Xalqaro munosabatlarning yangi voqeliklariglobal Xitoy mintaqaviyligi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	45.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Xalqaro munosabatlarning yangi voqeliklariglobal Xitoy mintaqaviyligi

Купить

Reja
Kirish
I bob. Xalqaro munosabatlarning yangi voqeliklari: global Xitoy
mintaqaviyligi
1.1 Zamonaviy globallashuv sharoitida Xitoy regionalizmining shakllanishi
1. 2 Globallashayotgan dunyoda Xitoy
II bob. XXRning yangi asrdagi tashqi siyosiy pozitsiyalari
2. 1 KKP XVI qurultoyi va Xitoyning rivojlanish strategiyasi
2.2 Xitoy tashqi siyosatining asosiy maqsadlari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1

Kirish
Tadqiqotning dolzarbligi Xitoyning dunyodagi o'sib borayotgan va
o'zgaruvchan roli bilan belgilanadi. Globallashuv sharoitida Xitoy uchun adekvat
tashqi siyosatni ishlab chiqish hozirgi bosqichda barcha davlatlar uchun muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Yangi asrning birinchi yillarida XXR rivojida
globallashuv va mintaqaviylashuv jarayonlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
muammolarini ishlab chiqish muhim rol o‘ynaydi, bu esa ushbu mamlakat
salohiyatini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xitoyning yuksalishi jarayoni xalqaro munosabatlarning barcha tizimlariga
ta'sir qiladi. Shu sababli, so'nggi paytlarda XXR tashqi siyosatining ustuvor
yo'nalishlari va uning jahon miqyosidagi mavqei masalasi jahon hamjamiyatida
favqulodda dolzarb bo'lib qoldi. Xitoy katta xalqaro va iqtisodiy salmoqqa ega,
globallashuv va mintaqaviylashuv jarayonlarida faol ishtirok etib, yaqin kelajakda
keng qamrovli qudratning aksariyat ko'rsatkichlari bo'yicha dunyoda ikkinchi
kuchga aylanishni va'da qilmoqda.
Shunday qilib, Xitoy davlatining tashqi siyosiy pozitsiyalarini batafsil
o'rganish, uning jahon jarayonlariga ta'sirini o'rganish, shuningdek, ushbu
mamlakatning zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimidagi imkoniyatlarini
baholash bugungi kunda katta ahamiyat kasb etmoqda.
2

I bob . Xalqaro munosabatlarning yangi voqeliklari: global Xitoy
mintaqaviyligi
I.1 Zamonaviy globallashuv sharoitida Xitoy regionalizmining
shakllanishi
Zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimi, bir tomondan, qarama-qarshi, ko'p
qutbli, ikkinchi tomondan, o'zaro bog'liq va o'zaro ta'sir qiluvchi tendentsiyalar -
globallashuv va mintaqaviylashuv ta'siri ostida ko'p omilli o'zgarishlar jarayonida.
Bular dunyoning zamonaviy situatsion rasmining ikkita ajralmas toifasi bo'lib,
ularsiz dunyoda sodir bo'layotgan zamonaviy hodisa va jarayonlarni ko'rib chiqish
mumkin emas.
Zamonaviy sivilizatsiya taraqqiyotini o‘rganishga global va mintaqaviy
yondashuvlar insoniyat oldida turgan qarama-qarshiliklarning dialektik birligini
aks ettiradi. Rivojlanayotgan global muammolarning barcha xilma-xilligi
mintaqaning o'ziga xos xususiyatlariga muvofiq mintaqaviy darajada
birlashtirilgan. Shunday qilib, mintaqaviy daraja mahalliy va global miqyosda
mavjudlikning shakllanishi va amal qilish jarayonining qonuniyatlarini
birlashtiradi. Shu munosabat bilan zamonaviy dunyoning globallashuvi va
mintaqaviylashuvi o'rtasidagi bog'liqlik haqidagi bilimlar tobora ko'proq global
regionalizmning shakllanish jarayonini o'rganish shaklini oladi.
Global mintaqaviylikni zamonaviy xalqaro munosabatlarni tushunishning
yangi paradigmasi sifatida tushunish alohida e'tiborga loyiqdir. Kam rivojlangan
mamlakatlar uchun globallashuvning hozirgi bosqichining o'ziga xosligi uning
salbiy oqibatlarining ijobiy imkoniyatlardan ustunligidadir. “Globallashuv
iqtisodda foydali bo‘lishi mumkin, ammo siyosat va ijtimoiy munosabatlarda
xavfli, chunki u kam rivojlangan mamlakatlar suverenitetiga tahdid soladi”, - Xitoy
rasmiy va ilmiy doiralarida shunday fikr yuritishning umumiy namunasi. Xitoy va
eng samarali rivojlanayotgan davlatlar mintaqaviy hamkorlikni globallashuv
3

muammolariga qarshi turishning maxsus vositasi sifatida ko'rishadi. 1
Hududlar
davlat va jamoat munosabatlarini globallashuvning salbiy tahdidlaridan himoya
qilishga hissa qo'shadi va xalqaro munosabatlarning mustaqil sub'ektlari sifatida
ishlaydi. Jahon geosiyosiy tizimida mahalliy etnik-madaniy, tarixiy, mafkuraviy,
siyosiy va boshqa xususiyatlardan yangi rivojlanish strategiyalarining asosi sifatida
foydalangan holda mintaqaviy omillarning roli ortib bormoqda. 2
Rivojlanayotgan geoiqtisodiy makonda va xalqaro siyosiy munosabatlarda,
masalan, “mintaqaviy tizimlar” (Katta yettilik mamlakatlari, YeI, Osiyo-Tinch
okeani mintaqasi) globallashuv va mintaqaviylashuv jarayonlari o rtasida optimalʻ
muvozanatni yaratuvchi afzalliklarga ega bo la boshladi. , shu orqali ularning
ʻ
xavfsiz rivojlanishining geo-iqtisodiy va geosiyosiy manfaatlarini ta’minlash. Bu
jarayonda Xitoyni global miqyosda hukmron davlatga aylantiruvchi “Xitoy
mintaqasi” ham shakllanmoqda, o‘zining ulkan milliy strategiyalarini amalga
oshirish muvaffaqiyati bilan tasdiqlaydi. 3
Geografik va sotsial-madaniy xususiyatlarga ko'ra, har qanday jamoaning
huquq va manfaatlaridan shaxsning huquq va manfaatlarining ustuvorligiga
asoslangan Yevropa (G'arbiy) mintaqaviyligi alohida ajralib turadi; Geografik
periferiyalarni yuqori texnologiyali qutblarga aylantirish uchun G'arb liberal
qadriyatlaridan foydalanadigan Amerika mintaqaviyligi; va global mintaqaviy
bozorlarga bosqichma-bosqich ochiqlik va mintaqaviy o'zaro ta'sir
kombinatsiyasiga asoslangan Xitoy (sharqiy) mintaqaviyligi .
Globallashuv sharoitida mamlakatlarning o'zaro bog'liqligini oshirishning
davom etayotgan jarayoni bu borada nafaqat Xitoy uchun, balki undan kelib
chiqadigan yangi transmilliy tahdid va tahdidlarni ham ochib beradi. Xitoy
jamiyatini isloh qilish va uni modernizatsiya qilish bilan bog‘liq ijtimoiy-siyosiy
jarayonlar Osiyo taraqqiyotining o‘ziga xos kontekstini – Xitoy global
1
Safronova, E.I. Globallashuv va unga Xitoy va rivojlanayotgan mamlakatlar nuqtai nazari [matn] / E.I. Safronova //
Uzoq Sharq muammolari, 2003 г., № 6, 31-39-betlar.
2
Kuchinskaya, T.N. Rossiya va Xitoy o'rtasidagi global strategik sheriklik kontekstida Xitoy mintaqaviyligi
to'g'risida [matn] / T.N.Kuchinskaya. // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita:
ChitGU nashriyoti, 2006. – 55-56-betlar.
3
Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlarining tadqiqotlarida "yangi regionalizm" nazariyasi [matn] / V.A.
Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU
nashriyoti, 2006. – B. 76
4

regionalizmini ochib beradi. 1
XXR xalqaro munosabatlarning mintaqaviy quyi
tizimi va subyekti bo‘lib, nafaqat umuman xalqaro munosabatlarga, balki alohida
mamlakatlarning ichki siyosatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Mamlakatning jadal
iqtisodiy, madaniy, ilmiy va texnologik rivojlanishi "Xitoy mintaqasi" ni xalqaro
munosabatlar tizimining etakchi quyi tizimlaridan biri sifatida ko'rib chiqishga
imkon beradi.
Mafkura va siyosat sohasida Xitoy mintaqaviyligi eng strategik ahamiyatga
ega xususiyatlar bilan ajralib turadi:
- klassik Konfutsiy tamoyillariga asoslangan an'anaviy sivilizatsiya
qadriyatlariga yo'naltirish; Siyosiy elitaning sinotsentrik va millatchilik yo'nalishi.
- Xitoyning global kuch sifatida o'zini o'zi anglashiga xos xususiyatlar
orasida XXR hukumatining kelajakdagi dunyo tartibiga doktrinal va kontseptual
qarashlarining o'ziga xosligini, uning ko'p qutbli dunyo va yangi xalqaro tartib
haqidagi qarashlarini tarqatishga urinishlarini aytish mumkin. iloji boricha
kengroq;
- “Xitoy mintaqasi”ning iqtisodiy va siyosiy ta’sir zonasini bosqichma-
bosqich kengaytirish; xitoylik siyosatshunoslarning ba'zi maksimalistik asarlarida
nazarda tutilgan integratsiya zonasi shimoli-g'arbda Rossiya Uralidan janubi-
sharqda Okeaniya chegaralarigacha bo'lgan keng maydonni qamrab oladi;
- ichki va tashqi siyosatning "Xitoyning global yuksalishiga", birinchi
darajali buyuk davlat roliga yo'naltirilganligi - chuqur tarixiy ildizlarga ega bo'lgan
va xitoylarning an'anaviy tafakkurining o'ziga xos xususiyatlari bilan
belgilanadigan tushuncha. 2
"Xeping Juechi" Xitoyning global kuchayishi va yuksalishi g'oyasi o'z-
o'zidan paydo bo'lmagan; u tarixan shakllangan sinotsentrik qarashlar fonida va
yaqinda jami kuchning jadal iqtisodiy o'sishi fonida shakllanmoqda. XXRning
yuqori rivojlanish sur'atlari, islohotlar siyosati va ochiqlik ko'lamini
1
Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlarining tadqiqotlarida "yangi regionalizm" nazariyasi [matn] / V.A.
Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU
nashriyoti, 2006. – B. 76
2
Kuchinskaya, T.N. Rossiya va Xitoy o'rtasidagi global strategik sheriklik kontekstida Xitoy mintaqaviyligi
to'g'risida [matn] / T.N.Kuchinskaya. // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita:
ChitGU nashriyoti, 2006. – B.56-57.
5

chuqurlashtirish va kengaytirish. Uzoq muddatli rivojlanish strategiyasi sifatida
Xitoyning mustahkamlanishi va yuksalishi haqidagi tezis 2003 yilda Xitoy
rahbarlari va yetakchi tahlilchilarining nutqlarida “Xitoy tahdidi” va “Xitoyning
qulashi” postulatlariga zid sifatida paydo bo ldi va birinchi bo lib Xitoy Xalqʻ ʻ
Respublikasi Davlat Kengashi Bosh vaziri Ven Tszyabaoning Qo'shma Shtatlarga
tashrifi chog'ida va KKP Markaziy Qo'mitasi Bosh kotibi Xu Szintaoning
nutqlaridan birida yuqori hukumat darajasida aytilgan, u shunday dedi: " Xitoy
tinch yuksalish yo li, mustaqillik yo li va mustaqil tashqi siyosatga qat iy amal
ʻ ʻ ʼ
qiladi”.
Xitoylik siyosatshunoslar rossiyalik va g‘arb tadqiqotchilari kabi zamonaviy
global taraqqiyot ikki jarayon – globallashuv va mintaqaviylashuv bilan qat’iy
belgilanadi, deb hisoblaydilar. Tizimni shakllantiruvchi asosiy omillar - iqtisodiy,
texnologik, axborot, ekologik globallashuv nafaqat dunyoning o'zaro bog'liqligini,
balki ushbu omillarning ijtimoiy-siyosiy va madaniy voqelikka tobora ko'proq
qarama-qarshi ta'sir ko'rsatishini tushunishga olib keladi. mamlakatlar. Bundan
tashqari, bu ta'sir milliy va xalqaro xavfsizlikka yangi chaqiriqlar va tahdidlarning
mohiyatini belgilab beruvchi integratsion va parchalanuvchi xarakterga ega .
Shu munosabat bilan, xitoylik tahlilchilarning zamonaviy dunyoning
globallashuvi va mintaqaviylashuvi o'rtasidagi bog'liqlik haqidagi bilimlari tobora
ko'proq Xitoy global regionalizmining shakllanish jarayonini o'rganish shaklini
oladi, uning mexanizmi quyidagicha taqdim etiladi: “Bir necha mamlakatlar.
mintaqa yoki bir nechta mintaqalar, birinchi navbatda, XXRning milliy manfaatlari
bilan belgilanadigan yagona savdo-iqtisodiy siyosat to'g'risida qaror qabul qiladi.
Natijada, Xitoy mintaqasi chegaralarida "ayrim sanoat va ishlab chiqarishlarni
rivojlantirish va mavjud moddiy resurslarni taqsimlash birgalikda
muvofiqlashtirilib, xavfsiz rivojlanishni ta'minlaydigan yagona makonni tashkil
qiladi".
Xitoylik jahon iqtisodiyoti va savdo tadqiqotchisi Cao Guanxanning
yozishicha, mintaqaviylashtirish iqtisodiyotdagi islohotlarni tezlashtiradi, ularning
ochiqlik darajasini, o'zaro savdoni, mehnat bozorlarini kengaytirish va kapital
6

o'sishini oshiradi, ishlab chiqarish tuzilmasini yaxshilaydi, TMK larning
shakllanishi va raqobatbardoshligini oshiradi. tovarlar, globallashayotgan muhitda
o‘zini himoya qilish qobiliyatini mustahkamlaydi.iqtisodiyot, ko‘p qutbli dunyo
shakllanishini shakllantiradi. 1
Xitoy Buyuk Xitoy ordeni falsafasiga asoslangan buyuk sivilizatsiya
geosiyosatini yaratgan dunyodagi yagona davlatdir. Ko'p asrlar davomida Xitoy
tashqi dunyoga tanlab ochiqlikni Xitoy an'analari va mentalitetini tashqi
ta'sirlardan himoya qilish bilan uyg'unlashtirib, davlat va tsivilizatsiyaning yagona
chegaralarini saqlashga intilmoqda. Shunday ekan, Xitoy mintaqaviyligini
akseologik omilni hisobga olmasdan turib ko‘rib bo‘lmaydi, bu o‘z mohiyatiga
ko‘ra davlatni globallashuvning salbiy ta’siridan himoya qilishning tarixiy
rivojlangan tabiiy mexanizmi hisoblanadi.
Xitoyning yuksalishi kontseptsiyasi xalqning tarixiy xotirasida jiddiy
o'rinlarga ega. Bu, birinchi navbatda, Xitoyning jahon madaniyati xazinasiga ulkan
hissa qo‘shgan eng qadimgi (5 ming yildan ortiq) zamonaviy sivilizatsiya
tashuvchisi ekanligidir. Ikkinchidan, Xitoy dunyodagi eng katta aholiga, katta
hududga va boy tabiiy resurslarga ega davlatdir. Xitoy tarixi osmon imperiyasi bir
necha asrlar davomida Osiyo mintaqasida eng katta va eng ta'sirli kuch bo'lgan
ko'p davrlarga borib taqaladi. 2
Zamonaviy sharoitda Xitoy mintaqaviyligi o'z
mustaqilligini tobora ko'proq namoyon qilmoqda. Shunday ekan, “yangi
regionalizm” kabi nisbatan yangi tushunchaga e’tibor qaratmaslik mumkin emas.
“Yangi regionalizm” nafaqat iqtisodiy soha, balki u mintaqaviy siyosatga va
hayotning barcha sohalariga o zining asosiy ehtiyojlari: xavfsizlik, farovonlik,ʻ
erkinlik, adolat bilan kirib boradi.
"Yangi mintaqaviylik"ning funktsional amalga oshirilishi quyidagilarni
nazarda tutadi:
1
Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlarining tadqiqotlarida "yangi regionalizm" nazariyasi [matn] / V.A.
Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU
nashriyoti, 2006. – B. 77
2
Kuchinskaya, T.N. Rossiya va Xitoy o'rtasidagi global strategik sheriklik kontekstida Xitoy mintaqaviyligi
to'g'risida [matn] / T.N.Kuchinskaya. // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita:
ChitGU nashriyoti, 2006. – B.58
7

1) “yangi regionalizm” ta’siri ostida “Xitoy mintaqasi”dagi
mamlakatlarning integratsiyasi keskin kuchaymoqda. O'z-o'zidan rivojlanayotgan
jamiyatlar va iqtisodiyotlarning o'zaro ta'siri juda faol.
2) “yangi regionalizm”ning rivojlanishi mintaqaviy ong va mintaqaviy
o ziga xoslikni shakllantirish va qaror toptirishga yordam beradi. Ayniqsa, Sharqiyʻ
Osiyoda "Xitoy mintaqasiga" mansublik onglari uyg'onmoqda.
3) Hukumatlararo hujjatlar bilan belgilangan mintaqaviy hamkorlik “yangi
mintaqaviylik” mazmunini kengaytirdi va uning xususiyatlarini belgilab berdi.
"Hamkorlik" - "yangi regionalizm" nazariyasining asosiy kategoriyasi, ya'ni.
"Xitoy mintaqaviyligi".
4) “Yangi regionalizm” Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi mamlakatlarning
integratsiyalashuviga yordam beradi.
Xullas, xitoylik tadqiqotchilar xitoylik mintaqaviylikni globallashuvning bir
qismi va ayni paytda uning tendentsiyasi deb biladilar. Xitoy mintaqaviyligi
harbiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va hokazolarda farqlanadi. Globallashuv barcha
xalqaro munosabatlarning mintaqaviylashuvi, ba'zi davlat funktsiyalarining
xalqaro yoki submilliy darajaga o'tkazilishi bilan birga kelganligi sababli,
Xitoyning mintaqaviylashuvi, birinchi navbatda, davlat ta'limi va ijtimoiy
munosabatlarni globallashuvning salbiy muammolaridan himoya qilishga yordam
beradi. turli davlatlarning geosiyosatida qurilmoqda.
Global Xitoyning mintaqaviylashuvi turli yo'llarni tutmoqda. Ulardan biri
o zining yetakchi resurslari va salohiyatiga ega bo lgan aniq fazoviy chegaralarga
ʻ ʻ
ega bo lmagan “Xitoy mintaqasi”ni shakllantirish bo lib, ularning asosiylari
ʻ ʻ
mudofaa, oziq-ovqat, moliyaviy, axborot, inson oqimi va imkoniyatlaridir. Yana
bir yo'l - XXRning yetakchi mintaqaviy roli va ta'siri kuchaygan holda yangi
mintaqaviy tuzilmalar - siyosiy, harbiy, iqtisodiy, madaniy 1
va boshqalarni
shakllantirish.
1
Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlarining tadqiqotlarida "yangi regionalizm" nazariyasi [matn] / V.A.
Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU
nashriyoti, 2006. – 78-79-betlar.
8

I .2 Globallashayotgan dunyoda Xitoy
Muammolar tizimidagi xitoylik tahlilchilar Xitoyning globallashayotgan
dunyoda o'rnini egallashiga e'tibor qaratadilar. Xitoy davlati hozirgi vaqtda
hududiy yaxlitlikka ega bo'lmagan (Tayvan muammosi), ichki rivojlanishi
muvozanatsiz bo'lgan Osiyo-Tinch okeani mintaqasida hukmron kuch sifatida
taqdim etilgan. Bundan tashqari, global miqyosdagi rivojlanish XXRning ichki
mintaqalaridagi vaziyatga sezilarli o'zgarishlar kiritmoqda , bu ularning nafaqat
o'zaro manfaatli integratsiya va o'zaro hamkorlikka potentsial tayyorligini, balki
milliy xavfsizlikni ta'minlash masalalariga e'tiborni kuchaytirmoqda. XXRning
ichki hududlari mamlakatning makroiqtisodiy siyosati nuqtai nazaridan ham, o‘z
iqtisodiy faoliyati nuqtai nazaridan ham global jarayonlarga tobora ko‘proq qaram
bo‘lib bormoqda. Iqtisodiy faollik ichki mintaqalar elitalariga o'zlarining ijtimoiy
mavqei va mavqeiga ta'sir o'tkazishga, mamlakatning boshqa rivojlangan
mintaqalarini siyosiy jihatdan "quvib o'tishga" imkon beradi, bu esa butun Xitoy
jamiyatining barqarorligiga tahdid soladi.
Natijada Xu Szintao boshchiligidagi Xitoy rahbariyati mamlakatning
iqtisodiy va siyosiy globallashuvdagi o‘rni va roli haqida yangi g‘oyalarni faol
shakllantirmoqda.
Pekin globallashuvni dunyo tartibidagi hukmron tendentsiya va ob'ektiv
haqiqat sifatida tan oladi. Biroq, Xitoyning globallashuvga yondashuvi siyosat va
iqtisodiyotni ajratish tamoyiliga asoslanadi. Siyosiy globallashuvda Xitoy Tibet va
Tayvan mustaqilligi, inson huquqlari, XKP qudratini ta minlovchi siyosiy tizimniʼ
isloh qilish kabi masalalarda G arbning ichki ishlariga aralashish xavfini ko radi.
ʻ ʻ
Shu nuqtai nazardan, Xitoy globallashuvni gegemonlikning xavfli va qabul qilib
bo'lmaydigan yangi versiyasi yoki "neo-interventsionizm" sifatida izohlaydi.
Iqtisodiy globallashuv sharoitida Xitoy milliy ustuvorliklarga putur etkazmagan
holda yanada iqtisodiy o'sish imkoniyatlarini qidirmoqda.
Asosan G‘arb mamlakatlari aholisining “oltin milliard”iga foyda
keltiradigan va pirovardida rad etishning qurolli shakllariga sabab bo‘ladigan
9

globallashuvdan farqli o‘laroq, Xitoy mintaqaviyligi birinchi navbatda tinch yo‘l
bilan umumosiyo (kontinental) hamjamiyatni shakllantirishni nazarda tutadi.
Ulardan Xitoy markazlashgan dunyoni qurishning iqtisodiy, demografik,
mafkuraviy va siyosiy usullariga ustunlik beriladi. 1
XXR globallashayotgan taraqqiyot qarama-qarshiliklarini faqat yangi
mamlakatlar va ularning salohiyatini “Xitoy mintaqasi”ga “tortib olish” orqali,
mintaqaviy ishlab chiqarish va ayirboshlashning fazoviy jihatdan alohida tarmoq
tizimini shakllantirish orqali hal qilishi mumkin. Mamlakatlar va mintaqalar
ikkinchi darajali bo'lib, bu ko'payish, ayirboshlash, iste'mol qilish va Xitoy kapitali
- moddiy, moliyaviy, ijtimoiy, madaniy va qimmatbaho va boshqalar uchun
raqobatning resurslar bilan ta'minlovchi ishtirokchilariga aylanadi. 2
Xitoyning iqtisodiy kengayish salohiyati uning iqtisodiyotining aynan
eksportga yo'naltirilgan modelida yotadi. Uni amalga oshirishning asosiy vositalari
kapitalni eksport qilish, tashqi bozorlarni egallash va Xitoy TMKlari ro'yxatini
kengaytirishdir. Bugungi kunda Xitoy kompaniyalariga ishlab chiqarish
quvvatlarini birlashtirish orqali xomashyo, resurslar va texnologiyalardan
foydalanish uchun xorijiy biznesni rivojlantirishga bevosita sarmoya kiritishga
ruxsat berilgan. So'nggi paytlarda "XXRning strategik chegaralarini milliy
hududdan tashqariga tinch yo'l bilan o'tkazish" siyosati "milliy iqtisodiyot"
tushunchasining o'zgarishi bilan birga keldi. 2004 yildan beri Pekin ushbu
formatga barcha xitoylik operatorlarning iqtisodiy faoliyati ob'ektiga aylangan
XXRga qo'shni davlatlarning iqtisodiy makonini kiritdi.
Ko'pgina Osiyo davlatlarini Xitoy atrofida birlashtirgan mafkuraviy omil bu
konfutsiy axloqi va xususan, G'arb va Sharq o'rtasidagi barcha sivilizatsiya
farqlarini o'z ichiga olgan inson huquqlari masalasidir. Aynan mana shu mafkura
Pekin mintaqa mamlakatlarini o z atrofiga to plash, unga etnik va tsivilizatsiyaviyʻ ʻ
umumjamoa shaklini berish uchun foydalanadi va foydalanadi. Natijada, Osiyoda
1
Kanchukov, S.A. Globallashuv sharoitida Xitoy mintaqaviyligi - xavf va tahdidlar [matn] / S.A. Kanchukov //
Axborotnoma: to'plam. ilmiy ishlaydi - Chita: ChitGU nashriyoti, 2006. – No 4, B. 108 – 114.
2
Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlarining tadqiqotlarida "yangi regionalizm" nazariyasi [matn] / V.A.
Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU
nashriyoti, 2006. – B.79-80
10

tashqi siyosat bilan faol aloqada bo'lgan yangi kuchli geoideologik paradigmaning
paydo bo'lishi shunday ulkan geosiyosiy qatlamlarni siljitishga qodirki, asr
o'rtalariga kelib jahon arxitektonikasini butunlay o'zgartiradi.
Mutaxassislarning fikricha, Janubi-Sharqiy Osiyoning muvaffaqiyati ko'p
jihatdan Pekin tomonidan namoyish etilgan "mehribon va mas'uliyatli gegemon"
pozitsiyasi bilan bog'liq. U mintaqaviy maydondagi iqtisodiy, demografik va
mafkuraviy ustunlikni o'zgartiradigan siyosiy hokimiyat tomonidan qo'llab-
quvvatlanadi. Biroq hozirgi bosqichda Pekin siyosiy rahbariyatining yakuniy
miqyosi hali aniqlanmagan. Shunga qaramay, XXRning kelajakdagi siyosiy
rahbariyatining konturlari allaqachon ko'rinib turibdi. Shu sababli, o'rta muddatli
istiqbolda Xitoy yirik mintaqaviy kuch darajasiga etadi va uzoq muddatli
istiqbolda u global qarama-qarshi hokimiyat markazi maqomiga ega bo'ladi.
Shunday qilib, Xitoyning mintaqaviy strategiyasining siyosiy tarkibiy qismi
bo'lib, uning maqsadi 21- asrning o'rtalariga kelib Osiyo-Tinch okeani mintaqasida
ustun mavqega ega bo'lgan va siyosiy jihatdan teng bo'lgan "birinchi darajali kuch"
maqomiga erishishdir. Amerika Qo'shma Shtatlariga ta'siri, iqtisodiy va harbiy
qudrati milliy rivojlanish loyihasini amalga oshirish uchun har tomonlama va tinch
sharoitlarni ta'minlashga qaratilgan.
Xitoyda ushbu strategiyani amalga oshirish, birinchi navbatda, umumiy keng
qamrovli kuchni mustahkamlash bilan bog'liq bo'lib, uning asosiy elementlari ichki
siyosiy barqarorlik, dinamik va barqaror iqtisodiy o'sish, fan va texnikaning
rivojlanish darajasining yuksalishi, va xom ashyo va energiyaning mintaqaviy va
global manbalaridan foydalanishni ta'minlash. 1
1
Kanchukov, S.A. Globallashuv sharoitida Xitoy mintaqaviyligi - xavf va tahdidlar [matn] / S.A. Kanchukov //
ChitDU axborotnomasi, № 4, 2006 г., 110 – 112-betlar.
11

Bob II . XXRning yangi asrdagi tashqi siyosiy pozitsiyalari
II .1 KKP XVI qurultoyi va Xitoyning rivojlanish strategiyasi
16-Kongress xalqaro vaziyat va Xitoy tashqi siyosatining aniq talqinini
berdi. Kongressda Xitoy “tinch yuksalish” bo yicha mustaqil va mustaqil tashqiʻ
siyosatga qat iy amal qilish va barcha davlatlar bilan tinch-totuv yashashning besh
ʼ
tamoyiliga (ichki ishlarga aralashmaslik, suverenitetni hurmat qilish va siyosiy
tanlovga) asoslangan do stona munosabatlarni rivojlantirish niyatida ekani e lon
ʻ ʼ
qilindi. , yaxshi qo shnichilik, o zaro manfaatli hamkorlik, teng huquqli tomonlar)
ʻ ʻ
va xalqaro munosabatlarning boshqa umume tirof etilgan normalari.
ʼ Aniq ma’noda
bu, birinchi navbatda, faol, tinchliksevar tashqi siyosatni amalga oshirish va
iqtisodiyotni rivojlantirish, islohotlar va tashqi dunyoga ochiqlik, mamlakatni
modernizatsiya qilish uchun uzoq muddatli tinch xalqaro muhitni yaratishni
anglatadi. Tinchlikparvar tashqi siyosat nafaqat uchinchi davlatga qarshi harbiy
kuch ishlatmaslikni, balki mintaqada va butun dunyoda tinchlik va xavfsizlikni
saqlashda faol ishtirok etishni ta'minlaydi. Xitoy hukumati buyuk davlatlarning har
biri harbiy ustunlikka intilmasliklari, harbiy ittifoqlar siyosatidan voz kechishlari,
yangi turdagi keng qamrovli va umumbashariy xavfsizlikni o‘rnatishga harakat
qilishlari lozimligini targ‘ib qiladi. Xavfsizlik sohasida o'zaro ishonch, o'zaro
manfaat, tenglik va hamkorlik asosida yangi xavfsizlik konsepsiyasi belgilanishi va
amalga oshirilishi kerak. Shunga ko'ra, Xitoy o'zining milliy va xalqaro
manfaatlarini samarali saqlash va kengaytirish, xalqaro ishlar va xalqaro
tashkilotlar faoliyatida faol ishtirok etish va BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy
a'zosi sifatida hamkorlik va muvofiqlashtirish orqali to'liq ijobiy rol o'ynashga
intiladi. tinchlik va adolat va tenglikni ta'minlashdagi roli . Ikkinchidan, keng
qamrovli tashqi siyosatni amalga oshirish. XXR rivojlangan, qo‘shni va
rivojlanayotgan davlatlar bilan munosabatlarni faol rivojlantiradi, barcha davlatlar
bilan ko‘p tomonlama diplomatik aloqalarni davom ettiradi, ko‘p tarmoqli, ko‘p
bosqichli muloqot olib boradi va tinch yashashning besh tamoyiliga asoslangan
12

hamkorlikni mustahkamlaydi. Uchinchidan, xalqaro munosabatlarning
umume’tirof etilgan me’yorlariga asoslangan yangi xalqaro tartibni yaratish.
Buning uchun ko‘p qutbli dunyo tuzilmasini o‘rnatishga ko‘maklashish, xalqaro
munosabatlarni demokratlashtirish zarur. Har qanday kuch gegemonlikka
intilmasligi va kuch siyosatini yuritmasligi kerak. Xitoy hukumati BMT universal
xalqaro tashkilot sifatida butun dunyoda tinchlik va taraqqiyotni saqlashda
yetakchi rol o‘ynashda davom etishi kerak, deb hisoblaydi. 1
Shu bilan birga, zamonaviy xalqaro vaziyatning rivojlanishida sodir bo'lgan
o'zgarishlarga muvofiq, Xitoy davlatining tashqi siyosatiga oid ba'zi yangi
umumlashtirish va formulalar qabul qilindi, ba'zi qoidalar yanada tizimlilashtirildi.
Xitoyning tinchliksevar yuksalishi va tinchliksevar tashqi siyosati. Xitoyning
yuksalishi XXI asrning global iqtisodiy tizimidagi eng muhim jarayonlardan biri,
uning tashqi siyosat strategiyasining eng muhim fundamental kontseptsiyasidir.
Jahon tarixida davlatning yuksalishiga ko'pincha urushlar va to'qnashuvlar orqali
erishilgan. Hamkorlik va taraqqiyotning zamonaviy dunyosida Xitoy o'zining
yuksalishining asosiy xususiyati sifatida tinchlik va barqarorlikni tanlaydi.
Xitoyning tinch yo'l bilan yuksalishini rivojlantirish yo'li - mustaqil va ziddiyatli
tashqi siyosat, siyosat va iqtisod sohalarida hamkorlikni yo'lga qo'yishdir. 2
Xitoyning xalqaro vaziyatga qarashlari, umuman olganda, tinchlik va
taraqqiyot hali ham zamonaviy davrning leytmotividir. Iqtisodiyotning ko'p
qutblilikka intilishi va globallashuvi global tinchlik va taraqqiyot uchun qulay
sharoit yaratadi. Yaqin kelajakda yangi jahon urushi boshlanmasligi kerak. Biroq,
tinchlik va taraqqiyotga ta'sir qiladigan noaniqliklar ko'paymoqda; An’anaviy va
noan’anaviy xavfsizlikka tahdidlar o‘zaro bog‘lanib, terrorizm xavfi ortib
bormoqda. Shunday qilib, insoniyat ko'plab og'ir sinovlarga duch keladi.
Shu munosabat bilan XVI Kongressda Xitoy shunday degan edi:
• adolatli va oqilona yangi xalqaro siyosiy va iqtisodiy tartibni yaratish
uchun;
1
Liu Qingcai. Xitoyning zamonaviy tashqi siyosati va Xitoy-Rossiya munosabatlari [matn] / Liu Qingcai // Uzoq
Sharq muammolari, 2004 г., № 5, 54-57-betlar.
2
Shi Naixin, Jingji quanqiuhua yu zhongguo difang jingji [matn] / Shi Naixin (Iqtisodiy globallashuv va Xitoy
iqtisodiyoti); Pekin: shehui kexue wenxian chubanshe. – 2005 г. – 66-bet.
13

• dunyoning xilma-xilligi, ko'p qirrali rivojlanish modellari uchun;
• xalqaro munosabatlarni demokratlashtirish uchun;
• o'zaro kelishmovchiliklarni muloqot va hamkorlik yo'li bilan hal qilish
uchun;
• kuch ishlatmaslik yoki uni ishlatish tahdidi uchun.
Bu barcha mamlakatlarning siyosiy jihatdan o'zaro hurmatini, iqtisodiy
sohada o'zaro yordamni, madaniy yutuqlarni o'zaro qarz olishni, xavfsizlik
sohasida o'zaro ishonchni, o'zaro ishonch, o'zaro manfaat, tenglik va hamkorlikka
asoslangan yangi xavfsizlik kontseptsiyasini o'rnatishni anglatadi. . 1

20-21 - asrlar bo'sag'asida Xitoy Xalq Respublikasi rahbariyati jahon
jarayonlaridagi o'z o'rni va rolini qayta ko'rib chiqmoqda, Xitoy tashqi siyosati
tamoyillarida sezilarli evolyutsiya ro'y bermoqda. Chegaradosh davlatlar bilan
yaxshi qo shnichilik munosabatlarini o rnatish XXR manfaatlaridan kelib chiqadi,ʻ ʻ
uning asosiy maqsadi “tinchlik va farovonlikka yo naltirilgan strategik
ʻ
sheriklik”dir. Xitoy uchun XXR tomonidan ilgari surilgan davlatlararo
munosabatlarning besh tamoyilining Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan tan
olinishi muhim va asosiy bo‘lib qolmoqda. Markaziy Osiyo Xitoy tashqi
siyosatining ikkita ustuvor yo‘nalishi – ikkita jahon tendentsiyasi –
mintaqaviylashtirish va globallashuv doirasida kesishgan nuqtadir. XXR
mintaqadagi munosabatlarning ikki darajasini ajratadi: bir tomondan, “buyuk
davlatlar” bilan, ikkinchi tomondan, “chegara davlatlari” bilan munosabatlar .
XXR va Markaziy Osiyo davlatlari o rtasidagi munosabatlar ham ikki bosqichdan
ʻ
iborat. Chegara davlatlari bilan munosabatlar birinchi darajali ahamiyatga ega,
qolganlari bilan zaruriy darajadagi rasmiy aloqalar saqlanib qolmoqda.
Xitoyning zamonaviy tashqi siyosatining ko'pgina xususiyatlari uning tashqi
iqtisodiy siyosatiga o'xshashdir. Ikkinchisi raqobatchilar o'rtasidagi qarama-
qarshiliklarda doimiy o'yin, kontragentlarning eng keng doirasi bo'ylab muhim
ta'minotga (strategik xom ashyo, yoqilg'i, texnologiyalar) qaramlikning tarqalishi
bilan tavsiflanadi. XXR tashqi siyosati ko'pincha bir xil mantiqni aks ettiradi,
1
Chjan Deguang. KKP XVI Kongressi va Xitoyning yangi asrda rivojlanish strategiyasi [Elektron resurs] / Chjan
Deguang; Nashr manbai – ISPR RAS. – 17.03.2004. – Kirish rejimi: http:// www .stra.teg.ru
14

alohida davlatlar bilan aloqalar darajasi va zichligini tartibga soladi. Umuman
olganda, Xitoy va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi ikki tomonlama va ko‘p
tomonlama munosabatlar jarayoni Xitoy siyosati evolyutsiyasi va uning tajribasi
ortib borayotganiga misoldir. XXR xalqaro munosabatlardagi avvalgi
pozitsiyasidan endi qanoatlanmaydi. 1992 yildan boshlab XXRning jahon
siyosatidagi roli muttasil ortib bordi. Hozirda Xu Szintao hukmronligi davri
allaqachon “passiv tashqi siyosatdan faol tashqi siyosatga o‘tish davri” deb
atalgan. XXR o zining ustuvor yo nalishlari – chegara hududlarida barqarorlikniʻ ʻ
ta minlash, dunyoga “Xitoy tahdidi” nufuzini yo qotish, shuningdek, xalqaro
ʼ ʻ
munosabatlarda yanada konstruktiv rol o ynashni belgilab berdi.
ʻ 1
Tashqi siyosat sohasida Xitoyning yangi rivojlanish strategiyasi maksimal
pragmatizm, imperialistik va baynalmilalistik shiorlarni rad etish bilan ajralib
turadi. XKP ustavida ham, Xitoy Xalq Respublikasi Konstitutsiyasida ham Xitoy
yuqori darajada rivojlangan davlatga aylangan taqdirda ham superkuch va
gegemonlikdan voz kechishini e’lon qiladi. Xitoyning tashqi siyosat sohasidagi
barcha harakatlari yagona mezon - iqtisodiy rivojlanish uchun eng qulay tashqi
sharoitlarni yaratish va Xitoyning umumiy qudratini oshirish bilan belgilanadi.
Pekin ushbu asosiy maqsad bilan bevosita bog'liq bo'lmagan xalqaro voqealardan
uzoqlashishga intiladi.
Xitoyning so'nggi o'n yillikdagi rivojlanishining muhim omili mamlakatning
jahon iqtisodiyotiga, globallashuv va mintaqaviylashuv jarayonlariga tobora faol
qo'shilishi bo'ldi. Bu islohot va ochiqlik siyosati natijasida Xitoy va tashqi dunyo
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik chuqurlashib borayotganidan dalolat beradi.
II .2 Xitoy tashqi siyosatining asosiy maqsadlari
Xitoy rahbarlari xalqaro vaziyatni baholar ekan, bizning davrimizda jahon
siyosatining asosiy nuqtasi tinchlik va taraqqiyot muammosi bo‘lib qolmoqda, deb
hisoblaydilar. Xitoy hozirgi vaqtda butun xalqaro vaziyatning yengillashuv
1
Savkovich, E.V. Xitoyning yangi siyosati [Elektron resurs] / E.V. Savkovich; Siyosiy axborot agentligi – Kirish
rejimi: http://www.blotter.ru
15

tendentsiyasi namoyon bo'layotganidan, yetakchi davlatlar o'rtasidagi
munosabatlar barqarorlashuv sari rivojlanayotganidan, siyosiy muloqot va
hamkorlik asoslari izchil mustahkamlanib borayotganidan kelib chiqadi . XKP
Markaziy Qo'mitasining yangi voqeliklarini hisobga olgan holda 2003 г. ishlab
chiqdi va 2004 yilda mamlakatni tinch yo'l bilan tiklash bo'yicha yangi tashqi
siyosat konsepsiyasini rasman ilgari surdi ("Xeping Juechi"). Xitoy hukumati
tashqi siyosatining uzoq muddatli maqsadi mamlakatni modernizatsiya qilishni
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun zarur bo'lgan tinch xalqaro muhitni
saqlashdir.
Keng qamrovli tashqi siyosat yuritgan Xitoy rivojlangan davlatlar bilan
davlatlararo aloqalarni faol rivojlantirmoqda, qo‘shni davlatlar bilan yaxshi
qo‘shnichilik munosabatlarini o‘rnatmoqda, rivojlanayotgan davlatlar bilan faol
hamkorlik qilmoqda.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasida ko‘p tomonlama diplomatiya tamoyillariga
asoslanib, Xitoy hukumati “tinch yuksalish” strategik konsepsiyasining asosiy
bo‘g‘ini Xitoy-Amerika munosabatlarini rivojlantirishdir, deb hisoblaydi. Yagona
qudratli davlat bilan hamkorlikka ustuvor ahamiyat berish zarur. Aynan Qo'shma
Shtatlar, bir tomondan, Xitoyga qarshi koalitsiyani shakllantirish va Xitoyni
izolyatsiya qilish tashabbuskori bo'lishi mumkin, boshqa tomondan, u kapital,
texnologiya va eng muhim savdo sheriklarining tabiiy manbai hisoblanadi. Yaqin
20-50 yil ichida tinch yuksalish jarayonida Xitoy Amerika sarmoyalari, Amerika
bozoriga kirish imkoniyatlari, ilm-fan va texnologiyaning ilg'or yutuqlari, iqtisodiy
rivojlanish tajribasidan samarali foydalanishi kerak. AQShni dushman davlatga
aylantirish Xitoy uchun nihoyatda foydasiz va bu Xitoy siyosatida hal qiluvchi
omil hisoblanadi. Shu bilan birga, XXR va AQSh o‘rtasidagi munosabatlarni
yaxshilash yo‘lidagi siyosiy va mafkuraviy kelishmovchiliklar, savdo-iqtisodiy
taranglik, Tayvan masalasidagi kelishmovchiliklar kabi jiddiy to‘siqlarga ko‘z
yumib bo‘lmaydi. Bu, albatta, Xitoy-Amerika munosabatlarini yaxshilash
istiqbollarini xiralashtirib qo'ymaydi. 1
1
Liu Zaiqi. XXR tashqi siyosati va Xitoy-Rossiya munosabatlarining istiqbollari [matn] / Liu Zaiqi // Jahon
iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar. – 2004. - No 9. – B. 84 – 90.
16

Shunday qilib, bu mamlakatlar munosabatlaridagi asosiy xususiyatlar
hamkorlik va raqobat, muloqot va qarama-qarshilik, kelishmovchilik va o'zaro
tushunish tendentsiyalarining bir vaqtning o'zida mavjudligidir. Xitoy-AQSh
munosabatlarining rivojlanishi nafaqat ikki mamlakat xalqlari manfaatlariga
xizmat qiladi, balki dunyo tinchligi va barqarorligi uchun ham muhim ahamiyatga
ega, har ikki tomon - Xitoy va Amerika Qo'shma Shtatlari ikki davlat o'rtasidagi
munosabatlarga nuqtai nazardan qarashlari va hal qilishlari kerak. istiqbolli
istiqbol. Xitoy-Amerika munosabatlari hozirda eski an’analar mustahkamlanib,
kelajak uchun yangi imkoniyatlar ochilayotgan juda jiddiy bosqichda. Ikkala
tomon ham sa'y-harakatlarni amalga oshirar ekan, Xitoy va Qo'shma Shtatlar
o'rtasidagi munosabatlar uzluksiz rivojlanishda davom etadi. 1
XXR tashqi siyosati, ayniqsa, “Xitoyning tinch yo l bilan qayta tug ilishi”ʻ ʻ
yangi tashqi siyosat konsepsiyasi Xitoy-Rossiya munosabatlarining siyosiy asosini
tashkil etadi. Xitoy ikki davlat o rtasidagi strategik sheriklikka katta umid
ʻ
bog laydi va Rossiya bilan har tomonlama hamkorlikni chuqurlashtirish uchun
ʻ
barcha sa y-harakatlarini amalga oshirmoqda. Ahamiyat jihatidan Xitoy-Rossiya
ʼ
munosabatlari Xitoy-Amerika munosabatlaridan keyin ikkinchi o'rinda turadi.
Xitoy-Rossiya sammitlarining har birida va imzolangan har bir hujjatda
XXR hukumati uzoq muddatli strategik mulohazalarga asoslanib, Xitoy-Rossiya
munosabatlarini do‘stlik, yaxshi qo‘shnichilik, teng huquqlilik va o‘zaro
manfaatlar asosida rivojlantirish istagini bildiradi.
Xitoy-Rossiya sheriklik munosabatlarini rivojlantirishning asosiy maqsadlari
ikki tomonlama munosabatlarni uzoq muddatli asosda chuqurlashtirish, ikki
mamlakatning birgalikdagi rivojlanishi va farovonligiga ko‘maklashish, tashqi
siyosatda muvofiqlashtirish va hamkorlikni kuchaytirish, shuningdek, ikki
tomonlama hamkorlikni mustahkamlash, shuningdek, o‘zaro manfaatlarni himoya
qilishdan iborat. xalqaro maydon. Ushbu yangi turdagi munosabatlar qarama-
qarshilikning yo'qligi va uchinchi mamlakatlarga qarshi yo'nalishning yo'qligi
bilan tavsiflanadi. Ular ikki davlatning asosiy milliy manfaatlari asosida qurilgan
1
Shi Naixin, Jingji quanqiuhua yu zhongguo difang jingji [matn] / Shi Naixin (Iqtisodiy globallashuv va Xitoy
iqtisodiyoti); Pekin: shehui kexue wenxian chubanshe. – 2005 г. – 44-bet.
17

bo‘lib, Sovuq urush tugaganidan keyin xalqaro munosabatlar va dunyo tartibidagi
o‘zgarishlarni aks ettiradi.
Yangi tashqi siyosat konsepsiyasiga ko'ra, Rossiya Xitoyning ustuvor
yo'nalishlari orasida juda muhim o'rinni egallaydi. Chegara hududlarida o zaroʻ
ishonch va qurollanishni qisqartirish, Xitoy-Rossiya chegarasining sharqiy va
g arbiy qismlarini demarkatsiya qilish to g risidagi bitimlar imzolandi, XXR va
ʻ ʻ ʻ
Rossiya Federatsiyasi o rtasida yaxshi qo shnichilik, do stlik va hamkorlik
ʻ ʻ ʻ
to g risidagi shartnoma imzolandi va ratifikatsiya qilindi. , va Shanxay hamkorlik
ʻ ʻ
tashkiloti tuzildi. Bularning barchasi Xitoy-Rossiya munosabatlarini rivojlantirish
uchun muhim asosdir. Yangi asr boshlarida XXR va Rossiya Federatsiyasining
ko plab xalqaro muammolar, yangi xalqaro tartibni yaratish, Osiyo-Tinch okeani
ʻ
mintaqasida hamkorlik va xavfsizlikni ta minlash bo yicha pozitsiyalari yaqinligi
ʼ ʻ
yoki mos kelishi kuzatilmoqda. Koreya yarim orolidagi kabi.
Yangi dunyo tartibi suverenitet va hududiy yaxlitlikni o‘zaro hurmat qilish,
o‘zaro tajovuz qilmaslik, bir-birining ichki ishlariga aralashmaslik, teng huquqlilik
va o‘zaro manfaatdorlikka asoslanishi kerak. Xitoy va Rossiya xalqaro
munosabatlarni ko'p qutblilik va demokratlashtirish tarafdori. Har ikki davlat
xalqaro munosabatlar normalarini himoya qilish, BMTning xalqaro
munosabatlardagi o‘rni va rolini mustahkamlashda faol hamkorlik qilmoqda.
Shanxay hamkorlik tashkilotining (ShHT) tashkil etilishi Xitoy-Rossiya
mintaqaviy hamkorligiga katta hissa qo‘shdi.
Davlatni mustahkamlash, uning barqarorligi va xavfsizligini ta’minlashning
asosiy sharti qo‘shni davlatlar bilan yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarini faol
rivojlantirish, chegaralarda qulay muhit yaratishdir. Xitoy hukumati “qo‘shnilar
bilan do‘stlik va sheriklik siyosatiga sodiq qolishga” tayyorligini ma’lum qildi. 16
iyulda imzolangan 2001 г. Xitoy va Rossiya o'rtasidagi yaxshi qo'shnichilik,
do'stlik va hamkorlik to'g'risidagi shartnoma XXI asrda Xitoy-Rossiya
munosabatlarining rivojlanishini belgilab beruvchi siyosiy hujjatdir . V. Bitim
18

Xitoy-Rossiya munosabatlarining kelajakda sog‘lom, barqaror rivojlanishi uchun
mustahkam siyosiy va huquqiy asos yaratdi. 1
Xitoyning Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlarining hozirgi holati asta-sekin
hamkorlikka tomon rivojlanmoqda, bunga Xitoyning JSTga kirishi katta yordam
berdi. Oliy darajadagi o‘zaro tashriflar tez-tez bo‘lib, turli sohalardagi o‘zaro
hamkorlik aloqalari tobora kengaymoqda. Xitoy har doim YeI integratsiyasini
qo'llab-quvvatlaydi, Evropa Ittifoqining Evropa va xalqaro munosabatlarda yanada
muhim rol o'ynashini istaydi va Evropa Ittifoqining kengayishi Evropada
farovonlik va barqarorlikka foyda keltirishi va Xitoyning chuqur rivojlanishi uchun
yangi imkoniyatlar yaratishiga umid qiladi. Evropa Ittifoqi munosabatlari. So'nggi
yillarda Evropa Ittifoqi va Xitoy o'rtasidagi savdo aloqalari jadal rivojlanmoqda,
o'zaro tovar ayirboshlash juda tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda, shu bilan birga
tomonlar o'rtasidagi yuqori darajadagi aloqalar izchil mustahkamlanmoqda, siyosiy
muloqot doimiy ravishda o'sib bormoqda va tomonlar maslahatlashuvlar va
hamkorlikni kuchaytirishga intilmoqda. xalqaro munosabatlardagi aloqalar. Evropa
Ittifoqi va Xitoy munosabatlari o'z tarixidagi eng qulay davrda. 2
1
Liu Zaiqi. XXR tashqi siyosati va Xitoy-Rossiya munosabatlarining istiqbollari [matn] / Liu Zaiqi // Jahon
iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar. – 2004. - No 9. – B. 84 – 90.
2
Shi Naixin, Jingji quanqiuhua yu zhongguo difang jingji [matn] / Shi Naixin (Iqtisodiy globallashuv va Xitoy
iqtisodiyoti); Pekin: shehui kexue wenxian chubanshe. – 2005 г. – 47-bet.
19

Xulosa
Hozirgi Xitoy rahbariyati iqtisodiy muvaffaqiyatlarga tayanib,
mamlakatning global siyosatda yangi o‘rin egallashini ta’minlash yo‘nalishini
belgilab oldi: agar asosiy qudratli davlat – AQSH bilan teng bo‘lmasa, Xitoyga
o‘ynashga imkon beruvchi shunga yaqin darajada. kelajak dunyo arxitekturasini
shakllantirishdagi asosiy rollardan biri. 1
Xitoy ikkilanmasdan mustaqil tinchliksevar tashqi siyosat olib boradi, jahon
vaziyatida ko‘p qutblilikni qat’iy yoqlaydi, jahon iqtisodiyotiga faol moslashadi,
mintaqaviy hamkorlikda to‘liq ishtirok etadi, yangi xalqaro siyosiy va iqtisodiy
tartibni yaratishga ko‘maklashish uchun barcha sa’y-harakatlarini amalga oshiradi.
Xitoy xalqaro siyosatda o'zini yanada qat'iyat bilan tasdiqlamoqda. Xitoy buyuk
davlat sifatida dunyo ishlarida katta rol o'ynaydi. Shu bilan birga, Osiyoda va
birinchi navbatda, Sharqiy Osiyoning kontinental qismida Xitoy ta'sirini
kengaytirishga alohida ahamiyat beriladi.
Xitoy har tomonlama ochiqlik siyosatini olib boradi, dunyoning har bir
mamlakati va har bir mintaqasi bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni, shuningdek,
iqtisodiy hamkorlikni, ilmiy va madaniy almashinuvni tenglik va o'zaro manfaatlar
asosida yo'lga qo'yish va umumiy farovonlikka ko'maklashishni xohlaydi.
Iqtisodiy qudratning oshishi Xitoyga xalqaro munosabatlarda muhim rol
o ynashga, Sharqiy Osiyoda integratsiya zonasini shakllantirishga va boshqaʻ
mamlakatlarning iqtisodiy hududlariga kirib borishga imkon beradi. Shunday qilib,
uning tashqi iqtisodiy o'zaro aloqalari Xitoyning tashqi siyosiy munosabatlarida
katta rol o'ynaydi. XXR uzoq muddatli barqaror iqtisodiy aloqalarni o‘rnatish
asosida xalqaro hamkorlikni mustahkamlashga intiladi. 2
Xitoy rahbariyati globallashuv va Osiyo mintaqaviyligining kuchayishi
sharoitida Xitoy modernizatsiya va islohot yo‘lida duch kelayotgan qulay
1
Mixeev, V.
Xitoy: tahdidlar, xavflar, rivojlanish muammolari / Ed. V. Mixeeva; Moskva Karnegi markazi.
– M. – 2005. – B. 358.
2
Shi Naixin, Jingji quanqiuhua yu zhongguo difang jingji [matn] / Shi Naixin (Iqtisodiy globallashuv va Xitoy
iqtisodiyoti); Pekin: shehui kexue wenxian chubanshe. – 2005 г. – 71-bet.
20

imkoniyatlarni ham, qiyinchilik va muammolarni ham ko‘radi va real baholaydi.
Pekin islohotlar manfaati yo‘lida globallashuvning “ikki qirrali qilichidan”
foydalanishga va Xitoyning bank-moliya tizimining mustaqilligi va ichki
barqarorligiga tahdid soluvchi salbiy jihatlarni maksimal darajada
zararsizlantirishga intiladi. Xitoy o'z sa'y-harakatlarini iqtisodiy rivojlanishga
qaratmoqda, tashqi tomondan esa, milliy manfaatlarni himoya qilish va Xitoyni
modernizatsiya qilish uchun qulay xalqaro sharoitlar yaratishga e'tibor
qaratilmoqda.
Xitoy tashqi iqtisodiy aloqalarini diversifikatsiya qilish nuqtai nazaridan
qarama-qarshi xalqaro masalalar bo'yicha jahon yetakchilari bilan qattiq
blokadalardan qochish muhim ahamiyatga ega. Aks holda, munosabatlarning
"majburiy" (aniq tahdidlar bilan) keskinlashuvi xavfi mavjud. Tashqi siyosat
strategiyasining ustuvor yo'nalishlarini dunyodagi ma'lum bir davlatning
(mamlakatlar ittifoqining) real vazni bilan bog'lash maqsadga muvofiqdir: AQSh,
Evropa Ittifoqi, Yaponiya, Rossiya va boshqalar. 1
Shunday qilib, tarixiy tajriba ham, dunyodagi hozirgi vaziyatni baholash
ham, Xitoyning tashqi siyosat sohasida o'z oldiga qo'ygan maqsadlari ham Pekinni
Xitoyning tabiiy markazi bo'ladigan mintaqaviy hamjamiyatni shakllantirishga
undamoqda. tizim va shubhasiz etakchi. Bunday yondashuv Xitoy tashqi
siyosatining an'anaviy sxemalariga juda mos keladi, AQShning Xitoyni mintaqa
mamlakatlari yordamida ushlab turishga urinishlariga qarshi turish zaruriyatiga
mos keladi va kelajakda boshqa muammolarni hal qilishga imkon beradi, chunki
dinamik o'sib borayotgan Sharqda etakchilik. Osiyo va Osiyo-Tinch okeani
mintaqasi hech bo'lmaganda Xitoyga jahon jarayonlarida hal qiluvchi ovoz berish
huquqini kafolatlaydi. 2
1
Mixeev, V. Xitoy: tahdidlar, xavflar, rivojlanish muammolari / Ed. V. Mixeeva; Moskva Karnegi markazi.
– M. – 2005. – B. 18.
2
Borovoy, V.R. Sovuq urush tugaganidan keyin XXR tashqi siyosat strategiyasida mintaqaviy siyosat [Elektron
resurs] / V.R. Borovoy // Belarus xalqaro huquq va xalqaro munosabatlar jurnali. – 2004 yil - 1-son – Kirish rejimi:
http :// www . chinapro . ru
21

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1. Abramov, V.A., Abramova, N.A. Xitoy olimlari tadqiqotlarida "yangi
regionalizm" nazariyasi [matn]/ V.A. Abramov, N.A. Abramova // O'zgaruvchan
dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita: ChitGU nashriyoti,
2006. – B. 75 – 82.
2. Kanchukov, S.A. Globallashuv sharoitida Xitoy mintaqaviyligi - xavf va
tahdidlar [matn]/ S.A. Kanchukov // Axborotnoma: to'plam. ilmiy ishlaydi - Chita:
Chit davlat universiteti nashriyoti, 2006. – No 4, B. 108 – 114.
3. Kuchinskaya, T.N. Rossiya va Xitoy o'rtasidagi global strategik sheriklik
kontekstida Xitoy mintaqaviyligi to'g'risida [matn] / T.N.Kuchinskaya. //
O'zgaruvchan dunyoda transchegara: Rossiya - Xitoy - Mo'g'uliston. – Chita:
ChitGU nashriyoti, 2006. – 55-60-betlar.
4. Liu Zaiqi. XXR tashqi siyosati va Xitoy-Rossiya munosabatlarining
istiqbollari [matn] / Liu Zaiqi // Jahon iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar. –
2004. - No 9. – B. 84 – 90.
5. Liu Qingcai. Xitoyning zamonaviy tashqi siyosati va Xitoy-Rossiya
munosabatlari [matn] / Liu Qingcai // Uzoq Sharq muammolari, 2004 г., № 5, 54-
57-betlar.
22

Xalqaro munosabatlarning yangi voqeliklariglobal Xitoy mintaqaviyligi

Купить