Xalqaro huquqda aholi - Sotsiologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	219.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Yanvar 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Sotsiologiya

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

1 Sotish

Xalqaro huquqda aholi

Sotib olish

XALQARO HUQUQDA AHOLI
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………...............3
I.BOB. XALQARO HUQUQDA FUQAROLIK JARAYONI ……………………..5
1.1 . Fuqarolik tushunchasi va uning xalqaro huquqdagi o‘rni. ....................................7
1.2. Fuqarolikni belgilash va aniqlash tartiblari…………………………………….. 8
1.3. Davlatlararo fuqarolik munosabatlari va ularni tartibga soluvchi xalqaro
huquqiy normalar…………………………………………………………………..15
II BOB. XALQARO JINOYAT SODIR ETGAN JISMONIY VA YURIDIK
SHAXSLARNING
JAVOBGARLIGI .......................................................................17
2.1. Xalqaro jinoyatlar va ularning turlari…………………………………………. 21
2.2. Jismoniy va yuridik shaxslarning javobgarligi: sudlar va xalqaro tribunallar…22
III BOB. XALQARO HUQUQDA IJTIMOIY VA IQTISODIY HUQUQLAR…25
3.1. Ijtimoiy huquqlar: ta’lim, sog‘liqni saqlash, ish huquqi……………………….25
3.2. Fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlik……………….31
XULOSA……………………………………………………...................................33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………...….…….35
TESTLAR…………………………………..............................................................39
KAZUSLAR…………………………………………………………………….…42
MANTIQIY SAVOLLAR……………………………………………….………...44
TERMIN-GLOSSARIYLAR………………………………………..…………….45

KIRISH
Hozirgi xalqaro munosabatlarga ta’sir qiluvchi ko’plab omillar ichida xalqaro
huquqda axoli termini to’g’risidagi qoida XXI asrdagi sivilizatsiya va huquqiy ong
darajasiga ko’proq mos keladi. Bu terminni yoritishdan maqsad butun dunyoda
bo’layotgan millatlar, xalqlar o’rtasida tinch-totuvlik va inoqlikni, aytish mumkinki
millatlaro hamdo’stlikni ta’minlashda katta ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro huquq axoli — muammolarini o’rganish tarixiy ijtimoiy-huquqiy
amaliyot rivojlanishi natijasidir. Axolining (guruhlar, tabaqalarning) o’z milliy
manfaatlarining anglash vositasi sifatida paydo bo’lishi, ayniqsa xalqaro
munosabatlarning doimiy o’zgarib turishiga aloqadorligi bilan xalqaro huquq milliy
davlatlar va xalqlarning taraqqiyotiga muhim ta’sir ko’rsatgan va ko’rsatib
kelmoqda. Kishilik tarixi davomida xalqaro huquq nafaqat xalqaro
munosabatlarning taraqqiyoti bilan birga rivojlanib kelgan, balki ularga ma’lum
darajada ta’sir ham ko’rsatgan.
Xalqaro huquq huquqning boshqa sohalari kabi o’z-o’zidan paydo bo’lgan
emas. U muayyan ijtimoiy jarayonlarning rivojlanishi natijasida vujudga kelgan.
Insoniyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida qadimiy ilk jamoalar va qabilalar
bir-biridan alohida ajralgan holda emas, balki qabilalarning yozilmagan qonunlari
bilan birlashgan edi. Birinchi odat me’yorlari davlatchilikning vujudga kelishidan
oldin ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq paydo bo’lgan.
Agar, "xalqaro huquqda axoli" tushunchasini davlatlararo tushuncha sifatida
tushunilsa, u holda, davlatchilik paydo bo’lib, rivojlanishi bilan vujudga kelganini
e’tirof etish lozim.
Xalqaro huquqning axoli tushunchasining kelib chiqishi tabiiy-ob’ektiv
jarayondir. Xalqaro huquqda axoli tushunchasi paydo bo’lishining umumiy shart-
2

sharoiti — davlatlarning xohish-irodasi emas, balki insoniyat hayotining sharoiti,
uning tarixiy taraqqiyoti, insonning atrofdagi dunyo bilan o’zaro munosabati,
ijtimoiy mehnat taqsimoti, davlatlarning paydo bo’lishi va rivojlanishidir.
Xalqaro huquq — bizni o’rab turgan dunyoning muhim bir ajralmas qismidir.
U doimiy ravishda insonga, xalqlarga, davlatlarga ta’sir ko’rsatib keladi.
Xalqaro huquq axoli muhim huquqiy kategoriya bo’lib, xalqaro
munosabatlardan, ularning iqtisodiy, siyosiy, harbiy, madaniy va boshqa
xususiyatlaridan o’sib chiqqan.
Shunday qilib, xalqaro huquqda axolining paydo bo’lishi bevosita
davlatlarning vujudga kelishi va rivojlanishi bilan bog’liq. Davlatlar taraqqiyotining
ob’ektiv shart-sharoiti ular o’rtasidagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy va huquqny
munosabatlarni o’rnatish zaruratini keltirib chiqaradi. Buning natijasi o’laroq
huquqning mustaqil tizimi sifatida xalqaro huquqning paydo bo’lishi va
rivojlanishidir.
3

I.BOB. XALQARO HUQUQDA FUQAROLIK JARAYONI
Xalqaro huquq davlatlar, xalqlar (axoli, millat) va xalqaro tashkilotlar
o’rtasidagi turli xil munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan.
Xalqaro huquqda axoli tushunchasi (ta’rifi)
"Xalqaro huquq axoli" tushunchasini aniqlash va unga ta’rif berish xalqaro
huquq fanining eng muhim vazifalaridan biridir. Agar, davlat va huquq nazariyasi
fani davlatlarning milliy huquqiy tizimiga xos bo’lgan hodisalarni o’rgansa, xalqaro
huquq fani esa davlatlararo yoki kengroq ma’noda xalqaro munosabatlarga xos
bo’lgan hodisa va jarayonlarning huquqiy xususiyatlarini ko’rib chiqadi.
Xalqaro-xuquqiy me’yorlarda milliy davlatlarning o’zaro munosabatlaridagi
murakkab jarayonlar o’z aksini topadi. Ularning asosida shakllanayotgan,
xalqlarning sub’ektiv xohish-irodasiga emas, balki ijtimoiy taraqqiyotning ob’ektiv
omillariga mos keladigan huquqiy ong xalqaro huquqda o’z ifodasini topadi.
Xalqaro huquq fanida xalqaro huquq tushunchasiga turli xil ta’riflar berilgan.
Shulardan bir nechtasini keltirib o’tamiz:
Birinchi ta’rif: xalqaro huquqni "davlatlarning irodasini muvofiqlashtirish
asosida tuzilgan va rivojlanadigan davlatlarning tinch-totuv yashashi, xalqlarning
teng huquqliligi va o’z taqdirini o’zi belgilashini ta’minlash maqsadida xalqaro
munosabatlarni tartibga soluvchi yuridik me’yorlar tizimi" sifatida ta’riflash
mumkin.
Ikkinchi ta’rif: xalqaro huquq — bu "davlatlar va ushbu huquq tizimining
boshqa sub’ektlari o’rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi yuridik me’yorlar
tizimi"dir.
Uchinchi ta’rif: xalqaro huquq "ijtimoiy taraqqiyot qonuniyat-larining ta’siri
bilan bog’liq ravishda xalqaro munosabatlarni tartibga soluvchi va davlatlar
4

irodasining nisbiy uyg’unligini ifodalovchi shartnomalar, odat me’yorlari va
tamoyillar tizimi-dir".
To’rtinchi ta’rif: xalqaro huquq — bu "xalqaro (davlatlararo va boshqa
turdagi) munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui va tizimidir".
Beshinchi ta’rif: xalqaro huquq — bu "huquqning mustaqil tarmog’i bo’lib,
o’zida bir butun va yaxlit tamoyillar va me’yorlar tizimini, ya’ni eng avvalo
davlatlar o’rtasidagi xalqaro munosabatlar sohasini tartibga soluvchi, yuridik
majburiy bo’lgan xulq-atvor qoidalarini ifodalaydi".
Oltinchi ta’rif: "Xalqaro huquq g’oyat keng va turli tarmoqlarni o’z ichiga
oluvchi alohida huquqlar tizimidir. S h u bilan birga faqat me’yorlar yig’indisi
bo’libgina qolmay, ularning tizimi hamdir".
Xalqaro huquqqa berilgan yuqoridagi va boshqa ko’plab ta’rif-larning
mualliflari imkon qadar ko’proq xalqaro huquqqa xos bo’lgan hodisalarni qamrab
olishga harakat qilganlar. Biroq, ta’kidlab o’tish joizki, bunday vazifani uddalash
juda mushkuldir. Har qanday ilmiy ta’rif unda foydalanilgan atamalar,
tushunchalarning, shuningdek, ulardan kelib chiqadigan tushunchalarning
izohlanishini talab qiladi.
Hozirgi zamon xalqaro huquqi ikkinchi jahon urushidan keyin Birlashgan
Millatlar Tashkilotining Ustavi qabul qilinganidan so’ng yuzaga kelib, rivojlangan.
Shu bois, "hozirgi zamon xalqaro huquqi" tushunchasi xalqaro munosabatlarning
umum e’tirof etilgan tamoyillari va me’yorlari rivojlanishining yangi bosqichini aks
ettirgan holda, xalqaro huquq harakatining xronologik doirasini belgilaydi.
Fikrimizcha, xalqaro huquqning umumiy tushunchasini (ta’rifini) quyidagicha
ifodalash mumkin:
Xalqaro huquq — bu tinchlik va hamkorlikni ta’minlash maqsadida
davlatlararo munosabatlarni tartibga soluvchi yuridik me’yorlar tizimidir.
Xalqaro huquq aynan yuridik me’yorlardan tashkil topgan. Ta’kidlab o’tish
lozimki, davlatlar o’rtasidagi munosabatlar nafaqat xalqaro-huquqiy me’yorlar bilan,
balki siyosiy, axloqiy me’yorlar hamda amaliyot va boshqa me’yorlar bilan ham
tartibga solinadi.
5

"Xalqaro huquq" atamasi xalqaro ommaviy huquqni bildiradi, undan xalqaro
xususiy huquqni farklab olish lozim. Shu bois, "xalqaro huquq" atamasi ma’lum
darajada shartli ekanligini ta’kidlab o’tish joiz. Shu ma’noda tarixan shakllanib va
davlatlar hamda xalqaro hujjatlarda, darsliklarda qo’llaniladigan "xalqaro huquq"
atamasi o’zining tub ma’nosiga to’la mos keladi deb bo’lmaydi. Mazkur atamani n g
boshqa tillardagi ma’nosi ham aynan o’xshashdir: rus tilida — "mejdunarodnoe
pravo", ingliz tilida — "International Law", fransuz tilida — "Droit international",
nemis tilida — "Volker recht"va hakozo.
Bu bitiruv malakaviy ishni yozib huquq tushunchasini xalqaro tamoyillarini
tushunib, anglab olishga, ularni o’z ma’nosiga ega bo’lgan tushuncha deb tahlil
qilishga, taraqqiyot uchun bo’layotgan intilishlar va qo’lga kiritilgan
muvaffaqiyatlar va ko’rgan talofatlarni baholashga, ro’y bergan halokatlarning
sabablari va oqibatini tushunishga urinib ko’rdim. Shu bilan birga, men tarixiy
haqiqat xususidagi bilimlarni hozirgi ahvoli cheklanganligini aniq bilaman, tarixiy
voqealar, siyosatchilar tarixdagi xatti-harakatlar natijalari to’g’risida manbalarda
berilgan baholarning hammasi ham vaqt sinoviga bardosh bera olmasligini
tushunaman. Butun dunyo xalqlari hayotidagi mana shu murakkab va bir so’z bilan
ifoda qilib bo’lmaydigan hozigi davrni o’rganish va ma’nosini anglab olish yo’lida
dastlabki qadamlar qo’yildi, xolos. Bu davrni xaqiqiy siymosini ko’z o’ngida
gavdalantirib berish uchun hali katta va sermashaqqat ishlar olib borish kerak.
1.1.Fuqarolik tushunchasi va uning xalqaro huquqdagi o‘rni
"Aholi" atamasi xalqaro huquqda u yoki bu muayyan davlat hududida o’sha
vaqtda yashab turgan shaxslar majmui tushuniladi. H ar q anday davlatning a h olisi
q uyidagi uch kategoriyadan:
birinchidan, ushbu davlat fu q arolaridan;
ikkinchidan, chet elliklardan;
uchinchidan, fu q aroligi b o’ lmagan shaxslardan tashkil to p adi.
Bundan tashqari ayrim o’rta kategoriyalar (masalan, ikki fuqarolikka ega
bo’lgan shaxslar) h am mavjud.
Aholiga bevosita va bilvosita taalluqli bo’lgan, xususan, fuqarolik,
6

jinoyatchini ushlab berish, inson huquqlari, chet ellik fuqarolarning rejimi masalalari
bo’yicha qator xalqaro huquq normalari, shartnomaviy va odat normalari mavjud.
Fuqarolik — jismoniy shaxsni davlat bilan, ularni o’zaro huquq va
majburiyatlari majmuida aks ettiriladigan barqaror huquqiy aloqalaridir.
Fu q arolik masalalari asosan davlatning ichki q onunchiligi bilan tartibga
solinadi.
Fu q arolik — davlatchilik bilan uzviy bo g’ li q b o’ lgan tushuncha. Fuqarolik
to’g’risidagi qonunning yo’qligi fuqarolikning o’zi yo’qligini anglatmaydi.
Binobarin, har bir davlat bu borada mustaqil ish ko’radi, shu bois turli davlatlarning
fuqarolik to’g’risidagi qonunlarining to’qnashuvi (kolliziyasi) muqarrardir.
Bunday kolliziyalarni bartaraf qilish yoki oldini olish uchun davlatlar ko’proq
xalqaro shartnomalar tuzadi, ya’ni xalqaro huquqning tegishli normalarini ishlab
chiqadi.
1.2. Fuqarolikni belgilash va aniqlash tartiblari
Fuqarolikka ega bo’lish yo’li ikki katta guruhga bo’linadi:
birinchi guruh — umumiy tartibda fuqarolikka ega bo’lish usulini qamrab
oladi;
ikkinchisi — istisno tariqasida fuqarolikka ega bo’lishdir.
Umumiy tartibda fuqarolikka ega bo’lish usuli milliy davlatlar qonunchiligi
uchun ozmi-ko’pmi odatiy va barqaror qoida hisoblanadi. Ularga fuqarolikka ega
bo’lishning quyidagi usullari kiradi:
birinchidan, tug’ilish natijasida;
ikkinchidan, naturalizatsiya (fu q arolikni q abul q ilish) natijasida;
uchinchidan, in ’ om etish natijasida.
Fu q arolikka istisno tari q asida:
birinchidan, guru h b o’ lib fu q arolikka ega b o’ lish yoki jamoa bilan
naturalizatsiya;
ikkinchidan, o p tatsiya yoki fu q arolikni tanlash;
uchinchidan, reintegratsiya yoki fu q arolikni tiklash y o’ li bilan ega b o’ lish
mumkin.
7

Tu g’ ilishdan fu q arolikka ega b o’ lish — fu q arolikka ega b o’ lishning eng
oddiy tartibidir. Davlatlarning milliy qonunchiligi ushbu masala bo’yicha ikki
tamoyildan: qon huquqi yoki tuproq huquqidan biriga asoslanadi. Yuridik
adabiyotlarda qon huquqi asosida fuqarolikka ega bo’lishning kelib chiqishi asosida
fuqarolikka ega bo’lish deb ham yuritiladi. Qon huquqi shaxs tug’ilgan joyidan
qat’iy nazar, ota-onasining fuqaroligiga ega bo’lishini bildiradi; tuproq huquqida —
shaxs ota-onasining fuqaroligidan qat’iy nazar, qaysi davlat hududida tug’ilgan
bo’lsa, o’sha davlat fuqaroligiga ega bo’ladi. Ko’p davlatlar qon huquqiga rioya
qiladilar. O’zbekiston Res p ublikasi qonunchiligi ham asosan qon huquqiga
asoslanadi.
Naturalizatsiya (ildiz otish) — manfaatdor shaxsning iltimosiga ko’ra yakka
tartibda fuqarolikka qabul qilishdir. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligidan
bunday atama qo’llanilmagan, lekin bu tushuncha xalqaro huquq nazariyasida
umum e’tirof etilgan.
Naturalizatsiya — ixtiyoriy aktdir. Majburiy tarzda naturalizatsiya qilish
xalqaro huquqqa xilof bo’lib, uni amalga oshirishga qarshi doimo norozilik notasi
e’lon qilinadi.
In’om etish natijasida olingan fuqarolik naturalizatsiyadan farqli o’laroq,
doimo vakolatli davlat hokimiyatining tashabbusi bilan davlat oldidagi alohida
xizmatlari uchun beriladi.
Optatsiya (fuqarolikni tanlash) har doim ham fuqarolikka ega bo’lish yo’li
sifatida ko’rilmaydi. Masalan, ikki fuqarolik to’g’risidagi konventsiyalarda o p tatsiya
imkoniyatlari ko’zda tutiladi. Agar biron-bir milliy davlatning fuqarosi bir vaqtning
o’zida xorijiy davlat fuqaroligiga ham ega bo’lsa, unga ikkisidan birini optatsiya
qilish, shu bilan ikkinchisidan voz kechish huquqi beriladi. Bu holatda fuqarolikka
ega bo’linmaydi, chunki optatsiyada fuqarolikning biridan mahrum qilishga olib
keladi.
Istisno tari q asida fu q arolikka ega b o’ lish usulidan biri — reintegratsiya yoki
fu q arolikni tiklashdir.
Ayrim mamlakatlarda fuqarolikni tiklash masalalari fuqarolik to’g’risidagi
8

maxsus qonunda emas, balki umumiy qonunchilikda ko’zda tutilgan. Bu holatda
fuqarolikka tiklash fuqarolikka ega bo’lishning mustaqil usuli sifatida xizmat
qilmaydi, balki soddalashtirilgan naturalizatsiya hisoblanadi.
Fu q arolikni y o’q otishga kelsak uning uch shakli:
birinchidan, fu q arolikni avtomatik ravishda y o’q otish;
ikkinchidan, fu q arolikdan chi q ish;
uchi n chidan, fu q arolikdan ma h rum q ilishni k o’ rsatish mumkin.
Fu q arolikni avtomatik ravishda y o’q otish fa q at xal q aro bitimlarda va maxsus
q onunlarda uchraydi.
Fu q arolikdan chi q ish — manfaatdor shaxsning iltimosiga k o’ ra
chi q ariladigan davlatning vakolatli organlari q arori asosida fu q arolikni y o’q otishdir.
Fu q arolikdan ma h rum q ilish o’ z ichiga jazolash elementini oladi va davlat
organlari tashabbusi bilan ushbu davlatga dushmanlik faoliyatiga aralashgan
shaxslarga nisbatan qo’ llaniladi.
Bir shaxsda ikki yoki undan ortiq davlat fuqaroligiga ega bo’lish imkoniyati
mavjud. "Ikki fuqarolik" atamasi ko’p fuqarolik (uch fuqarolik va hokazo)ni ham
qamrab oladi. Ikki fuqarolik turli davlatlarning fuqarolik to’g’risidagi qonunlar
kolliziyasi oqibatida, masalan, tuproq va qon huquqiga asoslangan qonunlarda,
vujudga keladi.
O’zbekiston Respublikasining fuqarolik to’g’risidagi qonuniga muvofiq
O’zbekiston quқarosi boshqa davlat fuqaroligiga ega bo’lishi mumkin emas.
Ikki fuqarolik muayyan salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Ularning ichida
q uyidagilarni alo h ida k o’ rsatib o’ tish mumkin:
birinchidan, ikki fuqarolikka ega bo’lgan shaxslarga di p lomatik himoya
ko’rsatish bilan bog’liq oqibatlar;
ikkinchidan, ikki fuqarolikka ega bo’lgan shaxslarning harbiy xizmatni o’tashi
bilan bog’liq bo’lgan oqibatlar.
Ikki fu q arolik masalalariga ba g’ ishlangan xal q aro shartnomalarning ikki turi
mavjud.
Bulardan birinchisi — ikki fuqarolik oqibatlarini bartaraf qilishga qaratilgan
9

shartnomalar (Diplomatik himoya ko’rsatish yoki harbiy xizmat bilan bog’liq);
ikkinchisi — ikki fuqarolik to’g’risidagi shartnomalar — ikki fuqarolikni yo’q
qilishga qaratilgan shartnomalardir.
Fu q arosizlik — shaxsning biron bir milliy davlatning fu q aroligiga mansub
emasligidir. Fuqarosizlik mutlaq va nisbiy bo’lishi mumkin.
Fuqarosiz shaxslar (apatridlar) huquqsiz bo’lmasligi kerak. Umuman ularning
huquqiy ma q omi ular yashayotgan davlatning ichki q onunlari bilan belgilanadi.
O’zbekistonda fuqarosiz shaxslarning maqomi chet ellik fuqarolarning maqomiga
tenglashtirilgan. Bunda faqat bir istisno mavjud, ya’ni ularga chet el diplomatik
vakolatxonalari yordam ko’rsatishga haqli emas. Ular chet el fuqarolari kabi h arbiy
majburiyatga va saylov huquqlariga ega emaslar. Fuqarosiz shaxslarga ham chet el
fuqarolari singari ayrim kasbiy cheklashlar qo’llaniladi.
O’zbekiston ichki chora-tadbirlar bilan cheklanib, fuqarosiz shaxslarga
taalluqli biron-bir xalqaro shartnomada qatnashgani yo’q. Masalan, O’zbekistonning
fuqarolik to’g’risidagi qonuniga muvofiq O’zbekiston hududida tug’ilgan fuqarosiz
shaxsning farzandi O’zbekiston Respublikasi fuqarosi hisoblanadi.
Ichki qonunlarda qanday hujjatlar va omillar shaxsning u yoki bu davlat
fuqarosi ekanligining isboti bo’lib xizmat qilishini belgilaydi. O’zbekiston
Respublikasining Fuqarolik to’g’risidagi qonuniga muvofiq fuqarolikni tasdiqlovchi
hujjat avvalo pasport, pasport olgunga qadar tug’ilganlik to’g’risidagi guvohnoma
hisoblanadi. Ko’p xorijiy mamlakatlarda sudda fuqarolikni aniqlash protsedurasi
mavjud.
Qochoqlar — ta’qib ostida, harbiy harakatlar yoki boshqa favqulodda holatlar
natijasida doimiy yashab turgan mamlakatini tashlab chiqqan shaxslardir.
Qochoqlar muammosi q ator xal q aro shartnomalar bilan tartibga solinadi.
BMT doirasida qochoqlar muammosini yechishga yordam berish uchun Qochoqlar
ishi bo’yicha Bosh Komissariat Boshqarmasi (QBKB) tashkil qilingan. 1951-yil 28-
iyulda esa ko’ptomonlama Qochoqlar maqomi to’g’risida Konventsiya qabul
qilingan.
1966-yili Bosh Assambleya konventsiyaga ba’zi o’zgartirishlar kiritishni
10

nazarda tutadigan qochoqlar maqomiga taalluqli protokolni ma’lumot uchun qabul
qildi. " Qochoqlar " atamasi tabiiy ofat oqibatida o’z mamlakatini tashlab
chiqqanlarga nisbatan qo’llanmaydi.
Konventsiya va QBKB Ustavi "qochoq" shaxslar tushunchasiga dini,
fuqaroligi, muayyan guruhlarga kirishi yoki siyosiy qarashi oqibatida ta’qib
qilinishiga to’la asosli xavf ostidagi avval fuqarosi bo’lgan mamlakatdan tashqarida
yashovchi va mazkur mamlakat hukumati himoyasidan foydalana olmaydigan
yoxud bunday himoyadan foydalanishni istamaydigan shaxslarni kiritadi. Ular
ko’pincha fuqaroligi yo’q shaxslar deb ataladi, chunki ularning siyosiy maqomi
fuqaroligi yo’q shaxslarning siyosiy maqomidan hech narsa bilan farq qilmaydi.
Siyosiy qochoqlar kategoriyasiga tegishli bo’lish siyosiy boshpana olishga
da’vogarlik qilishga asos sifatida qaralishi mumkin. Biroq, ushbu masalaning
p irovard natijasi qochoqlar turgan davlatning q onunchiligi va siyosatiga bo g’ li q dir.
Qochoqlar muammosini turli omillar ta’siri (qochoqlarning ijtimoiy va milliy
tarkibi, ularni o’z yurtini tashlab chiqishga majbur qilgan sabablar va boshqalar)
ostida yagona tartib bilan hal qilish mumkin emas. BMTning ba’zi organlarida
aholining ommaviy ketishi yoki kelishi to’g’risidagi masalani inson huquqlarini
poymol qilish bilan bog’lab bir necha marotaba ko’tarib chiqilgan. "Ommaviy ketish
(kelish)" tushunchasi qochoqlar muammosini va aholining iqtisodiy migratsiya
muammosini sezilarli darajada birlashtiradi. Zero, O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimovning ta’biricha, «Adolatparvarlik g’oyasi butun iqtisodiy va
ijtimoiy munosabatlar tizimiga singib ketishi, ijtimoiy ko’maklashuv mehanizmida
o’z aksini topishi kerak.» 1
C h et elliklarning ikki tushunchasi mavjud.
Ulardan biri umumiy nazariy a h amiyatga ega. Chet ellik — har qanday davlat
hududida turgan, ushbu davlat fuqaroligiga ega bo’lmagan va boshqa davlat
fuqaroligiga mansub bo’lgan shaxs.
Ikkinchi tushuncha odatda ichki davlat huquqida uchraydi. Bu muayyan
amaliy va ichki ahamiyat kasb etadi, chunki u yoki bu davlatda qanday shaxslar chet
1
Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari.  T.O’zbekiston, 1998. 399-bet.
11

ellik deb hisoblanishini belgilaydi.
Ikkinchi turdagi tushunchaning ta’rifi quyidagicha: chet el fuqarosi sifatida
kelgan davlatining fuqarosi bo’lmagan, boshqa davlat fuqaroligiga mansubligi
to’g’risida isbotga ega bo’lgan shaxslar chet el fuqarolari deb ta’n olinadi.
"Chet ellik" atamasi o’rniga "chet el fuqarosi" atamasining qo’llanishi
to’g’riroqdir, chunki ko’pgina davlatlarning qonunchiligida "chet ellik" atamasi
kengroq ma’noda qo’llaniladi va fuqaroligi bo’lmagan shaxslarni ham qamrab oladi.
Chet ellik fuqaroligiga ega bo’lgan davlatning di p lomatik himoyasidan
foydalanishga haqli.
Garchi chet ellik boshqa davlat hududida qonunga zid ravishda kelgan bo’lsa,
unda mazkur davlat ushbu chet el fuqarosini g’ayriqonuniy ravishda davlat hududiga
kirgani uchun javogarlikka tortishi va hududidan majburan chiqarib yuborishi
mumkin.
Milliy rejim chet elliklarni u yoki bu so h ada o’ z fu q arolari bilan
tenglashtirilishini anglatadi.
C h et elliklarning q uyidagi rejimlari mavjud.
Birinchi rejim: bir muncha yaxshiro q rejim b o’ lib, ushbu davlat h ududidagi
eng ma q bul h u q u q iy h olatda b o’ lgan h ar q anday uchinchi davlat fu q arosi uchun
nazarda tutilgani singari chet elliklarga biron-bir so h ada shunday h u q u q lar berish va
majburiyatlar o’ rnatishni bildiradi.
Ikkinchisi: maxsus rejim b o’ lib, u chet elliklarga biron-bir so h ada shunday
h u q u ql ar berish va majburiyatlar o’ rnatishni bildiradiki, bunda o‘ z fu q arolari uchun
belgilangan tartibdan bir muncha far q q iladi (masalan, chegara oldi rayonlarida
yashovchi fu q arolar uchun chegaradan o’ tishning soddalashtirilgan tartibini
o’ rnatish).
Maxsus rejim salbiy xarakterda, ya ’ ni fa q at chet elliklar uchun belgilanagan
h u q u q iy cheklashlar majmuidan iborat b o’ lishi h am mumkin.
C h et elliklarning h u q u q iy h olati odatda chet elliklarning ushbu davlat
h ududidagi h u q u q va majburiyatlarining majmuini bildiradi.
Xal q aro h u q u q nu q tai nazaridan chet ellik fu q aro h olatining murakkabligi
12

shundaki, u q andaydir ikki tomonlama — h ududiy ji h atdan q aysi davlatda turgan
b o’ lsa — o’ sha davlatning h u q u q iy tartibot q oidalariga b o’ ysunadi va bir va q tning
o’ zida shaxsiy ji h atdan fu q aroligiga mansub b o’ lgan davlatning q onunlariga
b o’ ysunadi. Bu borada, agar o’z davlati qonunchiligi bilan hududida turgan
davlatning qonunchiligida qandaydir ziddiyatlar bo’lsa, ma’lum qiyinchiliklar
vujudga kelishi ham mumkin. Bunday holatda ko’rsatib o’tilgan asoslarning
raqobati yuzaga keladi.
Chet ellik (o’z davlatining qonunlarida nazarda tutilgan) huquqlaridan
foydalanishi va majburiyatlarini bajarishi mumkin, faqat hududida turgan davlatning
suverenitetiga, uning xavfsizligiga zid kelmaydigan darajada yo’l qo’yilishi
mumkin. Boshqa tomondan davlat chet elliklar rejimini o’rnatishda xalqaro
huquqning umum e’tirof etilgan tamoyillari va me’yorlarini buzmasligi lozim.
Xal q aro hu q u q ning chet elliklar rejimiga q iladigan ta ’ sirining eng mu h im
ji h atlari:
birinchidan, chet elliklarning siyosiy hu q u q larida;
ikkinchidan, chet elliklarning h arbiy xizmatida;
uchinchidan, chet elliklarning kelishi va ketishini tartibga so-lishda;
t o’ rtinchidan, chet elliklarga nisbatan davlatning jinoiy yurisdiktsiyasining
chegarasini belgilashda;
beshinchidan, di p lomatik h imoyada k o’ rinadi.
Bahzan chet elliklar bosh q a davlat h ududida q anday darajada siyosiy
hu q u q lardan foydalanishi mumkin, degan savol tu g’ iladi. Bu o’rinda, so’z avvalo
saylov huquqi xususida boradi: odatda chet elliklar bunday ҳuқuқlardan foydalana
olmaydilar.
Boshqa siyosiy huquqlarga kelsak, uning darajasi o’sha davlatning qonunlari
bilan belgilanadi.
Chet elliklar harbiy majburiyatga ega bo’lmaydilar, aks holda bu xalqaro
huquqning buzilishiga olib keladi. Bunda chet ellik o’z ixtiyoriga xilof ravishda o’z
yurtiga qarshi qurol ko’tarishi mumkin bo’lgan vaziyatga tushib qolishi
mumkinligidan kelib chiqiladi. Bundan tashqari ayrim toifadagi chet elliklarni
13

majburiy harbiy xizmatga jalb qilish manfaatdor davlatlarning e’tirozini
bildirmaydigan holatlar ham uchrab turadi.
Chet el armiyasida o’z ixtiyori bilan xizmat qilish xalqaro huquqqa xilof
emas. To’g’ri, ayrim paytlarda chet el armiyasida xizmat qilgan fuqarolar o’z davlati
tomonidan javobgarlikka tortilishi mumkin.
1.3. Davlatlararo fuqarolik munosabatlari va ularni tartibga soluvchi xalqaro
huquqiy normalar
Hozirgi davrda deyarli barcha davlatlarda o’z fuqarolari va chet elliklarga ham
kirish va chiqishning ruxsat etilgan tartibi mavjud. U ba’zan bir muncha xalқaro
huquqqa muvofiq ravishda soddalashtirilgan.
Davlat hududiga kirish va chiqishga ruxsat etish tartibi, davlatga kirish va
chiqish vaqtida davlat o’z fuqarosi hamda chet el fuqarosini bu borada cheklashi
mumkinligini ham nazarda tutadi. Xalqaro-huquqiy sohada davlatning o’z fuqarosi
bilan chet el fuqarosini davlat hududiga kirish va chiqish tartibida jiddiy farqlar
mavjud. Bunday qoidalar ichki davlat huquqida har doim ham o’z ifodasini
topmaydi, davlatlarning tashqi aloqalari borasida mazkur qoidalar xalqaro
huquqning umum e’tirof etilgan tamoyillar bilan belgilanadi.
Yuqoridagi qoidadan farqli o’laroq, agar chet el fuqarosi boshqa davlat
hududidan chiqib ketishni istab murojaat qilsa, tegishli davlat organlari muntazam
ravishda unga rad javobini berishi mumkin emas. Agar mazkur shaxsning ishi sudda
ko’rilayotgan yoki tergov olib borilayotgan yoxud chet ellik fuqaroligiga mansub
bo’lgan davlat bilan ushbu davlat urush holatida bo’lsa, chet el fuqarosiga davlat
hududidan chiqib ketishiga rad javobini berish uzrli sabab sifatida tan olinishi
mumkin.
Agar siyosiy boshpana berish asoslari davlatning milliy qonunchiligidan kelib
chiqadigan bo’lsa, davlatlarning muayyan toifadagi shaxslarga bunday boshpana
bermaslik majburiyati esa xalqaro huquq normalari (shartnoma printsiplari va odat
normalari)da belgilangan.
Siyosiy boshpana berishning asosiy xalqaro huquqiy oqibati bunday boshpana
14

berilgan shaxsni davlat tomonidan bermaslik majburiyati hisoblanadi.
Siyosiy boshpana berish bilan biron-bir shaxsga ma ’ lum bir davlat h ududida
doimiy yashashga ruxsat berishni far q lash lozim. Zero, ikkinchi holatda davlat hech
qanday xalqaro huquqiy majburiyat olmaydi.
Ko’pincha siyosiy boshpana olishga o’z davlatida siyosiy jinoyatchi
hisoblangan shaxs da’vogar bo’ladi. Bu borada ko’p nizolar kelib chiqadi. Hududiy
boshpana to’g’risidagi deklaratsiyada mustahkamlangan tamoyilga ko’ra
pirovardida mazkur masala boshpana bergan davlat tomonidan hal qilinadi.
Umumiy jinoyat sodir qilgan shaxslarga siyosiy boshpana berilmasligi
lozimligi to’g’risidagi qoidalar umum e’tirof etilgan qoida hisoblanadi.
Siyosiy boshpana berishning ikkinchi xalqaro-huquqiy oqibati shundan
iboratki, biron-bir shaxsga siyosiy boshpana bergan davlat ushbu shaxsning
huquqlari xorijiy davlatlarda buzilgan taqdirda kvazidi’lomatik himoya ko’rsatish
huquqiga ega bo’ladi.
Siyosiy boshpana berishning uchinchi oqibati biron-bir shaxsga boshpana
bergan davlat mazkur shaxsning faoliyati uchun javobgar bo’ladi. Boshqacha so’z
bilan aytganda, boshpana bergan davlat bunday shaxslar tomonidan qochib chiqqan
davlatiga nisbatan jinoiy xatti-harakatlar qilishiga yo’l qo’ymasligi shart.
Bevosita xalqaro huquq normalari asosida shaxsga boshpana huquqi
berilmaydi. Shaxsning bunday huquqlari ichki davlat huquqida o’z aksini to’adi.
Xalqaro huquq normalari faqat davlatlarning muayyan toifadagi shaxslarga
boshpana berish huquqini va boshqa davlatlarning mazkur huquqni hurmat qilish
majburiyatini mustahkamlaydi.
Agar siyosiy muhojir (emifant)ni boshpana qidirishga majbur qilgan vaziyat
bartaraf qilinsa yoki siyosiy muhojir boshpana bergan davlatda naturalizatsiya
qilgan bo’lsa, siyosiy boshpana tugatiladi.
15

II BOB. XALQARO JINOYAT SODIR ETGAN JISMONIY VA YURIDIK
SHAXSLARNING JAVOBGARLIGI
Javobgarlik — xalqaro huquqning eng q adimiy institutlaridan biridir. Biroq,
ushbu institutning huquqiy me’yorlari hanuzgacha kodifikatsiya qilinmagan, shu
bois u odatda pretsedentlar va sud qarorlari negizida shakllangan oddiy-huquqiy
me’yorlarga asoslanadi.
Xalqaro-huquqiy javobgarlik — huquqbuzarlik sub’ektining xalqaro huquqni
boshqa sub’yektiga yetkazgan zarari oqibatlarini bartaraf qilish bo’yicha yuridik
majburiyatlaridir.
Xalqaro huquqbuzarlik xalqaro qilmishlarga va xalqaro jinoyatlarga bo’linadi.
Xalqaro jinoyatlarga xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan tamoyillari va
me’yorlarini buzadigan, shuning uchun butun jahon hamjamiyati tizimiga salbiy
ta’sir ko’rsatadigan alohida xavfli qilmishlar kiradi.
«Jinoyatchi yangi xo’jalik munosabatlari tizimini shakllantirish jarayonida
faol va xufyona ishtirok etishi jamiyatda axloqsizlik vaziyatini tug’diradi. Bu esa
mamlakat uchun ham nomaqbul jinoiy bozor iqtisodiyotining alohida turi
shakllanishiga olib keladi.» 1

Xalqaro huquqda shakllangan umumiy tamoyilga ko’ra xalqaro g’ayrihuquqiy
qilmishlar xalqaro-huquqiy javobgarlikni keltirib chiqaradi.
Javobgarlik masalalarini tartibga soluvchi me’yorlar asosan xalqaro
shartnomalarda o’z aksini to’gan, shuningdek, BMT va boshqa xalqaro
tashkilotlarning rezolyutsiyalarida tasdiqlangan.
1
Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo’sag’asida: Xavfsizlikka tahdid, Barqarorlik shartlari va
Taraqqiyot kafolatlari. Toshkent “O’zbekiston” 1997. 87-bet.
16

Xalqaro huquqda xalqaro javobgarlik deganda huquq me’yorlaridan kelib
chiqadigan sub’yektiv majburiyatlarini buzgan, ya’ni xalqaro huquqqa xilof xatti-
harakat sodir etgan sub’yekt uchun noqulay salbiy yuridik oqibatlar tushuniladi.
Xalqaro huquq me’yorlari ichki davlat huquqi me’yorlari singari uch
elementdan:
birinchidan, belgilangan xulq-atvor q oidalari shart-sharoitini anglatuvchi
gi p otezadan;
ikkinchidan, ushbu qoidalarni ifodalovchi dis p ozitsiyadan;
uchinchidan, ushbu qoidalarni buzgan sub’yekt uchun vujudga keladigan
salbiy oqibatlar uchun ko’zda tutilgan sanktsiyadan iborat.
Xalqaro-huquqiy javobgarlik — xalqaro-huquqiy me’yorlarda nazarda
tutilgan sub’yektiv majburiyatlarni buzish va ushbu me’yorlarda belgilangan
sanktsiyalarni qo’llash natijasida kelib chiqadigan yuridik oqibatlardir.
Sanktsiya me’yorlarning zaruriy elementi ekanligi to’g’ridan-to’g’ri ma’noda,
huquqning har bir alohida me’yorida muayyan sanktsiya ko’rsatilishi sifatida
tushunilmasligi lozim. Bu milliy huquq uchun ham, xalqaro huquq uchun ham
birdek tegishlidir. Xalqaro huquqda xalqaro javobgarlik me’yorlari tizimi uni, huquq
bilan tartibga solinadigan xalqaro munosabatlarning barcha sohalariga oid bo’lgan
umumiy institutlaridan birini tashkil qiladi.
Xalqaro huquqda eng avvalo davlatlarning xalqaro javobgarligi xususida so’z
boradi. 1969-yildan BMTning Xalqaro huquq Komissiyasi tegishli me’yorlarni
kodifikatsiya qilish bilan shug’ullanib kelmoqda.
Davlatning har qanday xalqaro huquqqa hilof qilmishi ushbu davlatning
xalqaro javobgarligini keltirib chiqaradi.
“Qonuniylik va huquq-tartibot tantana qilmasa, shaxsning huquqlari va
erkinliklari, qattiq intizom, ichki uyushqoqlik va mas’uliyat ustuvor bo’lmasa,
qonunlar va an’analar hurmat qilinmasa, huquqiy davlatni tasavvur қilib bo’lmaydi”,
- deb yozgan edi I.A.Karimov
Quyidagi holatlar mavjud bo’lganda davlatning xalqaro huquqqa xilof
qilmishi:
17

birinchidan, harakat yoki harakatsizlikda namoyon bo’ladigan qandaydir
hulq-atvor xalqaro huquqqa muvofiq davlatga tegishli bo’lganda va ikkinchidan,
bunday xulq-atvor ushbu davlatning xalqaro majburiyatlarini buzish hisoblanganda
ayon bo’ladi.
Xalqaro huquqiy munosabatlarda davlatlar yuridik ahamiyatga molik xatti-
harakatlari (yoki harakatsizligi) bilan huquqiy asosda (o’z xalqaro majburiyatgariga
rioya qilish bilan) yoki huquqqa hilof (majburiyatlarini buzish bilan) faoliyatni
amalga oshiradi. Har qanday davlat organining xatti-harakati ushbu davlatning ichki
huquqi asosida shunday maqomga ega bo’lsa (xalqaro va milliy huquqning o’zaro
aloqadorligi), xalqaro huquqqa muvofiq mazkur davlatning qilmishi deb
hisoblanadi.
«Jinoyatchilik, jinoyat kabi murakkab hodisani tahlil qilar ekanmiz, ushbu
muammoning boshqa tomonini ham nazarda tutmog’imiz kerak. Bu muammoning
mazmunini bir jumla bilanifodalash mumkin-jinoyatchilik, jinoyat va jinoyatchilar
dunyosi chegara bilmaydi.» 1
Davlat tomonidan xalqaro majburiyatlarning buzilishi, davlatning qilmishi
ushbu majburiyat bo’yicha davlatdan talab qilinadigan harakatga nomuvofiq
bo’lgan taqdirda namoyon bo’ladi.
Faqat xalqaro huquq sub’ektlarigina xalqaro-huquqiy javobgarlik sub’ekti
bo’lishi mumkin. Jismoniy va mustaqil yuridik shaxslar oddiy huquqbuzarlik uchun
bunday javobgarlikka tortilmaydilar, chunki bunda fuqarolik-huquqiy javobgarlik
vujudga keladi.
Amaliyotda xalqaro huquq sub’ektlarining xatti-harakatlari davlat nomidan
ish ko’rishga haqli bo’lgan davlat organlari va mansabdor shaxslarning harakatlarida
ifodalanadi. Ularning xatti-harakatlari uchun davlat o’ zinning butun milliy boyligi
bilan javob beradi.
Xalqaro huquqqa xilof qilmish ikki toifaga, ya’ni: xalqaro huquqbuzarlik va
davlatlarning xalqaro jinoyatlariga bo’linadi. So’nggi toifa, agar davlatlar ham
1
Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo’sag’asida: Xavfsizlikka tahdid, Barqarorlik shartlari va Taraqqiyot
kafolatlari. Toshkent “O’zbekiston” 1997
18

jamiyati tomonidan muayyan xalqaro huquqqa xilof qilmishlarni xalqaro jinoyat
toifasiga kiritilsa, mavjud bo’ladi. Huquqbuzar davlat ikki turda xalqaro javob-
garlikka: moddiy va siyosiy javobgarlikka tortilishi mumkin.
Xalqaro-huquqiy javobgarlikning ikkita: siyosiy va moddiy turi mavjud.
Siyosiy xalqaro-huquqiy javobgarlik ratifikatsiya shaklida ifodalanadi. Bu
zarar ko’rgan tarafni sodir etilgan huquqbuzarlik qaytarilmasligi to’g’risida
ishontirish va uzr so’rash, huquqbuzarlikni sodir etishdagi aniq aybdorlarni
jazolashdir.
Siyosiy javobgarlik xuquqbuzar davlat zimmasiga turli cheklash yoki tiklash
xususiyatiga ega bo’lgan majburiyatlar yuklatishda:
birinchidan, buzilgan xalqaro majburiyatlarni tiklashda;
ikkinchidan, huquqqa hilof qilmish sodir etishda gumon qilingan shaxslarni
javobgarlikka tortish va bunda aybdor bo’lgan shaxslarni jazolashda;
uchinchidan, jismoniy shaxslar va ularning birlashmalarini muayyan
faoliyatini taqiqlashda;
to’rtinchidan, yuridik shaxslarni javobgarlikka tortish va boshqalarda
namoyon bo’ladi. Davlat tomonidan xalqaro jinoyat sodir etilganda, masalan,
agressiya, ushbu davlatning siyosiy javobgarligi harbiy xarakter (qurolli kuchlarni
va qurollanishni cheklash kabilarda)dagi majburiyatlar yuklatilishi, militaristik yoki
boshqa turdagi tashkilot va birlashmalarni taqiqlash, demilitarizatsiya chora-
tadbirlarini amalga oshirish, shuningdek tajovuzkor davlat hududining bir qismini
ajratib olish mumkin.
Repressaliya deb yurtiladigan, huquqbuzarlikka javoban zarar ko’rgan sub’ekt
tomonidan amalga oshiriladigan zo’rlik xatti-harakatlari (masalan, noqonuniy
ravishda baliq ovlagani uchun baliq ovlash kemasini qo’lga olish, mulkni xatlash
yoki musodara qilish kabilar) singari siyosiy javobgarlik shaklini ham eslab o’tish
lozim.
Reprassaliyadan retorsiyani farqlash kerak. Retorsiya — huquqbuzarlik
hisoblanmaydigan, lekin do’stona munosabatlarga zid bo’lgan xatti-harakatlar bilan
bog’liq bo’lgan (masalan, nodo’stona tarzdagi bayonotga javoban elchilarni chaqirib
19

olish) javob choralaridir.
Individual re p ressaliyadan jamoa sanktsiyasi far q lidir. Bunday sanktsiyalar
BMT Ustaviga muvofiq faqat Xavfsizlik Kengashining qarori asosida qo’llanilishi
mumkin.
Restitutsiya va re p aratsiya davlatlarning moddiy javobgarlik shakli
h isoblanadi. Restitutsiya — huquqbuzar davlat tomonidan noqonuniy ravishda
egallab olingan moddiy boyliklarni zarar ko’rgan davlatga qaytarish yoki ular yo’q
bo’lib ketgan taqdirda, zararni boshqa teng qiymatli moddiy boyliklar bilan
qo’lashdir. Reparatsiya — talofat ko’rgan davlatga yetkazilgan moddiy zararni (shu
jumladan olinmay qolingan foydani ham ) pul yoki natura shaklida qo’lashdir.
Moddiy xalqaro-huquqiy javobgarlik restitutsiya (huquqbuzarlikka qadar
bo’lgan moddiy holatni tiklash) va reparatsiya (zarar ko’rgan tarafga yetkazilgan
zararni pul bilan yoki boshqa tarzda qo’llash) shakllarida amalga oshirilishi mumkin
bo’lgan, yetkazilgan moddiy zararni qo’llash majburiyatida ifodalanadi.
Urush nizolarini hal qilishning qonuniy vositasi hisoblangan paytlarda
moddiy javobgarlikning kontributsiya — yengilgan tarafdan g’olib o’z harbiy
xarajatlarini undirish shakli mavjud bo’lgan.
Haqiqiy moddiy zarargina (bevosita va bilvosita) undirilishi mumkin. Odatda
qo’ldan boy berilgan foyda undirilmaydi.
Mutlaq (absolyut) yoki ob’ektiv javobgarlik singari moddiy javobgarlikning
turlari faqat shartnoma asosidagina vujudga keladi. Bu yerda so’z, zarar yetkazgan
tarafning aybsizligidan qat’iy nazar vujudga keladigan javobgarlik xususida
bormoqda. Zarar ko’rgan taraf faqat xatti-harakat (harakatsizlik) bilan yetkazilgan
zarar o’rtasidagi sababli bog’lanishni isbotlash talab qilinadi.
2.1. Xalqaro jinoyatlar va ularning turlari
Siyosiy javobgarlik boshqa sub’ektlarning manfaatlarini himoya qiluvchi
xalqaro huquq me’yorlarini buzish (masalan, diplomatik vakolatxonalarning
daxlsizligini buzish) holatidan kelib chiqadi.
Moddiy javobgarlik xalqaro huquq me’yorlarini buzish holatlari majmuining
mavjudligidan, huquqbuzarlik oqibatida mulkiy zarar kelib chiqishi va
20

huquqbuzarlik bilan zarar o’rtasida bevosita sababli bog’lanishning mavjudligidan
kelib chiqadi.
Davlatning qilmishi faqat xalqaro huquq asosida xalqaro huquqqa xilof deb
baholanishi mumkin. Faqat sub’yektning harakati (harakatsizligi) mazkur
majburiyat bo’yicha undan talab qilinadigan xatti-harakatlarga mos kelmagan
taqdirdagina xalqaro majburiyat buzilishi tan olinadi. Bunda ushbu majburiyat
shartnomaviy yoki oddiy-huquqiy harakaterga ega ekanligining ahamiyati yo’q.
Huquqbuzarlik holati (mutlaq javobgarlikda — moddiy zarar yetkazish holati)
aniqlanganda zarar ko’rgan taraf da’vo qo’zg’atadi. Davo qo’zg’atuvchi faqat
bevosita xalqaro huquqning zarar ko’rgan sub’yekti bo’lishi mumkin.
Xalqaro jinoyat sodir etilganda huquqbuzarga da’voni har qanday davlat yoki
bir necha davlatlar qo’zg’atishi mumkin.
Moddiy zararni qo’lash mi q dori h ujjatlar bilan asoslantirilishi va tasdi q lanishi
lozim.
2.2. Jismoniy va yuridik shaxslarning javobgarligi: sudlar va xalqaro
tribunallar
Xalqaro jinoyatlarga davlatlar va xalqlarning hayotiga, xalqaro huquqning
asosiy tamoyillariga, xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tajovuz qiladigan og’ir xalqaro
huquqqa xilof qilmishlar kiradi.
Umumjahon tinchligi va xalqaro xavfsizlik, davlatlar va xalqlar o’rtasidagi
yaxshi qo’shnichilik va do’stona munosabatlar, xalqlar va millatlarning o’z taqdirini
o’zi hal qilish huquqi, urush qonunlari va odatlari, inson huquqlari xalqaro
jinoyatning ob’yekti bo’lishi mumkin.
Xalqaro jinoyatlarga tajovuzkorlik xatti-harakatlari, zo’rlik bilan
mustamlakachilikni o’rnatish, genotsid, aparteid va boshqalar kiradi.
«Bugungi kunda xalqaro terrorizm, ekstremizm va radikalizmga qarshi kurash
dunyo mamlakatlarini birlashtiradigan asosiy omil bo’lib hizmat qilmoqda.» 1
Hozirgi Xalqaro huquqda jismoniy shaxslarning tinchlikka va insoniyat
1
Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo’sag’asida: Xavfsizlikka tahdid, Barqarorlik shartlari va Taraqqiyot
kafolatlari. Toshkent “O’zbekiston” 1997. 97-98 betlar.
21

xavfsizligiga qarshi jinoyat sodir etganligi uchun individual javobgarligi tan olinadi.
Jismoniy shaxslarning xalqaro jinoyat uchun javobgarligi ko’proq ularning jinoiy
qilmishi davlatning jinoiy faoliyati bilan bog’liq ravishda vujudga keladi. Jinoyat
sodir etgan davlat xalqaro-huquqiy javobgarlikka, jismoniy shaxslar — jinoiy
javobgarlikka tortiladilar.
«Xalqaro jinoyatchilikning barcha turlari hafaqat alohida olingan bitta
mamlakatga real tahdid solmoqda, balki keng ko’lamdagi xavfsizlikni saqlab turish
istiqbollarini ham shubha ostida qoldirmoqda.» 1
Shaxs tomonidan buyruqni (o’z hukumati yoki rahbarining buyrug’ini)
bajarish natijasida jinoiy xatti-harakat sodir etishi jinoiy javobgarlikdan ozod
qilmaydi. Bunday shaxslarni jazolash uchun xalqaro va milliy qonunchilik
qo’llaniladi.
Shaxsning rasmiy maqomi (davlat yoki hukumat rahbari) uni jinoiy
javobgarlikdan ozod qilish uchun asos bo’lmaydi.
Ikkinchi jahon urushidan so’ng asosiy harbiy jinoyatchilarni sudlash uchun
ikki: Nyurnberg va Tokio xalqaro harbiy tribunallari tashkil qilingan. Xavfsizlik
Kengashining qarori (1993-y.) bilan sobiq Yugoslaviya hududida jinoyat sodir
etishda aybdor bo’lgan shaxslarni sudlash uchun xalqaro tribunal tashkil etish
nazarda tutilgan.
Xalqaro huquq xalqaro jinoyat uchun javobgarlikka tortish muddati
qo’llanmasligidan kelib chiqadi.
Agar tegishli bitim asosida maxsus xalqaro sud tashkil etilmagan bo’lsa,
jinoyat bo’lgan hududdagi davlat uni sudga yoki hududida jinoyat sodir etilgan
boshqa davlatga berishga majbur.
Xalqaro tashkilotlarning javobgarligi ularning xalqaro shartnomalardan va
xalqaro huquqning boshqa manbalaridan kelib chiqadigan o’z xalqaro
majburiyatlarini buzishi oqibatida vujudga keladi.
Sobiq Ittifoqda iqtisodiy inqirozning g’oyat chuqurlashib ketganli ko’plab
1
Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni
modernizatsiya va isloh etishdir. Toshkent “O’zbekiston” 2005. 64-65 betlar
22

korxonalarda ishlab chiqarish faoliyatining buzilishiga, sobiq SSSR o’rnida bir
qancha mustaqil davlatlarning paydo bo’lganligi ular o’rtasidagi iqtisodiy
aloqalarning uzilib qolishiga va buning oqibatida ko’plab korxonalarning to’la
quvvat bilan ishlamasligi yoki tomoman to’xtab qolishiga sabab bo’ldi. Buning
natijasida k o’ plab ishsizlarning paydo b o’ lishiga olib keldi.
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligiga a’zo bo’lgan mamlakatlarda iqtisodiy
sohada mulkchilikka bo’lgan davlat monopoliyasidan mulkni xususiylashtirish va
bozor iqtisodiyoti tizimiga o’tish va mulkni qayta taqsimlash jarayoni yuz bera
boshladi. Bunday holat shubhasiz korruptsiya va jinoyatchilikning ko’payishiga
sabab bo’ladi.
Xalqaro tashkilotlar o’z organlarining nizomidagi va boshqa majburiyatlariga
rioya qilmasligi va xalqaro mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari bilan keltirilgan
zarar uchun javobgar bo’ladilar.
23

III BOB. XALQARO HUQUQDA IJTIMOIY VA IQTISODIY HUQUQLAR
Har bir mamlakat o’z fuqarolarining huquq, erkinliklari va burchlarini
o’zining milliy konstitutsiyasida aks ettiradi. Shuningdek, bu huquq va erkinliklar
bosha sohalarda ham rivojlantiriladi. Har bir xorijiy mamlakat o’zi fuqarolarining
huquqlari va burchlarining bajarilishini to’liq ta’minlashga harakat qiladi.
«Mamlakatda chinakam o’rta mulkdorlar sinfi shakllangan taqdirdagina
islohotlar sezilarli samara beradi, mulkchilik masalalari hal bo’ladi.» 1
Horijiy mamlakatlarning fuqarolarining konstitutsiyaviy huquq , erkinlik va
burchlari jamiyat va davlat o ’ rtasidagi munosabatlarni o ’ zida ifodalaydi . Ushbu
munosabatlarda davlat manfaatlari birligini aks ettiriladi. Mavjud huquq va
erkinliklar to’g’risidagi qoidalar shaxsni har tomonlama kamol topishiga, ishlab
chiqarishda, davlat va jamiyat hayotida keng tashabbus ko’rsatishga mehnatga ongli
munosabatda bo’lishga, insonparvarlik, axloqiy ma’naviy prinsiplarga qat’iy rioya
etishga qaratilgan. Har bir mamlakat fuqarolarining huquqiy holati, ularning shu
mamlakatga tegishli ekanligi bilan belgilanadi.
Horijiy mamlakatlarda inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari
quyidagicha tasniflanadi:
• Shahsiy huquq va erkinliklari;
• Ijtimoiy huquq va erkinliklar;
• Iqtisodiy huquq va erkinliklar;
• Madaniy huquq va erkinliklar.
3.1. Ijtimoiy huquqlar: ta’lim, sog‘liqni saqlash, ish huquqi
1
Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo’sag’asida: Xavfsizlikka tahdid, Barqarorlik shartlari va Taraqqiyot
kafolatlari. Toshkent “O’zbekiston” 1997. 196-197 betlar.
24

Ijtimoiy huquqlar shaxsning hayot darajasi, barqaror yashash sharoiti va shaxsiy
rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan asosiy huquqlar to‘plamini tashkil etadi. Xalqaro
huquqning asosiy hujjatlari, xususan, Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlar
to‘g‘risidagi xalqaro shartnoma (1966) , shaxsning asosiy ijtimoiy huquqlarini,
jumladan ta’lim olish, sog‘liqni saqlash va ish huquqlarini kafolatlaydi. Ushbu
huquqlar shaxsning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy adolat va barqaror jamiyat qurilishi
uchun muhim hisoblanadi.
1. Ta’lim olish huquqi
Ta’lim olish huquqi har bir shaxsning bilim olish, malaka oshirish va ijtimoiy faollik
ko‘rsatish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Xalqaro huquqda ta’lim olish huquqi
quyidagi asosiy tamoyillar bilan belgilanadi:
 Ta’lim umumiy va majburiy bo‘lishi, hech kimning bu huquqi cheklanishi
mumkin emas;
 Ta’limga teng kirish imkoniyati kafolatlanishi, jamiyatdagi ijtimoiy va
iqtisodiy holatga qarab cheklovlar bo‘lmasligi kerak;
 Ta’limni erkin tanlash va ixtisoslik yo‘nalishini belgilash shaxsning ijtimoiy
rivojlanishi uchun muhim.
Xalqaro huquqiy hujjatlar, jumladan, BMTning Bolalarning huquqlari to‘g‘risidagi
konvensiyasi (1989) , har bir bolaga sifatli ta’lim olish huquqini kafolatlaydi. Ta’lim
huquqi shaxsning nafaqat ishga kirish imkoniyatini oshiradi, balki uning fuqarolik
va ijtimoiy faoliyatini samarali amalga oshirishiga yordam beradi.
2. Sog‘liqni saqlash huquqi
Sog‘liqni saqlash huquqi shaxsning hayot va salomatligini ta’minlashga qaratilgan.
Xalqaro huquq shaxsning tibbiy yordam olish, sog‘lom yashash sharoitlariga ega
bo‘lish va tibbiy xizmatlardan teng foydalanish huquqini kafolatlaydi. Ushbu huquq
quyidagi asosiy elementlarni o‘z ichiga oladi:
 Sifatli tibbiy yordamga erkin kirish;
 Kasallik va epidemiyalardan himoya;
 Sog‘lom yashash muhiti yaratish uchun davlat tomonidan sharoitlar yaratish.
25

Ijtimoiy va iqtisodiy huquqlarga rioya qilmaslik fuqarolik huquqlarining samarali
bajarilishiga to‘sqinlik qiladi. Masalan, shaxsning sog‘lig‘i yomon bo‘lsa, u o‘z
fuqarolik majburiyatlarini bajara olmaydi yoki ish faoliyatini amalga oshirolmaydi.
Shu sababli, sog‘liqni saqlash huquqi boshqa ijtimoiy va fuqarolik huquqlari bilan
uzviy bog‘liq.
3. Ish huquqi
Ish huquqi shaxsning iqtisodiy mustaqilligi va barqaror yashashini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro huquqda ish huquqi quyidagi tamoyillar bilan tartibga
solinadi:
 Mehnat erkinligi va ixtiyoriy ishlash huquqi;
 Mehnat sharoitlarining xavfsizligi va sog‘liqni saqlashni ta’minlash;
 Mehnatga teng maosh, diskriminatsiya qilmaslik va mehnat munosabatlarida
adolat.
Shaxsning ishga kirish va faoliyat yuritish imkoniyatlari uning ijtimoiy huquqlari
bilan chambarchas bog‘liq. Ish huquqi ta’minlanmagan shaxs ijtimoiy va iqtisodiy
faoliyatni amalga oshirolmaydi, bu esa fuqarolik huquqlarining samarali bajarilishini
cheklaydi.
Xalqaro huquqiy hujjatlar, jumladan, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar
bo‘yicha qo‘mita tavsiyalari , shuningdek, Mehnat Tashkiloti konvensiyalari ish
huquqlarini ta’minlash va himoya qilish masalasini tartibga soladi.
Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlar shaxsga uning jamiyatda normal
holatda yashashi, erkin rivojlanishi va tarqqiy etishi uchun zarurdir.
Horij olimlari bu ijtimoiy-iqtisodiy huquq va erkinliklarni turlicha
turkumlarga ajratishgan:
1. Adekvant yashash sharoitiga ega bo’lish ovqatlanish huquqini ham o’z
ichiga oladi
2. Turar joyga ega bo’lish huquqi
3. Sog’liqni saqlash sohasidagi huquqlari
4. Mulk huquqi
5. Ijtimoiy havfsizlik huquqi
26

6. Mehnat qilish huquqi
7. Ta’lim olish huquqi
Yana bir guruh olimlar ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni quyidagicha tasniflashadi:
Iqtisodiy huquqlar:
• Mulkdor bo’lish huquqi
• Tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish huquqi
Ijtimoiy huquqlarni 3 ga bo’ladi:
• Jamoa ishlarida qatnashib o’z manfaatlarini himoya qilish sohasidagi
huquqlar.
• Individual mehnat qilish huquqi
• Ijtimoiy sohadagi huquqlar
Shuningdek, yana boshqa adabiyotlarda ular quyidagicha sanab o’tilgan:
• Kasaba uyushmalariga birlashish orqali o’z huquqlarini himoya qilishi
• Ish tashlash
• Jamoa shartnomalarini tuzish
• Korxonalar boshqarishda ishtirok etish
• Individual mehnat qilish huquqi
• Dam olish huquqi
• Teng mehnat sharoitida ishlash (Bu huquq Ispaniya, Italiya, Fransiya
konstitutsiyalarida bevosita ko’rsatilgan)
• Ijtimoiya ta’minot
• Ta’lim
• Sog’liqni saqlash
• Normal sharoitda ishlash 90 (Italiyada mehnatga qobiliyatsizlarga yordam
berishi ta’qiqlanadi)
Mulkdor bo’lish va meros qoldirish huquqi.
Mulk to’g’risida birinchi marta fransuzlarning konstitutsiyaviy qonunlarida
eslatib o’tilgan. Inson va fuqarolarning huquqlari to’g’risidagi deklaratsiyaning 17-
moddasida mulkning daxlsizligi va muqaddasligi ta’kidlangan. 1793-yilgi Fransiya
konstitutsiyasida u to’grisida quyidagicha bayon etilgan:
27

16-modda ”Mulk huquqi bu-har bir shaxsning o’ziga tegishli bo’lgan boyligi,
o’zining foydasi, mehnatining natijasiga egalik qilishi va undan foydalanishidir”.
19-modda “Hech kim o’z mulkidan mahrum etilishi mumkin emas, qonunda
belgilab qo’yilgan hollar bundan mustasno”
Germaniya konstitutsiyasining 14-moddasida mulk to’g’risida ga’irilib mulk
va meros olish kafolatlandi deb e’tirof etiladi.
Hozirda mamlakatlar bir xil tendensiyada rivojlanmayapti. Bozorning o’zi
tartibga soluvchi sub’yekt sifatida maydonga chiqishi natijasi o’laroq, turli xil
shakldagi mulklar vujudga kelyapti.
Mehnat qilish huquqi.
Mehnat qilish huquqi deganda shaxs o’z jismoniy va aqliy qobiliyatini ishga
solib, o’zining ehtiyojlarini qondirishi tushuniladi. Mehnat qilish huquqi ham
iqtisodiy-ijtimoiy huquqlar qatorida muhim huquqlardan birini tashkil etadi.
Totalitar-sotsialistik tuzumdagi davlatlarda davlat hammani ish bilan ta’minlashni
o’z zimmasiga oladi, hatto ishsizlikni tugatishni ham. Avvalo har bir shaxs qanday
mehnat bilan shug’ullanishini belgilab beradi, chunki har bir shaxs mehnat qilish,
erkin kasb tanlash va adolatli mehnat sharoitlarida ishlash huquqiga egadirlar.nson
huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining 23-moddasida yuqoridagi tamoyili
mustahkamlangan, ya’ni unga ko’ra:
• Har bir inson mehnat qilish, ishni erkin tanlash, adolatli va qulay ish
sharoitiga ega bo’lish va ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir;
• Har bir inson hech bir kamsitishsiz teng mehnat uchun haq olish huquqiga
egadir;
• Har bir ishlovchi kishi o’zi va oilasi uchun insonga munosib yashashni
ta’minlaydigan adolatli va qoniqarli daromad olishga, zarur bo’lganda ijtimoiy
ta’minotning boshqa vositalari bilan to’ldiruvchi daromad olish huquqiga ega;
• Har bir inson kasaba uyushmalari tuzish va o’zining manfaatlarini himoya
qilish uchun kasaba uyushmalariga kirish huquqiga egadir.
Bu deklaratsiya Ikkinchi Jahon urushidan keyin qabul qilingan
konstitutsiyalarga asos bo’lib hizmat qilgan.Shuningdek bu xalqaro hujjatni
28

ratifikatsiya qilgan har bir davlat bu tamoyillarni o’z konstitutsiyasida dasturiamal
qilib olgan. Ikkinchi Jahon urushidan keyin kapitalistik davlatlarning
konstitutsiyalarida bu to’g’ridan-to’g’ri aks ettirilgan. Shuningdek, Deklaratsiyaga
ishsizlarga davlat tomonidan yordam ko’rsatilishi ham ilova qilingan edi. Davlat
ishsizlarni ish bilan ta’minlash choralarini ko’radi. Favqulodda vaziyatlarda, harbiy
hizmatda va sudning qaroriga ko’ragina shaxs majburiy mehnatga jalb qilinishi
mumkin. Bunda shaxs o’zi mehnat turini erkin tanlay olmaydi. Boshqa hech qanday
hollarda shaxs majburiy mehnatga jalb qilinmaydi. Germaniya konsitutsiyasining
12-moddasida har bir shaxsning mehnat qilish huquqi belgilangan bo’lib “Barcha
nemislar o’zlari uchun kasb tanlash, ish joyini mustaqil tanlash huquqiga egadirlar
”.Kasb bilan shug’ullanish qonun bilan yoki qonun asosida tartibga solinadi.
Ispaniya konstitutsiyasining 35-moddasida “Hamma ispanlar mehnat qilish
huquqiga egadirlar” deb belgilab qo’yilgan.
Shuningdek, mazkur qonunning 37-moddasida ishchilarning ish tashlash
huquqiga ega ekanliklari belgilangan.
Gretsiya konstitutsiyasida birinchi bo’limining 22-moddasida hamma mehnat
qiluvchilar irqi va boshqa farqlaridan qat’iy nazar bir hil ish qilish uchun bir il xaq
olish huquqiga ega ekanligi ta’kidlangan. Mehnat qilish huquqi yana quyidagilarni
oz ichiga oladi:
• Adolatli mehnat sharoitlarida ishlash;
• Erkin kasb tanlash;
Ishi uchun xaq olish (sotsialistik davlatlarda mehnat sifatidan qat’iy nazar xaq
to’lanishi belgilab qo’yilgan ).
«Bozor o’tish davrida,  deydi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov,  davlat iqtisodiy erkinliklarni kafolati bo’ladi. Ayni shu tufayli davlat
iqtisodiyotga o’zining ta’sirini o’tkaza oladi.» 1

Korxonalarni boshqarish huquqi.
So’nggi yillarda xorij mamlakatlarida qabul qilingan konstitutsiyalarida
fuqarolarning korxonalarni boshqarishdagi huquqlari ham mustahkamlab qo’yilgan
1
Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari.  Toshkent “O’zbekiston”, 1998. 115-bet.
29

(odatda o’zlarining vakillari orqali) bularga muvofiq ravishda bir qator
mamlakatlarda ishchilarning korxona, zavod va fabrikalarda tuziladigan kengashlar
to’g’risida qonunlar mavjud.Ular ijtiomiy xarakterdagi masalalarni hal qilishadi
shuningdek ularnng mulkdor va korxona ma’muriyatining vakolatlariga
aralashishiga xaqqi yo’q. Yaponiyada qatnashish shakli mehnat kengashlarini
o’tkazishda ko’rinadi. Bu kengashda ishchilar ovoz berish huquqiga ega bo’lishadi.
Alohida mamlakatlarda bunday kengashlar jamiyat va davlat ahamiyatiga
molikmasalalarni yechish huquqiga egadirlar (Finlandiya konstitutsiyasi 1999).
Totalitar rejim mavjud bo’lgan sotsialistik mamlakatlarda bu huquq kengroq
ifodalangan. Bu yerda ushbu huquq ko’proq siyosiy ahamiyat kasb eta boshlaydi.
Bunday davlatlarda har bir korxonada ishlab chiqarish kengashlari, kasaba
uyushmalari tashkl etiladi va bu kasaba uyushmalari katta vakolatlarga ega bo’ladi.
Bu xususiyat faqat sotsialistik rejim o’rnatgan davlatlarga xos bo’lsada, lekin ayrim
demokratik davlatlarning konstitutsiyalarida ham bor. Hozirda amalda bo’lgan
Fransiya Konstitutsiyasining premambulasida quyidagi so’zlar keltirilgan “Har bir
kishi o’zining vakillari orqali sharoitni belgilashda va korhonani bosharishda
ishtirok etish huquqiga ega”. Italiya konstitutsiyasida bu quyidagicha keltirilgan
“Respublikaning ishlab chiqarish talabiga binoan mehnatning iqtisodiy va ijtimoiy
rolini oshirish maqsadida mehnatkashlar qonun doirasida korxonani boshqarishda
qatnashishlari mumkin”. Ayniqsa bu kabi huquqlar ohirgi yillarda qabul qilingan
konstitutsiyalarda belgilana boshlandi.
3.2. Fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlik
Fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar xalqaro huquqning asosiy tarkibiy
qismlarini tashkil etadi va bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Fuqarolik huquqlari
odatda shaxsning asosiy erkinliklarini va davlat bilan bo‘lgan munosabatlarini
tartibga soladi. Ushbu huquqlar orasida hayot va shaxs daxlsizligi, so‘z erkinligi,
sud va qonun oldida tenglik, siyosiy ishtirok kabi elementlar mavjud. Ijtimoiy-
iqtisodiy huquqlar esa shaxsning yashash sharoitlari, ta’lim olish, sog‘liqni saqlash,
ish va iqtisodiy faoliyat kabi sohalarda teng imkoniyatlarga ega bo‘lishini
ta’minlaydi.
30

Xalqaro huquqiy konventsiyalar, masalan, Fuqarolik va siyosiy huquqlar
to‘g‘risidagi xalqaro shartnoma (1966) hamda Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro shartnoma (1966) bu huquqlarni alohida, ammo bir-
biriga bog‘liq tarzda tartibga soladi. Shartnomalarga muvofiq, fuqarolik
huquqlarining to‘liq amalga oshirilishi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarning yetarli
darajada ta’minlanishiga bog‘liq. Masalan, shaxs o‘z siyosiy fikrini erkin ifoda
etishi va saylovlarda qatnashishi uchun asosiy fuqarolik huquqlari kafolatlangan
bo‘lishi lozim, lekin bu jarayon samarali bo‘lishi uchun shaxsning ta’lim va
axborot olish imkoniyatlari ham ta’minlangan bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, ish
va yashash sharoitlarining barqarorligi shaxsning fuqarolik ishtirokini va
huquqlarini samarali bajarishini ta’minlaydi.
Amaliy jihatdan, fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar bir-birini
to‘ldiradi. Agar davlat shaxsning ijtimoiy huquqlarini, masalan, ta’lim va sog‘liqni
saqlashga kirishni ta’minlamasa, fuqarolik huquqlari samarali amalga oshmaydi.
Shu sababli xalqaro huquq subyektlari, jumladan BMT, Yevropa Kengashi va
boshqa xalqaro tashkilotlar, fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni birgalikda
himoya qilishni ko‘zda tutadi. Masalan, BMTning Fuqarolik va siyosiy huquqlar
bo‘yicha qo‘mitasi va Ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar bo‘yicha qo‘mitasi shaxslarning
to‘liq huquqlari ta’minlanishini kuzatib boradi va davlatlarga tavsiyalar beradi.
Shuningdek, huquqshunoslar va xalqaro huquq doktrinasida fuqarolik
huquqlari va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlik ikki asosiy printsip
bilan tushuntiriladi: birinchisi, huquqning uzviyligi – shaxsning barcha huquqlari
bir-birini to‘ldiradi va hech biri boshqa huquqlarsiz samarali ishlamaydi;
ikkinchisi, faol himoya printsipi – davlat va xalqaro tashkilotlar tomonidan
fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni birgalikda ta’minlash zarur.
Natijada, fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlik shuni
ko‘rsatadiki, shaxsning siyosiy va huquqiy erkinliklari faqat iqtisodiy va ijtimoiy
sharoitlar bilan birga to‘liq amalga oshadi. Davlatlarning bu huquqlarni
kafolatlashdagi majburiyatlari bir-birini to‘ldiruvchi bo‘lib, xalqaro huquqning
barqarorligini va aholi farovonligini ta’minlaydi.
31

XULOSA
Bu mustaqil ishni oxirigacha yetgazgach, uning mazmunini fikran ko’z
oldimga keltirib, umumlashtirib, yana o’zimga o’zim savol berdim: “Shu mavzuni
keng yoritishdan maqsad nima, bugun O’zbekiston va u bilan birga butun dunyoda
hayot kechirayotgan aholi bilan aholi, aholi bilan davlat o’rtasida sodir bo’layotgan
g’oyat keskin muammolar  havfsizlik, ish bilan ta’minlash, barqarorlik,
sobitqadamlik muammolari haqida ijod qilish zarurati bormi?”.
Ishonchim komilki, bunga zarurat bor.
Birinchidan , ko’p yillar oldin mustaqilligiga ega bo’lgan rivojlangan va
endigina rivojlana borayotgan horij davlatlari taraqqiyoti, bu davlatlarda
yashaydigan axoli turmush darajasini tahlil qilishni, kamchliklarini ham, yutuqlarini
ham umumlashtirishni talab qiladi. Mamlakatimiz, xalqimiz bunday tajribani
bilmagan edi. Chel el davlatlari, qo’shni davlatlar axolisi turmush darajasini o’tgan
istiqlol davrimizning har bir yilida xalqimizning boshidan kechirganlari bilan
solishtirib olishimiz mumkin, shuning uchun bu mustaqillik yillarmizni asrlarga
tenglashtirishimiz mumkin, desam mubolag’a bo’lmaydi.
Ikkinchidan , yoritilgan mavzuning o’zi  xavfsizlik, barqarorlik,
mamlakatning sobitqadamlik bilan rivojlanishiga erishish uchun islohotlarni amalga
oshirish zarurligi va ana shu asosda xalqimizning farovonligi va munosib turmush
kechirish, jahon hamjamiyatida o’z o’rnini egallashni ta’minlash  mohiyat-e’tibori
bilan davlat mustaqilligi va suverenitetiga, xalq erkinligi va tengligi ga erishishning
asosiy mazmuni, pirovard, abadiy maqsadidir.
Uchinchidan , ana shu ulug’ maqsad yo’lida turgan muammolar va tahdidlarni
aniq tushunish jamiyatni birlashtiradi, jipslashtiradi, har bir kishining o’zining
ma’suliyatini, o’z o’lkasi, jonajon Vatanining tarixi hayotidagi murakkab voqealarga
daxldorligini puxta o’ylash, yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Ana
shularning hammasini tushunishgina o’tish bosqichida, yangilanish va jamiyatni
32

isloh qilish yo’lida boshdan kechirishga to’g’ri kelayotgan juda katta qiyinchiliklar
va mashaqqatlarni yengishga odamga kuch va qat’iyat berishi mumkin.
Ayni chog’da men bu bitiruv malakaviy ishimni yozar ekanman butun dunyo
bo’yicha xalqlar va millatlar orasida tenglik va adolatparvarlik, irodalilik, bir-biriga
hurmat , umuman, insoniylik hissiyotlari vaqt, makon yoki bo’lmasa hudud
tanlamasligiga guvoh bo’la olaman. Yuqorida ko’rsatilib o’tilgan rejalarda bularga
dalillar keltirilgan. Bu ishimdan shuni hulosa qilamanki, biz bu yashab turgan
zaminda ya’ni O’zbekiston deb ataladigan jannatmakon yurtda 130 dan ortiq millat
va elatlar istiqomat qiladi. Barchasi ahil-inoq, qon-qarindoshlik asosida istiqomat
qilishi diniy bag’rikenglik (tolerantlik), adolatparvarlik va insoniylik tamoyillariga
to’la mos ravishda xalqaro huquq normalariga rioya qilishning kafolatlardan biridir
deyish mumkin.
Kelajak avlodlar bizdan shu muqaddas o’lkani yana ham boy, kuchli va
qudratli holatda qabul qilib olishlari uchun, biz buyuk ajdodlarimizga nisbatan
qanday minnatdorchilik tuyg’ularini his qilayotgan bo’lsak, kelajak avlodlar ham
bizga nisbatan shunday minnatdorchilik tuyg’ularini his etishlari uchun lozim
bo’lgan hamma ishni qilish  bizning fuqarolik burchimizdir.

33

FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR:
1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T. «O’zbekiston». 2003 y.
2. Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T. «O’zbekiston». 1996 y.
3. Karimov I.A. Hozirgi bosqichda demokratik islohotlarni chuqurlashtirishning
muhim vazifalari. T. «O’zbekiston». 1996 y.
4. Saidov A.X. Xal q aro huquq T. «Adolat». 2001 y.
5. Saidov A.X. Xal q aro huquq sxemalarda. T. «Adolat». 2001 y.
6. Mamat q ulov A. Xal q aro huquq . T. «Adolat». T. 1998 y.
7. Tuzmuhamedov R.A., Hakimov R.T. Xalqaro huquq asoslari. T. «Adolat».
1998 y.
8. Mirzajonov K., Hakimov R. Mejdunarodnoe Pravo: Uchebnie sxemi. T. 1993g.
9. G. Yo'ldosheva. Prava cheloveka: sootnoshenie norm mejdunarodnogo Prava I
natsional’nogo zakonadetel’stva. T. 2001 g.
10. Saidov A.X., Abdullaev Ye.V, Vvedenie v mejdunarodnoe Pravo Prav
cheloveka. T. 2001 .
11. Xalqaro gumanitar huquq: Jeneva konventsiyalari to’plami. T. 2002 y.
12. Birlashgan Millatlar Tashkiloti: Asosiy omillar. T. 2001 y.
13. Xalqaro gumanitar huquq. T. «Adolat» 2000 y.
14. Muhammadjonov O.Z., Voinova M.G. Xal q aro huquqqa oid ruscha-o’zbekcha
atama va iboralar lug’ati. T. 1998 y.
15. Chernichenko S.V. Teoriya mejdunarodnogo prava. M. 1999 g.
16. U.Tojixonov, X.Odilqoriyev, A.Saidov. Konstitutsiyaviy huquq. T. 2001 y.
17. Karimov I.A . O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. O’zbekiston:
milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura, T. 1. "O’zbekiston", 1996. B. 36-85.
18. Karimov I.A . O’zbekiston - kelajagi buyuk davlat. O’zbekiston Respublikasi
Oliy Kengashi  sessiyasida 1992-yil 8 va 10-dekabrda so’z langan nutq.
O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild, : "O’zbekiston", 1996,
B.104-139.
34

19. Karimov I.A . Yangi uy qurmay turib, eskisini buzmang. "Komsomol’skaya
pravda" gazetasi muxbiri savollariga javoblar, 1993-yil 12-fevral. O’zbekiston:
milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura, 1-jild, "O’zbekiston", 1996, B. 140-146.
20. Karimov I.A . O’zbekiston - bozor munosabatlariga o’tishning o’z iga xos yo’li.
O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura, 1-jild, "O’zbekiston", 1996,
B.274-359.
21. Karimov I.A . O’zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor yo’nalishlari.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi  sessiyasida 1993-yil 2-sentyabrda
so’zlangan nutq. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin, 2-jild, "O’zbekiston", 1996,
B.3-28.
22. Karimov I.A . Halollik va fidoiylik — faoliyatimizning asosiy mezoni bo’lsin.
Xalq deputatlari Toshkent shahar Kengashi sessiyasida 1994-yil 15-iyulda
so’zlangan nutq. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin, 2-jild, "O’zbekiston" 1996,
B.265-282.
23. Karimov I.A . O’zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy
tamoyillari. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasida 1995-yil
23-fevraldagi ma’ruza. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir, 3-jild, - T.:
"O’zbekiston", 1996, B.3-54.
24. Mintaqaviy muammolardan jahonshumul muammolarga. Daniya poytaxti
Kopengagenda o’tgan xalqaro konferentsiyada 1995 yil-12-martda so’zlangan nutq.
Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir, 3-jild, - T.: "O’zbekiston", 1996, B.55-59.
25. Karimov I.A . O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. Vatan
sajdagoq kabi muqaddasdir. 3-jild, - T.: "O’zbek iston ", 1996, B.175-365.
26. Karimov I.A . Mintaqada xavfsizlik va hamkorlik uchun. Toshkentda Markaziy
Osiyoda xavfsizlik va hamkorlik masalalariga bag’ishlangan kengash-seminarda
1995-yil 15-sentyabrda so’zlangan nutq. Bunyodkorlik yo’lidan, 4-jild,
"O’zbekiston" 1996, B.30-38.
27. Karimov I.A . Mintaqaviy xavfsizlikdan yalpi xavfsizlik sari. Birlashgan
M illatlar T ashkilotining ellik yilligi munosabati bilan Bosh Assambleyaning maxsus
35

tantanali yig’ilishida 1995-yil 24-oktyabrda so’zlagan nutq. Bunyodkorlik yo’lidan.
4-jild, -"O’zbekiston", 1996, B.56-59.
28. Karimov I.A . O’tmishsiz kelajak, hamkorliksiz taraqqiyot bo’lmaydi.
YUNESKO Ijroiya Kengashi sessiyasida 1996 yil 24 aprelda so’zlangan nutq.
Bunyodkorlik yo’lidan. 4-jild, - "O’zbekiston", 1996, B.331-339.
29. Karimov I.A . Yuksak mah’aviyatsiz kelajak yo’q. "Ma’naviyat va ma’rifat"
respublika jamoatchilik markazi rahbariyati hamda boshqaruvi ahzolari bilan
uchrashuvda 1996-yil 4-sentyabrda so’zlangan nutq. Yangicha fikrlash va ishlash
davr talabi. 5-jild, Toshkent "O’zbekiston" 1997-yil, 145-150-betlar.
30. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash — davr talabi. Xalq deputatlari
Sirdaryo viloyat kengashining sessiyasida 1996-yil 28-oktyabrda so’zlangan nutq.
Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi, 5-jild, Toshkent "O’zbekiston" 1997-y.,
207-217-betlar.
31. Karimov I.A . Mulkdorlar sinfini shakllantirish - islohotlarning bosh mezoni.
Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi, 5-jild, Toshkent, "O’zbekiston", 332-338-
betlar.
32. Karimov I.A. O’zbekiston  asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot
yo’lida. 6-jild, "O’zbekiston", 1998, B. 31-261.
33. Karimov I.A . Tanlagan yo’limizdan bizni hech kim qaytarolmaydi. Respublika
Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 16-fevraldagi majlisidagi ma’ruza. Biz
kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-jild, "O’zbekiston", 1999 y., B.313-337.
34. Karimov I.A . O’zbekiston  asrga intilmoqda. Birinchi chaqiriq O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining o’n to’rtinchi sessiyasida 1999-yil 14-aprelda
so’zlangan ma’ruza. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-jild,
"O’zbekiston" 1999, B.370-403.
35. Karimov I.A . Tinchlik va baraqarorlik — mintaqamiz taraqqiyotining bosh
omili. Afg’oniston bo’yicha "6 + 2" guruhi Toshkent uchrashuvi ochilishi
marosimida 1999-yil 19-iyunda so’zlangan ma’ruza. Ozod va obod Vatan, erkin va
farovon hayot pirovard maqsadimiz. 8-jild, "O’zbekiston", 2000, 32-38-betlar.
36

36. Karimov I.A . Vatan ozodligi - Oliy saodat. Birinchi chaqiriq O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining  ۷ sessiyasidagi 1998-yil 19-avgustda so’z langan
ma’ruza. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. 8-jild,
"O’zbekiston" 2000, 59-67-betlar.
37. Karimov I.A . Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkilotining Istambul
S ammitida 1999-yil 18-noyabrda so’zlangan nutq. Ozod va obod Vatan, erkin va
farovon hayot pirovard maqsadimiz, 8-jild, "O’zbekiston" 2000, 83-86-betlar.
38. Karimov I.A . Iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish - eng
muhim vazifamiz. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi majlisida 2000-yil
11-fevralda so’zlangan ma’ruza. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot
pirovard maqsadimiz, 8-jild, -"O’zbekiston", B. 376-404.
37

TESTLAR
1. Xalqaro huquqda “aholi” tushunchasi nimani bildiradi?
A) Faqat davlat hududidagi shaxslar
B) Shaxslar, jismoniy va yuridik subyektlar hamda ularning huquqlari
C) Faqat siyosiy faoliyatdagi fuqarolar
D) Faqat iqtisodiy faoliyatdagi shaxslar
2. Fuqarolik huquqi xalqaro huquqda nimalarni ta’minlaydi?
A) Iqtisodiy mustaqillik
B) Siyosiy va shaxsiy erkinliklar
C) Mol-mulkni erkin sotish
D) Harbiy majburiyatlar
3. Ijtimoiy huquqlarga kiradi :…
A) Saylov huquqi
B) Sog‘liqni saqlash, ta’lim, ish huquqi
C) Sudga murojaat qilish
D) Fuqarolikni olish
4. Xalqaro jinoyat sodir etgan shaxslar qaysi tartibda javobgar bo‘ladi?
A) Faqat milliy sudda
B) Xalqaro sudlar va tribunallarda
C) Davlatlarning ixtiyorida
D) Davlat boshlig‘i qarori bilan
5. Ta’lim olish huquqi qaysi xalqaro hujjatda kafolatlangan?
A) Xalqaro jinoyatlar to‘g‘risidagi konvensiya
B) Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi shartnoma
C) Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi shartnoma
D) BMT Nizomi
6. Sog‘liqni saqlash huquqi nima bilan bog‘liq?
A) Iqtisodiy faoliyat
B) Shaxsning salomatligi va hayotini himoya qilish
38

C) Faqat ijtimoiy xizmatlar
D) Mol-mulk himoyasi
7. Xalqaro huquqda ish huquqi nima uchun muhim?
A) Shaxsning siyosiy erkinligini ta’minlash
B) Shaxsning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash
C) Davlat hududini himoya qilish
D) Xalqaro majburiyatlarni kamaytirish
8. Fuqarolik va ijtimoiy - iqtisodiy huquqlar o ‘ rtasidagi bog ‘ liqlik nima
bilan izohlanadi ?
A) Ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni amalga oshirish fuqarolik huquqlarsiz
samarali bo‘lmaydi
B) Fuqarolik huquqlari mustaqil va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlardan alohida
C) Ijtimoiy huquqlar faqat davlat ichida amal qiladi
D) Fuqarolik huquqlari iqtisodiy mustaqillikka bog‘liq emas
9. Xalqaro huquqda aholi huquqlarini himoya qiluvchi asosiy organ qaysi ?
A) NATO
B) BMT
C) Xalqaro bank
D) Milliy parlament
10. Xalqaro huquqiy hujjatlarda jismoniy shaxsning huquqlari kim
tomonidan kafolatlanadi ?
A) Faqat mahalliy hukumat
B) Xalqaro huquq va davlatlar
C) Davlatlararo shaxsiy kelishuvlar
D) Maxsus kompaniyalar
11. Ijtimoiy huquqlarni amalga oshirishda davlatning vazifasi nima ?
A) Moliyaviy resurslarni boshqarish
B) Shaxsning ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarini ta’minlash
C) Faqat soliq yig‘ish
D) Faol siyosiy rol o‘ynash
39

12. Xalqaro jinoyatlar sodir etgan yuridik shaxslar qachon javobgar
bo‘ladi?
A) Faqat davlatga qarshi jinoyatlar sodir etsa
B) Xalqaro konvensiyalar va shartnomalarda nazarda tutilgan hollarda
C) Hech qachon javobgar bo‘lmaydi
D) Faqat o‘z hududida
13. Xalqaro huquqda “fuqarolik jarayoni” nimani bildiradi?
A) Davlat hududining o‘zgarishi
B) Shaxsning biror davlatga a’zo bo‘lishi va huquqiy maqomini belgilash
C) Moliyaviy shartnomalarni imzolash
D) Xalqaro tashkilotga a’zo bo‘lish
14. Ijtimoiy huquqlarni buzishning xalqaro oqibatlari nima bo‘lishi
mumkin?
A) Ichki siyosiy izoh bilan hal qilinadi
B) Xalqaro huquqiy tavsiyalar va monitoring orqali ta’sir ko‘rsatadi
C) Faqat iqtisodiy sanktsiyalar
D) Hech qanday oqibat bo‘lmaydi
15. Xalqaro huquqda aholi huquqlarini himoya qilishning asosiy tamoyili
qaysi ?
A) Faol himoya va barcha huquqlarni bir-birini to‘ldiruvchi tarzda ta’minlash
B) Faqat fuqarolik huquqlarini himoya qilish
C) Faqat ijtimoiy huquqlarni ta’minlash
D) Iqtisodiy majburiyatlarni kamaytirish
40

KAZUSLAR
Kazus 1: Fuqaroliksiz shaxslar
Davlat A hududida ko‘plab fuqaroliksiz shaxslar yashaydi. Ular ta’lim va sog‘liqni
saqlash tizimida to‘liq huquqlarga ega emas. Shu bilan birga, ba’zi xalqaro
tashkilotlar ularga yordam ko‘rsatmoqda.
Savollar:
1. Fuqaroliksiz shaxslarning xalqaro huquqdagi maqomi qanday?
2. Qanday xalqaro huquqiy vositalar orqali ularning huquqlari kafolatlanadi?
3. Davlat A fuqaroliksiz shaxslarning ijtimoiy huquqlarini ta’minlash
majburiyatini bajarmasa, qanday oqibatlar yuz beradi?
Kazus 2: Ijtimoiy - iqtisodiy huquqlarning buzilishi
Davlat B hududida iqtisodiy inqiroz sababli ko‘plab aholi ta’lim va sog‘liqni saqlash
xizmatlaridan cheklangan. Shu holatda xalqaro hamjamiyat davlat Bga ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Savollar :
1. Davlat B xalqaro ijtimoiy huquqiy majburiyatlarini bajarmayotgan
hisoblanadimi?
2. Qaysi xalqaro huquqiy organlar va mexanizmlar ushbu vaziyatni nazorat
qiladi?
3. Aholi huquqlarini tiklash uchun qanday choralar ko‘rilishi mumkin?
Kazus 3: Ish huquqlarining cheklanishi
Davlat C ishchilarning kasaba uyushmalariga qo‘shilish va mehnat sharoitini
yaxshilash huquqlarini cheklamoqda. Shu bilan birga, xalqaro mehnat tashkiloti
xabar yuborgan.
Savollar:
1. Xalqaro huquq nuqtai nazaridan ishchilarning huquqlari buzilmoqda deb
hisoblanadimi?
2. Xalqaro huquqiy mexanizmlar qaysi choralarni ko‘rishi mumkin?
41

3. Ishchilarning fuqarolik va ijtimoiy huquqlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tushuntiring.
Kazus 4: Sog‘liqni saqlash xizmatlariga teng bo‘lmagan kirish
Davlat D qishloq hududidagi aholiga shifoxona va tibbiy xizmatlar yetarli darajada
taqdim etmayapti. Shu sababli kasalliklar ko‘paymoqda va aholi o‘lim darajasi
oshmoqda.
Savollar:
1. Davlat D xalqaro sog‘liqni saqlash huquqlarini buzgan hisoblanadimi?
2. Qanday xalqaro huquqiy hujjatlar va tamoyillar ushbu vaziyatga tatbiq
etiladi?
3. Fuqarolik huquqlari va sog‘liqni saqlash huquqi o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tushuntiring.
Kazus 5: Ta ’ lim huquqining cheklanishi
Davlat E hududidagi qishloq maktablarida ta’lim sifati juda past va maktablarga
kirish imkoniyati cheklangan. Shu holatda yoshlar ta’lim olish imkoniyatidan
cheklanishmoqda.
Savollar:
1. Ta’lim huquqini cheklash xalqaro huquq nuqtai nazaridan qanday oqibatlarga
olib keladi?
2. Xalqaro tashkilotlar bu vaziyatni qanday nazorat qilishi mumkin?
3. Ta’lim huquqi boshqa ijtimoiy-iqtisodiy va fuqarolik huquqlari bilan qanday
bog‘liq?
MANTIQIY SAVOLLAR:
42

1. Agar davlat A hududida yashovchi fuqaroliksiz shaxslar davlat tomonidan
ijtimoiy xizmatlardan cheklansa, bu xalqaro huquq nuqtai nazaridan qanday
baholanadi?
2. Davlat B aholisining ta’lim huquqini kafolatlamasa, shaxslar siyosiy va
fuqarolik huquqlarini samarali amalga oshiroladimi? Nima uchun?
3. Agar ishchilar ish huquqlaridan foydalanolmasa, ularning boshqa ijtimoiy-
iqtisodiy huquqlariga ta’sir qiladimi? Qanday tarzda?
4. Davlat C sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirmasa, bu shaxslarning fuqarolik
huquqlariga qanday ta’sir qiladi?
5. Aholining iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari xalqaro tashkilotlar nazoratida bo‘lsa,
lekin davlat bunga rioya qilmasa, xalqaro huquq qanday choralar qo‘llashi
mumkin?
6. Fuqarolik va ijtimoiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiring: agar ta’lim
huquqi buzilsa, ish va sog‘liqni saqlash huquqlariga qanday ta’sir bo‘ladi?
7. Agar davlat D hududida sog‘lom yashash sharoiti yo‘q bo‘lsa, shaxslar o‘z
fuqarolik majburiyatlarini bajarishda cheklovga uchraydimi? Nima sababdan?
8. Xalqaro jinoyat sodir etgan shaxsning ijtimoiy huquqlarini himoya qilish
mumkinmi? Qaysi shartlar bajarilishi kerak?
9. Davlat E hududida yoshlar ta’lim olish imkoniyatidan cheklansa, bu aholi
huquqlari bo‘yicha qaysi xalqaro norma buzilgan hisoblanadi?
10. Aholining ijtimoiy huquqlari va fuqarolik huquqlarini birgalikda himoya qilish
zarurati nima bilan izohlanadi?
43

ATAMALAR
Aholi – biror davlat yoki hududda yashovchi shaxslar va ularning huquqiy
maqomi.
Fuqarolik – shaxsning bir davlatga a’zo bo‘lishi va shu davlat tomonidan
kafolatlangan huquq va majburiyatlar to‘plami.
Fuqaroliksiz shaxs – biror davlatga fuqarolik bilan bog‘lanmagan shaxs, xalqaro
huquqda maxsus himoya ostida bo‘ladi.
Xalqaro huquq subyekti – xalqaro huquq normalari bilan huquq va
majburiyatlarga ega bo‘lgan shaxs yoki tashkilot.
Ijtimoiy huquqlar – shaxsning ta’lim, sog‘liqni saqlash, yashash va barqaror
hayot sharoitlariga egalik qilish huquqlari.
Iqtisodiy huquqlar – shaxsning ish, mehnat, mol-mulk va iqtisodiy faoliyat
erkinligini ta’minlovchi huquqlar.
Fuqarolik huquqlari – shaxsning shaxsiy erkinliklari, siyosiy ishtirok va qonuniy
himoyaga ega bo‘lish huquqlari.
Xalqaro jinoyat – xalqaro hamjamiyat tomonidan ta’qiqlangan, davlatga,
insoniyatga yoki xalqaro tartibga qarshi qilingan jinoyat.
Jismoniy shaxsning javobgarligi – shaxsning xalqaro jinoyatlar uchun
javobgarlikka tortilishi.
Yuridik shaxsning javobgarligi – tashkilot yoki korxonaning xalqaro qonun
normalariga muvofiq javobgarlikka tortilishi.
Ta’lim olish huquqi – shaxsning bilim olish va malaka oshirish imkoniyatiga ega
bo‘lishi.
Sog‘liqni saqlash huquqi – shaxsning salomatligini saqlash va tibbiy yordamga
erkin kirish huquqi.
Ish huquqi – shaxsning ixtiyoriy ishga kirish, mehnat qilish va adolatli
sharoitlarda faoliyat yuritish huquqi.
Xalqaro tashkilot – davlatlar tomonidan yaratilgan va xalqaro huquq subyekti
maqomiga ega bo‘lgan tashkilot (BMT, Yevropa Kengashi).
44

Fuqarolik va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar o‘rtasidagi bog‘liqlik – ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlar fuqarolik huquqlarining samarali amalga oshishiga ta’sir qiladi.
Xalqaro konvensiya – ikki yoki undan ortiq subyektlar o‘rtasida tuzilgan xalqaro
huquqiy shartnoma.
Ijtimoiy himoya – shaxslarning ijtimoiy va iqtisodiy huquqlarini kafolatlovchi
davlat va xalqaro tashkilotlar tomonidan yaratilgan tizim.
Moliyaviy majburiyatlar – davlat yoki shaxsning xalqaro shartnomalar bo‘yicha
moliyaviy zimmasidagi majburiyatlar.
Xalqaro monitoring – xalqaro huquq normalariga rioya qilinishini nazorat qilish
tizimi.
Fuqarolik jarayoni – shaxsning fuqarolikka ega bo‘lishi va uning huquqiy
maqomini aniqlash tartibi.
45

Xalqaro huquqda aholi

Sotib olish