Xett davri diplomatik hujjatlari xususiyatlari - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	89.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Xett davri diplomatik hujjatlari xususiyatlari

Купить

XETT DAVRI DIPLOMATIK
HUJJATLARI XUSUSIYATLARI

Qadimgi xett davridan boshlab
xett podsholari o‘z
kelishuvlarini “risku”ga
muvofiq keluvchi “išhiul”
(bog‘lamoq) termini bilan
atashgan. Ushbu termin juda
qadimiy bo‘lib, davlatning
mansabdor shaxslari
majburiyatlarini tartibga
soluvchi hujjatlarning nomi
sifatida qo‘llanilgan

Qadimgi xett davridan boshlab xett podsholari o‘z kelishuvlarini
“ risku”ga muvofiq keluvchi “išhiul” (bog‘lamoq) termini bilan atashgan.
Ushbu termin juda qadimiy bo‘lib, davlatning mansabdor shaxslari
majburiyatlarini tartibga soluvchi hujjatlarning nomi sifatida qo‘llanilgan.
Ko‘plab kelishuvlarda “lšhiul” (rikiltu) termini lingai- (akkadcha.
mamitu) “qasamyod” so‘zi bilan birga qo‘llanilib kelgan. Bu aftidan, ikki
hukmdor o‘rtasida tuziladigan kelishuvlar ayni vaqtda qasamyod hisoblangan.
Sheriklik munosabatlari xarakteriga ko‘ra shartnomalarning turli xil
tiplari bo‘lgan. Ularni shartli ravishda ikki tipga ajratish mumkin:
- Ko‘pincha “do‘stlik” so‘zi qo‘llaniladigan (“paritet” xarakteridagi – teng
huquqlilik darajasidagi) tenglik tamoyilli shartnomalar;
- Xett “syuzeren”i va “vassali” o‘rtasida tuzilgan shartnomalar

Qadimgi xett hukmdori Sidanda bilan
Kizzuvatna hukmdori Pilliya
o‘rtasida tuzilgan shartnoma do‘stlik, ya’ni
teng darajadagilar maqomi
mazmunidagi kelishuv edi: “Quyosh, buyuk
hukmdori Sidanda, Xatti
mamlakatining hukmdori Qadimgi xett hukmdori Sidanda
bilan Kizzuvatna hukmdori Pilliya
o‘rtasida tuzilgan shartnoma
do‘stlik, ya’ni teng darajadagilar
maqomi
mazmunidagi kelishuv edi: “Quyosh,
buyuk hukmdori Sidanda, Xatti
mamlakatining hukmdori

Ma’lumki, xett davlati boshqaruv tizimi ikki xil
shakldan tarkib topgan
Birinchisi vassal
maqomida xett
davlati bilan
bog‘langan
davlatlar bo‘l ikkinchisi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
markazga
bo‘ysindirilgan
hududlarni o‘z
ichiga
oladi.

Shartnomalarda qadimgi standartlarga rioya qilinganligini Mursili II,
Muvatalli, va Xattusili III tuzgan kelishuvlarning Suppiluliuma tuzgan
kelishuv bilan o‘xshashligi tasdiqlaydi. Jumladan, Xattusili II Benteshina bilan
tuzgan shartnomasida Suppiluliuma Ining Aziru bilan shartnoma matniga
amal
qilgan.
Shartnomalar tuzilishidan oldin muzokaralar jarayoni o‘tkazilgan, ularda
shartnomalar matni kelishilgan, tegishlicha tuzatishlar kiritilgan. Shu o‘rinda
Kaska qabilalari bilan tuzilishi lozim bo‘lgan bir shartnomani ko‘rsatib o‘tish
kerak. Olimlarning fikricha u shartnoma loyihasi shaklida bo‘lgan. Aftidan
shartnoma bunday loyiha shakli xett hukmdoriga va uning shartnomadosh
hammaslagiga oldindan ko‘rib chiqish uchun taqdim etilgan bo‘lsa kerak

Buyuk podsho Tudxaliya taxtga o‘tirganda Xalpa mamlakati podshosi u
bilan sulh tuzgan, keyin esa xiyonat qilgan, va Xalpa mamlakati podshosi
Xonigalbat (Mitanni) podshosi bilan (ittifoq) tuzgan. Va shuning uchun u
(Tudxaliya) Xonigalbat mamlakati podshosi va Xalpa mamlakati
podshosini
o‘z mamlakatlari bilan birga yakson etdi va Xalpa mamlakatini vayron
qildi.
Xalpa mamlakati podshohi Xonigalbat mamlakati podshosiga (qarshi) va
Xattusiliga, Xatti mamlakati podshosiga ham qarshi jinoyat qi

Vassal hukmdor bilan shartnomalarda shartnoma bandlarining bajarilishi
majburiy bo‘lgan, undan tashqari qaram hukmdorga uchinchi bir tomon bilan
ittifoq tuzish taqiqlangan. Shartnomalarda vassallar o‘z “syuzereni”ning
garnizoniga bo‘lgan munosabatlari ham tartibga solingan. Vassal hukmdor
garnizonga o‘zinikidek va o‘z oila a’zolaridek g‘amxo‘rlik qilishlari kerak edi.
Shartnoma bandlarining bir qismi faqatgina tomonlar biri uchun (vassal
uchun) majburiyat hisoblangan. Jumladan, qochoqlarni qaytarish haqidagi
bandlarda shu holatni kuzatish mumkin. Bular odatda arnuvalalar (“asirga
olinishi kerak bo‘lgan kishi”), ya’ni tinch aholi vakillari bo‘lib, xett
hukmdorining bosqinchilik yurishlari natijasida Xattiga olib ketilgan.

so‘zlarning o‘zgartirilmasliga ham kafil sifatida qaralib, shartnoma lavhlari
bosh xudolarning ibodatxonalarida, aftidan haykallarining poyida saqlangan.
O‘z-o‘zidan bu holat shartnomaning ta’sir va bajarish kuchini yanada
oshirishga xizmat qilgan. Chunki odatda xudolar nomi bilan qasamlar ichilgan
va shartnoma buzilgudek bo‘lsa, yoki majburiyatlar bajarilmaydigan bo‘lsa,
xett hukmdori tomonidan xudolarning xohish-irodasining bajarilmasligi
bahonasi sifatida qabul qilinishi mumkin edi

Xett davri diplomatik hujjatlari xususiyatlari

Купить