Xarakter va irsiyat - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	76.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Xarakter va irsiyat

Купить

MAVZU: XARAKTER VA IRSIYAT.
MUNDARIJA:
KIRISH..............................................................................................................3
I BOB. XARAKTER HAQIDA TUSHUNCHA.............................................
1.1. Xarakterning fiziologik asoslari...................................................................
1.2. Xarakter tipologiyasi....................................................................................
I BOB XULOSASI…………………………………………………………….
II BOB. EVOLYUTSION G’OYALARNING PAYDO BO’LISHI………..
2.1. Irsiyat va o’zgaruvchanlik………………………………………………….
2.2. Yashash uchun kurash………………………………………………………
II BOB XULOSASI…………………………………………………………….
III UMUMIY XULOSA ……………………………………………………….
IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………

KIRISH
Xarakter aktsentuatsiyasi - biror xususiyatning boshqa belgilar fonida ajralib
turishi va alohida rivojlanishga ega bo`lishi.
Psixopatiya - aqliy qobiliyat saqlanib qolgani tarzda boshqa kishilar bilan
bog`liq xarakterga oid hastalik, ba`zan atrofdagilar uchun ijtimoiy xavfli bo`lishi
ham mumkin. O‘zbekiston Respublikasi o‘z mustaqilligini jahon miqyosida yil
sayin barqarorlashtirib borar ekan, uning istiqboli bugungi avlodni tarbiyalaydigan
o'qituvchilarga, ertaga o‘rnimizga keladigan kadrlarga bog‘liqdir. Kadrlar
tayyorlash masalasiga Respublikamizning Birinchi Prezidenti katta e’tibor
berganliklarini, ularning quyidagi fikrlaridan bilib olishimiz mumkin: «Biz
oldimizga qanday vazifa qo‘ymaylik, qanday muammolarni yechish zarurati
tug‘ilmasin, gap oxir-oqibat baribirkadrlarga yana kadrlarga borib taqalaveradi.
Mubolag'asiz aytish mumkinki, bizning kelajagimiz mamlakatimiz kelajagi
o‘rnimizga kim kelishiga yoki boshqacha qilib aytganda qanday kadrlar
tayyorlashimizga bog'liq». Barcha qonun va qarorlar orasida «Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi» alohida o‘rin tutadi va unga milliy g‘oyaning bir qismi sifatida
qaraladi. Kelajak bugundan boshlanadi 1
.
Hozir tarbiya masalasiga e’tibor qilinmasa, kelajak boy beriladi. Ma’naviy
va axloqiy poklanish, imon, insof, diyonat, ornomus, mehr-oqibat va shu kabi
chinakam insoniy fazilatlar o‘zo‘zidan kelmaydi. Hammasining zaminida tarbiya
yotadi. Har tomonlama yetuk barkamol avlodni tarbiyalash, ularga ta’lim berish
ishlarini esa o'qituvchilar amalga oshiradilar. Shuning uchun bo‘lg‘usi psixologlar
hozirgi pedagogika oliy o‘quv yurti talabalari rivojlanish psixologiyasi, pedagogik
psixologiya fanlarini chuqur bilishlari maqsadga muvofiq. 0 ‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2016-yil 8-oktyabrdagi F-4724-son farmoyishi bilan
tashkil qilingan ishchiguruh tomonidan oliy ta’lim tizimidagi holatni o‘rganish
natijalariga ko‘ra, 2017—2021-yillarda Oliy ta’lim tizimini kompleks rivojlantirish
dasturi bo‘yicha zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalari
1
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2017. – 102 b.
3

bilan ta’minlash va xorij adabiyotlari asosida darslami innovatsion shakllarda olib
borish haqidagi fikrlariga muvofiq ushbu darslik tayyorlandi.
4

I BOB. XARAKTER HAQIDA TUSHUNCHA.
Har bir odam har qanday boshqa odamdan o`zining individual - psixologik
xususiyati bilan ajralib turadi. Bu erda gap xarakter haqida boradi. “Xarakter” so`zi
aynan tarjima qilinganda grekchadan “tamg`a” degan ma`noni anglatadi. Lekin har
qanday individual xususiyatlar ham xarakter bo`la olmaydi. Masalan, ko`rish va
eshitishning o`tkirligi, tez esda olib qolish bu xarakter emas.
Xarakter deganda mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan, faoliyat usullarida
namoyon bo`ladigan, tipik sharoitlarda ko`rinadigan va bu sharoitlarga shaxsning
munosabati bilan belgilanadigan individual - psixologik xususiyatlar yig`indisi
tushuniladi. Xarakter xususiyatlarining namoyon bo`lishi - har bir tipik vaziyat
hissiy kechinmalarining individual o`ziga xos xususiyati shaxs munosabatlariga
bog`liq. Ikkinchi tomondan, har bir tipik vaziyatdagi harakat sifatlari va individual
o`ziga xos usullari shaxs munosabatlariga bog`liq. Xarakterning intellektual, hissiy
va irodaviy xislatlarini ajratish mumkin. Xarakter deganda, shaxsda muhit va
tarbiya ta`siri ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida, tevarak atrofdagi
olamga (boshqa kishilarga, mehnatga, buyumlarga) o`z - o`ziga bo`lgan
munosabatlarda namoyon bo`ladigan individual xususiyatlarini tushunamiz.
Xarakterning juda ko`p xislatlari odamning ish - harakatlarini belgilovchi
chuqur va faol mayllar hisoblanadi. Mana shu moyilliklarda xarakter xislatlarining
undovchilik kuchi namoyon bo`ladi. Odam xarakter xislatlarining ana shunday
undovchilik kuchi tufayli ko`pincha ob`ektiv sharoitga zid ish qiladi va mutlaqo
maqsadga nomuvofiq harakat usullarini qo`llaydi. Ayrim odamlar bilib turib qiyin
vazifani tanlaydilar, ayrimlar aksincha. Xarakter xislatlari ma`lum tarzda harakat
qilishga ba`zan esa sharoitga qarama - qarshi harakat qilishga undar ekanlar, ular
hayotiy qiyin daqiqalarda yaxshiroq namoyon bo`ladilar. Xarakter qarshilik
ko`rsatuvchi sharoitlar bilan kurashda sinaladi. Xarakterni tarbiyalash barkamol
avlodni tarbiyalashning markaziy va muhim vazifalaridan biridir. Qat`iyatlilik
tanqidiy qarash, fahm-farosat, kuzatuvchanlik, xushyorlik singari xislatlari –
intellektual (aqliy), quvnoqlik, mehribonlik - hissiy - irodaviy xususiyatlarga
kiradi.
5

1.1. Xarakterning fiziologik asoslari.
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy
fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu
sababli ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib
qoladigan xususiyatlari bo`lganlari tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham
individual hayot jarayonida asab tizimining o`zgargan xususiyatlaridan iborat.
Hayvon asab faoliyatining tug`ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon
tug`ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g`oyat xilma - xil taassurotlariga duch
keladi va bunga muayyan faoliyat orqali u muqarrar javob berishi lozim bo`ladiki,
ko`pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti bo`yicha saqlanib qoladi.
SHu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid
belgilardan tashqari muhit ta`siri ostida hosil bo`lgan o`zgarishlarning qotishmasi -
fenotip xarakterdir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo`lib qolgan
xususiyatlarining, jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv - fiziologik asosidir.
Xarakterning nerv - fiziologik asosini tushunish uchun I.P. Pavlovning ikkinchi
signal tizimi haqidagi ta`limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq
va tafakkurning fiziologik asosi bo`lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari,
chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o`z burchiga sadoqatli bo`lishlarini o`z ichiga
olmaydi va ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o`zining
kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir: psixologiya xarakterning mazmunini
tashqil qilgan tomonlarini yoritishligi tufayli, u ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
7

1.2. Xarakter tipologiyasi
Psixologiya tarixida xarakterning tipologiyasini yaratishga bir necha bor
urinib ko`rilgan. Nemis psixologi va psixiatri e.Krechmer tomonidan XX asr
boshlarida tavsiya etilgan tipologiya eng mashhur va dastlabki urinishlardan biri
edi. Keyinchalik uning hamkasblari U.SHeldon, e.Fromm, K. Leongard va
A.E.Lichkolar tomonidan ham shunday tipologiyalar tavsiya etildi. Inson
xarakterining barcha tipologiyalari quyidagi asosiy g`oyalarga muvofiq tarzda
tashqil etilgan:
1. Inson xarakteri uning ontogenetik taraqqiyoti mobaynida juda erta
namoyon bo`la boshlaydi va butun hayoti davomida barqaror bo`lib boradi.
2. Xarakter tarkibiga kirgan xususiyatlar tasodifiy uyushma emas. Ular
xarakter tipologiyasini tuzish imkonini beruvchi bir - biridan farq qiluvchi
tiplardan iborat.
3. Mazkur tipologiyaga ko`ra, ko`pchilik kishilarni ma`lum guruhlarga
birlashtirish mumkin.
E. Krechmer odam tanasining tuzilishi va konstitutsiyasiga ko`ra, eng ko`p
uchraydigan uchta tipni ajratib ko`rsatgan (astenik, atletik, piknik).Ularning har
birini shaxsning ma`lum xarakter tiplari bilan bog`langan bo`lsa ham aslida hech
qanday ilmiy asoslar bo`lmagan.
1. Astenik tip - Krechmer fikricha, uncha katta bo`lmagan gavda tuzilishi
urtacha yoki undan balandroq bo`yli, oriq kishilardir. Asteniklarning tana va yuz
terisi noziq, elkasi tor, yassi, mushaklari yaxshi rivojlanmagan.
2. Atletik tip - skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan, o`rtachadan yuqori,
baland bo`yli, keng elkali, kuchli ko`krak qafasli, boshini tik tutib yuradigan
kishilardir.
3. Piknik tip - bosh, ko`krak qafasi va qorin bo`shligi yaxshi rivojlangan,
semirishga moyil, tayanch - harakat a`zolari yaxshi rivojlanmagan kishilardir.
E. Krechmer mazkur tiplar bilan ayrim ruxiy kasalliklar o`rtasida muvofiqlik
bor, degan fikrni ilgari suradi. Masalan, atletik va astenik tiplar shizofreniyaga
moyilroq deb hisoblaydi.
8

E. Krechmer tipologiyasi hayotiy kuzatishlar asosida xulosalar chiqarish
orqali tuzilgan bo`lsa ham kamchiliklarga ega. Ba`zi ilmiy tadqiqotlar ma`lum tana
tuzilishiga ega kishilar ruxiy kasalliklarga moyil ekanligini aniqladi va xarakter
aktsentuatsiyasi haqidagi fikrlarni ilgari surish imkonini berdi.
Nemis psixiatri K. Leongard fikricha, 20 - 50 % kishilarda ba`zi xarakter
xususiyatlari shu darajada kuchliki, ba`zan bir xil tipdagi ziddiyat va hissiy
portlashlarga olib kelishi mumkin. Xarakter aktsentuatsiyasi - biror xususiyatning
boshqalari zarariga kuchli rivojlanishi va atrofdagilar bilan munosabatlarining
yomonlashuviga olib kelishidir. Xarakter aktsentuatsiyasi turli darajada engil va
hatto psixopatiya darajasigacha bo`lishi mumkin. O`smirlar orasida xarakter
aktsentuatsiyasi ko`p (50-80%) uchraydi. Uni turli psixodiagnostik testlar,
masalan, Shmishek testi orqali aniqlash mumkin.
K. Leongard tomonidan xarakter aktsentuatsiyasi quyidagicha tasniflanadi:
1. Gipertim tip. Haddan tashqari aloqaga kirishuvchan, ko`p gapiradi, imo -
ishora, mimikaga boy, suhbat mavzusini burib yuborishga moyil, ko`pincha
xizmatga doir va ommaviy majburiyatlarni unutib qo`yganligi sababli ziddiyatlar
kelib chiqadi.
2. Distim tip. Kamgap, muloqotga kirishishga qiynaladi, pessimist,
ziddiyatlardan o`zini olib qochadi, uyda yolg`iz qolishni yoqtiradi.
3. TSikloid tip. Kayfiyati tez o`zgarishga moyil, kayfiyati yaxshi paytda -
gipertim, yomon paytda distim tipga o`xshab qoladi.
4. Qo`zg`aluvchan tip. Muloqotda passiv, verbal va noverbal reaktsiyalari
sust, qaysar, ba`zan urushqoq, ko`pincha turli mojarolarning tashabbuskori.
5. Kuchaytiruvchi tip. Kamgap, aql o`rgatishni yoqtiradi, yuqori natijalarga
erishishni xohlaydi, tez xafa bo`ladi, shubhalanuvchan, qasoskor. Kichik-kichik
muammolarni kattalashtirishga, bo`rttirishga moyil.
6. Pedant tip. Ziddiyatlarga kam qo`shiladi, ko`pincha passiv holatda
bo`ladi, atrofdagilarga ko`plab rasmiy talablar qo`yadi, tartibli, jiddiy, ishonchli
xodim.
9

7. Xavotirli tip. Kamgap, odamovi, o`ziga ishonmaydi, ziddiyatlardan o`zini
olib qochadi, tinchliksevar, o`z - o`zini tanqid qiladi. Topshiriqlarni vaqtida
bajaradi.
8. Eemotiv tip. Tor doiradagi kishilar bilan muloqotga kirishishni yoqtiradi,
xafa bo`lsa tashqaridan sezdirmaslikka harakat qiladi, mehribon, g`amxo`r,
mas`uliyatni his qiladi. Boshqalarning yutuqlaridan quvonadi.
9. Namoyishkorona (demonstrativ) tip. Muloqotga tez kirishadi, etakchilikka
intiladi, hoqimiyat va maqtovni yoqtiradi, boshqalarni o`ziga jalb qila oladi, noyob
tafakkurga, xulq - atvorga ega.
10. Ekzaltirovanlashgan tip. O`ta muloqotga kirishuvchan, ko`p gapiradi,
qiziquvchan, do`stlari va yakinlariga e`tiborli, boshqalarga yordam beradi, did-
farosatli, samimiy.
11. Ekstrovertirovanlashgan tip. Muloqotga kirishuvchan, do`stlari ko`p,
ziddiyatlardan o`zini olib qochadi, boshqalarni diqqat bilan eshitishi mumkin.
Topshiriqlarni vaqtida bajaradi.
12. Introvertirovanlashgan tip. Muloqotga kirishishga qiynaladi,
“ichimdagini top”, falsafiy fikr yuritishni yoqtiradi, qat`iyatli, e`tiqodi mustahkam,
qaysar, tafakkuri qotib qolgan.
To`g`ri tashqil etilgan ta`lim - tarbiya jarayonida xarakter aktsentuatsiyasini
tarbiyalash va tuzatish mumkin.
Odam xarakterining tarkibi turli xususiyatlari tasodifiy yig`indisidan
iborat emas. Xarakterning ayrim xususiyatlari bir - biriga bog`liq, biri - biriga tobe
yaxlit organizmni hosil qiladi. Mana shunday yaxlit organizm xarakter tarkibi deb
ataladi. Masalan, odamning takabbur va shuhratparastligini bilsak, uning ichi qora,
qorako`ngilli deb, kamtarligini bilsak, ko`ngilchan deb aytamiz.
Hozirgi zamon psixologiyasida shaxsning turli munosabatlari bilan
belgilanadigan xarakter xususiyatlarining to`rtta tizimi farqlanadi.
1. Jamoa va ayrim odamlarga bo`lgan munosabatlarini ifodalovchi
xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik, talabchanlik, takabburlik va shu kabilar).
10

2. Mehnatga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar: (mehnatsevarlik,
yalqovlik, vijdonlilik, mehnatga mas`uliyat yoki mas`uliyatsizlik bilan
munosabatda bo`lish kabilar).
3. Narsalarga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki
ifloslik, narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo`lish kabilar).
4. Odamning o`z - o`ziga bo`lgan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar
(izzat - nafslilik, shuhratparastlik, mag`rurlik, o`zini katta olish, kamtarlik kabilar).
Bundan tashqari, kamroq ahamiyatga ega bo`lgan boshqa juda ko`p
xususiyatlar ham mavjud: o`ziga ishonish, o`zbilarmonlik, o`ziga bino qo`yish,
maktanchoqlik kabilar. Xarakterning hamma xususiyatlari bir - biri bilan bog`liq,
kishining xarakteri nisbatan bir butundir. Xarakterning tarkibi faqat ayrim
xususiyatlarining o`zaro bog`liqligi bilan emas, balki bir butun xarakterga xos
bo`lgan xususiyatlar bilan belgilanadi. Xarakterning xususiyatlari jumlasiga
birinchidan, ularning chuqurlik darajasi kiradi. Shaxsning markaziy asosiy
munosabatlari bilan belgilanadigan xususiyatlarini biz xarakterni birmuncha
chuqurroq xususiyatlari deb ataymiz. Masalan, barkamol shaxsda odamlarga,
jamoa va mehnatga nisbatan vijdonan munosabatda bo`lish bilan belgilanadigan
xususiyatlar chuqurroq xususiyatlar hisoblanadi. Ikkinchidan, xarakter kuchi yoki
faolligi . Xarakter faolligi xarakter xususiyatlarining kishini biror narsaga undash
kuchi bilan tashqi sharoitlarga qarshilik ko`rsatish darajasi bilan belgilanadi.
Uchinchidan, xarakterning tarkibiy xususiyatlariga - uning barqarorlik va
o`zgaruvchanlik darajasi kiradi. Xarakter barqarorligi va o`zgaruvchanligi ham
moslashish faoliyatining zarur shartlaridandir. Agar tashqi sharoitning o`zgarishi
bilan har gal xarakter boshqacha bo`lib, o`zgarib qoladigan bo`lsa, unday paytda
odamning xatti -harakatlari tashqi sharoit ta`siriga nisbatan passiv javob
reaktsiyasiga aylanib qolgan xatti -harakat batamom passiv moslashishga aylangan
bo`lar edi. Odamning xarakter xususiyatlari juda xilma - xil hayot sharoitlarida
ham qarshilik qiluvchi sharoit bo`lishiga qaramay uning xatti -harakatlarini
boshqaradi.
11

Xarakter ma`lum darajada plastikdir (egiluvchandir). Xarakterning
plastikligi ikki xil ma`noga ega, birinchidan, xarakterning plastikligi
(egiluvchanligi) xarakterning barqarorligi singari muhim faol ta`sir qilishidir.
Ikkinchidan, xarakter ma`lum darajada plastik bo`lganligi uchungina istalgan
odamning xarakterini tarbiyalay va qayta tarbiyalay olamiz.
Kishiga mustahkamlanib, uning shaxsiy xususiyatiga aylanib qolgan iroda
sifatlari xarakterning iroda bilan bog`liq bo`lgan xislatlaridir, bu sifatlar alohida
ko`rinib emas, balki shaxsning fazilatiga aylanib qoladi, qat`iyat, sabr – toqat,
chidamlilik, dadillik, o`zini tuta bilish, mustaqillik, intizomlilik, mas`uliyatni his
qilish, o`z - o`zini tanqid axloqiy xislatlardir.
Organizmning nasliy xususiyatlari xarakter xususiyatlarining paydo
bo`lishidagi shartlardan biridir. Xarakter xususiyatlari irsiyatning biologik
qonuniyatlari bilan emas, balki ijtimoiy qonuniyatlar bilan belgilanadi. (egizaklar).
egizaklar temperament xususiyatlari jihatidan o`xshasalar ham xarakter xislatlari
bir - biridan farq qiladi. Xarakterning xususiyati shaxs munosabatlari bilan
bog`liqdir. Lekin shaxs munosabatlari o`z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan
belgilanadi. Kishining xarakteri tug`ma, doimiy va o`zgarmaydigan narsa emas.
Hech bir bola mehnatsevar yoki dangasa, rostgo`y yoki yolg`onchi, qo`rqoq yoki
jasur bo`lib tug`ilmaydi. Har bir odamning xarakteri temperamenti asosida,
ijtimoiy muhit ta`siri bilan tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishining o`z -
o`zini tarbiyalashi bilan taraqqiy qilib, o`zgarib boradi. Xarakterning taraqqiyoti
kishining irodasi, aql - idroki va hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi bilan
mustahkam bog`liqdir. Kishining butun hayoti davomida uning xarakterining
tarkib topishiga ijtimoiy muhit, avvalo shu kishi bilan birga yashab turgan va
ishlab kelgan jamoa katta ta`sir ko`rsatadi. Kichik bolalarda xarakterning tarkib
topishida taqlidning roli katta. Bolalar ota - onasiga, yaqin kishilarga va kattalarga
o`xshashlikka harakat qiladi. Ular kattalarning yurish - turishlari, dasturxon
atrofida o`zini to`tishi va boshqalarga taqlid qiladilar, kichiklarga va jonivorlarga
munosabatlarini kuzatadilar. Ota - onalar va o`qituvchilar, umuman katta
yoshdagilar hammasi o`zlariga ham e`tibor bilan qarashlari, o`zlarida ijobiy
12

xarakter xislatlarini har doim tarbiyalab borishlari lozim. Bolalarda ijobiy, irodaviy
va axloqiy sifatlarini tarbiyalab etkazmoq uchun ota - onalar va tarbiyachilarning
o`zlari bunday sifatlarga ega bo`lishlari lozim.
13

I BOB XULOSASI
Xarakterning o`sishida tarbiya va o`z - o`zini tarbiyalashning roli katta.
O`sib kelayotgan yosh avlodning xarakteri, avvalo oilada va maktabda
tarbiyalanadi. Bolalarning xarakterini tarbiyalashda katta mas`uliyatli vazifa ota -
onalar, o`qituvchilar va bolalar bog`chasi tarbiyachilari zimmasiga to`shadi.
Xarakterni tarbiyalashda pedagog bolaning temperamentni ijobiy va salbiy
tomonlarini yaxshi bilishi lozim. Xarakterni tarbiyalash, jumladan,
temperamentning ijobiy tomonlarini o`stirishdan, uning salbiy tomonlarini
yo`qotishdan va bu salbiy tomonlarni xarakterning ijobiy xislatlari bilan
almashtirishdan iborat. Xarakterning salbiy tomonlarini yo`qotmoq, ijobiy
tomonlarini tarbiyalab etkazmoq uchun tarbiyalanuvchining o`z temperamentini
o`zi idora qilishiga o`rgatmoq lozim.. Bola xarakterining tarkib topishida
jamoaning tarbiyalovchi roli nihoyatda katta. Inson yakka bir - biridan ajralgan
tarika hayot kechirmaydi, muayyan jamoada, ya`ni muayyan oilada, maktabda,
tsexda va hokazolarda hayot kechiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o`rtasidagi
bog`lovchi bo`g`indir. Har bir o`qituvchi va tarbiyachi bola xarakterining ayrim
xislatlarini tarbiyalashda faqat jamoa orqali ta`sir qilib, ijobiy natijalarga erishmoqi
mumkin.Xarakterning tashabbuskorlik, qat`iyatlilik, dadillik, sabotlilik singari
ijobiy xislatlari bolalar bog`chasida o`yin faoliyatida tarkib topa boshlaydi. To`g`ri
uyushtirilgan maktab jamoasi sharoitida o`quvchilarda uyushqoqlik, intizom,
saranjom - sarishtalik, o`z - o`zini tuta bilish, o`zini idora qilish, o`ziga nisbatan
talabchan bo`lish kabi xarakter xislatlari tarbiyalanib etishadi. Kishi jamoada bir -
biri bilan aloqa qilish jarayonida boshqalarning va o`zining xarakter xususiyatlarini
bilib oladi. Xarakterini bir xili ijobiy, boshqa bir xili salbiy ekanligini ajratib oladi.
Bunday sharoit kishini o`z xarakterini o`zi tarbiyalash, jumladan, o`z xarakterini
qaytadan tarbiyalashni yo`lga soladi. Har bir kishi ma`lum yoshdan boshlab o`z
xarakteri va uning sifatlari uchun o`zi javobgardir. O`z xarakterini tarbiyalashda
kishi avvalo yaxshi fazilatlarini ko`zda tutmog`i lozim. O`z kamchiliklariga iqror
bo`lish kamchiliklarini yo`qotishga boshlaydi.
14

II BOB. EVOLYUTSION G’OYALARNING PAYDO BO’LISHI.
2.1. Irsiyat va o’zgaruvchanlik
Evolyutsion g’oyalarning paydo bo’lishi. Biologiyaning Ch. Darvingacha
bo’lgan davrdagi rivojlanishi. XV asrning yarmiga kelib Yevropada feodalizm
o’rniga burjuaziya hokimiyati o’natilish bilan sanoat markazlari, yirik shaharlar
bunyod etildi. Yirik shaharlarda botanika va hayvonot bog’lari tashkil etilgan.
Dunyoning boshqa yerlaridan Yevropaga ko’pgina o’simlik va hayvonlarni
o’rganishga katta qiziqish uyg’otdi. Natijada kishilarning o’simliklar va hayvonlar
to’g’risidagi bilimlari antik dunyoga nisbatan ortib bordi. Botanika va zoologiya
fanining rivojlanishi uchun avval ma’lum bo’lgan o’simlik va hoyvon turlarini
guruhlash ehtiyoji paydo bo’la boshladi. Bu masala bilan mashhur shved olini
botanik Karl Linney (1707-1778) shug’ullaandi. Olim o’simlik va hayvonlar
sistematikasiga asos soldi. U 10 mingdan ortikq o’simlik, 42000 dan ortiq hayvon
turlarini tasvirlab beradi. Turlarni avlodlarga, avlodlarni esa oilalarni turkumlarga
(tartiblarga), tartiblarni esa sinflarga birlashtiridi. U barcha o’simlilarni gulidagi
changichilari soniga va changichilarning joylashishiga, uzun-qisqaligiga birlashiga
qarab 24 sinfga , hanyvonlarni esa 6 sinfga bo’ldi.
K. Linney sistemasi sun’iy sistema edi. Masalan, sholi va jag’-jag’ o’simligi
gulida 6 tadan changichisi bo’lganligi uchun ularni 6-sinfga bilashtiridi.
Vaholanki, ular mutlaqo boshqa-boshqa sistematik guruhlarga talluqli
o’simliklardir. K. Linney sistematikaga binar (qo’sh) nomenklaturasini kiridi.
Ya’ni har bir o’simlik va hayvon turini ikki nom bilan atash lozimligini aytdi.
Misol, o’rik Arme nica Vul garis-bu yerda birinchi so’z o’simlikning avlodini
bildirsa , ikkinchisi esa o’simlik turini bildiradi va hayvon turi oxirida shu turi
birinchi bo’lib tasvilab bergan olim familiyasining bosh harfi yoki familiyasi
qisqartirib yozilishi lozimligini ta’kidlaydi Masalan, qattiq bugdoy Triticum
durum L. K. Linney tomonidan tuzilgan sistema sun’iy bo’lsa –da, biroq mazkur
faoliyat keyinchalik organik olamni atroflicha o’rganishga imkon berdi. Bu esa o’z
navbatida evolyutsion nazariyani yartish uchun zamin bo’lib xizmat qildi. Ch.
Darvingacha bo’lgan davrda organik dunyo evolutsiyasi haqidagi nazariyani
15

birinchi marta fransuz tabiatshunosi J. B. Lamark (1744-1829) yaradi. U daslab
botanika, keyincha- lik, zoologiya sohasida ilmiy izlanishlar olib bordi. U
evolyutsiya haqidagi dastlabki g’oyalarinni “Zologiyaga kirish” degan asarida
ilgari surgan bo’lsada, 1809-yilda chop etilgan “Zologiya falsafasi” asarida uni
evolyutsion nazariya holiga keltirdi. Uning fikricha, sodda hayvonlar o’z-o’zidan
anorganik tabiatdan paydo bo’lgan. Keyinchalik tashqi muhit ta’siri ostida ular
o’zgarib, vaqt o’tishi bilan takomillashib, murakkablashib yuksak organizmlarga
aylangan. J. B. Lamarkning evolyutsion nazariyasi negizida ikki narsa yotadi:1.
Organizm qismlarining mashq qilish va mashq qilmasligi. 2. Belgilarningn
nasldan-naslga o’tishidir. Tashqi muhitning o’zgarishi organizmlar xulq-atvorini
o’zgar-tirishi mumkin xolos. Organlardan intensiv va effektiv foydalanish, shu
organni kattalash- tiradi, foydalanilmagan organlar esa degeneratsiyaga uchrab,
yo’qolib ketadi (aptrofiyaga uchraydi) deydi. Lamarkizm nuqtayi nazaridan
qaraganda jirafa bo’ynining va oyog’ini-ng uzunligi uning kalta oyoqli va kalta
bo’yinli avlodlarining daraxt barglari bilan doimo cho’zilib oqatlanishlari
natijasida paydo bo’lgan va bu belgi keyinchalik nasldan-naslga o’ta boshlagan.
Suvda suzuvchi qushlarning barmoqlari o’rtasidagi pardalar, kambala ba-lig’ining
shakl tuzilishini ham Lamark shu usulda tushuntiradi. Lamarkning qayd etishi-
cha, o’simliklar tashqi muhitning to’g’ridan-to’g’ri ta’siri ostida o’zgarsa,
hayvonlarda esaichki intilish, ularning oddyilikdan murakkablikka tomon
o’zgarishida asosiy rol o’ynaydi. Lamark organik olami evolyutsiyasi haqidagi
ta’limotga asos slogan bo’lsada, lekin, evolyutsiyaning harakatlantiruvchi
omillarini tushuntirib bera olmadi. XIX asrning birinchi yarmida Yevropa
mamlakatlari, ayniqsa, Angliyada kapitalizm jadal sur’atlar bilan rivojlandi.
“ Irsiyat” esa – organizmlarning o`z belgilari va xususiyatlarini kelgusi
avlodlarga o`tkazishi bo`lib organizmlarning o`ziga o`xshash yangi nasllarni
bunyod etish xossasidir. Irsiyat har xil turlarga mansub organizmlar belgi va
xususiyatlaridagi tafovutlarning avlodlar osha saqlanib qolishini ham ta minlaydi.ʼ
Organizmlarning o zaro o xshashlik va qarindoshlik darajasiga binoan oila, urug ,
ʻ ʻ ʻ
tur kabi sistematik guruhlarga muayyan tartibda taqsimlanishining asosida ham
16

Irsiyat yotadi. I. tufayli bitta sistematik guruhga mansub organizmlar belgilarining
turg unligi, ya ni o zaro o xshashligi bilan birga ularning bir-biridan farq qiladiganʻ ʼ ʻ ʻ
belgilar ham saqlanib qoladi. I. ning muayyan bir yo nalishda ta siri tufayli
ʻ ʼ
organizm belgilarining avlodlar osha turg unligi ta min etiladi. I. organizmlar on-
ʻ ʼ
togenezining turg unligi, ontogenez bosqichlari ketmaketligini va bu jara-yonlarda
ʻ
moddalar almashinuvi xususiyatlarini belgilab beradi. I. ning yana bir xususiyati
uning o zgaruvchanligidir (qarang O zgaruvchanlik). Binobarin organizmlar irsiy
ʻ ʻ
belgilarining turg unligi mutloq bo lmaydi. Turli xil organizmlar bir-biridan
ʻ ʻ
turgunlik darajasi bilan farq qiladi. Mac, paleozoy erasi perm davridan saklanib
qolgan ochiq uruglilar vakillaridan ginko (Ginko biloba) ni qazilma ajdodlari bilan
solishtirilganda million yillar o tgan bo lishiga qaramay bir qancha irsiy belgilar
ʻ ʻ
deyarli o zgarishsiz saklanib qolganligi ko zga tashlanadi. Xuddi shu tariqa
ʻ ʻ
panjaqanotli latimeriya balig i (Latimeria chalumnae) ham million yillardan buyen
ʻ
deyarli o zgarishsiz Hind okeanining jan.-g arbiy qismida saklanib qolgan. Lekin
ʻ ʻ
aksariyat hollarda I. ning turg unligi muayayn darajada nisbiy bo ladi. Organizm
ʻ ʻ
genetik omillar va yashash sharoitining o zaro ta siri natijasida rivojlanganligi
ʻ ʼ
tufayli I. ham genotip va tashki sharoitning ta sirida turli ko rinishlarda namoyon
ʼ ʻ
bo ladi. Aksariyat hollarda I. xromosomalar tarkibidagi DNK molekulasida
ʻ
joylashgan genlar orkali amalga oshadi. Bunday I. xromosoma yoki yadro I. i
deyiladi. Genlarning nisbatan kam qismi sitoplazmada joylashgan pla-stidalar va
mitoxondriyalarda, ya ni xromosomalar bilan bog liq bo lmagan hujayra
ʼ ʻ ʻ
elementlarida joylashgan bo ladi. Bu genlar faoliyati orqali amalga oshadigan I.
ʻ
sitoplazmik I. deyiladi. I. tufayli organizmlar har xil guruhlarining nisbatan musta-
qilligi, ularning yaxlit sistema (po-pulyasiyalar, turlar) sifatida muayyan yashash
sharoitiga moslashganlik xususiyatlari saqlab qolinadi. Illy sababdan I. evolyusion
jarayonning eng asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Xarakterning juda ko`p xislatlari odamning ish - harakatlarini belgilovchi
chuqur va faol mayllar hisoblanadi. Mana shu moyilliklarda xarakter xislatlarining
undovchilik kuchi namoyon bo`ladi. Odam xarakter xislatlarining ana shunday
undovchilik kuchi tufayli ko`pincha ob`ektiv sharoitga zid ish qiladi va mutlaqo
17

maqsadga nomuvofiq harakat usullarini qo`llaydi. Ayrim odamlar bilib turib qiyin
vazifani tanlaydilar, ayrimlar aksincha. Xarakter xislatlari ma`lum tarzda harakat
qilishga ba`zan esa sharoitga qarama - qarshi harakat qilishga undar ekanlar, ular
hayotiy qiyin daqiqalarda yaxshiroq namoyon bo`ladilar. Xarakter qarshilik
ko`rsatuvchi sharoitlar bilan kurashda sinaladi. Xarakterni tarbiyalash barkamol
avlodni tarbiyalashning markaziy va muhim vazifalaridan biridir. Qat`iyatlilik
tanqidiy qarash, fahm-farosat, kuzatuvchanlik, xushyorlik singari xislatlari –
intellektual (aqliy), quvnoqlik, mehribonlik - hissiy - irodaviy xususiyatlarga
kiradi. Har bir odam har qanday boshqa odamdan o`zining individual - psixologik
xususiyati bilan ajralib turadi. Bu erda gap xarakter haqida boradi. “Xarakter” so`zi
aynan tarjima qilinganda grekchadan “tamg`a” degan ma`noni anglatadi. Lekin har
qanday individual xususiyatlar ham xarakter bo`la olmaydi. Masalan, ko`rish va
eshitishning o`tkirligi, tez esda olib qolish bu xarakter emas.
Xarakter deganda mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan, faoliyat usullarida
namoyon bo`ladigan, tipik sharoitlarda ko`rinadigan va bu sharoitlarga shaxsning
munosabati bilan belgilanadigan individual - psixologik xususiyatlar yig`indisi
tushuniladi. Xarakter xususiyatlarining namoyon bo`lishi - har bir tipik vaziyat
hissiy kechinmalarining individual o`ziga xos xususiyati shaxs munosabatlariga
bog`liq. Ikkinchi tomondan, har bir tipik vaziyatdagi harakat sifatlari va individual
o`ziga xos usullari shaxs munosabatlariga bog`liq. Xarakterning intellektual, hissiy
va irodaviy xislatlarini ajratish mumkin. Xarakter deganda, shaxsda muhit va
tarbiya ta`siri ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida, tevarak atrofdagi
olamga (boshqa kishilarga, mehnatga, buyumlarga) o`z - o`ziga bo`lgan
munosabatlarda namoyon bo`ladigan individual xususiyatlarini tushunamiz.
Xarakterning juda ko`p xislatlari odamning ish - harakatlarini belgilovchi
chuqur va faol mayllar hisoblanadi. Mana shu moyilliklarda xarakter xislatlarining
undovchilik kuchi namoyon bo`ladi. Odam xarakter xislatlarining ana shunday
undovchilik kuchi tufayli ko`pincha ob`ektiv sharoitga zid ish qiladi va mutlaqo
maqsadga nomuvofiq harakat usullarini qo`llaydi. Ayrim odamlar bilib turib qiyin
vazifani tanlaydilar, ayrimlar aksincha. Xarakter xislatlari ma`lum tarzda harakat
18

qilishga ba`zan esa sharoitga qarama - qarshi harakat qilishga undar ekanlar, ular
hayotiy qiyin daqiqalarda yaxshiroq namoyon bo`ladilar. Xarakter qarshilik
ko`rsatuvchi sharoitlar bilan kurashda sinaladi. Xarakterni tarbiyalash barkamol
avlodni tarbiyalashning markaziy va muhim vazifalaridan biridir. Qat`iyatlilik
tanqidiy qarash, fahm-farosat, kuzatuvchanlik, xushyorlik singari xislatlari –
intellektual (aqliy), quvnoqlik, mehribonlik - hissiy - irodaviy xususiyatlarga
kiradi. Tirik mavjudotlarning o'zlariga o'xshash nasllarni bunyod etish xususiyati
irsiyat deyiladi. Avlodlardagi organizmning asosiy xossalari va xususiyatlari (tashqi
belgilar, xarakterlar, ya'ni oliy nerv faoliyatlari) nasldan naslga o'tadi. Ammo tashqi
muhit o'zgarishi bilan bu ko'rsatkichlar ham o'zgarib, nasi o'zining qator
xususiyatlarini o'zgartirishi mumkin.
Irsiyat organizmning filogenezi (tarixiy rivojlanishi)da tashqi va ichki muhit
ta'siriga qarab shakllanadi va belgi, xususiyatlarni nasllarga o'tkazadi.
Irsiy belgilarning nasldan naslga o'tish qonun-qoidalarini xromosoma
nazariyasi orqali tushuntirish mumkin. Jumladan, hujayralarning bo'linishida
yadrosining bo'linishi muhim ahamiyatga egadir. Yadro parda, bo'yal-maydigan
(axromatik) ip va bo'lakchalar ko'rinishida to'r orasida joy-lashgan bo'yaluvchi
qism (xromatin), yadro shirasi (asosiy massa) va yadrochalardan iborat. Hujayralar
mitotik bo'linganda yadro xromatini mitoz to'riga to'planadi. Xromatinli to'r asta-
sekin qalinlashib ayrim bo'lakchalar (xromosomalar)ga bo'linadi. Yadrocha
yo'qolib, o'rnida ikkita tuzilma (sentriol) paydo bo'ladi. Bular yadroning ikki
tomoniga (qutbga) ajraladi. Bu vaqtda yadro pardasi erib, axromatik modda hujayra
proto- plazmasi bilan qo'shilib, qattiqlashadi-da, iplar ko'rinishidagi sentriollar
o'rtasida joylashadi. Ayni vaqtda har bir xromosoma ikkiga bo'linib, juft-juft bo'lib
joylashadi. Keyinchalik xromosomalarga birikkan axromatinli iplar qisqarib, bir-
biridan ajralgan xromosomalarning yarim bo'lakchala- rini qutblar tomon tortadi.
Qutblarda xromosomalar qisqarib, ip koptogini hosil qilib, shakllanayotgan yangi
yadro xromatiniga aylanadi.
Ota-onalardan birida nasldan naslga o'tadigan patologik alomatlar (qo'l yoki
oyoq barmoqlarining bir-biriga yopishishi, barmoqlarning kalta bo'lishi, eshituv
19

nervining tug'ma atrofiyasi va b.q.) bo'lsa, unga dominant tip deyiladi. Ana shunday
genni tashuvchi ota yoki ona nikohlanganda avlodda yuqorida keltirilgan nuqsonlar
paydo bo'lishi mumkin. Shuning uchun yaqin qarindoshlardan qiz olib, qiz
bermagan ma'qui.
Nasldan naslga o'tadigan retsessiv kasallikka sababchi gen yashirin bo'lishi
ham mumkin. Bunday hollarda yuqori labi va tanglayi tirtiq bola tug'ilishi ehtimoli
bor. Ba'zan (faqat erkaklarda) qonning yetarlicha ivimasligi (gemofiliya)
kuzatiladi. Bunday kasallikka x-xromosoma geni sabab bo'ladi. U nasldan-naslga
faqat ayollar orqali o'tadi. Gemofiliya geni bo'lgan x-xromosomani tashuvchi
ayoldan tug'ilgan o'g'il bolalarning qariyb 50% da qon iyimaslik kasalligi
kuzatiladi. Bunday kasallik qizlarda uchramaydi. Gemofiliyali erkak bilan
gemofiliya geni bo'lgan ayol (qarindoshlar) o'rtasidagi nikohdan tug'iladigan
bolalar yashashgr layoqatsiz bo'ladi.
Ba'zan qizil va yashil ranglarni farq qila olmaydigan (daltonizm) bolf tug'iladi.
Bu nuqson nasldan-naslga o'tishi mumkin. Bulardan fashqari,' tug'ma kar-soqov va
ruhiy kasal bolalar ham tug'iladi.
Xromosoma kasalliklari xromosomalar sonining o'zgarishi natijasida paydo
bo'ladi. Gametalar yetilayotganda xromosomalardan bir jufti ajralib, urug'
hujayrasiga qo'shilishi yoki aksincha, xromosomalar yetishmasligi natijasida
rivojlanuvchi organizmning barcha hujayralari buzilgan xromo somalar to'plamini
tutadi. X-xromosomaning zigotada bo'lmasligi (O) homilani halokatga uchratadi.
XXU, XO va XXX hollarda organizm rivojlanishida turlicha o'zgarishlar bo'ladi.
Xromosomalar kompleksining buzilishi jinsiy xromosomalargagina emas, balki
ularning har bir juftiga ham bog'liq.
Ba'zida, bemorlar organizmining hujayralarida 46 o'rniga 47 xromosoma
bo'lganda 21-juft xromosomalar ajralmay qoladi. Bunday paytda Daun kasalligi avj
olib, bolaning kallasi kichik bo'lib qolishi va aqliy zaiflik kuzatiladi. Xromosoma
kasalliklarining kelib chiqish sabablarini o'rganish bilan ular rivojlanishining oldi
olinadi. Homila ona qornida surunkali ravishda alkogol va narkotik moddalardan
20

zaharlansa yoki ona zaxm bilan og'rigan bo'lsa, u tug'ma kasallik (mayib-majruh,
kar-soqov, yurak porogi va b.q.) bilan tug'ilishi mumkin.
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy fikrlar,
xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu sababli
ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib
qoladigan xususiyatlari bo`lganlari tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham
individual hayot jarayonida asab tizimining o`zgargan xususiyatlaridan iborat.
Hayvon asab faoliyatining tug`ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon
tug`ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g`oyat xilma - xil taassurotlariga duch
keladi va bunga muayyan faoliyat orqali u muqarrar javob berishi lozim bo`ladiki,
ko`pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti bo`yicha saqlanib qoladi.
SHu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid
belgilardan tashqari muhit ta`siri ostida hosil bo`lgan o`zgarishlarning qotishmasi -
fenotip xarakterdir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo`lib qolgan
xususiyatlarining, jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv - fiziologik asosidir.
Xarakterning nerv - fiziologik asosini tushunish uchun I.P. Pavlovning ikkinchi
signal tizimi haqidagi ta`limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq
va tafakkurning fiziologik asosi bo`lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari,
chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o`z burchiga sadoqatli bo`lishlarini o`z ichiga
olmaydi va ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o`zining
kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir: psixologiya xarakterning mazmunini
tashqil qilgan tomonlarini yoritishligi tufayli, u ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
Bu esa o’z navbatida fan va texnika, sanoatning tez sur’atlar bilan
rivojlanishiga olib keladi. Qishloq xo’jalik mahsulotlariga bo’lgan talab oshdi.
Ko’p mahsulot beradigan yangi o’simlik navlari, hayvon zotlarining yaratilishi
jadallashdi. Natijada seleksiya fan sifatida shakllandi. Tabiiy fanlar ham rivojlanib
bir qancha yutuqlarga erishildi, chunon-chi, hujayra nazariyasi yaratildi. Natijada
xilma-xil o’simliklar, hayvonlar ichki tuzilishi jihatidanbir xil ekanligi ma’lum
21

bo’ldi. Shunday qilib, XVIII asrning birinchi yarmida tabiatshunoslikning turli
shoxobchalarida to’plangan dalillar organik olam qotib qolma- ganligini, uning
o’zgarib turishini ko’rsatdi. Biroq organik olam evolyutsiyasi haqida yagona
nazariya hali yaratilmagan edi. Tabiatshunoslik fani oldida turgan asosiy vazifa,
uning turli tarmoqlarda yig’ilgan dalillarni, fikr-mulohazalarni to’plash, xulosalash
va shular asosida organik olam evolyutsiyasi haqida yaxlit nazariya ishlab chiqish
edi. Bu ulkan vazifani bajarish uchun haddan tashqari bilimdon, sinchkov va keng
tushunchaga ega bo’lgan ukko shaxs zarur edi. Ch. Darvin ana shunday shaxs
bo’lib dunyoga keldi.
Ch. Darvin 1809-yil 12-fevralda Angliyaning Shryusberg shahrida shifokor
oilasida tavallud topdi. U 1831-yilda Janubiy Amerika Sharqiy qirg’oqlarining
xaritasini tuzishga chiqqan “Bigl” harbiy kemasida naturalist sifatida ishtirok etdi.
Sayohat 5 yilga mo’ljallangan bo’lib, kema Chili qirg’oqlaridan tortib Galapagoss
orollari Gaiti, Yangi Zelandiya, Janubiy Afrikada bo’lib, Falmutga 1836-yil oktabr
oyida qaytib keladi. Ana shu sayohat davrida Ch. Darvin asosan geologik
kuzatishlar bilan shug’ullanadi. Shu bilan birga ch. Darvin Tinch va Hind
okeanining ko’pgina orollarida Janubiy Amerika- ning sharqiy, g’arbiy
qirg’oqlarida, Avstraliya, Afrikaning janubiy qirg’oqlarida bo’lib, u yerlardagi
qadimgi davr va hozirgi vaqtda tarqalgan o’simlik va hayvonlar bilan tanish-di. U
ilgari o’lib ketgan va hozirgi vaqtda yashayotgan hayvonlar o’rtasida juda ko’p
o’xshashlik va farqlar borligini aniqlaydi. Ch. Darvin aytishicha, bu ikki qit’a
yagona bo’lgan.
Keyinchalik Meksika tog’lari tufayli bu yagona qit’a ikkiga bo’lingan.
Natijada ularning hayvonot va o’simlik olamida farqlar paydo bo’lgan.
Ch.Darvinni, ayniqsa, Janubiy Amerikaning g’arbiy qirg’oqlaridan 900 km
uzoqlikda joylashgan Galopagoss arxipelagining hayvonot va o’simliklar olami
hayratga soladi. U yerda qushlar, sudralib yuruvchilar ko’p uchraydi.
Chumchiqsimonlar turkumiga kiruvchi v’yuroklar, sudralib yuruvchilardan
toshbaqalarning har biri o’ziga xos tuzilishga ega. Umuman olganda, Galapagoss
arxipelagining hayvonlari va o’simliklari Janubiy Amerika hayvoni va
22

o’simliklariga o’xshash, biroq ayrim belgi, xossalari bo’yicha farq qiladi. U
sayohat davri-da organizmlarning o’zgaruvchanligi to’g’risida ko’p materiallar
yig’ib, turlar o’zgarib turadi, degan xulosaga keldi. Angliyaga sayohatdan
qaytirib kelgandan keyin amaliyotda parvarish qilinayotgan kaptarlar, uy
hayvonlari bilan shug’ullana boshladi va sun’iy tanlanish konsepsiyasini yaratdi.
Ch. Darvin dunyo sayohatidan qaytgach, olingan ma’lumotlar (materiallar)
ustida Angliyaning ko’zga ko’ringan tabiatshunos olimlar, jumladan, Alfred Rassel
bilan hamkorlik qildi. U yagona hayvon zotlari, o’simlik navlarini chiqarish
tartiblarini tartiblarni o’rgandi. Shularga asoslanib u organik olam evolutsiyasi
haqida dastlab 1814-yil ilmiy asar yozdi va uni yana 15 yil davomida kengaytirdi,
chuqurlashtirdi, yangi ishonchli dalillar bilan asosladi. Nihoyat 1859-yil
“Turlarning paydo bo’lish degan mash-hur asarini chop etdi va 1250 nusxada
bo’lgan bu asar nashrdan chiqqan kuniyoq tarqab tarqab tamom bo’ldi.
Ch. Darvin ta’kidicha, organik olam evolyutsiyasining harakatlantiruvchi
kuchlari irsiyat, o’zgaruvchanlik, yashash uchun kurash va tabiiy tanlanishdir.
Ch.Darvin va A.Uollar evolyutsiya yo’llarini quyidagicha tasvilab berdilar:
1. O’zgaruvchanlik hamma o’simlik va hayvon guruhlarida uchraydi va shu
sababli ular bir-biridan farq qiladi. (O’zgaruvchanlikning sababi hali ularga
noma’lum edi, hozir biz uni yaxshi bilamiz, o’zgaruvchilikning negizida mutatsiya
yotadi)
2. Har bir turga xos tug’iladigan individlar soni ular yashab qolishi va
oziqlanishi uchun mo’ljallangan individlar soniga qaraganda ko’p bo’ladi, ya’ni
tug’ilish yashab qolishga nisbatan ko’p. Shuhga qaramasdan tabiatda har bir turga
qarashli individlar soni doimiydir, bu degan so’z har bir avlodga xos bo’lgan
individlarning ko’pchiligi halok bo’lib turadi.
3. Demak, yashab qolishga nisbatan tug’ilish ko’p ekan, ular orasida ovqat
va tashqi muhit uchun doimo keskin kurash va raqobat bo’lib turadi.
4. Ma’lum sharoitda mazkur organizmning yashab qolishini
yengillshtiruvchi o’zgarishlar shu sharoitda kam moslashgan boshqa
23

organizmlarga nisbatan ustunlik beradi. Bu yashash uchun kurashning ayni
negizidir.
5. Foydali o’zgarishlar natijasida yashab qolgan (o’lib ketmagan)
organizimlar kelgusi avlodni boshlab berdilar, shunday qilib, foydali o’zgarishlar
kelgusi avlodga beriladi. Demak, avlodga o’tgan sari tashqi muhitga moslashish
kuchayib boradi. Tashqi muhit o’zgarsa, unga moslashgan yangi o’zgarishlar
paydo bo’lib, boraveradi. Shunday qilib, aiiy tanlansh bir necha yillar davom etsa,
oxigi avlod vakillari dastlabki avlod vakillaridan keskin farq qilib, ularga
o’xshamay qoladi, bu holda uni alohida turga ajratish mumkin. Shu usil bilan bir
tur individlaridan bir nechta turlar paydo bo’lishi mumkin.
Evolyutsiyani harakatlantiruvchi kuchlar: irsiyat va o’zgaruvchanlik,
yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish.
Irsiyat va o’zgaruvchanlik. Irsiyat deganda, organism tuzilishi va
funksiyasining kelgusi naslga berilish xossasi tushuniladi. Chunki har bir kishi
bug’doy donidan bug’doy, qovun urug’idan qovun, chigitdan g’o’za o’simligi,
qo’ydan qo’zichoq, sigirdan buzoq ug’ilishini biladi. Ch.Darvin yashagan davrda
bularning sirlari ham to’liq aniqlanmagan edi. Hozirgi davrga kelib irsiyat
atroflicha o’rganildi va batafsil yoritildi.
Organizmlarda itsiyat bilan birgalikda unga qarama-qarshi xususiyati
o’zgaruvchanlik ham mavjud. O’zgaruvchanlik deyilganda, oldingi nasl bilan
keyingi nasl orasidagi farq tushuniladi yoki organizmlardagi farqlanishlar
o’zgaruvchanlik deyiladi. Darvin ikki xil, ya’ni irsiylanadigan va
irsiylanmaydigan o’zgaruvchanlik borligini ta’kidlaydi. Irsiyla- nmaydigan
o’zgaruvchanlikka misol qilib quyidagilarni olish mumkin. G’o’za, makkajo’- xori
o’simliklarini unumdor tuproqqa ekib, normadan birmuncha ko’proq suv va o’g’it
berilsa, uning bo’yi baland, poyasi yo’g’on, barglari, mevalari yirik bo’ladi.
Unumsiz tuproqqa ekilib kam o’g’it, suv berilsa, o’simliklarning bo’yi past, poyasi
ingichka, barglari, mevalari kichik bo’ladi. Ana shunday har xil sharoitda ekilgan
g’o’za va makkajo’xori urug’lari kelgusi yil bir xil sharoitda ekib o’stirilsa,
poyalarning uzunligi, barg va mevalarining kattaligi bir-biriga anchagina o’xshash
24

bo’ladi. Irsiylanmaydigan o’zgaruv- chanlik tashqi muhit ta’sirida hosil bo’ladi,
bunday o’zgaruvchanlik nasldan-naslga berilmas ham, biroq organizimning
o’zgaruvchanlik muhit sharoitiga moslashishida muhim ahamiyatga ega. Ch.
Darvin irsiylanadigan o’zgaruvchanlikni tan olib, u bu o’zgaruvchanlik birdan,
to’satdan paydo bo’ladi deydi. Bu o’zgaruvchanlik organizm uchun foydali, befarq
va ziyonli bo’lishi mumkin. Irsiylanadigan o’zgaruvchanlikning sabablari hozirgi
kunda to’liq o’rganilgan.
25

2.2. Yashash uchun kurash
Yashash uchun kurash. Ch.Darvin “Yashash uchun kurash” iborasini keng
ma’- noda tushungan, ya’ni organizmning o’zaro hamda noqulay sharoitlarga
nisbatan kurashi- shini, shuningdek, o’zidan keyin normal nasl qoldiridhini
tushungan. Ch.Darvin yashash uchun kurashning 2 xili mavjudligini ta’kidlaydi:
- Tur ichidagi;
- Tur orasidagi.
Oragnizm tabiatining noqulay sharoitlarga qarshi kurashi, uning
ta’kidlashicha, tur ichidagi kurash, ayniqsa, keskin bo’ladi, chunki ularning oziqqa,
yashash sharoitga talabi xavf-xatari bir xildir. Bir xil yoshdagi kiyiklar, bo’rilar
hayot poygasi ham tur ichidagi ku- rashga yaqqol misoldir. Turlararo yashash
uchun kurash turli shakllarda ko’rinadi, chunon- chi, Markaziy Osiyoda keyingi 30
yil mobaynida Hindiston maynasining ko’payishi bo-shqa qushlarning asta-sekin
kamayishiga sabab bo’lmoqda.
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy
fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu
sababli ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborathisoblanadi.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib
qoladigan xususiyatlari bo`lganlari tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham
individual hayot jarayonida asab tizimining o`zgargan xususiyatlaridan iborat.
Hayvon asab faoliyatining tug`ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon
tug`ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g`oyat xilma - xil taassurotlariga duch
keladi va bunga muayyan faoliyat orqali u muqarrar javob berishi lozim bo`ladiki,
ko`pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti bo`yicha saqlanib qoladi.
SHu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid
belgilardan tashqari muhit ta`siri ostida hosil bo`lgan o`zgarishlarning qotishmasi -
fenotip xarakterdir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo`lib qolgan
xususiyatlarining, jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv - fiziologik asosidir.
Xarakterning nerv - fiziologik asosini tushunish uchun I.P. Pavlovning ikkinchi
26

signal tizimi haqidagi ta`limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq
va tafakkurning fiziologik asosi bo`lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari,
chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o`z burchiga sadoqatli bo`lishlarini o`z ichiga
olmaydi va ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o`zining
kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir: psixologiya xarakterning mazmunini
tashqil qilgan tomonlarini yoritishligi tufayli, u ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
Odam xarakterining tarkibi turli xususiyatlari tasodifiy yig`indisidan iborat emas.
Xarakterning ayrim xususiyatlari bir - biriga bog`liq, biri - biriga tobe yaxlit
organizmni hosil qiladi. Mana shunday yaxlit organizm xarakter tarkibi deb
ataladi. Masalan, odamning takabbur va shuhratparastligini bilsak, uning ichi qora,
qorako`ngilli deb, kamtarligini bilsak, ko`ngilchan deb aytamiz.
Hozirgi zamon psixologiyasida shaxsning turli munosabatlari bilan
belgilanadigan xarakter xususiyatlarining to`rtta tizimi farqlanadi.
1. Jamoa va ayrim odamlarga bo`lgan munosabatlarini ifodalovchi
xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik, talabchanlik, takabburlik va shu kabilar).
2. Mehnatga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar: (mehnatsevarlik,
yalqovlik, vijdonlilik, mehnatga mas`uliyat yoki mas`uliyatsizlik bilan
munosabatda bo`lish kabilar).
3. Narsalarga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki
ifloslik, narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo`lish kabilar).
4. Odamning o`z - o`ziga bo`lgan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar
(izzat - nafslilik, shuhratparastlik, mag`rurlik, o`zini katta olish, kamtarlik kabilar).
Bundan tashqari, kamroq ahamiyatga ega bo`lgan boshqa juda ko`p
xususiyatlar ham mavjud: o`ziga ishonish, o`zbilarmonlik, o`ziga bino qo`yish,
maktanchoqlik kabilar. Xarakterning hamma xususiyatlari bir - biri bilan bog`liq,
kishining xarakteri nisbatan bir butundir. Xarakterning tarkibi faqat ayrim
xususiyatlarining o`zaro bog`liqligi bilan emas, balki bir butun xarakterga xos
bo`lgan xususiyatlar bilan belgilanadi. Xarakterning xususiyatlari jumlasiga
birinchidan, ularning chuqurlik darajasi kiradi. Shaxsning markaziy asosiy
27

munosabatlari bilan belgilanadigan xususiyatlarini biz xarakterni birmuncha
chuqurroq xususiyatlari deb ataymiz. Masalan, barkamol shaxsda odamlarga,
jamoa va mehnatga nisbatan vijdonan munosabatda bo`lish bilan belgilanadigan
xususiyatlar chuqurroq xususiyatlar hisoblanadi. Ikkinchidan, xarakter kuchi yoki
faolligi . Xarakter faolligi xarakter xususiyatlarining kishini biror narsaga undash
kuchi bilan tashqi sharoitlarga qarshilik ko`rsatish darajasi bilan belgilanadi.
Uchinchidan, xarakterning tarkibiy xususiyatlariga - uning barqarorlik va
o`zgaruvchanlik darajasi kiradi. Xarakter barqarorligi va o`zgaruvchanligi ham
moslashish faoliyatining zarur shartlaridandir. Agar tashqi sharoitning o`zgarishi
bilan har gal xarakter boshqacha bo`lib, o`zgarib qoladigan bo`lsa, unday paytda
odamning xatti -harakatlari tashqi sharoit ta`siriga nisbatan passiv javob
reaktsiyasiga aylanib qolgan xatti -harakat batamom passiv moslashishga aylangan
bo`lar edi. Odamning xarakter xususiyatlari juda xilma - xil hayot sharoitlarida
ham qarshilik qiluvchi sharoit bo`lishiga qaramay uning xatti -harakatlarini
boshqaradi.
Xarakter ma`lum darajada plastikdir (egiluvchandir). Xarakterning
plastikligi ikki xil ma`noga ega, birinchidan, xarakterning plastikligi
(egiluvchanligi) xarakterning barqarorligi singari muhim faol ta`sir qilishidir.
Ikkinchidan, xarakter ma`lum darajada plastik bo`lganligi uchungina istalgan
odamning xarakterini tarbiyalay va qayta tarbiyalay olamiz.
Kishiga mustahkamlanib, uning shaxsiy xususiyatiga aylanib qolgan iroda
sifatlari xarakterning iroda bilan bog`liq bo`lgan xislatlaridir, bu sifatlar alohida
ko`rinib emas, balki shaxsning fazilatiga aylanib qoladi, qat`iyat, sabr – toqat,
chidamlilik, dadillik, o`zini tuta bilish, mustaqillik, intizomlilik, mas`uliyatni his
qilish, o`z - o`zini tanqid axloqiy xislatlardir.
Organizmning nasliy xususiyatlari xarakter xususiyatlarining paydo
bo`lishidagi shartlardan biridir. Xarakter xususiyatlari irsiyatning biologik
qonuniyatlari bilan emas, balki ijtimoiy qonuniyatlar bilan belgilanadi. (egizaklar).
egizaklar temperament xususiyatlari jihatidan o`xshasalar ham xarakter xislatlari
bir - biridan farq qiladi. Xarakterning xususiyati shaxs munosabatlari bilan
28

bog`liqdir. Lekin shaxs munosabatlari o`z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan
belgilanadi. Kishining xarakteri tug`ma, doimiy va o`zgarmaydigan narsa emas.
Hech bir bola mehnatsevar yoki dangasa, rostgo`y yoki yolg`onchi, qo`rqoq yoki
jasur bo`lib tug`ilmaydi. Har bir odamning xarakteri temperamenti asosida,
ijtimoiy muhit ta`siri bilan tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishining o`z -
o`zini tarbiyalashi bilan taraqqiy qilib, o`zgarib boradi. Xarakterning taraqqiyoti
kishining irodasi, aql - idroki va hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi bilan
mustahkam bog`liqdir. Kishining butun hayoti davomida uning xarakterining
tarkib topishiga ijtimoiy muhit, avvalo shu kishi bilan birga yashab turgan va
ishlab kelgan jamoa katta ta`sir ko`rsatadi. Kichik bolalarda xarakterning tarkib
topishida taqlidning roli katta. Bolalar ota - onasiga, yaqin kishilarga va kattalarga
o`xshashlikka harakat qiladi. Ular kattalarning yurish - turishlari, dasturxon
atrofida o`zini to`tishi va boshqalarga taqlid qiladilar, kichiklarga va jonivorlarga
munosabatlarini kuzatadilar. Ota - onalar va o`qituvchilar, umuman katta
yoshdagilar hammasi o`zlariga ham e`tibor bilan qarashlari, o`zlarida ijobiy
xarakter xislatlarini har doim tarbiyalab borishlari lozim. Bolalarda ijobiy, irodaviy
va axloqiy sifatlarini tarbiyalab etkazmoq uchun ota - onalar va tarbiyachilarning
o`zlari bunday sifatlarga ega bo`lishlari lozim.
Xarakterning o`sishida tarbiya va o`z - o`zini tarbiyalashning roli katta.
O`sib kelayotgan yosh avlodning xarakteri, avvalo oilada va maktabda
tarbiyalanadi. Bolalarning xarakterini tarbiyalashda katta mas`uliyatli vazifa ota -
onalar, o`qituvchilar va bolalar bog`chasi tarbiyachilari zimmasiga to`shadi.
Xarakterni tarbiyalashda pedagog bolaning temperamentni ijobiy va salbiy
tomonlarini yaxshi bilishi lozim. Xarakterni tarbiyalash, jumladan,
temperamentning ijobiy tomonlarini o`stirishdan, uning salbiy tomonlarini
yo`qotishdan va bu salbiy tomonlarni xarakterning ijobiy xislatlari bilan
almashtirishdan iborat. Xarakterning salbiy tomonlarini yo`qotmoq, ijobiy
tomonlarini tarbiyalab etkazmoq uchun tarbiyalanuvchining o`z temperamentini
o`zi idora qilishiga o`rgatmoq lozim. O`z temperamentini idora qila bilish
xarakterning ijobiy xislatidir. Bola xarakterining tarkib topishida jamoaning
29

tarbiyalovchi roli nihoyatda katta. Inson yakka bir - biridan ajralgan tarika hayot
kechirmaydi, muayyan jamoada, ya`ni muayyan oilada, maktabda, tsexda va
hokazolarda hayot kechiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o`rtasidagi bog`lovchi
bo`g`indir. Har bir o`qituvchi va tarbiyachi bola xarakterining ayrim xislatlarini
tarbiyalashda faqat jamoa orqali ta`sir qilib, ijobiy natijalarga erishmoqi mumkin.
Xarakterning tashabbuskorlik, qat`iyatlilik, dadillik, sabotlilik singari ijobiy
xislatlari bolalar bog`chasida o`yin faoliyatida tarkib topa boshlaydi. To`g`ri
uyushtirilgan maktab jamoasi sharoitida o`quvchilarda uyushqoqlik, intizom,
saranjom - sarishtalik, o`z - o`zini tuta bilish, o`zini idora qilish, o`ziga nisbatan
talabchan bo`lish kabi xarakter xislatlari tarbiyalanib etishadi. Kishi jamoada bir -
biri bilan aloqa qilish jarayonida boshqalarning va o`zining xarakter xususiyatlarini
bilib oladi. Xarakterini bir xili ijobiy, boshqa bir xili salbiy ekanligini ajratib oladi.
Bunday sharoit kishini o`z xarakterini o`zi tarbiyalash, jumladan, o`z xarakterini
qaytadan tarbiyalashni yo`lga soladi. Har bir kishi ma`lum yoshdan boshlab o`z
xarakteri va uning sifatlari uchun o`zi javobgardir. O`z xarakterini tarbiyalashda
kishi avvalo yaxshi fazilatlarini ko`zda tutmog`i lozim. O`z kamchiliklariga iqror
bo`lish kamchiliklarini yo`qotishga boshlaydi.
Yirtqich hayvonlar turlari o’txo’r hayvonlar bilan oziqlanadilar. Parazitlik
qilib hayot kechiradigan organizmlardan jigar qurti, qoramol gijjasi yoki g’o’za
o’rgimchak kana, karam kapalagining lichinkasi yoki madaniy o’simliklar hisobiga
yashaydigan shumg’iya, zarpechaklar ham turararo kurashga misoldir.
Oraganizmlarning organik tabia- tning noqulay sharoitlarga qarshi kurashini
hamma joyda ko’rish mumkin. Masalan, ko’pi- ncha qurg’oqchilik sharoitida
o’sadigan o’simliklarning ba’zi birlari (qo’ng’irbosh, lolaqizg’aldoq, kiyoko’t)
qisqa muddat ichiga ayni bahoda o’sib, gullab urug’ beradi. Boshqa xil o’simlik
turlari (chunonchi, yattoq, saksovul)ning barglari mayday, reduksiyalashgan,
ildizlari chuqur-15-18 m gacha ketadi. Havo haroratining pasayishi bilan qushlar
va sutemizuvchilarning par va yunglari qalinlashadi, suvda ham, quruqlikda ham
yashovchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqasiz hayvonlar qishki uyquga ketadi.
30

Bularning hammasi organizmlarning tashqi muhitning noqulay sharoitlariga
moslashishidan bo’lak narsa emas.
Tabiiy tanlanish. Foydali o’zgarishlari mavjud bo’lgan, tashqi muhit
sharoitiga moslashgan individlarning yashab qolishi, zararli o’zgarishga ega
bo’lganlarning nobud bo’lishi tabiiy tanlanish deb ataladi. Agar sun’iy tanlanishni
inson olib borsa, tabiiy tanlanishda saralovchi bo’lib tabiiy sharoit hisoblanadi.
Tabiiy tanlanishning shakllaridan biri jinsiy tanlanishdir. Jinsiy tanlanish asosida
ikki jins orasidagi munosabat yotadi. Bu soh- da hattoki tuban taraqqiy etgan
organizmlarda ham tanlab qo’shilish jarayoni kuzatiladi. Masalan, eng kuchli
erkak individ, o’ziga ko’p jalb qila oladigan urg’ochi individlar o’zidan keyin
ko’proq avlod qoldirish imkoniyatlariga ega.
Tabiiy tanlanishning quyidagi xususiyatlari bor:
a) tabiiy tanlanish turga foydali bo’lmagan o’zgarishsiz turni o’zgartira
olmaydi. Ta- biiy tanlanishda sun’iy tanlashga qarama-qarshi o’laroq organizmlar
o’ziga kerakli va fo- ydali bo’lgan o’zgarishlarni to’playdi;
b) ko’payishsiz tabiiy tablanish to’la-to’kis o’tmaydi;
d) tabiiy tanlanishda bir individda hosil bo’lgan instinktlar shu turdagi
boshqa indi- vidlar uchun ham foydali bo’ladi;
e) tanlash natijasida turda paydo bo’lgan o’zgarishlar ba’zan shu turga zarar
ham keltirishi mumkin. Masalan, jamoa bo’lib yashovchi hayvonlarda tabiiy
tanlanish natija- sida hosil bo’lgan instinktlar podani qo’riqlayman deb, ba’zi
hayvon individlarining o’li- miga sabab bo’ladi yoki asalari chaqsa o’ladi.
Chumoli va termitlar o’z uyalarini qo’riqla- yman deb, halok bo’lib ketadilar;
f) oganizmlar hayoti uchun zarur bo’lgan belgilar, uning hayoti bo’yicha
faqatgina bir marta ishlatilsa ham agar u zarur va muhim bo’lsa, bu belgi tabiiy
tnlanishda saqlanib qoladi. Masalan, repteliyalarning tumshug’I faqat tuxumdan
chiqayotganda tuxum po’stini yoradi, yoki pillani ochib chiqadigan (hayotda bir
marta) hasharotlarning jag’lari shular jumlasidandir;
31

h) tabiiy tanlanish natijasida ikkita har xil turlar o’zaro qulay sharoit asosida
yasha- shi mumkin. Masalan, gulli o’simliklarning ularni changlatuvchi hasharotlar
bilan yoki qi- sqichbaqaning aktiniya bilan simbiozi.
Organizimlar yashayotgan muhit sharoiti vaqt o’tishi bilan asta-sekin
o’zgarib borishi yoki nisbatan o’zgarmay qolishi mumkin, har ikki holda ham
muayyan sharoitda yashayotgan individlarning ba’zilarida mutatsion,
kombinatsion o’zgarishlar bo’lish, bosh-qalarida esa oldingi avlodlarga o’xshash
belgi-xossalar saglanishi mumkin. Shunga asosan tabiiy tanlanishning
stabillashtiruvchi hamda harakatlanitiruchi shakllari mavjud. Tashqi muhitning
deyarli o’zgarmagan mo’tadil sharoitda avlod-ajdod belgilari o’zgarmagan
individlarning saqlanib qolish, o’zgarganlarining esa qirilib ketishi barqaror
tanlnish deyi-ladi. Shunday tanlanishning tabiatda mavjudligini ko’pgina
misollarda ko’rish mumkin. Masalan, 1892-yili Shimoliy Amerikada qattiq qor
bo’ronidan so’ng Bempes to-monidan 136 ta o’rtacha muzlagan, chalajon
chumchuqlar issiqroq xonaga keltirilgan, ula-rdan 72 tasi tirilib, 64tasi o’lgan. Ular
tekshirilganda tirik qolgan chumchuq qanotlari o’rtacha uzinlikda, o’lganlarining
qanoti nisbatan uzun yoki qisqa ekanligi ma’lum bo’ldi.
Stabillashtiruvchi tanlanish ta’siri odamlarda ham uchraydi. Chunonchi,
normal odamlar hujayrasida 44 ta autosoma va 2 ta jinsiy xromosomauchraydi.
Agar odamning ulug’lan-gan tuxum hujayrasida 44ta autosoma va y xromosoma
bo’lsa, boshqacha aytganda, X jinsiy xromosoma yetishmasa, u holda homila ona
qornida 2-3 oydan so’ng rivojlanmay qoladi va ayollarda tabiiy abort ro’y beradi.
Harakatlantivuchi tanlanish esa muhit sharoiti o’zgaruvchanlikka, shu bilan yangi
sharoitga anchagina mos keladiganlari nobud bo’ladi. Ch. Darvin 5 yil sayohat
davrida kuchli shamollar tez-tez bo’lib turadigan okean orollarida(Galapagoss)
faqat uzun qonotli yoki va qanotsiz rudiment qanotli hasharotlar boligini aniqladi.
Darvinning ta’kidlashicha, bunday sharoitda normal qanotli hasharotlar bunday
shamollarga uncha bardosh bera olmasligi sababli ular halok bo’lgan yoki
shamollarga uncha bardosh bera olmasligi sababli ular halok bo’lgan yoki
shamollar ularni uchirib ketgan, uzun qanotli individlarning ayrimlari shamolga
32

qarshilik qilib havoda uchib yurgan Kichikroq qanotlilar esa havoga ko’tarila
olmay turli yoriq, kovaklarga yashirinlib olganlar. Bu jarayon ko’p ming yillar
davom etishi tufayli irsiy o’zgaruvchan-lik tabiiy tanlanish okean orollarida qanoti
uzun va qanotsiz individlarning kelib chiqishiga sababchi bo’lgan. Bugina emas,
shamol tez-tez bo’lib turadigan orollarda yoki baland tog’larda baland bo’yli
daraxt yoki alohida-alohida holda o’sadigan o’t-o’simliklar saqlanib qolgan.
Organizmlarning qaror topgan belgi, xossalari o’zgarishini, yangi belgi,
xossalarning hosil bo’lishi va rivojlanishini ta’minlaydigan tabiiy tanlanishga
xarakаtlantivchi tanlanish deb ataladi.
Sun’iy tanlash. Kishilar hayvon va o’simliklardan foydalanganda sun’iy
tanlash bi- lan azaldan shug’ullanib kelganlar. Sun’iy tanlashda odamlar uchun
foydali bo’lgan belgi- larga qarab organizmlarni saylab tanlaganlar va ularni
chatishtirganlar. Ana shunday usul- lar bilan qoramollarning sutdor va sergo’sht
zotlarini, otlarning chopqir va og’ir yuk tashiydigan zotlarini ham serhosil,
tezpishar, mazali meva beruvchi, har xil kasaqlliklarga bardosh bera oladigan
o’simlik navlari ham sun’iy tanlash natijasida yaratilgan. Insonlar o’simlik va
hayvonlar ustida sun’iy tanlash o’tkazar ekanlar, doimo o’z ehtiyojlarini qon-
dirishni asosiy maqsad qilib qo’yganlar. Inson ehtiyojlari esa turlicha: iqtisodiy,
xo’jalik va hokazo. Maqsadning turlicha bo’lishi tufayli sun’iy tanlash ham har xil
natijalarga olib keladi. Chunonchi to’qimchilik sanoati uchun tola sifati muhim
ekanligi ma’lum. Shu sababli g’o’zaning yangi navlarini chiqarish ustida
ishlayotgan seleksionerlar avvalo yangi navlarning hosildorligini, ko’sagining
yirikligini, tola chiqimi va uzunligini doimo oshirishga e’tibor keladilar. Oqibatda
keyingi 30 yil mobaynida bu sohada istiqbolli nav- lar yaratildi. Yoki lavlagi
ildizida qand borligi daslab 1747-yilda ma’lum bo’lgan, XVIII asrdan boshlab bu
o’simlik ildizidagi qand miqdorini oshirish bo’yicha tanlash ishlari olib borilgan.
Nihoyat, sun’iy tanlash tufayli 150 yil mobaynida lavlagi tarkibidagi qand miqdori
uch yarim marta orttirilgan. Yana bir misol 1870 -1875-yillarda Angliyada
Semmentgal zotda har bosh sigirdan o’rtacha 2500 kg sut olingan bo’lsa, sun’iy
tanlash oqibatida uning sut berishi 1900-1910-yillarda 4000 kg ga yetdi. Ch.
33

Darvin insonlar to- monidan olib borilayotgan tanlashni sun’iy tanlash deb atadi va
uni ongsiz va ongli xillar- ga ajratdi. Sun’iy tanlashning har ikkala xilida ham
yangi zot va navlaryaratiladi. Lekin ongsiz tanlashda inson yangi zot va nav
chiqaraman deb, oldindan maqsad qilib qo’ymaydi, chunki yangi zot va navlar
ixtiyorsiz uzoq muddat davom etgan tanlash natija- sida yaratiladi. Mana shu yo’l
bilan qadimgi odamlar yovvoyi o’simlik urug’larini ekib o’stirganlar, yovvoyi
hayvon bolalarini parvarish qilib o’rgatib nasl olganlar.
Bunday ongsiz tanlash bora-bora mahalliy shaoitga moslashgan dastlabki zot
va mollarni yaratishga imkon bergan. Ongli tanlashda esa odam ongining o’sishi,
fan-texnika- ning rivojlanishi tufayli insonlar yaratmoqchi bo’lgan zot va navlarni
oldindan rejalashtirilgan. So’ngra o’sha reja asosida sun’iy tanlash olib borganlar.
Bu esa yangi zot va navlar chiqarish muddatining qisqarishiga olib keladi. Sun’iy
tanlashning ikki xil: inb- riding va autbriding shakllari ham mavjud.
34

2 BOB. XULOSASI
Tabiiy tanlanishning ijobiy ahamiyati. Yuqorida keltirilgan ma‘lumotlardan
ko’rinib turibdiki, barcha turlarga mansub organizmlarda biotik, abiotik muhitning
ta‘siri tufayli turli xil o’zgarishlar sodir bo’ladi. Shular orasidagi organizmlar
uchun oz bo’lsa ham foydali belgilar tabiiy tanlanish orqali saqlanib qoladi,
boshqalari esa nobud bo’ladi. Tabiiy tanlanish tufayli saralangan bunday individlar
urchiyotganda o’zlarida namoyon bo’lgan belgi xusuiyatlarni kelgusi nasllarga
beradi. Shu usulda foydali belgi xususiyatlar nasldan naslga o’tgan sari orta boradi.
Bunday irsiy o’zgarishga organizmlar boshqa organizmlar bilan chatishishi tufayli
foydali o’zgarishga ega organizmlar soni orta boradi. Yashash uchun kurashda
moslashgan organizmlar moslashmagan organizmlarga nisbatann kamroq nobud
bo’ladi. Bu esa o’z-o’zidan tabii1 tanlanish organizmlarning muhitga
moslashishida va evolyutsiya jarayonida harakatlantiruvchi asosiy omil
ekanligidan dalolat beradi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Amirqulov N. Umumiy ekologiya. Toshkent, 2002 y.
2. Gofman P. , Kadashnikov. Biologiya bilan umumiy genetika.
Toshkent, 1970 y.
3. Maqsudov Z. Yu. Umumiy genetika. Toshkent, 1976 y.
4. To’raqulov Yo. H. va boshqalar. Umumiy biologiya. Toshkent,
1996 y.
5. Hamdamov I. H. Tabiat ilmining zamonaviy konsepsiyasi. Ma‘ruza
matni. Samarqand, 2000 y.
6. Hamdamov I. H. va boshqalar. Tabiiy fanlar zamonaviy
konsepsiyasi. Тошкент, 2007 y.
7. www.ziyonet.uz
8. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni xalqimiz bilan birga quramiz.
– Toshkent: O’zbekiston, 2017. – 102 b.
9. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
10. birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining
qo’shma majlisidagi nutqi. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. – 98 b.
11. Davletshin M. va b.q. Psixologiya: izohli lug’at. – T.: O’qituvchi,
1996.
12. Davletshin M.G., Shoumarov G’.B. O'zbek oilasining etnopsixologik
muammolari: Respublika ilmiy-amaliy anjumani ma'ruzalari qisqacha bayoni. – T.,
1993 y.
13. G’oziyev E. G’. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent., 2010.
14. G’oziyev E. G’. Umumiy psixologiya. – Toshkent., 2010.
15. Karimova V., Akromova F. Psixologiya. – T.: O’qituvchi, 2000.
16. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya asoslari. –T., 1994 yil
17. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy amaliyot. –T., 1999 yil.
18. 10. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya. – T.: Fan va texnologiya,
2012
36

19. Sog’inov N.A, Habibullayev F.A. Oilani o’rganish
psixodiagnostika metodikalari. – T., 1996 yil.
37

XARAKTER VA IRSIYAT.

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari