 ni quvvatlashi va no Unux (masalan, windows) platformalarni
quvvatlash   yaxshilanganligini   sababi   internet   tarmog`idagi   eng   ko`p
ishlatiladigan   httpd serverga   aylandi.   Hozirgi   vaqtda   2008   yil   19-yanvarda	
–
chiqarilgan 2.2.8-versiyasi so`ngi versiyasi hisoblanadi.
Apache   Web-   serveri   yadrosi   modulli   strukturaga   ega   bo`lib,dasturiy
tuzuvchiga   loyiha   maqsadini   aniqlagangan   so`ng,   o`zi   ishlatish   uchun
rejalashtirgan   dastur   vositalarini   ishlatish   bilan   bir   qatorda   boshqarish   o`chirib
qo`yish   mumkin.   Yadroning   bunday   arxitekturasi   dasturiy   mahsulotni   yanada
havfsiz   tez   bajarilishi   ta`minlaydi.   Web-   server   interpretatorlarning   turli
19 modullarini   quvvatlaydi.   Masalan:   Perl,Puthon,php,tcl   va   boshqalar.   Bundan
tashqari   veb   dasturchi   xavfsizlik   va   kriptografiya   modullaridan   foydalanish
mumkin.   Apache   ga   aytenfikatsisiyani   quvvatlash   sozlangan,   SSL   shifrlash
protokoli ishlangan,proksi-modul va hisobot yaratuvchi modul mavjud. Bundan
tashqari Web- serverning imkoniyatlariga og`ir siqish tashqi moduli keladi.
  Qulay   konfigratsiya   adminstratorga   bir   vaqtning   o`zida   bir   necha
tugunlarga   xizmat   ko`rsatish   uchun   bir   nechta   Web-   serverdan   foydalanish
imkoniyati   administratorga   qulaylik   tug`diradi.   Hozirgi   vaqtda   Apache   ishlab
chiqaruvchilar   uchun   mo`ljallangan   turli   yechimlar   to`plamiga   kiradi.   Mas,
Novell   Net   Wareda   IBM   WebSp er   kabi   odatdagi   Web-   server   hisoblanadi.
Server   xususiy   yechimlarni   tashkil   etish   uchun   Oracle   va   Borland   dan
foydalaniladi.   Apache     ni   yana   turli   murakkablikdagi   boshqa   masalalarni   hal
etish   uchun   ham   qo`llaniladi.   Masalan,   fayllar   almashishishda.   Foydalanuvchi
o`zining   shaxsiy   kompyuterida   dasturning   nushasini   o`rnatadi.   Hujjatlarni   aniq
bir   papkaga   joylashtirish   orqali   Web-   server   tomonidan   yaratilgan   sahifaga
kirgan barcha foydalanuvchiga ochiq ko`rinadigan qiladi.
1996 yil aprelida Apache jahon tarmog`idagi eng ommaviy HTTP-
serveri bo`ldi. Biroq 2006 noyabrga kelib Apache dasturiy ta`minotida ishlovchi
Web-   serverlar   kamayib   ketdi,   barcha   Web-   serverlarning   qariyb   yarmi   MS
Internet   Informatsion   Service   ga   o`tib   ketdi.   2008   yil   mayigacha   bo`lgan
ma`lumotlarni   tahlil   qilib   Apache   Web-   serverida   ishlovchi   tugunlar   barcha
tugunlarning 52% ini tashkil qilganligini ko`rish mumkin.
MS   Internet   Information   Server   ommaviyligiga   ko`ra   ikkinchi
hisoblanadi.   NetCraft   kompaniyasi   tomonidan   to`plangan   ma`lumotlarga
asoslansak IIS Web- serveri jami tugunlarning 35% iga xizmat qiladi.
IIS   7.0   versiyasining   chiqarilishi   2001   yil   Windows   NT   4.0   tarkibida
chiqarilgan   1-versiyasining   10   yilligiga   to`g`ri   keldi.4   yildan   so`ng   IIS5.0
internetda eng keng tarqalgan server bo`ldi,biroq bir necha oy o`tishi bilan birga
20 mashhur   cherv   viruslari-CodeRed   va   Nimdaning   qurboniga   aylandi.   Windows
Server 2003 tarkibidagi 6-versiyasi  barcha urinishlar xavfsizlikni  ishonchlilikni
va   samaradorlikni   oshirishga   qaratilgan   jiddiy   qayta   ishlangan   versiyasi
hisoblanadi. Shundan boshlab IIS 6.0 o`zini yuqori darajada himoyalagan Web-
serverlar   ekanligini   yuqori   ishonchlilik   xavfsizlikni   ta`minlovchi   ekanligini
ko`rsatib   kelmoqda.   U   ishlab   chiqarishdan   buyon   uzoqlashgan   rejimda
foydalanish   mumkin   bo`lmagan   xavfsizlik   bo`yicha   xatolikni   to`g`rilovchi
bittayangilash chiqarildi.
IIS 7.0 II6 asosiy kodidan tezlik, ishonchlilik va xavfsizlikni meros
qilib   olib   uni   yuqori   darajada   kengayadigan   va   boshqaradigan   Web-   server
platformasiga   aylantirishi,   zamonaviy   veb-dasturlarni   etarlicha   quvvat   bilan
bajaruvchi     vositaga   aylantirishi   lozim   edi.   Natijada   IIS   ning   eng   katta
miqdordagi arxitektura yangiliklarini jamlagan istiqbolli MS versiyasi yaratildi.
IIS   ning   asosida   to`liq   modulli   versiyasi   yotib,   o`zida   kompakt
versiyaga   birlashtirilgan,   dastur   topologiyasida   keraklicha   optimallashgan   40
dan ortiq kompanentalarini jamlagan. Bu kompanentalar yangi kengayuvchanlik
qatlamida   yaratilgan   bo`lib,   dastur   tuzuvchilarga   serverning   istalgan
funksiyasini mashina kodida yoki MS.Ner Frame Work yordamida kengaytirish
imkonini beradi.
IIS 7.0 bajarish, boshqaruv va ishchi kompanentalari kengaytirishni
taklif   qilish   bilan   birga   konkret   ehtimollarga   mos   ravishda   kompleks
yechimlarni yaratishni yengillashtiradi. IIS 7.0 ning xizmatlarni boshqaruvchisi
1.5.2-rasmda tasvirlangan.
21 1.5.2-rasm
IIS   platformasida   IIS   6   ga   nisbatan   serverni   boshqarish   va
foydalanish   bilan   bog`liq   ko`plab   muammolarni   hal   etadi.   U   tugunlarni
boshqarishda   huquqlarni   to`liq   ta`minlovchi   va   yakunda   veb-dasturlarni   xcopy
dan   foydalanib   yechishni   reallashtiradigan   prinsipial   jihanda   yangi   sozlash
tizimiga ega.
Boshqaruv   va   diagnostik   kompanentalaridan   iborat   yangi   API
interfeyslari yoyish, adminstrasiyalash va serverning nosozliklarini bartaraf etish
protseduralarini oldingilaridan sodda va qulay ko`rinishga olib keldi.
IIS   Web-   serveri,   veb-dasturlar   yaratishning   bir   nech   xil   turli
texnologiyalarni quvvatlaydi.
-ASP.Net Windows tizimlari uchun bugungi kunda veb-dasturlar va
veb-xizmatlar   yaratishning   asosiy   vositasi   hisoblanadi.   ASP.Net   ni   quvvatlash
IIS 6.0  dan kiritilgan. Undan  oldingi  versiyalari   uchun alohida  NetFrameWork
ni ko`chirib olib o`rnatiladi.
22 -ASP-senariy   asosida     dinamik  veb-sahifalar   yaratishning   eskirgan
texnilogiyasi. IIS 3.0 dan boshlab Web- server tarkibiga kirutilgan.
-CGI-dinamik veb-sahifalar yaratishning standart texnologiyasi.
ISAPI-Windows tizimlari uchun IIS ning barcha kompanentalarida
to`liq foydalanish imkonini beruvchi kuchli texnologiya.
CGI   va   ISAPI   yordamida   IIS   Web-   serverga   veb-dasturlarni
quvvatlovchi vositalar, masalan, PHP va Perl ulanishi mumkin.
IIS   7.0   dagi   qiziqarli   va   istiqbolli   yangiliklardan   biri   IIS   Media
Pack   hisoblanadi.   Ikkita   qo`shimcha   bepul   modul   Web-   serverni   zamonaviy
media-eshittirish   asbobiga   aylanishga   imkon   berdi.   MS   ning   yangi
texnologiyalari   media   ma`lumotlar   raqamli   oqimini   optimallashga   va   savodli
boshqarishga imkon beradi. Server quyidagi formatli ma`lumotlarni eshittirishga
imkon beradi: ASF, AVI, FLV, MLV, MOV, MP3, MP4, FM, RHVM, WMA,
WMV.
  Yana   bir   yangilik   Silverlight,   Silverlight2,   Silverlight3   yangi
texnologiyalarini  quvvatlash moslanganligidir. Bu yangi  texnologiya internetda
ma`lumotlarni   turli   platformalarda   ishga   tushirish   imkonini   beradi.   U
to`yingan,bizual   o`ziga   tortadigan,   turli   brauzerlarda,   qurulmalarda,   operatsion
sistemalarda ishlaydigan veb-sahifalar yaratish imkonini beradi.
II.2. Mijoz-server tizimlarini qurish prinsiplari
Mijoz-server tizimlarini dastirlash uchun ikki xil yondoshuv mavjud:
-2 bo`g`imli arxitektura asosida qurish;
-3 bo`g`imli arxitektura asosida qurish;
2 bo`g`imli arxitektura mijoz va server qismidan iborat bo`ladi. Qoidaga
binoan server qismi MB serveri ko`rinishida bo`lib, unda umumiy ma`lumotlar
joylashadi.   Mijoz   qismi   esa   MB   serveri   bilan   bog`lanadigan,   unga   so`rovlar
23 yuboradigan   va   javoblar   oladigan   dasturlardan   iborat.   Bunday   tizimlar   local
tarmoqlarda,   ya`ni   mijoz   qismini   o`rnatish   qiyinchilik   tug`dirmaydigan
tarmoqqa qo`llaniladi. Shuningdek bunday arxitekturaga ega tizimlar xavfsizroq
sanaladi,   chunki   ma`lumotlarni   uzatishda   boshqalarga   noma`lum   bo`lgan   xos
protokollardan foydaniladi.
  Katta   auditoriyaga   mo`ljallangan   axborot   tizimlarini   yaratishda   2
bo`g`imli   arxitekturani   qo`llashda   muammo   tug`iladi.   Birinchidan,
foydalanuvchiga mijoz qismi bo`lishi shart, ikkinchidan-tajribasiz foydalanuvchi
mijoz qismini foydalanish uchun sozlay olmaydi. Shunung uchun so`ngi yillarda
3 bo`g`imli arxitektura asosida ishlaydigan dasturlar yaratilmoqda.
3   bo`g`imli   arxitektura   ham   2   qismdan   iborat:   mijoz   va   server
qismlari. Biroq, bu arxitekturaning server qismi dasturlar serveri va ma`lumotlar
bazasi   serverlaridan   iborat   bo`ladi.   Mijoz   vazifasini   veb-brauzer   bajaradi.
Bunday   tizim   foydalanuvchi   uchun   juda   oddiy   hisoblanadi.   Foydalanuvchi
dastur   serveri   manzilini   bilishi   va   component   brauzer   bo`lishi   kifoya.   Barcha
ma`lumotlar   grafika   (   jpg,   gif,   flash   ),   CSS   va   JavaScript   qo`llanilgan   html-
belgilash   ko`rinishida   taqdim   etiladi.   Mijoz   serverga   so`rovlarni   uzatish   CGI-
interfeys vositalar yordamida amalgam oshiriladi. Dasturlar serveri MB serveri
bilan   konkret   axborot   tizimi   qanday   vositalar   asosida   qurilganligini   e`tiborga
olgan holda boshqa interfeysdan foydalanib muloqot  qiladi. Bu arxitekturaning
kamchililiga   ma`lumot   almashinuvida   hammaga   ma`lum   protokollardan
foydalanish kiradi.   B uzg`unchilar mijoz so`rovlarini o`rganish, tekshirish orqali
tizimni buza olishi mumkin. 3 bo`g`imli arxitektura 1.5.3-rasmda tasvirlangan.
24 1.5.3-rasm .
Mijoz-server dasturlarini quyidagilarni hisobga olish lozim:
-   yaratilayotgan   axborot   tizimi   qanday   foydalanuvchilarga
mo`ljallangan;
- xavfsizlikka qanday talab qo`yiladi.
Agar   axboror   tizimi   ko`pchilik   uchun   mo`ljallangan   bo`lsa   3   bo`g`imli
arxitekturadan foydalanish lozim.
Agar axborot tizimi tashkilot ichida qo`llanilsa, unga chekli sondagi
foydalanuvchilar ro`xsat olsa, maksimal himoyalangan va xavfsiz tizim yaratish
talab etilsa 2 bo`g`imli arxitekturadan foydalanish maqsadga muofuq.
25 III bob. Mazmunni boshqarish tizimlari yordamida web-sahifalar
yaratish.
III.1.  Joomla  MBT o`rnatish.“ ”
  Ixtiyoriy   dasturiy   ta`minot   bilan   ishlaganda   uning   so`ngi   versiyasini
ishlatish  maqsadga   muofiq. ko`pincha  dastur  yaratuvchilari  dasturni  yaxshilash
maqsadida unga o`zgartirishlar kiritib borishadi.  Joomla ning so`ngi versiyasini	
“ ”
http://joom.ru  manzilidan ko`chirib olish mumkin.
  Internet   tizimi   so`ngi   versiyasi   distributeri   ko`chirib   olingandan
so`ng,   arxiv   fayli   ochiladi   va   serverdagi   mos   papka   joylashtiriladi.   Loyihada
Universitet serverini yoki lokal shaxsiy kompyuterni ma`lumotlarni joylashtirish
uchun qo`llash mumkin.
Veb-xosting adminstrativ interfeysiga kirish uchun zarur  ro`yhatga
bog`liq ma`lumotlar  ilova A da ko`rsatilgan.	
“ “
O`rnatish   qoidalariga   binoan   MBT   bajariladigan   fayllari
www/ntdocs  papkasiga joylashadi.	
“ ”
  Fayllarni   yuklash   uchun   FTP-serverga   ulanishdan   foydalaniladi.
FTP   ulanish   uchun   domen   nomi   sifatida   kasu.uz   ni   yoziladi.   FTP-mijozni	
“ ”
sozlashda  foydalanuvchi  nomi sifatida  admin” ko`rsatiladi.Ulanish  uchun kalit	
“
so`z   (parol)-“123456 .   FTP-ulanishni   tashkil   qilishda   zarur   funksiyalarni	
”
bajaruvchi istalgan dasturiy ta`minotdan foydalanish mumkin
 Navbatdagi qadamda axborot tizimining fayl va papkalariga ruxsat
berishdan   iborat.   Konfigratsiya   fayllarga   to`g`ri   berilgan   foydalanish   uchun
ruxsat   axborot   tizimining   ishonchliligini,   chidamliligini   va   himoyalanganligini
ta`minlaydi.
  Hozirgi vaqtda bu ishlarni CMS ning so`ngi versiyalari avtomatik
ravishda amalgam oshirmoqda.
26   Tizimning   bir   tekis   ishlashi   uchun   direktoriyaga   huquq   berishdan
tashqari PHP interpretatorini quyidagi shartlar bo`yicha sozlash lozim:
Safe   Mode -o`chiriladi,   Display   Errors -   ishga   tushuriladi,“ ” “ ”
“FileUploads -   ishga   tushuriladi,   Magic   Quotes   GPC -ishga   tushiriladi,	
” “ ”
Register Globals - o`chiriladi[10].	
“ ”
Ma`lumotlar bazasi yaratish va o`rnatishni bajarish.
CMS   ni   o`rnatishda   so`ngi   qadam   tizim   ma`lumotlar   bazasini   yaratish
hisoblanadi. Baza xostingni boshqarish paneli ichki funksiyalari yordamida hosil
qilinadi.   Loyiha   mualliflarining   fikriga   ko`ra   MBT   cp1251_general_a   kodlar	
“ ”
jadvalidan   foydalanuvchi   MYSQL   dan   foydalaniladi.   Optimal   variant   UTF-	
“
8 kodirovkasi bo`lishi mumkin edi. Chunki bu kodirovka mavjud barcha tillarni	
”
quvvatlaydi   va   ASCII   simvollarini   1   bayt   bilan,   milliy   alifbo   bir   necha   bayt
bilan kodlashni  ta`minlaydi. Biroq, joriy MB ancha oldin  cp1251_general_CI	
“ ”
ga o`tgan edi. 4-rasm.
4-rasm.
27 Kasu   MySql   MB   yaratilgandan   so`ng   sayt   MB   so`ngi   arxivi“ ”
yuklandi.   Bir   boshidan   o`rnatilganda   bo`lajak   saytning   bosh   sahifasini   ishga
tushurishning o`zi kifoya, o`rnatuvchi dastur MB ga o`zi o`zgartirishlar kiritadi.
Joomla!   MBT   ni   o`rnatish   4   qadamdan   iborat.   Birinchi   qadamda
“ ”
CMS   ning   keyinchalik   ishlashida   qo`llaniladigan   MB   ga   ulanish   sozlashlari
bajariladi.   “ Имя   хоста ”   maydoni   tizim   foydalanilayotgan   MySql-server   ni
aniqlash uchun mo`ljallangan.
“User   MySql”   maydoni   foydalanuvchi   nomi   yoziladiva   bu   nom
bilan Joomla! ma`lumotlar bazasi  bilan ishlashni  amalgam  oshiradi. “Password
MySql” maydonida MB ga ulanish uchun ro`yhatdan o`tgan foydalanuvchi kalit
so`zi   kiritiladi.   Database   MySql   maydonida   MB   nomi   yoziladi.   Shakl   2.1.2-	
“ ”
rasmda tasvirlangan.
.
2.1.2-rasm
28   Navbatdagi   qadamda   administrator   sayt   nomini   yozadi.   Shakl
2.1.3-rasmda ko`rsatilgan.
2.1.3-rasm
Uchinchi   qadamda   sayt   URL   ini,   serverdagi   fayllar   tizimiga   yo`lni
administrator elektron pochta manzili va maxfiy kalit so`zini aniqlaydi.
Faylarga   yo`l   va   URL   avtomatik   ravishda   yoziladi.   Forma   2.1.4-
rasmda tasvirlangan.
2.1.4-rasm
29   Bundan   tashqari   barcha   katalog   va   fayllarga   beriladigan   huquqni   ham
o`zgartirish mumkin.
  O`rnatishning   to`rtinchi   qadamida   /installation/   papkasini“ ”
saytning   ildiz   katalogidan   o`chirishdan   iborat.   Shundan   so`ng   MBT   ishlash
uchun tayyor bo`ladi.
III.2  Joomla!  MBT ni sozlash	
“ ” .
  Konfigratsiyani moslash uchun avtorizatsiya   protsedurasini bajargangan
so`ng   http://kasu.uz/administrator   manzili   orqali   admistrativ   interfeysiga
kiritiladi. Oynasi 2.2.1-rasmda tasvirlangan.
2.2.1- rasm.
  Foydalanuvchi nomi va kalit so`zi sifatida o`rnatish jarayonida kiritilgan
ma`lumotlardan   foydalanamiz.   Bu   yerda   admin ,   123456   ma`lumotlar	
“ ” “ ”
qo`llaniladi.
 Bu ma`lumotlar to`g`ri kiritgach, administrator interfeysining bosh
sahifasiga o`tiladi.
MBT ko`plab funksiyalarni o`zida jamlagan bo`lib, ular:
Informatsion materiallarni yaratish, tahrirlash va chop etish;
MBT ni sozlash;
30 ko`rinish   berish   mavzularini,   komponentalarni,   modullarni
o`rnatish;
tashriflar sonini, foydalanuvchilarning statistikasi;
tizim, yangilash va tuzatishlar haqida axborot.
Administrator interfeysi 2.2.2-rasmda tasvirlangan. 
2.2.2-rasm.
  Konfigratsiyaga   kirish   uchun   “ общий   настройки ”   tugmasi
bosiladi. Menyu 10 ta bo`limdan iborat:
-“sayt”-saytning   ishlashiga   sozlashlar   (nomi,   tafsiloti,   o`chirish,
foydalanuvchilarni ro`yhatdan o`tqazish, visual muharrir);
-“lokal”- lokallashtirishni sozlash, vaqt zonasi;
-“ материаллы ”- mazmun elementlarini chiqarish parametrlari;
-“ База   данных ”- MB ga ulanish sozlanmalari;
-“ Сервер ”- sahifalarni gzip-siqish, cookie sessiyasi ishlash vaqti;
-“ Метаданн ый ”- sayt meta ma`nolari qiymatlari;
-“ Почта ”- sayt orqali pochta jo`natish parametrlari va usullari;
31 -“ Кеш ”- sahifalar keshi, keshning yashash vaqti;
-“ Статистика ”- tashrif buyuruvchilar statistikasini moslash;
- SEO -   sahifalarning   dinamik   sarlavhalari   va   konfigratsiya“ ”
interfiysi 2.2.3- rasmda tasvirlangan. 
2.2.3 - rasm
MBT   ni   birlashtirish   va   sozlash   uchun   quyidagi   konfigratsiya
moslanmalarining qiymatlarini aniqlab olish lozim:
-
“ Сайт   отключен ”   –   saytga   faqat   administratorlar   kira   oladigan
rejim;
-“ имя   сайта ” - brayzer sarlavha satrida aks etadigan veb-resursning
to`liq nomi;
-“ Разреший–регистрац ию   пол ьзователей ”   –   resurs
administratoriyasini bog`liq holda;
-“ Использоват   активацию   аккауитов ”   -   spamlar   bilan   qarshi
kurashishi uchun “ha” qiymatini tanlash maqsadga muvofiq ;
-“ временная   зона ” –  ИТС  +05:00 ko`rsatiladi; interfeys
- Gzip   компрессия   страниц ”-  sahifaga ma`lumot  yuklashda  foydali
bo`lib,server tomonida sahifalarni siqish orqali yuklash vaqtini qisqartiradi; 
32 - “   Эмуляция   режима   Register   Globalis”   –   “off”   qiymatini
tanlaganda ko`proq himoyalanganlik ta`minlanadi, biroq begona kompanentlarni
moslashtirishni kamaytiradi.
- Dizayn shablonlari 
“Joomla!”   ning   imkoniyatlari   cheklangan   standart   ko`rinish   shaklidan
tashqari   tayyor   shablonlar   mavjud.   Xususiy   grafik   shablondan   foydalanish
uchun   Item   plates   papkasiga   maxsus   standart   asosida   tayyorlangan   o`zimiz“ ”
yaratgan ko`rinish shakli joylashtirilishi lozim. Bu holda Qarshi DU rasmiy veb-
sahifasi   uchun   yangi   ko`rinish   shaklini   joylashtiramiz.   Adminstrativ   interfeys
orqali yuklangan shablonni qo`llash mumkin  Buning uchun  Sayt  - “	
“ ” шаблоны ”
– “ шаблоны   сайти ” menyu buyruqlari qo`llaniladi. Shablonni tanlash interfeysi
2.2.4-rasmda tasvirlangan.
2.2.4-rasm
Hosil   bo`lgan   oynada   tizim   adminstratoriga   o`rnatilgan   ko`rinish
shakllarini   tanlash   imkoniyati   bo`ladi.   MBT   saytning   har   bir   sahifasi   uchun
alohida   yoki   barcha   sahifalar   uchun   bitta   ko`rinish   shaklidan   foydalanish
imkonini   beradi.   Tanlash   “ Назначить ”   va   “ Умолчание ”   tugmalari   orqali
bajariladi.   “ Назначение ”   yordamida   saytning   alohida   sahifasi   uchun   ko`rinish
shaklini   tanlash   amalga   oshiriladi.   Qolgan   sahifalar   uchun   “ Умолчание ”   da
tanlangan ko`rinish shakli qo`llaniladi. Tizimda faqat bitta ko`rinish shakli 
33 Kompanentli   struktura   tizimning   moslashuvlanganligini   va   yuqori
funksiyonal   imkoniyatlarini   ta`minlashga   imkon   beradi.   Saytning   ishlashi
uchun.
- “ Контакты ”   bog`lanish   uchun   mo`ljallangan   shaxslarning
strukturalangan   ro`yhatini   tashkil   qilish   va   saytga   chiqarish   uchun
yaratilgan.Unchalik qulay bo`lmagan komponent moslashtirish uchun chiqarish
shablonini fizik yo`l bilan o`chirish orqali amalga oshiriladi.
- “ Массовая   расылка ” foydalanuvchilarga va biror foydalanuvchilar
guruhiga bildirish va xabarlarni jo`natish uchun qo`llaniladigan komponent.
- “ Ссылки ”-ishoratlar   katalogi   bo`lib   chetki   veb-resurslarga
ishoratlarning strukturalangan katalogini tashkil qilish imkoniyatini beradi.
  Qo`shimcha   komponentlarni   ko`chirib   olish   uchun
http://extensions.joomla.org/saytiga  murojaat qilish mumkin.
Joomla!   MBT   ga   qo`shimcha   komponentlar   sifatida   qo`yidagilarni“ ”
o`rnatish   mumkin:   forumlar,   mehmonnomalar,   bloglar,   galeriyalar,   internet-
do`konlar, video-konfigratsiyalar, hujjatlar bazasi va hokozolar.
Zarur   bo`lganda   buyurtmachilarning   texnik   topshiriqlariga
komponentlar   yaratish   bo`yicha   pullik   xizmat   ko`rsatadigan   tashkilotlar   juda
ko`p.
Adminstratorga   zarur   bo`ladigan   istalgan   masalani   chetki
komponentalarni integratsiya qilish yo`li bilan hal etish mumkin.
Misol   tariqasida   Joomla!   MBT   ga   Mehmonnoma   qo`shimcha	
“ ” “ ”
komponentasini o`rnatishni qarab chiqamiz.
Dastlab   o`rnatish   komponentani   tizimga   yuklashdan   boshlanadi.
Buning   uchun   menyudan   (adminstrativ)   “ Устоновка ”   -   “ компоненты ”
buyruqlari orqali kirib “ Менежер   компонентов ”vositasidan foydalanadi.
34 “ Менежер   компонентов ”   da   turgan   administrator   MBT
komponentalarini o`rnatish va olib tashlash bo`yicha amallarni bajarish mumkin.
Komponentlarni   boshqarish   interfeysi   yangi   komponentalarni   arxivni   yuklash
yo`li   bilan   yoki   serverdagi   alohida   papkadagi   komponentlarni   yuklash   orqali
o`rnatish imkonini beradi. Interfeys tashqi qurulmasi 2.2.5-rasmda tasvirlangan
2.2.5-rasm
Komponentni   administrator   komponentidan   yuklab   olish   uchun  “ Обзор ”
tugmasi  bosiladi  va zarur komponentlar manzili  ko`rsatiladi. So`ng,“ Загрузить
и   устоновить ”   tugmasidan   foydalanib,   veb-resurs   adminstratori   komponentni
avtomatik o`rnatishni ishga tushiradi. Bu holda “Easy Book 1.1” mehmonnoma
kitobi komponenti MBT ga muvaffaqiyatli o`rnatildi.
Darshi   DU   rasmiy   veb-sayti misolida   Joomla!   MBT   da   axborot	
“ ” “ ”
struktrasini yaratish ixtiyoriy veb-saytini ma`lumot bilan to`ldirish uchun dastlab
uning axborot strukturasi rejalashtiriladi va infologik modeli yaratiladi.
35 Joomla!  MBT da axborotni tashkil etishning 3 sathi mavjud:“ ”
- “ Разделы ” - kategoriyalardan tashkil topgan katta birlashtirishlar;
- “ Категория ”   -   o`bektlarni   o`zida   jamlagan   kichikroq
birlashtirishlar;
- “ Обьекты   контены ”   -   adminstrator   veb-sahifada   joylashishi
mumkin bo`lgan ixtiyoriy matn yoki tasvir.
Bu   strukturaning   yagona   o`ziga   xosligi   shundaki,   oldindan
kategoriya   va   bo`lim   yaratmasdan   axborot   materialini   yaratish   imkoniyati
yo`qligidir.
Joomla!   tizimida   axborotni   saqlash   tuzilishini   yaxshiroq   tushunish	
“ ”
uchun   quyidagi   misolga   murojaat   qilish   mumkin:   Bo`limlar   -   qutilar,
kategoriyalar   -   qutilardagi   papkalar,   mazmun   ob`ektlari   esa   -   papkalardagi
qog`ozlar.   Bo`lim   va   kategoriyalardan   foydalanishning   yana   bir   yaxshi   tomoni
ularning har birini o`zining shabloniga tirkash mumkinligidir.
Bo`limlarni   boshqarish   uchun   boshqaruv   panelidagi   “ Разделы ”
tugmasi   yoki   menyudan   “ материалы ”   -   “ Разделы ”buyrugidan   so`ng   hosil
bo`ladigan   “ менеджер   разделов ”   dan   foydalaniladi.   Menyu   tugmalari   2.3.1-
rasmda tasvirlangan.
2.3.1-rasm
Yangi   bo`lim   yaratish   uchun   “ Новый ”   tugmasidan   foydalanilgan.
Quyida keltirilgan maydonlarni to`ldirishga alohida e`tibor qaratish lozim: 
- “ Заголовок ”-menyuda qo`llaniladigan qisqacha sarlavha;
36 - “ Имя   раздела ” - sahifada aks etadigan bo`limning to`liq nomi.
MBT   u   sarlavha   va   nomdan   tashqari   adminstrator   menyusiga   tasvir,
foydalanuvchi huquqlari darajasi, kategoriyani ko`zdan kechirish va hakoza.
Karegoriyani   chiqarish   tartibini   aniqlaydi.   Misol   tariqasida   bir   nechta
bo`lim   yaratamiz:   yangiliklar ,   fakultetlar ,   kafedralar .   Ushbu   bo`limlar“ ” “ ” “ ”
keyinchalik o`zida yozuvlarni jamlagan kategoriyalarga ega bo`ladi.
Sayt   menyusining   asosiy   bandlarining   har   biri   uchun   bo`lim
yaratishga   zarurat   yo`q,   chunki,   Joomla! da   bo`limlar   axborotni	
“ ”
kataloglashtirish uchun yaratilgan. Sayt menyusini yaratishni keyinchalik qarab
chiqamiz. “ менеджер   разделов ” 2.3.2 - rasmda tasvirlangan.
2.3.2-rasm
  Keyinchalik   bo`lim   va   kategoriyalarni   qo`shish,   tahrirlash,
o`chirish   imkoni   mavjud.   Shuni   esda   tutish   lozimki,   tayyor,   yaxshi
rejalashtirilgan   axboorot   strukturasi   keyinchalik   sayt   yaratuvchining   ko`p
vaqtini tejashga imkon beradi.
Sayt   menyusi   batafsil   o`rganilib  tahlil   qilingandan  so`ng,   quyidagi
kategoriyalarni yaratishga qaror qilindi:
Kategoriyalarni   yaratish,   tahrirlashva   o`chirish   uchun   boshqaruv
panelidagi   “ Категорий ”   tugmasini   bosish   orqali   yoki   “ Материалы ”   -   “
37 Категорий ”menyusi   orqali   hosil   bo`lgan   “ Менежер   K атегорий ”   dan
foydalaniladi.
“Joomla!”   kategoriyani   yaratish   bo`limlarini   yaratishga   o`xshash
“ Новая ”   tugmasini   bosish   orqali   yaratiladi.   Yagona   farqi   kategoriya   yaratish
sahifasida “ Раздел ” ochiuvchi ro`yhati borligidadir. Bu ro`yhat saytning har bir
kategoriyasini qaysi bo`limga tegishli ekanligini aniqlash imkoniyatini beradi.
Zarur   kategoriyalarni   yaratilgandan   so`ng,   kategoriyalarni   qanday
ma`lumotlar bilan to`ldirish,   qaysi birini statik sahifa qilish lozimligi o`ylanadi.
  Bo`lim   va   kategoriyalardan   foydalanishning   asosiy   sababi   dinamik,
doimiy   yangilanib   turadigan   strukturani   tashkil   etish   va   ma`lumotni   saytda
tasvirlash zaruratidir.
Agar qandaydir bo`lim yoki hujjat yangilanmaydigan axborotga ega
bo`lsa   yoki   bu   axborot   faqat   bitta   sahifaga   joylashgan   bo`lsa,   uni   qandaydir
bo`lim yoki toifaga joylashtirishdan ma`no yo`q. Xuddi shuningdek uning uchun
yangi bo`lim yoki kategoriya ham maqsadga muvofiq emas. Buning uchun statik
sahifa yaratadi,   hujjat kiritadi va bu sahifa menyuga kiritiladi.
Bunday holda server har doim bir xil sahifani generatsiya qilishdan
ozod   bo`ladi.   Bu   esa   statik   axborot   hajmi   katta   bo`lganda   MBT   ishini
soddalashtiradi.
Bundan   tashqari   sayt   adminstratori   bir   yoki   ikkita   materialdan
iborat kategoriyalarni chalkashib ketgan strukturasini yaratishdan ozod qiladi.
Bizning loyihada quyidagi statik sahifalarga aylantiradi:
Axborot materiallarini yaratish .
Sayt   axborot   struktrasi   skeleti   yaratilgandan   so`ng,   uni   to`ldirishga
o`tiladi.   Yuqorida   qayd   etilganidek,   Joomla!   MBT   da   axborot   materialining“ ”
ikki turi mavjud:
38 - dinamik - biror kategoriya yoki bo`limning vorisi sanaladi;
- statik - dinamik axborotning barcha funksiyasi va atributlariga ega,
biroq hech qaysi kategoriya va bo`limga tegishli bo`lmaydi.
Mazmun   turlarini   yaratish   jarayoni   faqat   dinamik   mazmundagi
kategoriya yoki bo`limni ko`rsatish zarurligi bilan farq qiladi.
Qulaylik uchun bundan keyin barcha dinamik yozuvlarni  material”, statik“
yozuvlarni “sahifa” deb ataymiz.
Dastlab,   saytning   kategoriyalarini   zarur   mazmun   bilan   boyitamiz.
Yangi   material   qo`shish   uchun   adminstrativ   panelda   “ Довавить   материал ”
tugmasi   mavjud.   Bundan   tashqari   materialni   qo`shishni   menyu   bandlari   orqali
amalga oshirish mumkin: 
“ материалы ”   -   “ материалы   разделом ”   buyrug`i   tanlangandan
so`ng, kerakli bo`lim tanlanadi; 
“M атериалы ”   -   “ Все   материалы ”   buyrug`idan   so`ng,   “ Новый ”
tugmasi bosiladi.
Yangi   material   qo`shish   jarayonida   quyidagilarga   e`tibor   qaratish
lozim:
- “ Заголовок ” - material chiqarganda sarlavha sifatida aks etadi;
- “ Алиас   заголовок ”   -   qo`shimcha   maydon   bo`lib,   kengaytirish
modullarimas, shablonlarning qo`shimcha funksiyalari bilan qo`llaniladi;
- “ Раздел ” - yozuvning o`zak bo`limi;
- “ Категория ” - yozuv kategoriyasi;
“ Вводной   текст ” - “ Подробнее ” tugmasigacha aks etadigan yozuv
matni;
39 - “ Основной   текст ”   -   yozuv   to`liq   ko`zdan   kechirilgandagi   yozuv
matni “ Вводной   текст ”dan so`ng chiqariladi. To`ldirish majburiy emas. Odatda
katta informatsion materiallarga qo`llaniladi.
MBT   foydalanuvchilarga   HTML   haqida   tushunchaga   ega
bo`lmasdan   ham   ko`rinishi   murakkab   hujjatlar   yaratish   imkonini   beradigan
qulay grafik muharrir bilan jihozlangan.
Zarur   bo`lganda   grafik   muharrirni   Joomla!   quvvatlaydigan“ ”
ixtiyoriy tashqi modul bilan almashtirish imkoni mavjud. Grafik muharrir .2.3.3
- rasmda tasvirlangan.
2.3.3- rasm.
  Material   yaratish   sahifada   nishonli   bo`laklar   mavjud   bo`lib,   chop
etiladigan   materialni   sozlashning   qo`shimcha   imkoniyatlarini   jamlagan   tashqi
ko`rinishi 2.3.4 - rasmda tasvirlangan.
40 2.3.4-rasm
“Redaktor” sahifasi o`zida yuqoridagi barcha maydonlarni jamlagan
bo`lib, aks ettirish uchun zarur ma`lumotni kiritish imkonini beradi.
“ Публикация ”   sahifasi   quyidagi   parametrlarni   aniqlash   imkonini
beradi: materialni bosh sahifada ko`rsatish, materialni chop etishni chegaralash,
material muallifi haqidagi ma`lumotlar berilgan ruxsat darajasi.
“ Картинки ”   sahifasi   “joomla!”   tarkibiga   moslangan   tasvirni
yozuvga birlashtirish funksiyasini boshqarish uchun yaratilgan, tasvirni qo`yish
sahifalarni generatsiya qilish jarayonida, ya`ni yo`l-yo`lakay amalga oshiriladi.
Ma`lumotlar   bazasida   zarur   tasvirlarga  ishoratlar  saqlanadi,   bu esa
uni   (yuqori)   ko`p   ish   bajarishdan   saqlaydi.   “ Картинки ”sahifasi   2.3.5   -   rasmda
tasvirlangan.
2.3.5-rasm
Ta`kidlash   kerakki,   bu   sahifa   orqali   tasvir   qo`yishni   amalga   oshirish
murakkabroq.   Adminstratir   zarur   tasvirni   qo`yish   uchun   “ Медиа   менеджер ”
funksiyasini serverga yuklash orqali undan foydalaniladi.
41 So`ng,   matnga   qo`yish   vositasi   <!   -   mosimage->   funksiyasi
yordamida mavjud material uchun tanlangan rasmlar, yozuvlarga qo`shiladi. Bu
funksiyani birinchi marta yozishdan so`ng “ Картинки   материал a” ro`yhatidagi
1-rasmni,<!   -   mosimage>   ni   ikki   marta   yozishdan   so`ng   2   -   rasm   qo`yiladi   va
hokozo. Shunday davom etadi.
“Joomla!”   da   grafika   bilan   ishlash   uchun   sodda   va   qulay   hamda
standart   vositalar   mavjud   emas.   Bu   esa   sezilarli   kamchiliklardan   hisoblanadi,
ya`ni rasmlarni tekstga qo`yish uchun “ Медиа   менеджер ” dan foydalanish yoki
tasvirlarni   FTP   -   ulanish   yordamida   saytga   yuklash   va   kerakli   rasmga   html
operatorlari yordamida ishorat qo`yiladi.
“ Параметры ”   sahifasi   chiqarish   sahifada   materialni   aks   etishni
sozlashga javob beradi. Material joylashgan sahifa to`liq ochilganda parametrlar
ishlaydi.
Meta   tegi sahifasi   Description   va   Keywords   deb   nomlangan“ ” “ ” “ ”
ikkita   maydondan   iborat.   Description   ga   qidiruv   tizimlari   uchun   zarur	
“ ”
bo`ladigan sahifaning qisqacha tavsifi beriladi. Bu teg to`ldirilmaganda qidiruv
tizimlari   hujjatning   1-satrini   yoki   kalit   so`zlardan   iborat   parchani   qaytaradi.
Keywords  tegi qidiruvni optomallashda keng qo`llaniladi. Uni  to`ldirishda 10	
“ ”
tagacha materialning tayanch so`zlarini ishlatish mumkin.
2.3.6   -   rasmda   tasvirlangan.   Menyu   sahifasi   maqolani   sahifaning	
“ ”
alohida   menyusiga   qo`yish   imkonini   beradi.   Bitta   yozuv   bir   nechta   menyuda
turli nomlar bilan qatnashishi mumkin. Materiallar muharriri yordamida menyu
bandlarini yaratish unchalik qulay emas.(2.3.6 - rasm)
42 2.3.6-rasm.
Maqolani   material   bilan   to`ldirib   va   qo`shimcha   sahifadagi   barcha   zarur
parametrlarni   tahrirlagandan   so`ng,   “ сохранить ”   yoki   “ Применить ”
tugmalarini  bosish  orqali yangi material saqlanadi. Bu tugmalar 2.3.7 - rasmda
tasvirlangan.
2.3.7-rasm
Bundan   tashqari   maqolani   xatoliklarini   va   noaniqliklarini   aniqlash
maqsadida   namoyish   etish   uchun   ko`rish   imkoniyati   mavjud.   Yangi   material
saqlangandan   so`ng,   yozishda   joylashtirilgan   kategoriya   materiallari   bilan
birgalikda aks etadi.
Barcha materiallarni ko`rish uchun adminstrativ interfeysning bosh-
sahifasidagi   “M атериалы ”   tugmasi   bosiladi   yoki   menyudan“M атериалы ”   -
“ Все   материалы ”  buyruqlari tanlanadi.2.3.8 - rasm.
2.3.8 - rasm
Hech   qaysi   kategoriya   tegishli   bo`lmagan   statik   ob`ektni   yaratish
uchun   adminstrativ   interfeysning   bosh   sahifadagi   “ Статичных   материалы ”
tugmasi bosiladi.
43 Xoxshiga   ko`ra   bitta   matnni   bir   nechta   bog`langan   sahifalarga
bo`lish mumkin. Bu imkoniyat “ Разрыв   страницы ” tugmasi yordamida amalga
oshiriladi.2.3.9 - rasm. 
2.3.9-rasm
Saqlangandan   so`ng   yangi   sahifa   menyuning   “ Статичный   материалы ”
bo`limida   paydo   bo`ladi.   Ta`kidlash   kerakki,   MBT   ning   standart   vositalari
yordamida statik mazmunni veb-resursning bosh sahifasiga chiqarib bo`lmaydi.
Menyu elementlarini yaratish.
Barcha   ma`lumotlar   qo`shib   bo`lingandan   so`ng   saytning   axborot
strukturasini   yaratishni   yakunlovchi   bosqichga   o`tish   imkoniyati   tug`iladi.
Joomla MBT  da kategoriya, bo`limva menyu elementlarining to`g`ridan-to`g`ri
bog`liqligi   yo`q.   Adminstrarorning   o`zi   sayt   menyusida   qaysi   ishoratlarni   aks
ettirish zarurligini aniqlay oladi.
MBT   ning   tuzilishi   menyu   punktlarining   yaratilishi   va   chop   etish
jarayoniga   o`zining   cheklovlarini   qo`yadi.   Dastlab   saytda   menyuning   tuzilish
sxemasini o`rganamiz.
Joomla da menyu - oldindan belgilangan joyida aks etadigan, statik
hujjatlarga   kategoriyalar   mazmuniga   va   MBT   ning   turli   komponentlariga
ishoratlardan tuzilgan moduldir.
Grafik shablonning modulni chiqarish uchun belgilangan konteyner
belgilangan   qismida   menyu   chiqarilishi   mumkin.   Tayyor,   pullik   va   bepul
shablonlarda   menyuni   aks   ettirish   uchun   maxsus   yaratilgan   kompyuterlar
44 mavjud. Adminstrarorga qulay bo`lishi uchun ular sahifaning yuqori yon va quyi
qismlarida   joylashtirilgan.   Joomlada   menyuni   chiqarishni   tashkil   qilishda   1   -
qadam uni sahifada pozitsiyasini va tasvirlash xususiyatini aniqlashdan iborat.
Boshlang`ich   o`ntatishdan   so`ng,   tizimda   Bosh   menyu ,“ ”
Foydalanuvchi  menyusi ,  Boshqa menyu ,  Yuqori menyu ,  Standart menyu”	
“ ” “ ” “ ” “
modullari   mavjud   bo`ladi.   Nomidan   ko`rinib   turibdiki,   birinchi   uchta   uchta
element   yon   tomon,   oxirgisi   esa   yuqorida   joylashadigan   menyu   hisoblanadi.
Menyu modulida asosiysi unung sozlanmalarida zarur joyda joylashgan shablon
konteyneri o`rnatilgan bo`lishi lozim.
Qarshi   DU   rasmiy   veb-sayti   grafik   shabloniga   keladigan   bo`lsak	
“ ”
saytda   2   ta   menyu   yuqoro   va   yon   tomonda   menyular   bo`lishi   maqsadga
muvofiq. Bu menyularning ba`zi elementlari bir - birini dublikat qiladi.
Yon tomon menyusini sozlash uchun 	
“ модули ” - “ модули   сайта ” -
“ Главной   меню ” buyruqlarini tanlaymiz.
Hosil   bo`lgan   sahifasida   asosiy   e`tiborni   quyidagi   parametrlarga
qaratish lozim:
- “ Заголовок ”   -   “ Показыват   заголовок   ”funksiyasi   ishga
tushirilganda saytga chiqariladigan sahifaning menyu sarlavhasi;
- “ Позиция ” - menyu modulini chiqaradigan konteyner nomi;
- “ Порядок ”   -   saytga   ko`rinish   berish   shakli   (shablon)
konteyneridagi modullarni chiqarish ketma - ketligi;
- “ Уровен   доступа ”   -   berilgan   menyu   moduli   ko`rinadigan
foydalanuvchilar guruhini aniqlaydi.
- “ Публикация ”   -   saytda   menyuni   aks   ettirish   qo`shilganligini
aniqlaydi.
45 - “ Имя   меню ” - berilgan modulda umumiy ro`yhatdan menyuni aks
ettirish zarurligini aniqlash imkonini beradi.
- “ Стил   меню ” - tugmalarning vertikal yoki gorizontal joylashuvi;
- “ Развернуть   меню ”   -   menyuning   barcha   qism   menyularini
daraxtsimon tuzilishda ochilgan holda ko`rsatish imkonini beradi. Konfigratsiya
modulining tashqi ko`rinishi 2.3.10 - rasmda tasvirlangan.
46 2.3.10-rasm
47 “ Главное   меню ”   modulining   boshlang`ich   konfigratsiyasi   vertikal
menyuni   saytning   barcha   foydalanuvchilari   uchun   main   menyu   ishoratlar“ ”
bo`limidan   chiqarish   imkonini   beradi,   ya`ni   odatdagi   aks   ettirish   uchun   hech
qanday o`zgarish kiritish talab qilinmaydi.
Yuqorida   sanab   o`tilgan   parametrlar   ixtiyoriy   menyu   bloki   qaysi
sahifada aks etishdan qat`iy nazar moslashishi mumkin.
Menyu   modullarini   konfegratsiyasini   yakunlagandan   so`ng,   sayt
sahifalarida chiqariladigan ishoratlar bo`limini to`ldirish lozim,
Menyu   ishoratlarini   boshqarish   uchun   adminstrativ   interfeysning
bosh sahifasida “menyu” tugmasi mavjud. 
“M енеджер   меню ”   bo`limi   MBT   da   ishoratlarning   turli   guruhlari
bilan   amal   bajarish   imkonini   tug`diradi.   M еню   менеджери   “Mainmenu”   kabi
ishoratlar guruhini tahrirlash uchun maxsus yaratilgan. Adminstrator istalgancha
miqdorda   guruhlar   yaratishi   va   ularni   modullar   yordamida   saytga   chiqarish
mumkin.
“ Главное   меню ”   moduli   yordamida   saytga   chiqariladigan
“Mainmenu”   ishsoratlar   guruhini   tahrirlash   uchun   adminstrativ   menyudagi
“menu”   -   “Mainmenu”   buyruqlari   tanlanadi   yoki   “Mainmenu”   qarshisidagi
“ Редактироватъ   пункы   меню ” tugmasi bosiladi. 
Menyu   menejerida   quiydagi   tugmalar   mavjud:   “ Публикация ”,
“ Скрытъ ”,   “ Пренести ”,   “ Копия ”,   “ Вкорзину ”,   “ Правка ”,   “ Новый ”,
“ Справка ”.   Yangi   ishoratlar   qo`yish   uchun   ekranning   yuqori   qismidagi
“ Новый ” tugmasi qo`llaniladi.
MBT   adminstratorning   ehtiyojiga   bog`liq   ravishda   saytning   turli
ob`ektlari uchun ishoratlar yaratish imkonini beradi. Bular quyidagilar: 
- “ Влог  -  категория   материалы  ” - ishorati bo`yicha o`tilganda tanlangan
kategoriyaning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
48 -   “ Влог   -   материалы   раздела ”   -   ishorati   bo`yicha   o`tilganda   tanlangan
bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
  -   “ Ссылка   на   материал ”ishorati   bo`yicha   o`tilganda   tanlangan
bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
  -   “ Ссылка   на   статическую   страницу ”   -   ishorati   bo`yicha   o`tilganda
tanlangan bo`limning barcha materiallari foydalanuvchiga chiqariladi;
  -   “ Таблица   -   материалы   категории ”   sahifadagi   tanlangan
kategoriyaning   barcha   materiallari   sarlavhalarini   o`z   ichiga   olgan   jadvalni
chiqarish imkonini beradi;
  -   “ Влог   -   материалы   раздела ”   sahifadagi   tanlangan   kategoriyaning
barcha materiallari sarlavhalarini o`z ichiga olgan materialni chiqarish imkonini
beradi;
  -   “ Компонент ”   -   komponent   ob`ektiga   masalan,   bog`lanish   formasiga
yoki mehnomaga ishorat qo`yadi.
49 III.3.   “Joomla!”   MBT   da   “Qarshi   QU   rasmiy   veb   –   sayti”   misolida
axborot strukturasini yaratish
Tanlangan   ishoratning   turi   sahifada   ma`lumotning   ko`rinishini   aniqlab
beradi. “Qarshi QU rasmiy veb - sayti” ustida ishlaganda ishoratning uch xil turi
qo`llaniladi. Bular:
“ Влог   -   материалы   категории ”,   “ статическая   страница ”   va
“ Компонент ”   statik   sahifalar   sifatida   saytning   quyidagi   bo`limlari   yaratilgan:
“Bosh   sahifa ,   Fakultetlar   haqida ,   Umumiy   ma`lumotlar ,   Abiturentlar ,” “ ” “ ” “ ”
Talabalarga ,  O`qituvchilarga ,  Ilmiy faoliyat ,  Xalqaro aloqalar , “Madaniy-	
“ ” “ ” “ ” “ ”
ma`rifiy faoliyat ,  Axborot-resurslari ,  Mualliflar ,  Bog`lanishlar .	
” “ ” “ ” “ ”
  Statik sahifaga ishoratni  menyuga joylashtirish uchun menyu menijirida
“ Новый ”   tugmasi   bosiladi   va   hosil   bo`lgan   oynada   “ Ссылка   статичный
материал ” buyrug`i tanlanadi. Bu 2.3.12 - rasmda tasvirlangan.
2.3.12-rasm
Adminstratrga yangi oynada mavjud statik sahifalar tanlash taklif etiladi.
Bundan   tashqari   “ Имя   ссылка ”,   “ Родительский   елемент   меню ”,   “ Уровень
доступа ”,   “ Публикация ”   maydonlarini   to`ldirish   lozim.   Boshqa   menyu   bandi
yuqori   pog`ona   sifatida   ko`rsatilganda   hosil   qilingan   ishorat   ushbu   menyuning
birinchi qismiga aylanadi. Bu 2.3.13 - rasmda tasvirlangan.
2.3.13 - rasm
50 Bizning   misolda   “Kafedralar”   ishorati   fakultetlar   menyusining   birinchi
qismi sifatida keladi.
“ Материалы   категории ”   ishoratini   menyuga   chiqarish   uchun   menyu
menejirida “ Новый ” tugmasidan foydalaniladi va hosil bo`lgan oynada “ Влог   -
содержание   категория ” tanlanadi. Tanlash 24- rasmda tasvirlangan.
24 - rasm
Statik sahifalar  bilan bo`lgandagi kabi  yangi oynada adminstratir saytida
mavjud   kategoriyalar   ro`yhatidan   tanlash   taqdim   etiladi. Joomla!   MBT   bir“ ”
nechta   kategoriyadagi   materiallarni   bitta   menyu   ishorati   bo`yicha   chiqarishga
imkon   beradi.   Bu   imkoniyatdan   foydalanish   uchun   ishorat   yaratish   jarayonida
kerakli kategoriyalarni tanlash zarur[9].
Adminstratr   kategoriyani   ko`rsatishidan   tashqari  	
“ Имя   ссылка ”,
“ Родительский   пункт   меню ”,   to`liq   chiqariladigan   materiallar   miqdori
kiritilgan matn ko`rinishidagi matnlar miqdori; ishotarlar ko`rinishidagi matnlar
miqdorini ko`rsatish lozim.
Joomla!   ning   alohida   ob`ektiga   ishorat   qo`yish   ham   shunga   o`xshash
bajariladi. Menyu menejerida “ Новый ” tugmasi  bosilgach  “ Компонент ” bandi
tanlanadi.
Hosil bo`lgan oynada tizim adminstratri ishorat o`rnatish mumkin bo`lgan
komponentilar   ro`yhati   taqdim   etiladi.   Bundan   tashqari   sayt   menyusida   aks
etadigan “ Имя   ссылка ” maydonini to`ldirish lozim.
Menyu menejerining bosh sahifasida barcha ishoratlar shajaraviy tartibda
tasvirlangan   “ Публикатсия ”   qo`shib   -   ajratgichidan   foydalanib   adminstratir
menyusining alohida elementini ko`rinish parametrlarini o`rganish imkoniga ega
51 bo`ladi.   Ishoratlarning   tartibini   o`zgartirish   uchun   “ Порядок ”,   “ Двигать ”
maydonlaridan   foydalanadi.   “ Менеджер   меню ”   interfeysi   2.3.16   -   rasmda
tasvirlangan.
2.3.16-rasm
Bosh sahifani to`ldirish.
Bosh   sahifa   har   qanday   internet   -   resurslarining   tashrif   qog`ozi
hisoblanadi.   Foydalanuvchi   bosh   sahifani   ko`rgandan   so`ng   unda   qolish   yoki
qolmaslikni hal qiladi. Joomla! MBT bosh sahifani o`zgaruvchan axborot bilan,
oson   o`zgartiladigan   dizayn   andozasi   bilan,   butun   veb   -   saytning   barcha   yangi
materiallari bilan to`ldirish yaratish imkonini beradi.
Yuqorida ta`kidlagandek, standart vositalar bilan bosh sahifaga faqat ba`zi
kategoriya va bo`limlardagi ob`ektlarni joylashtirish mumkin.
52 Bundan   tashqari,   ko`pgina   veb   -   resurslar   bosh   sahida   ko`proq
o`zgaruvchanlik   va   interfaollikni   ta`minlash   uchun   axborot   materialiga   ega
qo`shimcha modullardan foydaniladi.
Qarshi   DU   rasmiy   veb   -   sayti”   sayt   holida   yangiliklar   bo`limida“ ” “ ”
maxsus   bosh   sahifa   yaratilgan   bo`lib,   u   faqat   tashkiliy   xarakterda   bo`lib,	
“ ”
undagi   materiallar   bosh   sahifada   xususiyati   belgilanmagan   bo`lsa   saytga	
“ ”
chiqarilmaydi. Bir nechta materiallarni aks ettirish uchun bu materiallarning har
birida 	
“ На   главной   страницу ” sharti bilab belgilangan bo`lishi lozim. Shundan
so`ng bu materiallar bosh sahifada ko`rinadi.
Bosh   sahifaga   chiqariladigan   materialni   ko`rish   uchun   adminstrativ
interfeysning Birinchi sahifadagi “ Главная   страница ” tugmasidan foydalaniladi
yoki   menyu   orqali   “ Материалы ”   -   “   Материалы   на   главной ”   buyrug`i
tanlanadi. Bu interfeys 2.3.17 - rasmda tasvirlangan.
2.3.17-rasm
III.4 Joomla MBT ga xizmat ko`rsatish
Ko`pincha sayt axborot materuallari bilan to`ldirilganidan so`ng, sahifada
modullarning   joylashuvi   strukturasi   yoki   veb   -   saytga   ko`rinish   berish
andozasiga biror bir noaniqliklar aniqlanadi.
Joomla   MBT   da   ko`rinish   berishi   adminstratirni   tanlash,   tahrirlash   va
almashtirish   uchun   maxsus   interfeys   “ Менеджер   шаблонов ”   mavjud.2.4.1   -
rasm.
53 2.4.1-rasm
Bu   internetga   kirish   uchun   adminstrativ   interfeysidagi   “ Сайт ”   -   “
“ Шаблоны ”   -   “   Сайт   шаблоны ”   menyu   buyrug`idan   foydaniladi.   Andozalar
menejeri   andozani   doimiy   deb   belgilash   imkonini   beradi.   Bundan   tashqari,
saytning har bir sahifasi uchun alohida andoza belgilash mumkin.
MBT   da   moslangan   HTML   va   CSS   muharrirlari   mavjud   bo`lib,   unung
yordamida   FTP   -   serverga   fizik   bog`lanish   amalga   oshirilmasdan   adminstrativ
interfeys orqali andoza fayliga o`zgartirish kiritish va qo`llash imkonini beradi.
Andozalar   muharirining   qo`shimcha   funksiyasiga  “ Удаление ”   va   “ Создание
нового   шаблона ”   lar   kiradi.   Bu   funksiyalar   yordamida   mavjud   andozani
o`chirish yoki yangi andoza yaratish imkoniyati mavjud.
Joomla!   MBT   ning   ma`lumotlar   bazasining   infologik   moduli   B   ilovada
keltirilgan.   Modullarning   joylashuvini   o`zgartirish   va   qo`shish   uchun
“ Менеджер   модулий ”dan   foydalanamiz.   Bu   interfeysga   kirish   uchun
“ Модули ”   -   “ Модули   сайта ”buyrug`i   tanlanadi.   Interfeys   2.4.2   -   rasmda
tasvirlangan.
54 2.4.2-rasm
Ushbu menejer yordamida saytda modulning joylashuvini, uni chop etish,
bir   nechta   modullar   aks   ettirilganda   chop   etish   navbati   parametrlarini
o`zgartirish   mumkin.   “ Публикация ”   parametri   modullari   sayt   sahifalarida   aks
ettirishni boshqaradi.
Sayt   ishchi   holatda   bo`lishi   uchun   unga   xizmat   ko`rsatishda   biror   bir
bo`lim   yoki   kategoriyani   nomini   o`zgartirishga   yoki   materiallarni   bir
kategoriyadan ikkinchisiga o`tkazishga zarurat tug`diradi.
MBT   adminstratirga   bu   imkoniyatlarni   oshirish   uchun   qulay   interfeys
taqdim etadi.
Bo`limni   yoki   kategoriya   nomini   o`zgartirish   uchun   “ Менеджер
разделов ”   yoki   “ Менеджер   категорий ”   ga   kirish   zarur.   Shundan   so`ng,
qiziqtirgan   bo`lim   yoki   kategoriyani   kirib   kategoriya   nomi;   “Kategoriya
sarlavhasi”   yoki   “Bo`lim   nomi”,   “Bo`lim   sarlavhasi”   maydonlarini
o`zgartiramiz.
MBT   kategoriyani   bir   bo`limdan   boshqa   bo`limga   ko`chirish   imkonini
beradi. Bu funksiya boshqa bo`limlarga o`tkazilishi lozim bo`lgan kategoriyalar
to`g`risiga bayroqcha qo`yish orqali amalga oshiriladi. Adminstratir “ Перенос ”
- “Ko`chirish” tugmasini bosadi. Interfeys 2.4.3 - rasmda tasvirlangan.
55 29-rasm
Materiallarni   bir   kategoriyadan   boshqa   kategoriyaga   ko`chirish   ham   shu
tariqa bajariladi. Materiallarni ko`chirish interfeysi. Menejerda ko`chirish uchun
mo`ljallangan   maqolalarni   tanlagandan   so`ng   “ Перенос ”   tugmasi   bosiladi.
So`ng   adminstratir   ushbu   materiallash   uchun   yangi   kategoriyani   tanlash   taklif
etadi[13].
Sayt   menyusi   foydalanuvchilar   yo`nalishni   aniqlash   uchun   o`rnatilgan
ko`rsatkichlardir.   Foydalanuvchi   o`zi   uchun   zarur   bo`lgan   axborotni   topish
dolzarb, to`g`ri tuzilgan va foydalanishda qulay menyuga bog`liq.
Joomla!   MBT   ishoratlar   bilan   samarali   ishlash,   turli   elementlar   yaratish,
aks   ettirishda   ko`rinish   parametrlarini   o`zgartirish,   bitta   sahifada   bir   nechta
menyu yaratish imkonini beradi.
Menyuni   tahrirlash   uchun   “ Менеджер   меню ”   vositasidan   foydalaniladi.
Unga   kirish   uchun   adminstrativ   interfeysining   bosh   sahifasi   “ Меню ”   tugmasi
bosiladi.
Menyu muharriri turli elementlarni “Ko`chirish”, “O`chirish”, “Nusxalash
”,   “Chop   etish”,   “Yaratish”,   “To`g`rilash”   imkonini   beradi.   Masalan,   biror
kategoriya   ishoratni   o`chirmasdan   o`zgartirish   imkonini   beradi.   Buning   uchun
kerakli ishorat tanlanib “ Категория ” maydonida yangi qiymat tanlanadi.
56 Menyu   elemenlarini   ko`chirish   yozuv   va   kategoriyalarni   ko`chirishga
o`xshash   istalgan   vaqtda   adminstratir   istalgan   menyu   bandini   ko`chirib
tashlamasdan   aks   ettirishni   ta`qiqlab   qo`yish   mumkin.   Shu   tariqa   texnik   ishlar
olib borilayotgan bo`limlarni begona ko`zlardan yashirish mumkin.
Joomla!   MBT   da   menyu   menejerining   asosiy   funksiyalaridan   biri
saytning alohida sahifada ishoratlarni chop etilishini cheklash hisoblanadi. MBT
imkoniyatlari   biror   bir   ishoratlar   yoki   ishoratlar   guruhini   qaysi   sahifada   aks
ettirish, qaysilarida aks ettirmaslik imkonini beradi.
Shunga  o`xshash   cheklovlar  foydalanuvchilar  guruhi   uchun  ham   mavjud
bo`lib, ular uchun adminstratir menyu elementlarining ayrimlariga ruxsat berish
imkoniyatini o`rnatadi.
Sayt   muharrirlari   va   mualliflari   materialni   chop   etish   muammosiga
deyarli   har   kuni   duch   kelishadi.   MBT   nafaqat   yangi   materialni   qulay   grafik
muharrir yordamida chop etish imkonini beradi, balki tizimda mavjud materialni
tahrirlash,   o`chirish,   nusxalash   va   ko`chirish   imkonini   beradi.   Bu   amallarning
barchasini   statik   materiallar   uchun   ham,   biror   kategoriya   va   bo`limlarda
joylashgan   materiallar   uchun   ham   bajarish   mumkin.   Zarur   material
tanlangandan   so`ng   admistratir   materialni   yaratish   interfeysini   takrorlaydigan
interfeysga   o`tadi.   Yagona   farqi   shundaki,   “sarlavha”,   “kiritiluvchi   matn”,
“to`liq   matn”   ning   mavjudligidadir.   Barcha   birlamchi   muharrir   funksiyalarini
tahrirlashda   ham   foydalanish   mumkin.   Yozuvning   bo`lim   va   kategoriyasini
o`zgartirish     mumkin.   Barcha   zarur   ko`rinish   berish   imkoniyatlari   mavjud.
Tahrirlash tugagandan so`ng, saqlash tugmasi bosiladi. Shu tariqa “ Материалы ”
- “ Статичные   материалы ” menyusi orqali hech qaysi bo`lim yoki kategoriyaga
taaluqli bo`lmagan statik sahifalarni tahrirlash mumkin.
Rezerv   nusxalash   veb   -   resursni   ma`lumotlarni   yo`qotib   qo`yishni
xavfsizligini   ta`minlash   imkonini   beradi.   Dastur   xatoligi   yuz   berganda,
ma`lumot   o`g`irlanganda   yoki   yo`qotilgandan   ham   rezerv   nusxalash
57 ma`lumotlar bazasini  va MBT fayllarini so`ngi ishchi holatida tiklash imkonini
beradi.   MBT   da   fayllarni   rezerv   nushalash   uchun   “Joomla   Explorer”
komponenti   mavjud.   Komponentga   kirish   uchun   menyudan   “ Компоненты ”   -
“Joomla   Explorer”   buyruqlari   ketma   -   ket   tanlanadi.Komponent   fayllarni
nushalash,   tahrirlash,   ko`chirish,   o`chirish,   qayta   nomlash,   ruxsat   berishni
o`zgartirish,   arxivlash   bo`yicha   keng   imkoniyatlarga   ega   MBT   ning   rezerv
nushasini   yaratish   uchun   “ntdocs”   papkasiga   o`rnatiladi   va   “ Архивировать ”
tugmasi   bosiladi.   Ochilgan   oynada   adminstratir   fayl   nomini   va   arxiv   turini
ko`rsatadi. Arxiv yaratilgandan so`ng uning ichida sayt strukturaning butun fayl
tizimi   joylashadi.   MBT   da   fayllar   barcha   funksiyalarning   bajarilishini
ta`minlaydi, biroq veb - saytning ma`nolarga ega bo`lmaydi. Barcha materiallar
va   sozlanmalar   MySQL   ma`lumotlar   bazasida   saqlanadi   MB   ni   rezerv
nusxalashni ta`minlash uchun “PHP My Admin” dasturi qo`llaniladi. “PHP My
Admin”   bilan   ishlash   uchun   https://phpmyadmin.hc.ru   saytida   foydalanuvchi
nomi   va   parametirini   kiritish   zarur.   Bu   ish   amalga   oshirilgandan   so`ng,
“ Експорт ”   tugmasi   bosiladi   Hosil   bo`lgan   oynada   www.kasu.uz   ma`lumotlar
bazasi tanlanadi, “ Сохранить   как   файл ” bandi belgilanadi, ma`lumotlar bazasi
kodirofikasi “Windows - 1251” o`rnatiladi, arxiv turi - “zip”deb ko`rsatiladi va
“ok” tugmasi bosiladi[14]. MB ni eksport qilish 30 - rasmda tasvirlangan.
58 2.4.8 - rasm
Rezerv   nushadan   tiklash   odatda   ma`lumotlar   bazasi   nushasini   eksport
qilish   va   uning   joriy   holatini   qayta   yozish   yo`li   bilan   amalga   oshiriladi.   Tizim
fayllarini   tiklashni   qo`llash   ma`lumotlar   bazasini   tiklashga   nisbatan   kamroq
o`tkaziladi. MB larini tiklash “Php my admin” orqali amalga oshiriladi. Dastur
MySQL   serveri   MB   ni   boshqarish   uchun   mo`ljallangan.   Boshqarish   deganda
MB   ni,   uning   jadvallarini   va   yozuvlarini   yaratish,   o`chirish,   tahrirlash
tushuniladi.   Chetki   SQL   kodni   bajarish   imkoni   mavjud.   Rezerv   nushadagi
ma`lumotlarni   import   qilish   oldidan   joriy   MB   ni   tozalab   tashlash   zarur.
Dasturning   bosh   sahifada   MBT   tomonidan   foydanilayotgan   MB   ni   tanlash
lozim. Bizning holda bu   www.kasu.uz   bo`ladi MB ning har bir jadvali belgilab
chiqilishi lozim. Buning uchuin “ Отмететь   все ” bandidan foydalanish mumkin.
Shundan   so`ng,   “c   o тмеченными :”   -   “ удалить ”   amali   tanlanadi   jadvalni
o`chirishga misol 2. 4.9 – rasmda tasvirlangan 
59 2. 4.9 – rasm
Barcha jadvallar o`chirilgandan so`ng, “ Импорт ” tugmasi bosiladi. Bunda
ma`lumotlar   bazasining   so`ngi   ko`chirilgan   nushasi   va   “Windows   -   1251”
kodirovkasi ko`rsatilgan bo`lib OK tugmasi bosiladi.
III.5 MBT ni himoyalash metodlarini tahlili
MBT   ni   o`rnatilgandan   va   sozlangandan   so`ng   veb   -   resursni   ruxsat
etilmagan tashriflardan va hakerlar hujumidan himoyalash usullari haqida savol
tug`iladi.   Hozirgi   vaqtda   sayt   biror   tashkilot   infratuzulmasining   birinchi   qismi
sanaladi.   Shunungdek   sayt   tashkilotning   reklamasi,   logotini   kabi   vazifalarni
bajaradi.   Buzilgan sayt - kompaniyaning imijida bo`lgan zarba deb hisoblanadi.
Masalan,   birjalarning   saytlaridan   axborotning   chiqib   ketishi   aksiyalarning
ko`rinishlarini   o`zgarishiga   sabab   bo`ldi.   Xavfsizlik   choralarini   ko`rish   uchun
MBT  asosida  ishlaydigan  ixtiyoriy sayt  uchun potensial  xavf  -  xatar  ro`yhatini
tuzib olamiz:
- SQL - inyeksiya (ma`lumotlarga ko`ra internet tarmog`idagi har ikkinchi
sayt SQL xavfiga duchor bo`lmoqda);
-   MBT   kataloglarida   yozish   uchun   ruxsat   berishni   boshqarishning
yo`qligi;
-   MBT   dastur   kodi   butunligini   nazoratini   ta`minlovchi   mexanizmning
yo`qligi;
- Adminstratirlash paneliga kirish parolining standart parol ekanligi;
60 - Istalgan IP dan adminstrativ interfeysga kirish mumkinligi;
- Mazmunni almashtirish mumkinligi;
- Saytlarora senariylarning bajarilishi (xss);
- Buferning to`lib qolishi;
- Xizmat ko`rsatishda nosozlik;
- MBT bilan bitta serverda joylashgan begona veb dasturlarning buzilishi`
- MBT ma`lumotlar bazasining buzilishi
Xavf   -   xatar   ro`yhati   shunchalik   kattaki,   barcha   choralarni   ko`rishning
iloji   yo`q,   chunki   ixtiyoriy   dasturiy   mahsulot   kamchiliklarga   ega.   Yuqori
darajali   himoyalanganlikni   ta`minlash   uchun   bir   qator   xavfsizlik   choralarni
ko`rish lozim:
-   Axborot   muhitini   ayditi   (server,   OS,   ruhsat   uchun   huquqlarning
taqsimi);
- Veb dastur ayditi
- Dasturiy kod butunligini nazorat qilish;
- Loyihani doimiy monitoringi;
- Fayllar tizimini va MB ni kunlik reserv nushalash;
- Barcha veb dasturlar uchun yagona avtorizatsiya tizimi;
- Axborotni uzatishda shifrlash imkoniyati;
-   Avtorizatsiyaga   qayta   -   qayta   bo`lgan   urinishlarni   va   boshqa   buzish
urinishlarini ro`yhatga olib borish;
- Saytga hujum qilinganda tizimning faol qarshiligini sozlash;
- Foydalanuvchilar o`rtasida ruxsatning cheklovi;
61 “QDU   rasmiy   veb   -   sayti”   va   boshqa   veb   loyihalarda   bu   muommalarni
o`rganish   jarayonida   MBT   xavfsizligining   choralarini   ta`minlash   bo`yicha
choralar ko`rildi.
Yuqorida   sanab   o`tilgan   imkoniyatlardan   ko`pchiligi   zamonaviy   MBT
larda   qo`llanilgan.   Veb-saytning   ishlashini   ta`minlab   turishda   foydalanilgan
MBT,   Apache   veb   -   serveri,   ma`lumotlar   bazasi   serveri   va   boshqarish   doimiy
ravishda   yangi   versiyalari   bilan   almashtirib   turish   kamchiliklarni   kamayishga
olib keldi.
Asosiysi,   shuningdek   veb   dasturning   xafvsizligini   amalga   oshirishning
eng samarali usuli MBT ning adminstrativ resurslarga, ma`lumotlar bazasiga va
butun serverga ruxsat berish imkoniyatining minimallashtirish hisoblanadi.
III.6 MBTlarning qiyosiy tahlili
Ushbu   BMI   da   ko`rib   chiqilgan   MBT   GPL   litsenziyasi   asosida   bepul
tarqatiladigan   MBT   hisoblanadi.   Buning   o`ziga   xos   yutuq   va   kamchiliklari
mavjud.   Bir   tomondan   ochiq   dastur   kodi   bilan   ishlab   chiqarivchilar   bilan
aloqaga   kirishmasdan   MBT   elementlarni   oxiriga   etkazish,o`zgartirish   qo`shish
imkonini   beradi.   Boshqa   tomondan   yomon   niyatlilarga   dasturni   to`liq   o`rganib
chiqib   kamchiliklarni   aniqlashga   imkon   beradi.   Xavfsizlik   tomonidan
adminstrativ   interfeysga   ruxsat   berish   imkoniyatining   moslangan
imkoniyatlari,axborot   materiallarining   tekshirish   vositaning
mavjudligi,foydalanuvchilar o`rtasida adminstrativ huquqlarning taqsimlashning
o`ta   moslashuvchanligiga   ko`ra   “Wordpress”   himoyaviyroq   hisoblanadi.
Joomla!   MBT   ko`proq   kamchiliklarga   ega   bo`lib,   doimiy   ravishda   ishlab
chiqaruvchilar   tomonidan   yamash   ishlari   olib   borilmoqda.   Hozirgi   vaqtda   1.6
versiyasi ma`qul hisoblanadi.
Qulayligi   va   funksionalligi   jihatidan   ikkala   tizim   o`zlarining   yaxshi
tomonlarini namoyish qilishdi. Ularning har biri saytning alohida sinflari uchun
mo`ljallangan.   Joomla!   ko`proq   buyurtmachilar   uchun   tanishtiruv   vazifasini
62 bajaruvchi   standart   loyihalar   uchun   mo`ljallangan.   Wordpress   Joomla!   barcha
vazifasini   bajarish   bilan   birga   bir   vaqtda   ko`plab   mualliflar   bilan   ishlash
imkoniyati, sozlash va kengaytirishda moslashuvchanroq hisoblanadi.
Foydalanuvchi nuqtau nazaridan qaralganda ikkala tizim ham  sahifalarni
ko`rish   va   ma`lumot   olishda   juda   ham   qulay   hisoblanadi.   Joomla!   da   saytlarni
generatsiya   qilish   vaqti   o`zlarining   Wordpressnikiga   nisbatan   kattaroq
hisoblanadi.
Ikkala   tizim   ham   yozuvlarni   yaratish,   tahrirlash   va   o`chirish;   tizimning
ichki   parametrlarini   va   ko`rinish   berish   shakllarini   boshqarish;   kengaytmalarni
qo`shish   va   foydalanuvchilar   bilan   amallar   bajarishda   foydalanilgan
adminstrativ   interfeysga   ega.   Wordpress   nisbatan   foydalanisgda   qulay   va   oson
o`zgaradigan adminstrativ panelga ega.
Tizim resurslarini sarfidan kelib chiqsak - Wordpress ko`proq resurs talab
qiladi.   Server   TXQ   (OZU)ga   bo`lgan   yuklama   o`rnatilgan   qo`shimcha
modullarga   qarab   50   –   120   mb   ni   tashkil   qiladi.   Joomla!   dan   foydalanganda
yuklama 20 - 40 MB ni tashkil qiladi.
  Ikkala   tizimda   ham   ko`rinish   andozalaribilan   ishlash   yuqori   darajada
tashkil   qilingan.   Ikkalasi   ham   shablon   kodini   adminstrator   interfeysidan
o`zgartirish   imkonini   beradi.   Wordpress   moslashuvchan   vositalarga   va   ichki
operatorlarga ega bo`lganligi sababli  saytga  interfaol  elementlarni  hech qanday
cheklovlarsiz   qo`shish   imkonini   beradi.   Shablon   strukturasiga   ixtiyoriy   PHP
kodni bajarish imkoni mavjud.
  Ishlab   chiqarish   va   foydalanishga   kiritishda   ikkala   tizim   ham   o`zining
yuqori   darajasini   namoyish   qildi.   Funksional   imkoniyatlari   batavsil
o`rgangandan   so`ng,   tizimlar   turli   darajadagi   va   sinfdagi   saytlar   uchun
mo`ljallanganligi haqida xulosa chiqarish mumkin. Ikkala tizim ham tipik veb -
saytlarni yaratishga qodir. Internet hamjamiyatlar yoki yirik media - loyihalarni
tashkil   qilishda   Wordpress   yoki   undanda   jiddiyroq   tizimlardan   foydalanilgan
63 ma`qul.   Reklama   va   axborot   saytlari   uchun   hamda   sutkasiga   5000   dan   kam
tashriflarga ega saytlar uchun Joomla! MBT to`g`ri keladi.
64 Xulosa
Predmet   sohasi   o`rganildi.   Natijalar   asosida   loyiha   axborot   tizimlarida
ma`lumotlarni tasvirlashning yangi strukturasi ishlab chiqildi. Har bir ma`lumot
bo`limining modellari yaratildi; amallarni bajarish va qayta ishlash funksiyasini
bajaruvchi   mavjud   ma`lumotlar   nazoratchisi   qo`yilgan   talablar   asosida
optimallashtirildi; ma`lumotlarni kiritish, chiqarish va qayta ishlash uchun yangi
veb-shakllar va dizayn elementlari yaratildi.
“Qarshi  DU rasmiy veb-sayti”axborot  tizimi  virtual  xostingga o`tkazildi.
Ikkinchi   darajadagi   alohida   domen   nomi   ro`yhatdan   o`tkazildi.   Veb-resurslarni
ishlab   chiqishda   ikkita   turli   MBT   qo`llanildi.   Bu   esa   ikkala   tizimning   qiyosiy
tahlilini amalga oshirishga imkon berdi.
Bajarilgan ishning natijasi sifatida to`laqonli axborot tizimlari yaratildi, va
ular   yordamida   resurs   foydalanuvchilari   o`rtasida   bog`lanish   vositalarini
yaratadigan   ixtiyoriy   materialni   chop   etish   imkonini   beradigan
adminstratirlashda qulay va moslashuvchan, foydalanuvchiga intuitiv-tushunarli,
keyinchalik rivojlantirishga va kengaytirishga tayyor dasturiy tizim yaratildi.
Universitet   uchun   yaratilgan   internet   resursida   universitet   ma`muriy
tuzulmasi kafedralar va fakultetlari universitet manzili abiturentlar uchun foydali
ma`lumotlar   va   boshqa   ko`plab   eng   so`ngi   yangiliklarni   olish   imkoniyatini
beradi.
Qo`llanilga tizim zarur qoida yangi bo`limlarini qo`shish imkonini beradi.
Axborot   texnologiyalari   markazi   xodimlari   mustaqil   ravishda   saytni   yangilay
olishga   imkon   beradigan   resursning   funksional   elementlarini   to`laqonli   bayoni
yaratildi.
Universitet   veb-resursi   ham   axborot   strukturasi   tomonidan   ham
sahifalarni   aks   ettirishning   texnik   amalgam   oshirish   tomonlari   bo`yicha   katta
o`zgarishni amalgam oshirgan.
65 MBT   ga   o`tish   statik   sahifalarni   chiqarishni   bekor   qilish   imkoniyatini
beradi   va   saytda   dinamik   qismlarni   joylashtirish   imkonini   berdi.   Ko`rinish
berish uslubi va grafik andoza yaratildi.
Yangi   paydo   bo`lgan   elektron   o`quv-uslubiy   majmua   bo`limi
talabalarninig adabiyotlar bilan bog`liq muammolarini o`zlari hal etishga imkon
yaratib berdi.
Ixtisoslashtirilgan   bo`limda   predmetga   oid   eng   so`ngi   yangiliklarni
internet   tarmog`i   orqali   omlayn   tanishish   imkonini   berdi.   Ko`plab
foydalanuvchilar   adabiyot   qidirib   ovora   bo`lmasligi   uchun   kutubxonalarga
borishi   uchun   yo`l   sarf   harajatlari   va   boshqa   noqulayliklarni   bartaraf   etish
maqsadida ushbu ishlar amalga oshirildi.
Hozirgi   vaqtda   universitet   saytida   unitersitet   rektoriga   o`z   savollarini
yo`llashlari   uchun   foydalanuvchilarga   arizalar   formasi   deb   ataladigan   vosita
yaratilgan.   Yangiliklar   va   maqolalarni   bo`limlarga   ajratib   chiqarish   yo`lga
qo`yildi.   Foydalanuvchilar   tashrifi   hisob-kitob   qilina   boshlandi.   Keyinchalik
ham resurslar doimiy yangilanib turuvchi elementlar bilan mos yangi dolzarb ba
qiziqarli maqolalar bilan boyitilish ko`zda tutildi.
Bajarilgan   ishlari   tahlil   qilib   yaratilgan   veb-saytlarining   rivojlanishning
bir   necha   yo`llarini   taklif   qilish   mumkin.   Ko`plab   foydalanuvchilar   o`zlari
uchun   zarur   bo`lgan   predmet   sahifasiga   bo`lgan   talablarni   saytda   yozib
qoldirishlari   mumkin.   Bu   talablar   o`rganilib   chiqilib   fanlarga   oid   elektron
ma`lumotlarni   rivojlantirib   borish   imkoniyati   mavjud.   Universitet   hayoti   bilan
barcha   qiziquvchilar   veb-resursda   berilgan   ma`lumotlar   bilan   qanoatlanishi
uchun doimiy ravishda yangilashlar olib boriladi.
Bundan   tashqari   universitet   veb-saytlarini   rivojlanishda   bajariladigan
amallarni   avtomatlashtirishga   alohida   e`tibor   qaratish   lozim.   Veb-sayt
yordamida jarayonlarni avtomatlashtirish foydalanuvchi  vaqtini  tejashga  imkon
berdi.
66 Bajarilgan   ish   yakunlarini   xulosalab   aytish   mumkinki,   veb-saytini
rivopjlanishga ikkala tizim ham qo`l keladi. Minglab tayyor shablonlar va ochiq
dasturlariy   kodli   platforma   ishlab   chiqaruvchiga   kelajakdagi   istalgan   maqsad,
g`oya va loyihalarni amalga oshirish imkoniyatini taqdim etadi.
67 Foydalanilgan adabiyotlar va internet resusrslari.
1.   I.   A.   Karimov   “ Yuksak   ma`naviyat   yengilmas   kuch ”   – Toshkent
“Ma`naviyat”.  2008 y.176 s
2.   Колисниченко   Денис   Николаевич   Joomla!   1.5.   Руководство
пользователя.   —   М.:   «Диалектика»,   2009.   —   С.   224.   —   ISBN   978-5-
8459-1509-2
3. Хаген Граф Создание веб-сайтов с помощью   Joomla! 1.5 = Building
Websites with Joomla! 1.5. —   М .: « Вильямс », 2009. —   С . 304. — ISBN
978-5-8459-1506-1
4.   Бэрри   Норт   Joomla!   Практическое   руководство   =   Building   a
Cuccessful Joomla! Powered Website. —  М .: « Символ - Плюс , 2008. —  С .
448. — ISBN 978-5-93286-117-2
5.  Дэн   Рамел  Joomla!  Самоучитель  = Beginning Joomla! From Novice to
Professional. —  Санкт - Петербург : « БХВ - Петербург , 2008. —  С . 448. —
ISBN 978-5-9775-0285-6
6. HTML   в   Web   –  дизайне: Алексей Петюшкин – Москва, БХВ – Петербург,
2004 г .   – 400   c .
7.   Joomla !   1.5.15/1.6.0.   Руководства   пользователя   (+   С D   -   ROM ):
Д.Н. Колисниченко –  Москва, Вильямс, 2010 г. – 204  с.
8.  Macromedia   HomeSite     5.0. Инструмент подготовки   Web  – публикаций.
Практическое пособие:  A .  K . Гультяев -  Санкт-Петербург , Корона – Принт,
2007 г – 304  с.
9.   Oracle   Database .   Создание   Web   –   приложений:   Брэдли   Браун,   Ричард
Дж. Ниемик, Джозеф С Треззо – Москва, Лори, 2007 г -722  с.
68 10. Выбираем лучший безплатный движок для сайта.  CMS   Joomla ! И  Drupal
(+ С D   -   ROM ): Денис Колисниченко – Москва, БХВ – Петербург, 2010 г. –
288 с.
11.  Интернет   –   сайт.   Книга   для   заказчика:   А  А.   Лапан   –   Москва,   Горячая
Линия – Телеком, 2009 г.-88  с.
12.   Калина   красная.   Песенник:   -   Санкт-Петербург,Мангазея,   Рипол
Классик, 2010 г. – 544  с.
13.   Основы   электронного   бизнеса:   Мэт   Хейг   -   Санкт-Петербург,
Гранд, ФАИР – ПРЕСС, 2002 г.-352  с.
14. Самоучитель  Joomla !: Дэн Рамел –  Москва, БХВ – Петербург, 2008 г.-
448  с.
15.  WWW    .   Ziyonet    .   uz    . 
16.   WWW . Intuit . ru .   Интернет-Университет   информационных   технологий.
Москва.
17.  WWW    .   Intuit    .   uz    .
69
Купить
  • Похожие документы

  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
  • Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha