Xalqaro munosabatlar XIX asr so‘nggi choragi - XX asr boshlarida - История

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	97.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Xalqaro munosabatlar XIX asr so‘nggi choragi - XX asr boshlarida

Купить

xalklarning xamkorlik kilishi va ularning shaxeiy extiyojlarini kondirish uchun
bo’lgan xarakati yanada murakkablashtirdi. Davlatchiligiga ega bo’lgan xalklar
nafakat uzining resurelaridan samarali foydalanishda balki uz davlatchiligiga ega
bo’lmagan xalklarni talash va ekspluatasiya kilishda ustunlikka ega bo’lganlar.
Angliyadan keyin Yevropaning bir kator davlatlari, AKJII va Yaponiya
industrial ishlab chikarishga utib dunyo taraqqiyotida muxim rol uynay boshladilar.
Bu mamlakatlarning sanoatlashuvi ularning ijtimoiy - iktisodiy kurinishini
o’zgartirib, boshka mamlakatlarning tarkkiyotiga ulkan ta’sir utkazdi. Chetdan
sanoat maxsulotlarining kirib kelishi sanoatlashmagan maxalliy ishlab chikarishni
izdan chikargan va xududni xom ashyo zaxirasiga aylantirilishiga olib kelgan.
Xom ashyo manbalarini, tayyor maxsulotlar sotiladigan bozorlarni kulga
kiritish uchun sanoati rivojlangan mamlakatlar kuroldan foydalanish orkali zaif
mamlakatlar ustidan uzlarining xukmronligini urnatgan. XX asrning ikkinchi un
yilliklari boshida ushbu (Rossiya va Avstriya - Vengriyadan tashkari)
mustamlakalarni Osiyo va Afrika xisobidan 25,7 dan 50 mln. kv. km. ga
kegaytirdilar. Ko’pgina L, mamlakatlar (Xitoy, Eron, Usmoniylar imperiyasi)
buyuk davlatlarning yarim mustamlakasiga aylantirildi, u yoki bu darajada tobe
ettirildi (Bolkon davlatlari, Lotin Amerikasining ayrim davlatlari, Portugaliya va
boshkalar). Bu esa buyuk davlatlar bilan Usmoniylar imperiyasi, Eron, Serbiya,
Meksika, Venesuela, Kuba, Xitoy, Misr, Efiopiya o’rtasidagi keskinlarga sabab
bo’ldi.
Industrial davlatlar xam juda notekis rivojlandilar va ular o’rtasida xam
ziddiyatlar kelib chikdi. 1914 yilga kelib Angliya sanoatdagi xukmronligidan
maxrum etilib, sanoat ishlab chikarish xajmi buyicha AQSh va Germaniyadan
keyingi uchinchi uringa tushib koldi. U uz mustamlakalarini Angliya, Fransiya
xisobiga kengaytirib Sharkka kirib bordi va Rossiya manfaatlariga xavf soldi.
Fransiya sanoat soxasida Germaniyadan ortda kolayotgan bo’lsa xam kirk yil
davomida uz mustamlakalarini 11 marotaba oshirishga muvaffak bo’ldi. Avstriya
- Vengriya esa Janubi-Sharkni Yevropada ta’sirini kuchaytirib Rossiya

manfaatlariga xavf soldi. Sanoatlashayotgan Italiya, Fransiya va Avstriya -
Vengriya xisobidan O’rta Yer dengizi xavzasida uz ta’sirini kuchaytirishga va
Shimoliy Afrikada mustamlakachilik imperiyasiga asos solishga xarakat kildi.
Sanoat soxasida ortda kolayotgan Rossiya Bolkondagi ta’sir doiralarini kengaytirib
Avstriya - Vengriya bilan tuknash keldi, O’rta Osiyo va Uzok Sharkdagi
boskinchilik xdrakatlari Angliyaning va jadal ravishda sanoatlashayotgan yosh
Yaponiya davlatining manfaatlariga xavf tugdirdi. AQSh XX asr boshlarida
dunyoning o’a eng kudratli davlati sifatida butun Amerika kitasida xukmronlik
kilishga da’vogarlik kildi. Ispaniya va boshka zaif mamlakatlarning
mustamlakalarini tortib olib Janubi-Sharkni Osiyoga kirib keldi.
Buyuk davlatlarning bosib olish va uz ta’sirini kengaytirish, dunyoni bo’lib
olish va kanta bo’lib olish uchun kurolli kuchlardan foydalanish davri publisistlar
tomonidan yangi imperializm deb nomlandi. XX asr boshlaridan moliya
oligarxiyasi ishlab chikarishda bozor va bankda uzining xukmronligini urnatdi.
Moliya oligarxiyasining talablariga millatning manfaatlari sifatida karaldi
Imperializmning goyaviy asoschilari shovinizmni uz millatini boshkalar dan ustun
kuyib, kuyi millatlarga nafratni kuchaytirdi, ularni ezishga va xatto butunlay
yukotishga xarakat kildi.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida xalqaro munosabatlarning uziga xos
belgilaridan biri bu jamoatchilikning ya’ni fukarolarning xukuk va erkinliklarini
kengaytirilishi bilan davlatlar tashki siyosatiga partiyalar va ommaviy
xarakatlarning mamlakat tashki siyosatidan konikmasligi bir kator nodavlat xalqaro
tashkilotlarning paydo bo’lishiga olib keldi.
Shunga karamasdan, buyuk davlatlar yangi xududlarni egallash va ularning
boskinchiliklariga karshilik kursatayotgan xalklarni bostirishda kurolni ishga
soldilar. Shuning uchun kurolli tuknashuvlar va kichik urushlar uzluksiz davom etdi.
Lekin Yevropada xukmronlik uchun, mustamlakalar va ta’sir doiralarini bo’lib olish
uchun buyuk davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlar kuchayib birinchi jaxon urushiga olib
keldi.

«Uch imperator ittifoqi» va «Uchlar ittifoqi»
1871 yilda Germaniya imperiyasining paydo bo’lishi, urushda Fransiya ustidan
galaba kozonib, uni zaiflashtirilishi, Italiya birlashtirilishining nixoyasiga yetishi
Yevropadagi vaziyatni tubdan o’zgartirib yubordi. Germaniya Yevropada O’z
xukmronligini urnatishga, zaif Fransiyaga bosim utkazib, uni ittifoqchilaridan
maxrum etishga va tor - mor kilishga xarakat kildi.
Germaniya imperiyasining kansleri bo’lgan O.Bismark Rossiya va Fransiyaga
karshi bir vaktda urush olib borishni Germaniya uchun xalokatli deb bildi. Shuning
uchun u franko - rus ittifoqchiligiga karshilik kilib keldi. Rossiya 1870 - 1871
yillardagi urushda Germaniyaga nisbatan betaraf turganligi bone Fransiya
maglubiyatga uchragandan sung Krim urushida unga yuklatilgan cheklovlarga amal
kilmay kuydi. U Usmoniylar imperiyasiga yangidan urush boshlashga tayyorgarlik
kurib, Angliyani bezovta etayotgan O’rta Osiyo yurishni davom ettirdi. Rossiya
xukumati Germaniya bilan yaxshi musnosabatlarni saklanib kolinishidan
manfaatdor bo’lib, Avsriya - Vengriyaning betarafligini ta’minlashga xarakat kildi.
Imperator Aleksandr II, Vilgelm I va Frans - Iosiflarning kator uchrashuvlari
va Gorchakov, Bismark va Andrashi o’rtasidagi muzokaralar natijasida 1873 yil
kuzida «Uch imperator ittifoqi» nomini olgan bitim imzolandi. Ittifoqchilar uzaro
munosabatlarni tinch yul bilan xal etish, urush xavfi tugilganda xamkorlikda xarakat
kilishga kelishib oldilar. Lekin Gorchakov fransuz elchisiga murojaat kilib
Rossiyaga kuchli Fransiyaning zarurligini ma’lum kildi. Yevropa davlatlari
Germaniyaning yana kuchayishini va Fransiyani esa zaiflashuvini istamadilar.
«Uch imperator ittifoqi» 1887 yilgacha amal kildi, lekin u ishtirokchilarning
umidlarini oklamadi. Germaniya xukumati 1875 va 1887 yillarda Fransiyaga urush
boshlab uni tor - mor etishga urindi. Bunda u Angliya va Fransiya o’rtasida
mustamlakachilik borasidagi rakobat tufayli Angliya kushilmaydi va Bolkon, O’rta
Osiyo muammolari bilan band bo’lgan Rossiya xam betaraf turadi deb ishonmovda
edi. Lekin birinchi safar xar ikkala davlat, keyingi safar esa Rossiya

Germaniyaning rejalariga karshi chikdi. Lekin shu bilan birga Rossiya Germaniya
bilan ilik munosabatlarni saklab kolishga xam xarakat kildi. Chunki u O’rta Osiyo,
Eron, Garbiy Xitoy va Afgoniston masalasida Angliya bilan chukur ziddiyatda edi.
Shu sababli 1877- 1878 yillardagi rus-turk urushida Angliya Rossiyaning
manfaatlariga va Bolkonda uning xukmronligini urnatilishiga karshi bor kuchini
ishga soldi.
1881 yilda zaiflashib kolgan «Uch imperator ittifoqi» avstro-rus-german
shartnomasi bilan mustaxkamlandi. Shartnomaga kura Angliyaning Rossiyaga va
Fransiyaning Germaniyaga xujumi chogida ittifoqchilar uzlarining betarafligini
saklash majburiyatini oldilar. Lekin shartnomaga umid kam edi.
Fransiyani yakkalab kuyishga xarakat kilgan Germaniya Italiyaning Fransiya
bilan mustamlakalar borasidagi rakobatini ragbatlantirdi. Germaniya, Avstriya -
Vengriya va Italiya 1882 yilda «Uchlar ittifoqi» ni imzoladilar. Bu ittifoq 1915
yilgacha mavjud bo’ldi. Ittifoqchilar Germaniya va Italiyaga Fransiya xujum kilgan
takdirda uzaro yordam berish, Avstriya - Vengriya esa betarafligini saklash
majburiyatini oldilar. Avstriya - Vengriya va Rossiya o’rtasida urush kelib chikgan
xolda Italiya betaraf turishga va’da berdi. Bundan tashkari ittifoqchilardan biriga bir
vaktda ikkita davlat xujum kilganda, ular uzaro xarbiy yordam berishni zimmasiga
oldilar.
Rossiya bilan Avstriya - Vengriya va Angliya o’rtasida O’rta Osiyo, Eron va
Bolkon masalasida ziddiyatlar tobora kuchaygan bir vaktda 1887 yilda Germaniya
va Rossiya o’rtasida shartnoma imzolandi. Unga muvofik tomonlar Germaniyaga
Fransiya xujum kilgan chogda Rossiya betaraf turish, Germaniya esa Yakin
Sharkda Angliya rakobatiga karshi kurashda yordam berish majburiyatlarini
oldilar.
«Antanta ittifoqi» ning tashkil t opishi
Germaniya Fransiyani yakkalab kuyishga muvaffak bo’lmadi. Sharkda
Germaniya mustamlakachiligining kuchayishi uni Avstriya - Vengriya bilan

yakinlashtirdi, lekin bu uni Rossiya bilan tuknashuviga olib keldi. Ular o’rtasida
uzluksiz bojxona urushi davom etdi. Mustamlakachilik borasida Angliya -
Germaniya rakobati 80-yillarning oxiri va 90-yillarning boshida Rossiya va
Fransiyaga xam xavf soldi, ular o’rtasida moliyaviy xamkorlikni kuchaytirib uzaro
yakinlashtirdi. Fransiya va Rossiya o’rtasidagi xamkorlikka 1891 yilda imzolangan
maslaxat pakta va maxfiy xarbiy konvensiya asos soldi. Rossiya agar Fransiya,
Germaniya va Italiya bilan tuknash kelsa yordam berishni, Fransiya esa Rossiyaga
Germaniya yoki Avstriya - Vengriya xujum kilganda ittifoqchilik kilishga va’da
berdilar. Fransiya - Rossiya ittifoqchiligi «Uchlar ittifoqi» ga karshi karatilgan
butshb, usha vaktdan boshlab bu ittifoqlar o’rtasida rakobat va kurollanish poygasi
boshlangan. XIX asrning 90-yillariga kelib dunyoni kayta bo’lib olish uchun
bo’lgan urushda AQSh va Uzok Sharkda Yaponiyaning faolligi kuchaygan. 1894
yilda Yaponiya Xitoyni tor-mor etib, Tayvan va Peskador orollarini tortib oldi,
Koreyaning mustakilligini e’lon kildi. Bu o’z navbatida Germaniya, Angliya,
Fransiya, Rossiya uchun Xitoyda uz ta’sir doiralarini kengaytirish uchun signal
bo’lib xizmat kildi. AQSh esa uzining rakobatbardoshligidan kelib chikkan holda
Xitoyga nisbatan «ochik eshiiklar» va teng imkoniyatlar prinsipini ilgari surdi.
AQSh va Angliya Uzok Sharkda Rossiyaning mavkeini zaiflashtirish maksadida
Yaponiyadan foydalanishga, Germaniya esa Yaponiya va Angliya bilan Rossiya
o’rtasida nizo chikarib Yevropada ularning mavkeini zaiflashtirishga xarakat kildi.
Xitoy uchun uzaro rakobatda bo’lgan buyuk davlatlar 1900 yilda Xitoyga
intervensiya uyushtirib exetuanlar kuzgolonini bostirdilar.
AQSh 1898 yilda Ispaniyaniig mustamlakalariga xujum kilib uni tor - mor
etdi. AQSh Kuba, Puerto-Riko va Filippin ustidan nazoratini urnatdi. Tinch
okeanida AQSh ta’sir doirasi kengaytirildi. AQSh Kolumbiyani parchalab Panama
kanalini kurishga kirishdi. 1914 yilda nixoyasiga yetgan kanal kurilishi AQSh ning
strategik mavkeini mustaxkamladi. Italiya xam Afrikada uzining mustamlakachilik
imperiyasini yaratish uchun 1895 yilda Efiopiyaga xujum kilib sharmandalarcha
maglubiyatga uchradi. Lekin Angliyaning yordami bilan Kizil dengiz kirgoklaridagi
Eritreya va Somali ustidan uzining xukmronligini urnatishga muvaffak bo’ldi.

$Germaniya 80 yillarda Afrikada uzining dastlabki mustamlakasiga asos solgach, Kongo masalasida Angliya bilan bu\lgan tortishuvda unga yon berib Usmoniylar imperiyasidan Bosfor - Bag’dod temir yulini kurilishi uchun konsessiya oldi va bu temir yul tarmogidan keyingi boskinchilik xarakatlarini amalga oshirishda, - foydalanishni rejalashtirdi. Germaniya uziga «kuyosh ostidan joy» talab kilishi, yangi da’volar bilan chikishi, kurolli kuchlarini kengaytirishi, jaxon bozorida nemis maxsulotlari rakobatini kuchayishi Angliya xukmron doiralarini mamlakat tashki siyosatini kayta kurib chikishga majbur etdi. Angliya 90-yillarning oxirigacha Fransiyani uzining asosiy rakibi deb bildi. Lekin Fransiya Yevropada Germaniya rakobatini kuchayayotganligini uzi uchun xavfli xisoblab, Angliya bilan munosabatlarini keskinlashtirmaslikka xarakat kildi. XIX asr oxirlarida diplomatiya soxasida katta muvaffakiyatlar kulga kiritildi: Germaniya va Fransiya, Rossiya va Angliya, Avstriya - Vengriya va Rossiya, Fransiya va Angliya o’rtasidagi kurolli tuknashuvlarning oldi olindi. Xalqaro xakamlik sudlari 1881 - 900 yillar davomida 111 ta xalqaro tortishuvlarni tinch yul bilan xal etdi. Shunga karamasdan, davlatlar o’rtasidagi keskinlik kuchaydi. 1903 yilgacha uttan 20 yil davomida Yevropa davlatlarining xarbiy xarajatlar 2 barobarga, kushin soni 25 % ga oshdi. Rossiyaning tashabbusi bilan 1899 yil Gaagada tinchlik konferensiyam chakirildi. Unda 26 ta davlat vakillari ishtirok etdi. Konferensiya xalqaro nizolarni tinch yul bilan xal etish, urush olib borish normalariga doyr portlovchi uk va zaxarli moddalardan foydalanishni takiklovchi konvensiyalar, yarador va asrlarga insonparvarlik nuktai - nazaridan munosabatda bo’lish tugrisida karorlar kabo’l kiskartirish tugrisida davlatlargatavsiyalar berdi. 1907 yilda AQShning tashabbusi bilan chakirilgan Gaagadagi ikkinchi konferensiyada 44 ta davlat ishtirok etdi. U yangi zamon davrida chakirilgan xalqaro konferensiyalar tarixida Vena kongressidan keyin chakirilgan ikkinchi yirik| - anjuman edi. Konferensiya kurolli kuchlardan foydalanish xolatlarini xukukiy jixatdan asosladi, kuriklikda va suvda janglar olib borish normalarini aniklashtirdi,$

betaraf davlatlarning xukuk va majburiyatlarini belgilab berdi. Bu
konvensiyalarning Ko’pgina nizomlari urushga doyr xalqaro xukuk normalarini
rasmiylashtirdi va ular xozirda xam axamiyatini yukotmagan, ularni buzilishi xarbiy
jinoyat xisoblanadi. Lekin xalqaro munosabatlar rivojiga Gaaga konevensiyalari va
xalqaro xakamlik sudlarining faoliyati samarali ta’sir kila olmadi, chunki davlatlar
uz manfaatlariga moye kelgan xoldagina ularga amal kildilar. 1904 yilda
boshlangan rus - yapon urushida yarim mln. dan ortik kurbon berildi. Bu Gaaga
konvesiyalarining ochikdan ochik buzilishi edi. Rus-yapon urushida Rossiyaning
maglubiyati va 1905-1907 yillardagi inkilob uning zaifligini kursatdi.
Janubiy Saxalinda va Manjuriyadagi ta’sir doiralaridan maxrum bo’lgan
Rossiya Bolkon va O’rta Osiyo masalasida boshka davlatlar bilan munosabatlarini
murakkablashtirishdan cheklandi va uziga ishonchli ittifoqchilar kidira boshladi.
Rossiyaning zaifligidan foydalanish va ingliz-fransuz bitimining mustaxkamligini
sinash maksadida Germaniya Marokash masalasida 1905 yili Fransiya I bilan
ziddiyatga bordi. Ammo Avstriya - Vengriyadan tashkari barcha davlatlar
Germaniyaning da’volariga karshi chikdilar va u yon berishga majbur bo’ldi.
Germaniya xavfining kuchayishi Fransiya va Angliyani 1906 yilda xarbiy
xamkorlik tugrisida shartnoma imzolashini takozo etdi. Bu shartnomani Belgiya
xam imzoladi. Rus–yapon urushidan sung Angliya va Rossiya o’rtasida
yakinlashuv ruy berdi. 1907 yilda Fransiyaning vositachiligida Angliya va Rossiya,
Eron, Tibet va Afgoniston masalasida uz ta’sir doirlarini bo’lib oldilar. Garchand,
xujjatda bu xakda xech narsa deyilmasada, ushbu bitim Rossiya va Angliyaning
Germaniyaga karshi xamkorlik kilishiga imkon ochdi. Natijada Fransiya, Rossiya
va Angliya o’rtasida «Antanta» nomli uchlar ittifoqi shakllandi. Xarbin siyosiy
ittifoqlar o’rtasidagi rakobat va Bolkon urushlari
1907 yildan boshlab Antanta va Uchlar ittifoqi o’rtasidagi rakobat xalqaro
munosabatlarni tobora keskiilashtirdi. XX asrning datlabki 13 yili davomida buyuk
davlatlr xarbiy maksadlar uchun 90 mlrd. marka mablag sarfladilar va kurolli kuchlar
tarkibini 30 % ga oshirdilar. Angliya uzining xarbiy dengizchilik soxasidagi

xukmronligini saklab kolish maksadida Germaniyani xarbiy dengiz kurolli kuchlarini
kiskartirishga kundirmokchi bo’ldi. Lekin imperator Vilgelem II ushbu taklifni rad
etib «Germaniya dengiz kurolli kuchlarini kiskartirishga majbur etiladigan bo’lsa,
jang kilamiz chunki bu biz uchun milliy faxr va burch masalasidir» deb ma’lum
kilgan edi. Germaniya va Angliya o’rtasida xarbiy flotni kengaytirish borasida
poyga boshlandi.
Germaniya va Avstriya-Vengriya Bolkon va Yakin Sharkda uzlarining
boskinchilik siyosatini kuchaytirib, Rossiya va Angliya manfaatlariga xavf soldilar.
1908 yilda Avstriya - Vengriya bir vaktlar bosib olingan Bosniya va Gersegovina
xududlarini uz tarkibiga uzil - kesil kushib oldi va Bolgariya bilan Rumыniyaga
Serbiyani bo’lib olishni taklif etdi. Serbiya esa Rossiyaning yordamiga ishonib xar
kanday boskinchi davlatga zarba berishga tayyorlanmokda edi. Lekin Rossiya
Avstriya - Vengriya va uning tarafida turgan Germaniya bilan urushga tayyor emas
edi. 1909 yilda Germaniya avstro - serb munosabatlariga Rossiya aralashadigan
bo’lsa Gabsburglar imperiyasiga yordam berish majburiyatini oldi. Germaniyaning
bosimi ostida Rossiya Avstriya - Vengriyaning Bosniya va Gersegovina ustidan
xukmronligini tan olishga majbur bo’ldi. Avstriya - Vengriya mavkeining kuchayishi
Italiyani tashvishga soldi va u Rossiya bilan Gabsburglarning Bolkondagi
boskinchilik yurishlariga karshi turish xakida kelishib oldi. Rossiya xam Italiyaning
Shimoliy Afrikadagi rejalarini kullab - kuvatladi.
Uzok muzokaralardan sung 1913 yil mayda Usmoniylar imperiyasi va Bolkon
davlatlari o’rtasida sulx shartnomasi imzolandi. Unga kura Turkiya uzining
yevropadagi barcha xududlaridan, Albaniya va Egey orollaridan maxrum etildi.
Mazkur xududlarni bo’lib olish chogida golib davlatlar o’rtasida nizo chikdi va
ikkinchi Bolkon urushi boshlandi. Avstriya- Vengriya Bolgariyaga kurolli yordam
berishga choglandi, lekin Germaniya va Italiya bunga norozilik bildirib uni tutib
koldilar. Bolgariya sobik ittifoqchilari va Turkiya tomonidan maglubiyatga
uchratildi. Buyuk davlatlarning elchilari yana Bolkon masalasi bilan shugullanish
uchun Londonda kengash chakirdilar. Tomonlar Bolkon ittifoqi davlatlarini uziga

jalb etishga xarakat kilib, ularga moliyaviy karzlar berdilar. 1913 yil avgustda
ikkinchi Bolkon urushi katnashchilari o’rtasida sulx shartnomasi imzolandi. Bolkon
urushlari xalqaro kuchlarni kaytadan guruxlanishiga olib keldi. Avstro -german
ittifoqi Usmoniylar imperiyasida ta’sirini kuchaytirib, alamzada Bolgariyani uziga
jalb etdi. Antanta esa Serbiya, Chernogoriya va Gresiyada xukmronligini saklab
kolib Rumыniyani ittifoqga kushib oldi. Bolkon uzining manfaatlari va ziddiyatlari
bilan Yevropaning «poroxli bochkasiga» aylandi. Eski va yangi xalqaro tashkilotlar,
papalik, pasifistik xarakatlar (tinchlik uchun kurashuvchilar) va II Internasional xam
ushbu «bombaning portlamasligiga» yetarli karshilik kursata olmadilar.

Xalqaro munosabatlar XIX asr so‘nggi choragi - XX asr boshlarida

Купить

Информация о документе

Продавец

Xalqaro munosabatlar XIX asr so‘nggi choragi - XX asr boshlarida

Похожие документы