Xalqaro huquq va Islom huquqida gender masalalar - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	101.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Xalqaro huquq va Islom huquqida gender masalalar

Купить

MAVZU: Xalqaro huquq va Islom huquqida gender masalalar mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

Mavzu: Xalqaro huquq va islom huquqida gender masala r. Kirish .......................................................................................................... I Bob. Gender tengligi va uning xalqaro huquq normalarida aks etishi 1.1 Inson huquqining ajralmas qismi sifatida ayollar huquqining rivojlanishi ............................................................................................................. 1.2 Jamiyatda xotin-qizlarning ijtimoiy mavqei . Ayol huquqlarining diskriminatsiya qilinishi.......................................... 1. 3 Gender tengligini himoya qiliishning milliy va xalqaro mexanizmlari yaratilishi ..... .................................................................................. II Bob. Islom huquqida gender masalasini tartibga solinishi 2.1

Kirish. Mavzuni dolzarbligi: Inson huquqlari demokratik huquqiy davlatning eng muhim belgisi, har bir davlatning demokratik taraqqiyot darajasini kо‘rsatuvchi muhim mezondir. Shuning uchun ham, inson huquqlari xalqaro va milliy qonunchilik tizimda muhim о‘rin tutadi. Zero, inson manfaatlari ta’minlangan, huquq va erkinliklar himoyalangan davlatgina huquqiy va demokratik davlat deb e’tirof etilidi. Mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar jamiyatimizda “Qonun va adolat – ustuvor, jinoyatga jazo muqarrar” degan prinsipni qaror toptirish 1 ga qaratilgan. Bu jumlalar asosiy qonunimiz hisoblangan Konstitusiyamizda: “О‘zbeksiton Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoalanadi, ularga kо‘ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa huquqlari oliy qadriyat hi

Respublikamiz qonunchiligida ham xotin-qizlarning huquq va erkinliklarini himoya qilish va ularga imtiyozlar belgilash tо‘g‘risida bir necha qonun, Prezident farmoni va Vazirlar Mahkamasining qarorlari qabul qilindi 4 . Bu hujjatlarda ayollarga mehnat, davlat va ijtimoiy qurilish sohasida, pensiya ta’minot, bolali ayollarga belgilanishi lozim bо‘lgan boshqa imtiyozlar kafolatlangan. Bundan tashqari parlament tarkibida ayollarning tarkibiy soni aniq foizlarda belgilab qо‘yildi. Bu hol jahon tajribasida ham kuzatiladi. Masalan, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya kabi Boltiq bо‘yi davlatlari parlamentida ayollar soni umumiy deputatlarning 50 foizni tashkil qiladi 5 . U yerdagilarning fikricha, ayol davlat arbobi erkak kishi kо‘rmagan - aytaylik, oila, nikoh, qarindosh-urug‘chilik instituti, mehnat,

qoidalari bilan qiyosiy ravishda о‘rganib ilmiy-nazariy jihatdan asoslantirilgan takliflar berishdan iborat. Vazifalari : Birinchidan , g ender tengligi masalasining taraqqiy etishi, uning tarixiy va nazariy jihatlarini tahlil etish; Ikkinchidan , мilliy qonunchiligimiz va xalqaro huquq normalarida ayollarning erkaklar bilan huquqiy jihatdan tengligini qiyosiy о‘rganish ; Uchinchidan , Islom huquqining ayollar masalalariga oid tamoyillarini xalqaro huquq normalariga qiyosan tadqiq qilish; To‘rtinchidan , Islomda ayollar masalasiga ijtimoiy-huquqiy jihatdan yondoshib, urf-odatlar, milliy madaniyatlar, ijtimoiy institutlar hamda huquq va jamiyat bilan bog‘lab о‘rganish; Beshinchidan , Olib borilgan tadqiqotlar natijasida paydo bо‘lgan ijobiy deb topilgan fikr-mulohazalarni taklif sifatida il

tutgan о‘rnini juda ham gо‘zal tartibda kо‘rsatib bergan nemis sharqshunosi A. Shimmel 10 xonim kabilarning ishlarini aytib о‘tish о‘rinli. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. Gender tengligi masalasining taraqqiy etishi, uning tarixiy va nazariy jihatlari; milliy qonunchiligimiz va xalqaro huquq normalarida ayollarning erkaklar bilan huquqiy jihatdan tengligi; Islom huquqining ayollar masalalariga oid tamoyillarini xalqaro huquq normalari; olib borilgan tadqiqotlar natijasida paydo bo‘lgan ijobiy deb topilgan fikr-mulohazalar taqiq etilgan va taklif-tavsiyalar ishlab chiqilgan. Bitiruv malakaviy ishining obyekti – gender tengiligi tushunchasi, uning rivojlanish bosqichlari, mohiyati, erkak va ayollarning huquq va erkinliklarining xalqaro huquq normalari. Bitiruv malakaviy ishining

ish i bundan tashqari xulosa va ilmiy ishni yoritishda foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxatidan iborat. 7

I Bob. Gender tengligi va uning xalqaro huquq normalarida aks etishi . 1 .1 Inson huquqining ajralmas qismi sifatida ayollar huquqining rivojlanishi . Xotin-qizlar, xush bо‘ylar mehri, Bu dunyoda dilga bо‘ldi jo. Kо‘nglim xushi, kо‘zim qarosi Dil yupanchi namozda ammo. (Hadisi sharifdan) 11 «Ayol... U kim о ‘zi? Yevropaliklar ta’biri bilan aytganda, iblisning tomirimi, yo sharqliklar ta’riflaganidek erkaklarni d о ‘zaxga olib tushuvchi arqonmi?» 12 . Uni latofat, g о ‘zallik va mahribonlik timsoli deb hisoblaydilar. Shu bilan birga uni makkorlik timsoli deguvchilar ham bor. Hatto uning makrini 40 tuyaga yuk b о ‘ladigan tarzda tasvirlashadi. Ha, u sirli xilqat, sirli mavjudot. Keyingi paytlarda ayollar, ularning tabiati, huquq va erkinliklari haqida yozilayotgan asarlar yomg‘irdan keyingi

jinoyatlarni о ‘z ichiga oladi. Jahon jamoatchiligi xotin-qizlarga qarshi jinoyatlar haqida ilk marotaba 1980-yillarda s о ‘z ochdi. Faqat 1985-yildagina ayollarga qarshi jinoyatlar masalasi BMT ning kun tartibiga q о ‘yildi. Shundan s о ‘ng bu mavzu eng dolzarb muammolardan biriga aylandi, ya’ni BMT 1945-yili tashkil topib, inson huquqi masalasi kun tartibidan tushmay kelayotgan b о ‘lsa-da, xotin-qizlar huquqlarini ham inson huquqlari ekanligi xususida yaqindagina s о ‘z ochildi. BMT ning ayollar maqomini belgilovchi taftish guruhiga о ‘z navbatida “Ayollar huquqlari diskriminatsiya qilishning barcha k о ‘rinishlarini bartaraf etish haqida”gi Deklaratsiyasi 1965-yili taqdim etilib, 1967-yili tasdiqlandi. Shundan s о ‘ng taftish guruhi ayollarga qarshi kamsitishning har qanday k о ‘rinish

Shu davrda gender degan jumla kishilik iste’moliga kirib kela boshladi. Gender tengligi, gender tengligini amalga oshirish kabi mavzularda bevosita ayollar tashabbuslari bilan treninglar, davra suhbatlari о ‘tkazila boshlandi. X о ‘sh gender о ‘zi nima degani, uning mohiyatini nima tashkil etadi? Gender (gender) – inglizcha atama b о ‘li b, ijtimoiy jinsiylikni ifodalaydi. Ijtimoiy jins (“gender”) va biologik jins (“sex”) tushunchalari esa shu asosga kо‘ra farqlanadi 15 . Atamashunoslik nuqtai nazardan Gender tushunchasi feminizmning nazariy rivojlanish jarayonida, keyinchalik bevosita gender tadqiqotlari jarayonida shakllandi.  Gendering umumiy mazmuni anatomik jinsiga kо‘ra erkaklar va ayollar о‘rtasidagi farq;  Genderning sotsiologik mazmuni kо‘pincha anatomik ma’noga asoslangan, ammo

dunyoga yangicha nigoh bilan qarashga va quyidagi savollarga javob izlash imkonini beradi: haq-huquq kimda? erkakdami, yoki ayoldami ? yoki ikkalasida hammi? Kimnning haq-huquqi yо‘q? Taraqqiyot ne’matlaridan har ikki jinsning teng foydalanishlari uchun haq-huquqlar qay yо‘sinda odilona taqsimlanishi kerak? Gender tahlili shu va shu kabi yechimini topib beradi. Gender konsepsiyasi quyidagilarni о‘z ichiga oladi:  Erkaklar va ayollar о‘rtasidagi munosabat. (Avvalo, haq-huquqqa oid munosabatlar);  Jamiyatda erkaklar va ayollarning tutgan ijitimoiy mavqei (Shaxsning hayot tarzi va buning muassasa hamda tashkiliy tizimlardagi ifodasi). Lekin genderning ma’nosi bundan kengroq. U avvalo, taraqqiyot erkaklar va ayollarga qanday ta’sir etishini о ‘rganadi. Inson huquqlari tashkilotlari, ayniqsa,

eng yuqori davlat lavozimlariga tayinlangan. Shvetsiya hukumatida 1995 yili 50 % о‘rinni ayollar egallagan. Finlyandiya hukumatining qonun-qoidalariga ko’ra davlat boshqaruvidagi xodimlarning 40 foizini xotin-qizlar tashkil qilishi shart deb belgilab qо‘yilgan. Sovet Ittifoqi davrida esa hukumat tarkibida uchtagina ayol bо‘lgan – davlat tarbiyasi xalq komissari A.Kollontay, baliq sanoati ministri P.Jemchujnova, madaniyat ministri Ye.Furseva. Sovet ittifoqi parchalanib ketgach, uning о‘rnida qolgan MDH davlatlarida ayollarning siyosiy sohadagi о‘rni uncha yuqori bо‘lmayotganligi kо‘p bor ta’kidlanadi. Shunga qaramay О‘zbekistonda bu sohada rivojalanishni kuzatishimiz mukin. 1998-1999 yillarda ayollar oliy hokimiyat tizimida 9,4 %ni tashkil etgan bо‘lsa, 2002 yil boshlarida davlat boshqaruvi

ayollar va erkaklar о‘rtasidagi munosabatlar huquqlar tengligi shiori ostida emas, balki, bir-birini tushinish va hurmat qilish qilish asosida bо‘lmog‘i lozim. Xulosa qilib aytganda xalqaro huquqda vujudga kelgan gender tushuncha o’zining nisbatan keng qamrovligi bilan hozirgi davrda ham eng asosiy muammoli masalaga aylanib bormoqda. 1.2 Jamiyatda xotin-qizlarning ijtimoiy mavqei . Ayol huquqlarining diskriminatsiya qilinishi 13

Olam yaralibdiki – xotin-qizlar hamon sirli mavjudotligicha qolib kelmoqda. Va odamlar doim bir-birlariga: "Bu ayol degani о‘zi kim, yoki nima u?" deyishadi. Yevropaliklar bu savolga: "Ayol zoti – bu shaytonning piri, u shaytonga ham dars beradi", deb uning aql-zakovatiga tan beradi. Sharqona taomilga kо‘ra esa, ayolni arqon bilan qiyoslashadi. Emishki, erkak kishilar о‘sha arqonga osilib, dо‘zahga ravona bо‘larkan. Y о ‘g‘-e! Uni "farishtam" deb yeru-k о ‘kka ishonmaganimiz-chi? Inson sifatida gavdalangan ilohiy qudrat, der edik-ku! Ba’zilar uni ilon desa, boshqalar beozor musicha bilan qiyoslaydi. Ba’zilar uni zahar desa, ba’zilar ziddi zahar, ya’ni zaharga qarshi dori, malham deb ta’riflaydilar. Rostdan ham. U о ‘zi kim, о ‘sha ayol zoti. Asrlar osha erkak kishi

O.P.Valyanskayaning yozishicha, ayol siymosini misli k о ‘rilmagan darajada k о ‘klarga k о ‘tarib maqtashda, asosan shoir va musavvirlarning hissasi katta (Nefertiti, Venera Milosskaya, Jokondalarni eslaymiz), uni oyoq osti qilib, "haqoratlaganlar" esa faylasuflar b о ‘ldi 18 . Jahon san’atida poklik hamda ezgulikdan yasalgan k о ‘zni qamashtiruvchi g о ‘zal siymo qad k о ‘tarib turgan sohil bilan uning qarshisidagi Aflotun zamonasidan buyon falsafiy fikr olamida qalashib ketgan shubhalar va ishonchsiz baho va munosabatlardan iborat erkaklarga xos idrok о ‘rtasida chuqur jarlik turardi. Ayol larning jahon madaniyatiga qо‘shgan hissasini qanday aniqlash yoki о‘lchash mumkin? Amerikalik shoir Uolt Uitmenning bahosiga kо‘ra, erkak kishi asrlar o’sha olam jahonda ulug‘lanib kelingan,

Beshik tepasidagi alladan umrning s о ‘ngi nafasigacha hayotning barcha muhim voqealarida ayol erkaklar bilan hamdam, hamnafas . Uy sohibasi. Turmush achchiq-chuchuklari ham uning gardaniga tushadi. Eng qadim zamonlardan buyon ayol erini ovdan qaytishini kutar ekan, ziroatchilik bilan shug‘ullandi, turmushda kerakli asbob-uskunalar yasab, hunarmandchilikka asos soldi. Hayotdagi barcha madaniy an’analarni saqlab, rivojlantirib, davom ettirib, keyingi avlodlarga ham yetkazish uning zimmasida bо‘ldi. Farzand tarbiyasi kо‘chmanchilikdan voz kechishga olib keldi. Shu sababli birinchi uy-joylar qurlib, о‘troq hayot tarzini boshlab bergan ham ayol zoti bо‘ldi. Shunday qilib, hozirgi davr taraqqiy etgan madaniyatining avvalidan ayol erkak bilin hamnafas bо‘lgan. Ibtidoiy jamoa a’zolarining ijtimoi

nazarbо‘yicha esa Xudo – hamma narsalar о‘lchovi bо‘lib qoldi. Yana bir e’tiborga molik narsa shundaki, yangi dinlardagi payg‘ambarlar Iso (a-s), Budda, Zardusht, Muhammad (s.a.v) hamda ularning о‘tmishdoshi Muso (a-s) erkak kishilardan bо‘lgan va Injil, Tripitaka, Tavrot, Qur’oni karimga о‘z jinsdoshlarining boshchiligini ifodalovchi g‘oyalarni olib kirdilar. Shunday qilib, ayol – ikkilamchi zot , degan tushuncha paydo bо‘ldi. Unga kо‘ra, erkaklar hatto ayollarning onalik huquqini ham inkor etishgacha bordi. Muqaddas Qur’onning “Rum” surasidagi Alloh “sizlar taskin topishlaringiz uchun о‘zlaringizdan juftlar yaratdi” [10.30:21] degan oyati karim Injildagi odamning yaratilishi tо‘g‘risidagi rivoyatga о‘xshab ketadi. Eramizdan avvalgi 20-yillari, yangi eraning 50-yillarida yashagan va Injil

kо‘tarinki ruhidan ilhomlangan kо‘chirmakashlar og‘zi qulog‘ida ayollarni tabiatan tovus va ilon bilan qiyosladilar. Ularni ona bо‘ri, tulki yoki afsonaviy sirena – huriliqo, faqat aslo inson emas, deb ta’kidlashga о‘tdilar. Ayollarga munosabatdagi animalistik qarash anchagina yashovchan bo’lib chiq d i. XIX asrda nemis faylasufi Artur Shopengauer (1788-1860) ularni serviqor g‘oz bilan taqqoslasa, Bazel universitetidagi qadimgi falsafa professori Fridrix Nitsshe (1844-1900) ularni dо‘stlikning qadriga yetmaydi, shu sababdan ular mushukning о‘zginasi yoki sigirdan qolishmaydi, deb ta’riflagan. Bunday biryoqlama, g‘arazli tanqidlarga asos bormidi? Albatta, bor edi. Ayollarga qarshi qaratilgan nazariyalarda ularning haqiqiy fojeasi aks etgan. Birinchidan, uzoq davom etgan ijtimoiy va axloqiy

ham ta’siri bor. Kо‘pchilik feminist – xotin-qizlar harakati tarafdorlari bu mehnatning behad va bir xil maromda kechishi tо‘g‘risida gapirib, u ayollarni robotga aylantirib qо‘yishi ehtimoldan holi emas, deb ta’kidlashadi. Ammo e’tiborga loyiq narsa shuki, xotin-qizlarning о‘zlarining cheklangan “xususiy olami”da о‘ralashib qolishi ularga odob-axloq sohasida alohida yutuqlarga erishishga ham sabab bо‘ldi. Ayollar insoniy tushunchasini birmuncha ajib, yorqin chizgilar bilan boyitdi. Masalan, ular mehr-oqibat, rahm-shafqat kо‘rsatish, qayg‘udoshlik, kо‘ngilchanlik bobida erkak kishilarga qaraganda ancha yuqori turadilar. Bunga sabab balki ularning biopsixologik xususiyatlarigina emas, ayollarning kundalik hayotda erkak kishilarga qaraganda odamlarga ancha yaqin masofada tushib “ishlagani” b

portretidagiga qaraganda iliq, yumshoq, samimiy bо‘yoqlar kо‘proq. Ona va bola aks etgan tasviriy san’at asarlarida ayol yuzidagi muhabbat, nazokat, cheksiz onalik mehri, rо‘yixushlik, mehribonlikni sezmay bо‘lmaydi. Anyola di Kozimo Mariano (Bronzino) ning “CHо‘qintiruvchi Ioann va muqaddas oila” (1530), Lukas Kranaxning “Chaqaloq kо‘targan madonna” (1525) bizning zamonamizdagi A.A.Deynekaning “Ona” (1932) va boshqa nodir asarlar chuqur mazmunga ega. Yana bir misol. Bu – eramizdan avvalgi XIV asrda yashagan firavn Amenxotepning suyukli rafiqasi qirolicha Nefertitining polixrom boshi tasviri. U hali hozirgacha Birlashgan Arab Respublikasida eng sevimli va eng mashhur yodgorlik sanaladi. Uning minglab turli hajmdagi nusxalari Qohira, Iskandariya, Lahor va boshqa shaharlardagi bozorlar, do’k

Birinchi bosqich – kishilik jamiyatining matriarxat davri. Bu bosqichda xotin- qizlarning ijtimoiy mavqei benihoya yuqori bо‘lgan. Hayotning kо‘p jabhalarida u erkaklarga qaraganda kо‘proq huquqlarga ega bо‘lib, qabila ichida va qabilalararo munosobatlarda eng faol xizmat kо‘rsatgan . Ikkinchi bosqich – matriarxatdan patriarxatga о‘tish davri. Patriarxat shaklining qaror topishi bilan ayollar barcha imtiyozlaridan ayrildi, hayotning kо‘p sohalari bо‘yicha erkaklarga tobe bо‘lib qoldi. Bu davrga kelib ayolga asosan bola tug‘ish uchungina yaratilgan zot, deb qaralgan. Uchinchi bosqichda xotin-qizlarning ijtimoiy ahvoli va turmush tarzi diniy tasavvurlardan kelib chiqqan holda belgilandi. Bu esa ayollarning ijtimoiy hayotdan butkul chetlatilishiga sabab bо‘ldi. Tо‘rtinchi bosqich Xotin-qizlar

Bugungi kunimizda dunyo miqiyosida ayollar huquq va erkinlaklarining kamsitilishiga qarshi kurash jadal sur’atlarda davom etmoqda. Lekin BMT hamda boshqa xalqoro hukumat va nohukumat tashkilotlari bu haqida jon kuydirayotgan bо‘lishiga qaramay, diskriminatsiya holatlarining soni haligacha yuqori darajadaligicha qolmoqda. BMT tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarga kо‘ra: - Xotin-qizlarning maoshlari xuddi о‘zlari kabi bir xil vazifada xizmat qiluvchi erkaklarnikidan 30-40 foiz kam: - Har yili yarim million nafar ayol tug‘ruq bilan bog‘liq asoratlar tufayli hayotdan kо‘z yumadilar, yuz ming nafar ayol esa sanitariya qoidalariga to’g’ri kelmadigan sharoitlarda amalga oshirilgan abortning qurboni bо‘ladilar; - Jahon miqiyosida savodsiz aholining kо‘pchilik qismi, uchdan ikki qismini ayollar ta

Shahvoniy maqsaddagi haqorat va kamsitishlar ham k о ‘plab ayollarning hayotdan erta vidolashuviga sabab b о ‘lmoqda. Bunday jinoyatlar oilada, ishda, k о ‘chada, qamoqxonalarda va qochoqlar lagerlarida sodir etiladi. Ayollar z о ‘ravonlik va qiynoqlar qurboni b о ‘ladilar. Masalan, Sharlotta Bonchning 1990 yilda yozilgan (Women’s Rights as Human Rights) «Xotin-qizlar huquqi-inson huquqlari» (demakdir) nomli maqolasida keltirilgan hisob-kitoblarga k о ‘ra, Amerikada har 6 minutda ayollarning nomusi toptaladi. Peruda esa politsiyaga kelib tushgan arznomalarning 70 foizi eri tomonidan kaltaklangan xotin-qizlar nomidan yozilgan.7 millionlik aholisi b о ‘lgan Lima shahrida esa faqat 1987 yilning о ‘zida 168970 ta xotin-qizlar z о ‘rlash jinoyatlari r о ‘yxatiga olingan 21 .Lekin ular sud orqal

boshqa ba’zi iqtisodiy qiyinchiliklardan foydalanib ish qidirib yurgan ayollarga xorij davlatlaridan juda katta maosh t о ‘lanadigan ishlar taklif qilmoqdalar. Bu «olib sotar»larning asl maqsadlarini tushunib yetmagan sodda ayollar esa ularning domiga ilinib qolmoqda. Hech qanday davlat r о ‘yxatidan о ‘tmagan noqonuniy firmalar orqali ular Dubay, Doxa kabi о ‘nlab shaharlarga ish topganlaridan xursanda b о ‘lib y о ‘l olmoqda. Natija kundek ayon. О ‘z ota-onalari, farzandalri kabi aziz insonlaridan yiroqda b о ‘lgan ayollar shahvoniy nafs qurbonlari b о ‘lmoqdalar. Ular mazkur shaharlarda na bir sud orqali, na bir advokat orqali huquqlarini himoya qilishga erishadilar, aksincha ular mahalliy politsiya xavfi ostida uydan chiqmay о ‘tirishga, о ‘ziga yoqmagan begona erkaklarga shirin tabass

Dunyo miqyosida juda ham keng yoyilgan ayol huquqlarining kamsitish k о ‘rinishlaridan yana biri uy z о ‘ravonligi hisobalandi.Bunda er о ‘z xotinini qiynoqlarga giriftor qilib, urib-kaltaklaydi.Toqati yetmaydigan ishlarni qilishga majbur qiladi. Bu esa nafaqat huquqlarni buzilishiga, balki ayollarning mayib- majruh b о ‘lishga olib kelishi hatto, u о ‘lim bilan yakun topish hollari ham uchrab turadi. «Minnesota inson huquqlari himoyachilari» tashkiloti sobiq sovet davlatlaridan hisoblangan Kavkaz orti davlatlarida uy z о ‘ravonliklari borasida bir qancha tadqiqotlarni amalga oshirdi va ular quyidagicha xulosalarga kelishdi: Uydagi z о ‘ravonliklar mazkur davlatlarda juda jiddiy va keng tarqalgan muammo b о ‘lib, hokimiyat bu borada rasmiy hisobotni olib bormaydi. Hukumat hatto, nihoyatda

Bizning respublikamizda mana shu kabi holatlarni oldini olish va agar shunday holatlar yuz bersa, uni bartaraf etish choralarini k о ‘rish uchun bir qancha choralar k о ‘rilmoqda. Hukumat respublikada uy zulmi z о ‘ravonligi muammosini hal etish uchun yetarli salohiyatga ega b о ‘lgan bir qancha tashkilotlarni shakllantirdi. Bugun mamlakatimizda bir qancha hukumat va nohukumat tashkilotlar faoliyat olib bormoqda. Mamlakatimiz birinchi prezidentining 1995- yildagi qaroriga binoan xotin-qizlar q о ‘mitasining raisi bevosita Bosh Vazir о ‘rinbosari vazifasini ham bajarishi belgilab qo’yildi.Bu q о ‘mitaning mahalliy b о ‘lim yetakchilari esa tegishli tuman-shahar hokimining о ‘rinbosari ham hisoblanadigan b о ‘ldi. 1997 yil noyabr oyida О ‘zbkeiston Respublikasi xotin- qizlar q о ‘mitasida b

qilish- davlatimizning, hukumatimizning, joylardagi hokimlarning, keng jamoatchilikning asosiy vazifasi b о ‘lmog‘i lozim» 22 . Darhaqiqat, biz ayollar oyog‘in ostida kimningdir jannati yashriliganligini xis etib, ularga hurmat nazari bilan qarasak, bu kabi mavzularlarni faqat tarix kitoblaridan о ‘qishdek baxtga erishamiz. Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki XIX asr oxiri XX asr boshlarida xalqaro doirada ayollar huquqining toptalishi keyinchalik ularning huquqlarini tiklanishiga olib keldi va ularni himoya qilish uchun bir qator xalqaro doiradagi hujjarlar qabulqilinishibilan yakunlandi. 22 Islom Karimov, «Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz», T.: «O’zbekiston»-1999 y., 256 b. 27

1.3 Gender tengligini himoya qiliishning milliy va xalqaro mexanizmlarini yaratilishi. Taraqqiylashgan dunyoda huquqiy asos davlatlar о‘rtasidagi о‘zaro munosabatlarda ishonchli kafolatdir. Mustaqillikni qо‘lga kiritgach, О‘zbekiston oldida yutuqlarni yuridik jihatdan mustahkamlash masalasi kо‘ndalang bо‘lgani bejiz emas. Bugun О‘zbekiston jahon hamjamiyatiga qо‘shilib bormoqda. Uni dunyodagi juda ko’plab mamlakatlari tarafidan e’tirof etildi. О‘zbekiston о‘ziga xos rivojlanish yо‘lini tanlab, demokratik, huquqiy davlat qurishni maqsad qilib qо‘ydi. Bunda mavjud xalqaro meyorlar о‘ziga xos о‘rin tutadi. Bular ichida eng avvalo, 1948 yilning dekabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan «Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi» muhim о‘rinni eg

kо‘ra adolatsizlik va inson qadr-qimmati oldida jinoyat hisoblanadi 25 , shuning uchun erkaklar va xotin-qizlar teng xuquqliligi tamoyillari konstitutsiyada aks etgan bо‘lishi yoki milliy davlatlar qonunlari bilan ma’lum darajada kafolatlangan bо‘lishi kerak 26 . Chunki ayollar huquqi inson huquqlarining ajralmas qismidir. Ayni shuning uchun ham siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotda ayollarning kamsitilishining tugatish xalqaro hamjamiyat va unga a’zo davlatlarning birinchi navbatdagi vazifasidir. Uni amalga oshirishda huquqiy asos bо‘luvchi normativ hujjatlardan bо‘lmish «Ayollarga nisbatan zо‘rlikni bartaraf etish tо‘g‘risidagi» Deklaratsiya alohida qiziqish uyg‘otadi. U 1979 yil 18 dekabrda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilinib, 1981 yil 3 sentayabrda kuchga kiritilgan

tibbiy xizmat kо‘rsatishdan, ta’limdan va fuqarolik odil sudlovdan foydalanishmoqda. Biroq millionlab ayollar ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalarda, shuningdek madaniy sohada tahqirlashga duchor qilinmoqda. «BMT ma’lumotlari» ga kо‘ra 1973 yilda butun dunyoda Hukumatga boshchilik qilgan atiga oltita ayol bor edi. Hozirgi vaqtda BMT huzurida akkreditatsiyadan о‘tgan 184 ta elchidan faqat 6 tasi ayoldir. J Jahondaayollarningishhaqiaynibirxilishbajarilganholdaerkaklarningishhaqiganisbat an о‘ rtacha 30-40% pastdir . 28 Jahondagi parlamentlarda ularning soni 10 % gacha kamaydi .; Osiyo va Afrika davlatlarida 25 yoshgacha b о‘ lgan ayollarning t о‘ rtdani uch qismi savodsiz , har yili yarim million ayol ( deyarli hammasi rivojlanayotgan mamlakatlardan ) homiladorlik bilan bog ‘ liq sabablarg

«erkaklar va ayollarning teng huquqli ekanligi prinsiplari», «siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, bilim olish, madaniy sohalarda va har qanday boshqa sohada jinsiga qarab kamsitish insoning huquqlari va asosiy erkinliklarini tan olinishi, amalga oshirilishi va undan foydalanilishi uchun tо‘siq» ekanligi haqida sо‘z yuritiladi 30 . «Yevropa inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi uning samaradorlgini kamaytiruvchi kamchiliklardan xoli emas. Masalan, ariza komissiya tomonidan qabul qilinishidan oldin muammoni milliy darajada hal etishning barcha vositalari tugagan bо‘lishi kerak. Mazkur talabni bajarish chog‘ida odil sudlovning u yoki bu davlat huquqiy tizimiga kirib borishi bilan bog‘liq muammolar kelib chiqishi tayindir. Komissiya mahalliy vositalardan foydalanishda hamma vaqt ham huquqiy yord

savollar ostida baxs- munozaralar, davra suhbatlari olib borgan Yevropa faylasuf va huquqshunoslarining faoliyatlariga hali hech qancha vaqt bо‘lmaganligini hisobga olganda bugungi qilinayotgan ishlarni salbiy baholab bо‘lmaydi. Gender tengligini himoya qilishning milliy mexanizmlarini yaratish va rivojlantirish xalqaro hamjmiyat qatnashchilari bо‘lgan har bir davlatning majburiyati hisoblanadi. Davlatlarninng xalqaro javobgarligi prinsipiga muvofiq davlat о‘z zimmasiga olgan majburiyatlar buzilganligi uchun yuridik javob beradi. Shu bilan birga shartnoma ishtirokchisi b о ‘lmagan davlatlar ham bugungi kunda bu shartnoma shartlari bilan hisoblashishga majburdir. “Ayollarni kamsitishning barcha shakllarini bartaraf etish t о ‘g‘risida”gi Konvensiyaning 2-moddasi Konvensiya qatnashchisi b о

Konstitusiyaning “Inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlari” deb atalgan X bobida biz о‘rganayotgan masalaga yanada aniqlik kiritilgan: uning 46- moddasida ochiq-oydin “Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar” deb ta’kidlandi. 65-moddada esa onalik va bolalik davlat tomonidan muhofaza qilinishi aytib о‘tilgan 34 . Erkaklar va ayollarning teng huquqliligi kafolati, shuningdek ayollarga beriladigan imtiyozlar mehnat va oila tо‘g‘risidagi qonunlarda ham mustahkamlangan. О‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga kо‘ra, “xotin-qizlarni og‘ir va havfli ishlarga ( dunyo miqyosida bunday ishlarning 460 dan ortiq turi mavjud) va tungi smenadagi ishga jalb qilish taqiqlanadi. Bunda homilador va farzandi 3 yoshga tо‘lmagan ayollarga asosiy e’tibor beriladi. Ularni tungi ish vaqtidan tashqa

Yig’ilishda davlat rahbari ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi ishlarni yangi tizim asosida yo‘lga qo‘yish bo‘yicha 5 ta muhim tashabbusni ilgari surgan edi. Birinchi tashabbus yoshlarning musiqa, rassomlik, adabiyot, teatr va san’atning boshqa turlariga qiziqishlarini oshirishga, iste’dodini yuzaga chiqarishga xizmat qiladi. Ikkinchi tashabbus yoshlarni jismoniy chiniqtirish, ularning sport sohasida qobiliyatini namoyon qilishlari uchun zarur sharoitlar yaratishga yo‘naltirilgan. Uchinchi tashabbus aholi va yoshlar o‘rtasida kompyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etishga qaratilgan. To‘rtinchi tashabbus yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish, ular o‘rtasida kitobxonlikni keng targ‘ib qilish bo‘yicha tizimli ishlarni tashkil etishga yo‘naltirilgan. Beshinch

II bob. Islom huquqida gender masalarning tartibga solinishi 2.1 Islomgacha bo’lgan davrda xotin-qizlarning ijtimoiy ahvoli. 35

Tabiatda qimirlagan jon borki, u juft qilib yaratilgan. Odatda biz uni jinslar deb ataymiz. Tabiat xilqatining bu zaylda yaratilishida katta hikmat va mazmun mujassam. Hayot deb atalmish muqaddas dargoh, siru sinoatga boy m о ‘jiza shu y о ‘l bilan shakllanadi va rivojlanadi. Bu xilqatning oltin qonuni va davomiyligining sababchisidir. Bu sof tabiiy jarayonga barcha mavjudodlar о ‘z ixtiyorlari ila b о ‘ysunadilar. Yaratgan egamiz о ‘zining shoh qonunini amalga oshirish uchun jinslar orasida muayyan yashash tarzi qoidalarini belgilab, bu qoidalarga jins vakilarining birdek b о ‘ysunishlarini talab qildi. Shu jumladan bani Odam nasliga ham. Mobodo, ular belgilangan qoidalarga о ‘zboshimchalik bilan aralashib, uni buzadigan b о ‘lsalar, odil jazo-dahshatli halokatlar bilan bilan ogohlantiril

yetishib kamolga yetgan Mazdak bu ta’limoti b о ‘yicha, ayolni mol-mulk bilan bir darajada k о ‘radi. Shu bilan birgalikda O’rta Osiyoda keng tarqalgan Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto”da ham ayol va erkaklarning bir-biriga bo’lgan munosabatiga alohida urg’u berilgan va zardushtiylik huquqining yirik tadqiqotchisi A.Perixanyan unda “ayollar emansipantsiyasining ayrim elementlari poydo bo’lganini qayd etadi”.ayol kishi shaxsiy mulkka ega bo’lishga ega bo’lish huquqiga ega bo’lib,unda xayriya maqsadlarida mustaqil foydalanishi mumkin bo’lgan, shuningdek mustaqil ravishda davogar va guvoh sifatida ko’rsatma berishi mumkinligi qayd etib o’tilgan. Nikoh Zardushtiylik huquqida unga kiruvchilarning ikki tomonlama xohishi natijasida bo’lib, faqat shundan keyin ota-onalar va vasiylar

emasligini isbotlash huquqi xotinda qolgan, chunki aks holda u o’ziga tegishli butun mol-mulkdan er foydasiga judo bo’lgan. “Avesto”da nikoh-oila munosabatlari masalalariga anchagina etibor berilgan. Avestoda jamiyatda oila pastlashib boruvchi va yon chiziqlar bo’yicha keng qarindoshlik aloqalaridagi odamlardan iborat bo’lgan, oilaviy mol-mulki,istemol va maishiy va ishlab chqarish umumiyligi, umumiy ajdoddan kelib chiqqanlik bilan harakterlanadi. “Avesto” bo’yicha qarindoshlikning 9 ta bosqichini qayd etadi: 1) ota-onalar; 2) farzandlar; 3) aka-ukalar va opa-singillar; 4) bob ova buvi; 5) nevaralar; 6)tog’alar va xolalar; 7)amakivachchalar va ammavachchalar; 8) jiyanlar; 9) aka- ukalr va opa-singil nevaralari 40 . Shu bilan birgalikda “Avesto”da tug’ilgan va hali tug’ilmagan bolalarning h

Voyaga yetganlik va dinni qabul qilganlik ramzi deb “kusma” belbog’i sanalgan u konfermatsiyadan ya’ni sinovdan o’tganlar belga bog’langan. Avesto bo’yicha qizlarning turmushga chiqishi haqida ota-onalar va vasiylar qayg’urishlari lozim bo’lgan. Manbalarning guvohlik berishicha, nikoh kuni turmush qurmoqchi bo’layotganlar istagi bo’lib so’ngra u ota-onalar va vasiylar tomonidan tasdiqlangan. “Vandidot”da ota-onalarning qizlariga sep berishi majburiy ko’rsatilgan, ma’lum ro’yxati ko’rsatilgan “Vandidot”ning quyidagi ko’rsatmalari juda ham harakterlidir: “uning qalbini pokiza e’tiqod va muqaddaa qonunga moyil qilsin yaxshi yostiqdoshga intiq qilsin… yosh qizaloqning qaddi-qomati, rang-ro’yi har jihatdan benuqson bo’lsin… 15 yoshli qiz yaxshi obro’-e’tiborga , shan va oltin zirakka ega bo’lib

berishi mumkin. Lekin undan paydo b о ‘lgan bolalar ham xotinning birinchi eriga merosx о ‘r sanaladi. 42 Lekin bunday holatlarning eng mudhish k о ‘rinishi Arabiston yarim orolida juda ham jirkanch oqibatlarga olib keldi. Islom dini qabul qilinmasidan avval kо‘pgina mamlakatlarda xotin-qizlar huquqi poymol qilinib kelinganligi tо‘g‘risida bir necha bor aytib kelinadi. Kezi kelganda shuni qayd etish lozimki, ayollar huquqlari poymol etilibgina qolmay, undan ham dahshatlisi – qirongarchilik yuz berar edi. Islom endigina qabul qilingan qabilalarda qiz bolaning tug‘ilishi oila uchun fojea hisoblangan. Buni balki dorul xarb mamlakatlardan о‘tgan ayanchli an’ana deb ham tushunish mumkindir. Chunki ingliz sotsiologi Entoni Giddensning yozishicha, gо‘daklar va yosh bolalarni ataylab о‘ldirish g‘a

Islom dini va uning Muqaddas Kitobi qizlarga о‘lim tilashni vahshiylik, odamkushlik sifatida qoralab, ularni о‘ldirish hollarini qatiy man etdi. Ahmad Lutfi Qozonchi о‘zining «Saodat asri qissalari» nomli asarida arablarda ayollarga nisbatan bunday salbiy qarashning shakllanishini quyidagi sababga kо‘ra deb izohlaydi: «Arab jazirasini Nо‘mon ismli bir podshoh bosib olib, boj-soliqlar olib turardi. Lekin bir qabila boj tо‘lashdan bosh tortgach u о‘z qо‘shinini yuborib butun xotin-halaj, о‘g‘il-qizlarni asir olib ketdi. Asirga olinganlar ichida qabila boshlig‘ining qizi ham bor bо‘lib, u podshohning о‘g‘li bilan sevishib qoldi. Barcha asirlar о‘z yurtiga qaytib kelsalarda, qabila boshlig‘ining qizi begona yurtda qolib otasini qabilasi olidada sharmanda qildi. Bu hol qabila boshlig‘iga qattiq

qilgan.Jumladan, oila masalasida ham. Lekin bunda imkoni y о ‘qlarni, bittadan ortiq xotinga ehtiyoji b о ‘lmaganlarni k о ‘pxotinlikka majbur qilmaydi. Ham jinsiy quvvat, ham mablag‘ jihatidan imkoni bor kishilarga, ular harrom y о ‘lga yurib ketmasliklari uchun, zarurat yuzasidan k о ‘pxotinli b о ‘lishga ruxsat beradi. Bu – masalaning hikmati» 46 . Bundan tashqari quyidagi asosli sabablar k о ‘rsatiladiki ulardan k о ‘z yumishini hech iloji y о ‘q: « Ikkinchidan , hozirgi kunimizgacha aholini r о ‘yxatga olish natijalariga nazar solsak, hamisha ayollarning sezilarli darajada k о ‘p b о ‘lganligini k о ‘ramiz. Yosh g о ‘daklar ichida ham о ‘g‘il bolalarda qiz bolalarga nisbatan о ‘lim k о ‘p. Y о ‘l hodisalari, turli turmush hodisalari va qolaversa, urushlarda asosan erkaklar о ‘ladi.Dem

qoldai.Erkak esa, hali jismonan baquvvat.Nima qilish kerak? Bu holni muolaja qilishning ham uch y о ‘li bor: Birinchi yo’l er boshqa ayollar bilan zino qilib, harom y о ‘lga kirib ketishi kerak.Bu yechimning turgan-bitgani zarar. Avvalo, о ‘ziga: vijdon iztirrobida, ikkiyuzlama hayot kechirishga majbur. S о ‘ngra oilasiga, farzandlariga: ular ham iztirobda, oilaning parchalanib ketish xavfi tug‘iladi. S о ‘ngra jamiyatga: zinokor hamisha jamiyat axloqini buzib turadi. Va hakozo... Ikkinchi y о ‘l- umid ibaln bir yostiqqa bosh q о ‘ygan ayolni, bolalarining onasini tashlab, boshqaga uylanib ketish.Bunda, tabiiyki, normal hayot buziladi, farzandlar tarbiyasiga putar yetadi. Uchinchi y о ‘l- kasal hldagi ayoli bilan birga, bolalari bilan birga, yaxshilikda qolib, ularning roziligi va halol po

va ijtimoiy shartlarning zarurati ushbu ruxsatning sohasini toraytira oladi yoxud umuman о ‘rtadan y о ‘qotadi. 48 Agar ayol nikoh vaqtida о ‘zidan boshqa nikoh tuzilmasligi shartini q о ‘ysa va er ham buni qabul qilsa, bir qancha mujtahidlarning fikriga k о ‘ra erkak birdan ortiq ayolga uylana olmaydi. Islom bir tarafdan zamon sharoitlarini hisobga olgan holda birdan ortiq nikohni joiz deb bilsada, boshqa tarafdan ideal oila bir erkakka bir ayol, bir ayolga bir erkak ekanligini bildirgan, tavsiya qilgan. Bunga quyidagi oyatni dalil qilib keltiradilar: «Agar rosa harakat qilsangiz ham, xotinlar о ‘rtasida adolatli b о ‘la olmaysizlar.Bir y о ‘l moyil b о ‘lib ketib, (ba’zisini) muallaqga о ‘xshatib q о ‘ymang. Agar isloh va taqvo qilsangiz, albatta, Alloh mag‘firatli va rahmli zotdir». 49

shayx har ikkisiga bir xil jon kuydirar va teng yig‘lardi. Dafn marosimida ham u adolatni ta’minlashni о ‘z oldiga maqsad qilib q о ‘ygandi.U xotinlarini bir xil kafanladi, bir xil rangdagi, bir xil kattalikdagi tobutlarga joylashtirdi.Uning oldida bir muammo paydo b о ‘ldi.Qaysi bir xotinini uydan birinchi olib chiqishi kerak? Teng olib chiqay desa hovli darvozasi kichikligi bunga t о ‘sqinlik qilardi. Shuning uchun u xuddi shu darvozadan yana bitta qurdida, ikkinchi xotinini shu ana о ‘sha darvozadan olib chiqishga qaror qildi va xotinlari bir vaqtda uydan olib chiqildi. U adolatni ta’min etganidan masrur edi.Ertasiga er tush k о ‘rdi.Tushiga katta xotini kiribdi. U nimagadir xomush edi va eriga dedi: « Nega menga adolatsizlik qildiingiz? Er esa hayron-qanday adolatsizlik, ahir s о ‘ngi

2.2.Islomda tenglik nazariyasi, erkak va ayollarning huquqiy tengligi masalasi. «Ma’naviy madaniyat va ijtimoiy psixologiyaga tegishli omillarning aniqlashtirmasdan turib diniy huquq normalarining hayotiyligi va yuqori barqarorligini baxolash mumkin emas edi. Ular о‘z ta’sir kuchiga kо‘ra Yevropadan kelib chiqqan huquqiy masalalarga yon bermadi, balki kо‘pincha ulardan ustunlik qildi» Murat Supatayev, (rossiyalik huquqshunos) 46

Islom dini jahon dinlaridan biri bо‘libgina qolmay, u yuksak taraqqiy etgan huquqiy oila va о‘ziga xos huquqiy madaniyat maktabidir. Islom dini Allohga ibodat qilish masalalarini bayon qilish bilan birga musulmonlarning kundalik xatti- harakatini tartibga solishga, ularning turmush tarzini shakllantirishga yо‘naltirilgandir 50 . Bugungi kundagi huquqiy tizmilar ijtimoiy munosabatlarning eng muhim masalalarini tartibga solsa, islom huquqi hayotning ulkan masalalaridan tortib oddiy ikr-chikrlarigacha tartibga solib, ular о‘rtasida о‘ziga xos qoidalar va nizomlarni belgilab beradi. Mashhur islomshunos, faqih Abdul Homid G‘azzoliyning fikricha, islom huquqi insonning quyidagi huquqlarini himoya qiladi:  Hayotini;  Aqlini;  Dinini;  Naslini;  Molini. 51 Bu о‘rinda G‘azzoliy inson huquqlari

islom shariatining dunyo qonunchiligdan о ‘ziga xos farqli tomonlari bor, ya’ni shariat qonunchiligining asosiy qismi ilohiyligi, juda ham kam о ‘zgarishi va urf- odat qoidalarini о ‘zida qamrab olganligi kabilar 52 .Islom huquqida asosiy huquq manbasi sifatida Qur’oni karim e’tirof etiladi.Unda adolat-tenglik masalasiga 28 bor murojaat qilingan. Masalan, «Moida» surasida surasida: «Biror qavm (kishilari)ni yoqtirmaslik sizlarni adolatsizlik qilishga undamasin!» 53 . Yana shu suraning boshqa bir oyatida: «Agar hukm qilsangiz о ‘rtalarida adolat bilan hukm qiling» 54 . An’om surasida esa: «Gapirsangiz garchi qarindoshingiz b о ‘lsa ham, adolatli b о ‘ling!» 55 va h.z. Bular esa tenglik prinsipi ijtimoiy hayotda naqadar muhim ekanligini yaqqol k о ‘rsatib turibdi. Biz k о ‘rib chiqmoqchi b о

faqatgina ularning manfaatlarini k о ‘zlagan holda amalga oshirildi. Masalan, taloq masalasida erkaklarga k о ‘proq huquq berilgan b о ‘lsa, farzand tarbiyasi va unga egalik borasida ayolga k о ‘proq huquq berildi. Islomdagi huquq va majburiyatlar taqsimotining barchasida katta hikmat mujassam. Uning natijasida oila, jamiyat qolaversa, erkak va ayolning baxti, farovonligi k о ‘zlanadi. Masalan, eng k о ‘p baxs-munozaraga sabab b о ‘luvchi taloq huquqi. Taloq bir og‘iz s о ‘z bilan amalga oshiriladigan jarayondir. U s о ‘z xoh chin b о ‘lsin, xoh hazil taloq uchun bir xil ahamiyat kasb etadi. Bir butun oilani ajratuvchi taloq s о ‘zi esa Alloh nazdida halol b о ‘lgan, lekni eng yomon s о ‘z hisoblanadi. Taloq s о ‘zi ishlatilganda arsh larzaga kelarkan. Ayol tabiati yonayotgan hashak alanga

qizim bor, uni kimga nikohlasam ekan?» Shunda Hasan Ali (r.a.): «Uni Allohga taqvo qiladiganga nikohla, shunda uni yaxshi k о ‘rsa, hurmat qiladi, hurmatini joyiga q о ‘yadi, yomon k о ‘rsa, zulm qilmaydi», deydilar» 56 . Qur’onda barcha insonlar, ularning ijtimoiy mavqeyi,dini,millati,tili va irqidan qat’I nazar teng ekanligi quyidagicha e’lon etilgan.”Ey odamlar , darhaqiqatdan biz sizlarni bir erkak va bir ayoldan yaratdik hamda bir-biringiz bilan tanishib,do’stlik va birodarlikda yashashingiz uchun, sizlar turli-tuman qabila va elatlar qilib yaratfik Albatta Olloh nazarida sizlarning eng mukarramrog’ingiz eng taqvodoringizdir” deb qayd etib o’tilgan. Shu bilan birga islom barcha о ‘g‘il-qiz uchun jannatni onalar oyog‘in ostiga yashirdi. Jinoyat-jazo bobida esa erkagu ayolni jazolar bil

farzandalar va oilaning boshqa a’zolari, q о ‘ni-q о ‘shnilar о ‘rtasidagi tenglik, ular о ‘rtasidagi munosabatlar tizimi, keksalarga va yetimlarga g‘amx о ‘rlik qilish, oilani mustahkamlash, kattaga hurmat kichikka izzat kabi maishiy munosabatlar alohida tartibda e’tibor bilan qaralgan hamda ularni iloji boricha elementar jihatlarigacha yoritib berilgan. Bir s о ‘z bilan aytganda islom huquqi tenglik prinsipini ham mustaqil tarzda, boshqa huquq tizimlariga taqlid qilmasdan yoki k о ‘chirmasdan barchaning manfaatlarini k о ‘zlab ishlab chiqqan va amaliyotga tadbiq etgan. Ayol Allohning buyuk m о ‘jizasi. U oila charog‘boni, farzandlarimiz homiysi, farovon, g о ‘zal hayotimiz garovi xonadonlarimiz k о ‘rki va fayzidir. Muqaddas dinimiz islomda ayol m о ‘tabar zot sifatida e’zozlanadi.Shu bo

Islom nazdida erkak va ayol bir xil ruhga, ayni javharga insoniy о ‘zlikka egadir. bu jihatidan о ‘rtalarida farq y о ‘qdir. Shu tarzda asosiy huquq va erikinliklarga egalikda tengdirlar. Qur’oni karimda: Ey insonlar, sizlarni bir jondan (Odamdan) yaratgan, undan juftini (Havvoni) vujudga keltirgan hamda u ikkovidan k о ‘p erkak va ayollarni tarqatgan Parvardigoringizdan q о ‘rqingiz! » der ekan erkagu ayol-butun bashariyatning bir nafsdan yaratilaganligini ifoda etmoqda. Erkak va ayollarning yaratilish g‘oyalari ham birdir. Har ikki jinsda ham Allohni tanimoq.unga ibodat etmoq («Men jin va insni О ‘zimga ibodat qilishlari uchun yaratdim» 57 ), yer yuziga ma’mur qilmoq (An’om, 165), tug‘ilishdan о ‘zlarida mavjud qobiliyat va imkoniyatlari amalga oshirmoq va kuchaytirmoq, oxirat saodatiga

Ayol ta’lim va tarbiya olish huquqiga ega. Ilm olish erkaklar kabi ayollarga о ‘rnida farzi –ayn, о ‘rnida farzi-kifoyadir. Ayol olim, faqih, mujtahid, mufti (ba’zi mazhablarda qozi ham b о ‘la oladi). Barcha ilm va tadqiqot sohalari unga ochiqdir. Ayolning diniy rivoyatlari, bergan fatvolari va qilgan ijtihodlari erkaklarniki bilan bir xil ahamiyatga egadir. Islomda ayollaring ham guvohligi qabul qilinadi. Lekin bunda bir kichik cheklov bor. YA’ni , ikki erkak yoki bir erkak va ikki ayolning guvohligi deyilgan. Bu quyidagi oyatga asoslanadi: «Erkak kishilaringizdan ikki guvohni guvohlikka keltiringlar, agar ikki erkak kishi b о ‘lmasa, sizlar rozi b о ‘ladigann guvohlardan bir erkak va ikki ayol 58 ». Islom faqihlarining tushintirishicha, guvohlikda bir erkak о ‘rniga ikki ayolning q о ‘y

о ‘ziga xos farqlar mavjudki, ularning har ikkisi mana shu jihatlariga e’tibor bergan holda munosabatda b о ‘lish hamda huquq va vazifalar berishga t о ‘g‘ri keladi. Agar hamma yerda barcha narsa beistisno teng bо‘lganida, balki insoniyat ham ikki – ayol va erkak jinslaridan iborat bо‘lmagan bо‘larmidi? Alloh erkak va ayolga ularga xos biologik, ruhiy va boshqa xususiyatlarni in’om etgan ekan, о‘sha omillar hayotda ham e’tiborga olinishi kerak. Qanday bо‘lmasin, xotin-qizlarga tegishli masalalarda muammo ayol foydasiga hal qilinadi, ularga kо‘proq huquq beriladi. Buni ayollik tabiati taqazo etadi. Erkaklarga kelganda esa, ular ham tabiatiga kо‘ra ayollarga xos bо‘lmagan ayrim huquqlarga ega. Vaholanki, xotin-qizlarga erkak kishilarning huquqini berishdan nima foyda? YA’ni, ayollarga о‘rmon

“Erkaklar xotinlar ustidan (oila boshlig‘i sifatida doimiy) qoim turuvchilardir. Sabab – Alloh ularning birlari (erkaklar) ni birlari (ayollar) dan (ba’zi hususiyatlarda) ortiq qilgani va (erkaklar о‘z oilasiga) о‘z mol- mulklaridan sarf qilib turishlaridir. (Ayollar ichida ) solihalari – bu ( Allohga) itoatli, g‘oyibga Alloh saqlaganicha himoyatlim (ya’ni erlarining sirlari, mulklari va obrо‘larini saqlovchi) lardir. Xotinlarning itoatsizligidan qо‘rqsangiz, avvalo ularga nasihat qilingiz, sо‘ng (bu ta’sir qilmasa) ularni yotoqlarda tark etingiz, sо‘ngra (bu ham kor qilmasa ) ularni (majruh bо‘lmagudek darajada) uringiz. Ammo sizlarga itoat qilsalar, ularga qarshi (boshqacha) yо‘l axtarmangizlar”. 60 Fransiyalik islomshunos R.Sharl bu kо‘rsatmada patria potestas – patriarxat ta’siri borli

bо‘lganida Payg‘ambarimiz (s.a.v.) yuqoridagi hadislarini aytmagan bо‘lishlari mumkin edilar, aytmoqchimizki «Ba’zi kishilar oyatda «uringlar» deyilgan, deb uni suiiste’mol qilishga urinadilar. Bu ayni xatodir. Har qanday oilaviy mojaroni tinchlik yо‘li bilan oqilona hal qilish mumkin» (Abdulaziz Mansur tafsiri) 63 . Qur’onda xotin-qizlarni rahbarlik ishlariga, jumladan, davlatni boshqarish lavozimlariga tayinlamaslik yoki undan chetlatish tо‘g‘risida bir og‘iz ham sо‘z aytilmagan. Ba’zi din arboblarining ta’kidlashlaricha, ayol kishi nomozni boshqara olmaydi, yoki imomlik qila olmaydi. Bu davlatni ham boshqara olmaydi degani. Ammo Al-Mozniy, Abu Savr va Al-Tabariy kabi taniqli islomshunoslarning fikricha, Ramazon oyida Qur’onni yaxshi biladigan boshqa odam bо‘lmasa, о‘sha savodli ayol imo

Erkin nikoh qurish va uni bekor qilish;  Erkin fikrlash;  Vijdon va e’tiqod erkinligi. Islom har ikki jinsning hayoti muqaddasligini e’tirof etib, jinslarga ajratmagan holda, begunoh bir jonni о‘ldirish butun insoniyatni о‘ldirshga teng deb yashash huquqi barchaning uzviy huquqi ekanligi ta’kidaladi. Aybsizlik prizumsiyasi maslasida islom shaxsini umuman jinsga ajratmadi. Islom huquqida bu prinsip juda ham mustahkam qaror topgan bо‘lib, bir shaxsni biror jinoyatda yoki shunga о‘xshash g‘ayriqonuniy bir harakatda ayblovchi odamdan juda ham kо‘plab shartlar talab qilinadi. Bu shartlardan biror zarrasi bajarilmay qolgan taqdirda ham ayblanayotgan shaxs aybdor deb topilmaydi. Hatto, zino qilgan ayolni shu vaziyat о ‘z eri tutib olgan taqdirda ham er о ‘zi bilan yetarli guvohlar keltirolmasa

Imom Nasoiy Oisha (r.a.)dan rivoyat qiladilar: «Bir qiz mening oldimga kirib aytdi: «Otam meni akalarining о ‘g‘illariga beryapti, bu bilan men orqali past obr о ‘sini k о ‘tarmoqchi, men esa xohlamayman». Men : «Nabiy (s.a.v.) kelgunlaricha о ‘tiratur», dedim. Rasululloh (s.a.v.) kelganlarida esa,yuqoridagi gaplarni takrorladi. Rasululloh (s.a.v.) uning otasisha odam yubortirib, qizining roziligin olish, ya’ni uning aqdining bekor b о ‘lishi yoki qolishiga ixtiyorli qildilar. Shunda qiz: «Ey Rasululloh, otam qilganlarini joiz deb bildiim, lekin ayollarga erkinlik va ixtiyor bormi? Shuni bilmoqchi edim» deb aytdi».Ba’zi rivoyatlarda «Men qizlar ishida otalariga hech narsa y о ‘qligini (huquq ayollarda ekanligini), bu narsalarni ayollar bilishini xohladim», deyilgan 64 . Nikohni bekor qilis

bilan mashhur bо‘lgan xalifa Umar ibn Xattob saroy ayonlari bilan ketayotgan edi. Ayol uning oldidan chiqib tо‘xtatdi va: “Ey Umar,– dedi, – yaqinda ham seni Umarcha – kichkina Umar deb chaqirardik, Endi katta bо‘lib qolding va seni Umar deb atay boshlashdi. Endi bо‘lsa, Xalifa, ya’ni “Musulmonlar sultonisan”. Allohdan qо‘rqqin, ey Umar! О‘limning haqligiga ishongan odam umrini bekor о‘tkazmaydi. Oxirat kuniga ishongan esa, azob-uqubatdan qо‘rqadi, – deb gapida davom etdi ayol. Birgina nomi dushmanlarni dahshatga soladigan mо‘min- musulmon Umar indamay kampirning nasihatini tinglab turdi. Uning atrofidagi amaldorlar esa: “Ey musulmonlarning amiri, shu bitta qari kampirni deb turaveramizmi?”, deyishdi. Ularga javoban xalif: “Allohga qasamki, u kunning avvalidan oxirigacha ushlab tursa ham,

ba’zi jihatlari borki, u bizga notenglikni keltirib chiqarayotgandek bо‘lishi mumkin. Lekin aslida uning zamirida tо‘liq adolat mujassam. “7 x 7” gazetasining 2003 yil 10 iyul sonida Andijon viloyatining qо‘rg‘ontepa tumanidan Mavluda Abduqodirovaning “Ayod qadri” degan yaxshi maqolasi chop etilgan. Bizning mavzuga yaqin bо‘lganligi uchun uni ba’zi qisqartirishlar bilan keltiramiz. Maqola muallifi yozadi. “Ayol bir qо‘li bilan beshikni, bir qо‘li bilan dunyoni tebratayotgan zotdir. Shuning uchun ham ayollar qadim-qadimdan e’zozlanib kelinadi. Muborak hadislarda ham “Jannat onalar oyog‘i ostida” deb bejiz aytilmagan. qariyalarimizning aytishlaricha, ilgari ayol zotiga e’tibor katta bо‘lgan ekan. Ayollarning og‘ir ish qilishiga yо‘l bermagan ekanlar. Ketmon tutqazib yer choptirmagan, xalta k

ado etishlari uchun barcha sharoitlarni yaratib berdi 66 . Islom ayollarga uyni boshqarish va dunyoga kelgan farzandni tarbiyalashdek, muhim ahamiyatga ega b о ‘lgan vazifalarni joriy qilish bilan birga jamiyatning ravnaqi uchun ishlashga qodir yoki ishlash zarurati b о ‘lsa, unga t о ‘liq ravishda ishlash imkonini berdi. Islom huquqida erkaklarga xos ba’zi og‘ir ishlar ayollarga vojib qilinmadi. Jamiyat ehtiyoji uchun kerakli barcha og‘ir mehnat erkak kishilar zimmasiga yuklatiladi. Lekin har ikkisining qilgan mehnatlaridan о‘ziga xos ajru mukofotlar va’da qilindi. Alloh taolo о‘z Kitobida aytadiki: «Alloh biringizni biringizdan biron ne’mat bilan ortiq qilib qо‘ygan bо‘lsa, sizlar uni (hasadgо‘ylik bilan) orzu qilmang! Erkaklar ham о ‘z kasblaridan ulush olurlar, ayollar ham о ‘z kasblar

 Ayol kishiga oila, farzandning oziq-ovqati, kiyimi, turar joyi xullas iqtisodga bog‘liq biror sohada ham mas’uliyat yuklatilmagan.  Ayol iqtisodiy jihatdan tо‘liq erkaklardan haq-nafaqa olishga huquqlidir, ya’ni qiz otasidan, akasidan, xotin eridan, eri yо‘q bо‘lsa, о‘g‘lidan yoki aka-ukasidan. Shu bilan birga aytib о‘tish joizki, shunday ishlar borki, ularni ayoldan boshqa hech kim bajara olmaydi yoki ayol shu sohada juda mohir yoxud yagona. Bunday vaziyatlarda ayolga ana shu ishda ishlashi, jamiyatni, insonlarni og‘irini yengil, mushkulini oson qilishi shart. Bunda mazkur ish о ‘sha ayol uchun farzi aynga aylanadi. Islom ayollarga qozilik sohasida ham faoliyat olib borishlariga ruxsat beradi. Faqatgina ular had va taloq masalalarida qozilikni amalga oshirmaydilar. Bunga sabab ayolning

«Erkaklar ham о ‘z kasblaridan ulush olurlar, ayollar ham о ‘z kasblaridan ulush olurlar 69 ». Shuningdek, ayollarga nikoh oldidan berilgan mahr, nafaqa hamda ishlagan kasbidan olgan daromadi va shu kabilarga о ‘zi egalik qiladi, t о ‘liq tasarruf etadi. Agar xohlasa, oilasi, farzandlari uchun о ‘z mulkidan sarflashi mumkin.Lekin oilasi muhtoj b о ‘lib qolganda ham mulkdor b о ‘lgan ayolga iqtisodiy ta’minot majburiyati yuklanmaydi. Islomgacha bо‘lgan davrda xotin-qizlar meros masalasida mutlaqo huquqsiz bо‘lishgan. Eri о ‘lgan xotinni meros sifatida tirik qolgan qarindoshlardan biri olardi. Islom bu levirat ni bekor qildi. Endi u ham merosxо‘rlik huquqiga ega bо‘ldi. Bu “Niso” surasi bilan tasdiqlandi: “Erkaklar uchun ota-onalari va yaqin qarindroshlari qoldirib ketgan (meros) dan ulush b

«Ularning ( ayollarning) yeyish-ichish va kiyintirilishi otaning zimmasidadir» 70 shuning uchun u merosni erkak bilan teng olishga ehtiyoji y о ‘q. 2. Ayol birovga nafaqa qilishga buyurilmagan, ya’ni ayol erkaklar kabi oilasini, farzandlarini va boshqa nafaqasi vojib b о ‘lgan qarindoshlariga nafaqa qilishga buyurilmagan 3. Erkakning sarfu harajatlari juda k о ‘pdir. Demak, molga b о ‘lgan ehtiyoji ham ayolnikiga qaraganda k о ‘proq b о ‘ladi. 4. Ma’lumki, er ayoliga mahr berishga majburdir. Shuningdek, u ahli ayoli, farzandlarini yashash, kiyim-kechak va obu-taom bilan ta’minlashga buyurilgan. 5. farzandlar ta’lim-tarbiyasiuchun ketadigan sarf-harajatlar, ayoli va ularning muolajasi uchun b о ‘ladiganharajatlar ham erning ustida b о ‘ladi. Shu va bundan boshqa biz bilmaydigan bir qancha h

Yuqoridagilardan ma’lum b о ‘ladiki, islom insonni jismonan sog‘lom va baquvvat b о ‘lishi tarafdoridir. Shuning uchun b о ‘lsa kerak gigiyena qoidalari butunligicha islom ta’limotida о ‘z aksini topgan. Ilm olish islomda nafaqat huquq, balki jinsidan qat’iy nazar barcha musulmonlarga birdek farz qilindi. Bu haqida Rasululloh (s.a.v.)ning : «Ilm talab qilish har muslim va muslima uchun farzdir» 73 -degan hadisi shariflarini keltirishning о ‘zi kifoyadir. Islom dini xotin- qizlarga bilim olish va madaniy saviyasini oshirish huquqini berdi.. Shuni unutmaslik lozimki, о‘qish, bilim olish, ma’rifatli bо‘lish tо‘g‘risidagi birinchi kо‘rsatma ham Muqaddas Kitobda berilgan. Bunga jamiyatimizning har bir a’zosi – maktab о‘kuvchisimi, talabami, dalada ishlovchi dehqonmi yoki stanok tepasida turgan

olish uchun madrasaga qatnaydigan xalqdir”. “Beshikdan qabrgacha bilim izla” hikmati ham musulmonlarga xos. Imom Buxoriy ham Rasullullohdan hadis keltirib, “Kimki qaramog‘idagi qulni о‘qitib savodini chiqarsa, yaxshi odob- axloqqa о‘rgatsa va keyin qullikdan ozod qilsa – unga ikki baravar mukofot beriladi”, deydi. Demak, qulga berilgan ta’lim va tarbiyaning bahosi uni ozodlikka chiqarish bahosiga teng ekan. Birinchi muslimalar erlari, mudarris-otin oyilaridan olgan saboq hamda Payg‘ambarning jamoat oldidagi va’zlaridan qanoatlanmay, undan xotin-qizlar uchun alohida ma’rifat darslari о‘tib berishini iltimos qilardilar. Rasululloh bunga yо‘q demay, minnatdorchilik bilan taklifni qabul qilardi. О‘sha paytlarda xotin-qizlar oldiga qо‘yilgan talablardan ham yangilik barq urib turardi. Endi musl

erishganligi ham bu fikrimizga dalil bо‘la oladi. Bundan tashqari, muslima ayol jamiyat, siyosat va shariat sohaalarida ham о‘z fikri va ovoziga egadir. Xulosa qilib aytadigan bo’lsam islom dinining vujudaga kelishi ayollar va erkaklar o’rtasidagi huquqiy masalalarda tenglikning yuzaga kelishiga olib keldi va buni oilaviy masalalarda yaqqol ko’rish mumkin. 67

X U L O S A O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining ilk yillaridanoq teng huquqlik tizimini shakllantirish va takomillashtirish yo‘liga o‘tdi, bu xalqaro jamiyatning “Xotin-qizlarga nisbatan kamsitishning barcha turlarini bartaraf etish to‘g‘risida”gi Konvensiyasi va teng huquqlilikni himoya qilish bo‘yicha ko‘plab shartnomalarga qo‘shildi. Barcha fuqarolarning teng huquqlilik tizimi ayniqsa, xotin-qizlar huquqini himoya qilish va davlat faoliyatining turli tarmoqlarida ular faoliyatini kengaytirish ishlari jadal olib borilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitiutsiyasi 18-moddasida – barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar, qonun oldida tengdir

jamoatchilik guruhlarini tashkil qilish hamda ular vositasida sof islom asoslarida oila, ayol muqaddasligi g‘oyalarini aholiga, ayniqsa, yoshlarimiz ongiga singdirib borish; Ikkinchidan, mamlakatda yuz berayotgan demokratik qayta o‘zgarishlarga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining («Xotin-qizlar qo‘mitasi faoliyatini qo‘llab-quvatlash borasida qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi) Farmonida qo‘yilgan vazifalar asosida har bir tuman, shahar bo‘yicha xotin-qizlar huquqlarini himoya qilish, ularni ijtimoiy-siyosiy, sotsial faolligini oshirish ishlarining axvolini o‘rganib chiqish; Uchinchidan, ijtimoiy-siyosiy islohotlarni amalga oshirishda xotin-qizlarning rolini oshirish masalalari bo‘yicha «Ayol va siyosat», «Jamiyatning demokratik rivojlanishida xotin-qizlarning o‘rini va

yashayapti. Qaysi jamiyatda xotin-qizlarga munosabat yaxshi bo‘lar ekak, o‘sha yerda yuqori ma’naviyat, yuksak madaniyat bo‘ladi, jamiyat demokratik o‘zgarishlar yo‘lida ildam harakat qilayotganligimizni unutmasligimiz lozim. 70

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI I.Rahbariy adabiyotlar 1. Karimov I.A. О‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. - T.: О‘zbekiston. 1996. T.1. -364 b. 2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. –T.: О‘zbekiston. 1994. T.2. -380 b. 3. Karimov I.A. О‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо‘lida. –T.: О‘zbekiston. 1995. -269 b. 4. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. T.5. -T.: О‘zbekiston. 1997. T.5. -384 b. 5. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yо‘lida. -T.: О‘zbekiston. 1998. T.6. -431b. 6. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz. –T.: О‘zbekiston. 2000. T.8. -528 b. 7. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. -T.: О‘zbekiston. 2001. T.9. -439 b. 8. Karimov I.A. Xavfsiz

II .Asosiy adabiyotlar 1. Abdulaziz Mansur “Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi”, T.: Toshkent islom universiteti, 2001-618 b. 2. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. “Al-Jomi’ asosiy- sahih” (Ishonarli tо‘plam)/ Arabchadan Rahmatulloh qori Qosim о‘g‘li va Hoji Baxtiyor Nabixon о‘g‘li tarj.; prof. N.Ibrohimov va M. Kenjabek tahriri ostida. T.1-4, T.:Qomuslar bosh tahririyati,1997-606 b. 3. Gender asoslari. Nazariya va amaliyot //Oliy iquv yurtlari uchun iquv qillanma. – Toshkent. – 2003. 4. Jen shi na v mifax i legendax// E nsiklopedicheskiy slovar . – Tashkent: Glavnaya redaksiya ensiklopediy. – 1992. – 304 s. 5. Islom fiqhi ensiklopediyasi (Mavsu’atul Fiqhiyya al-Islamiyya).23-jild. Kuvayt. Dorus-Savfa. Vaqf ishlari vazirligi.1995y. 6. K.Jurayev «Gender tatqiqotlari». Ilmiy izl

14. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Hadis va hayot”, 13-juz, T.:Sharq, 2005-432 b 15. Maqsudxо‘ja ibn Mansurxо‘ja “Majma’ ul- Maqsud” 1-juz, T.:Adolat, 2005-680 b. 16. Abdug‘ani Abddula о‘g‘li “Musulmonlik haq-huquqlari va vazifalari ”, T.: “Adolat”, 1993-52 b 17. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Islomda inson huquqlari” (nashr yili va joyi kо‘rsatilmagan). 18. Muxtasar: (Shariat qonunlariga qisqacha sharh), nashrga tayyorlovchilar: R.Zohid, A. Dehqon;-T.:CHо‘lpon,1994 19. Ce lal Erbay .Evlılık ve hısımlık nafakası. Istanbul: Göytürk. 1998- 185 b 20. Antokolskaya M.V.Semeynoye pravo. -M.: Yurist. 1996. -366 b. 21. Burxoniddin Al-Marg‘inoniy. HidoY. 1-jild. -T.: Adolat. 2000. -848 b . 22. Otaxо‘jayev F.M. Nikoh va uning huquqiy tartibga solinishi. -T.: О‘zbekiston. 1995. - 172b. 23

III . Qо‘shimcha adabiyotlar 1. Kommentariy k Semeynomu kodeksu Rossiyskoy Federatsii. Otv.red. I.M.Kuznetsova ( 2-ye izd. pererab i dop ) . -M. : Yurist. 2000. -568s. 2. Do ς . Dr . Sulayman Ü lugda ģ « Islam ’ daEmirvaYasaklarinhikmeti » Ankara 1992. 3. Sulieman Abdul Rahman al Hegeel. Human righs in Islam and refutation of the mis conceived allegations associated with these rights.// P: Imam Muhammad bin Saud, Islamic University , 1999. 4. Al-Binoya fi sharhil-HidoY. Abu Muhammad ibn Ahmad al-Ayniy. Bayrut. Dor al-fikr.1990y. 5. Al-Insof.12-jild. Alouddin Abu Hasan al-Mardoviy. Ar-Riyoz. Vaqf ishlari vazirligi.1998y. 6. Al-Kifoya fi sharhil-HidoY.4-jild. Sayid Jaloluddin ibn Shamsiddin al-Kurloniy al-Xorazmiy. Qozon. Imperator bosmaxonasi.1888y. 7. Al-Mabsut. Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad

15. Sulieman Abdul Rahman al Hegeel. Human righs in Islam and refutation of the mis conceived allegations associated with these rights.// P: Imam Muhammad bin Saud, Islamic University , 1999. 16. Al-Binoya fi sharhil-HidoY. Abu Muhammad ibn Ahmad al-Ayniy. Bayrut. Dor al-fikr.1990y. 17. Al-Insof.12-jild. Alouddin Abu Hasan al-Mardoviy. Ar-Riyoz. Vaqf ishlari vazirligi.1998y. 18. Al-Kifoya fi sharhil-HidoY.4-jild. Sayid Jaloluddin ibn Shamsiddin al-Kurloniy al-Xorazmiy. Qozon. Imperator bosmaxonasi.1888y. 19. Al-Mabsut. Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Abu Sahl as-Saraxsiy al-Hanafiy. Bayrut. Dor al-kutubil ilmiyY.2001y. 20. Al-Muqni’. 12-jild. Muvaffaquddin Abu Muhammad Ibn Qudoma Ar- Riyoz. Vaqf ishlari vazirligi.1998y. 21. Al-Fatova al-HindiyY. 5-jild. Al-Humom Mavlano ash-Shayx Nizom. Bayrut

3. О ‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. -T.: Rasmiy nashr .2003 . О ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996 yil, № 2-ilova; 1996 yil, 11-12-son. 4. О ‘zbekiston Respublikasining Fuqarolikprotsessual kodeksi. -T.: 2005 . 5. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12-aprel №171-sonli qarori bilan tasdiqlangan “ Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish qoidalari ” . -T.: Adolat . 1999. 6. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12-aprel №171-sonli qarori bilan tasdiqlangan “ О ‘zbekiston Respublikasida Vasiylik va homiylik t о ‘g‘risida ” gi Nizom . - T : Adolat. 1999. 7. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12-aprel №171-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va tarbiy

4. Otaxо‘jayev F.M.Er-xotinning shaxsiy huquqlari va majburiyatlari.//J.Sog‘lom avlod uchun. 1998. №1. – B. 18-21. 5. YuldashevaSH. Vasiylik va homiylik instituti tarixidan.// J.Davlat va huquq. 2004. № 3.- B. 23-25. 6. Yuldasheva SH.Vasiylik va homiylik. // J. Hayot va qonun. 2004. № 3. – B. 34-36. 7. Yuldasheva SH. Farzandlikka olish.//J.Hayot va qonun. 2002 . №5. – B.23-25. VI. Internet saytlari 1. http:// Lex.uz 2. http://Gov.uz 3. http:// Islam.ru 4. http: // Statistic inform.com . 5. http: // granti. ru 6. http:// simbi ref. Ru (Referat: Gender) 7. http: // Isl o m.uz 77

Купить