XI-XV asrlarda Fransiya madaniyati - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XI-XV asrlarda Fransiya madaniyati

Купить

XIV – XV ASRLARDA FRANSIYA MADANIYATI
Reja:
1.
XIV – asr boshlarida Frantsuz davlati.
2.
Toifaviy monarxiyaning paydo bo’lishi.
3.
Yuz yillik urush.
4.
XV asrda shahar va qishloqlar. Frantsiyaning siyosiy birlashishi.
Foydalanilgan adabiyot

XIV asr boshlarida ham Frantsiya iqtisodi intensiv rivojlanib boradi. Shaharlarda
savdo va hunarmandchilikning rivojlanishi va u bilan bogliq holda qishloqlarda pul
rentasining tarqalishi frantsuz jamiyati hayotida yangi uzgarishlar olib keladi.
Ayniqsa, shaharlarda muhim uzgariahlar sodir buladi; boy tsexlar (muynachi,
movutchi, zargar, qassoblar) aralash kasbdagi tsexlarni bo’ysundiradi. Ustalar xalfa
va shogirdlarni ko’paytirib, ish vaqtini uzaytiradilar. Maosh esa kam tulangani
uchun xalfalar usto bo’lish va o’z ustaxonasini ochish imkoniyatidan maxrum
bo’ladilar. Xalfalar tobora yollanma ishchilarga yaqinlashib boradilar va ustalarga
qarshi kurashish uchun o’z ittifoqlarini tuza boshlaydilar (Kompanonaj). Shahar
aholisini ko’pchiligini tashkil qilgan kambag’allar ahvoli og’irlashib boradi. Ular
shahar boshqaruvi ishlaridan chetlashtirilgan edi. Buning ustiga XIV asrda soliqlar
oshishi, boy shaharliklar va kambag’allar o’rtasida keskinlikni kuchayishi shahar
qo’zg’olonlari boshlanibketishiga olib keladi.Pul rentasining keng tarqalishi va
dehqonlarning ozod bo’lishi ularning tsenzivga merosiy egalik huquqini
mustaxkamlaydi va XIV asrda erga egalikning hukmron shakliga aylanishini
ta’minlaydi. Tsenzda ko’rsatilgan to’lovni vaqtida to’lab borgan dehqon erini
meros qoldirishdan tashqari, uni sotish, garovga berishi mumkin edi. Bunday
vaqtda feodalga alohida to’lov to’lagan. Natijada qishloqda ijtimoiy tabaqalanish
sodir bo’lib, boy va kambag’al dehqonlarga ajralishiga olib keladi. Kambag’al
dehqonlar o’zlarining kichik yerlarida kun ko’ra olmay, qo’shnilariga yoki
feodallarga mavsumiy ishlarga yollanadilar. Bu qishloqlarda feodal xarakterga ega
bo’lgan yollanma mehnat shaklining paydo bo’lishi edi.Pul renfasi kirib kelishi
frantsuz feodalini xo’jalik ishlaridan umuman chetlashtiradi. Chunki tovar-pul
munosabatlari rivojlanishi natijasida pulga har qanday narsani sotib olish imkoni
yaratilgandi. XIII asr oxirida mamlakat hududining ¾ qismi qirol hokimiyatini tan
oladi. Langedok qo’shib olingandan keyin Angliyaga qarshi kurashda
Frantsiyaning mavqei mustahkamlanadi. 1308-1309 y Angumua va Marsh
grafliklari, 1284 y Shampan grafligi, 1307 y Lion shahri qo’shib olinadi. Filipp IV
Chiroyli Frantsiya bilan iqtisodiy bog’langan Flandriyadagi Gent, Ipr, Brugge kabi

rivojlangan movutsozlik va savdo shaharlari asosiy o’rin tutgan. Filipp IV u erda
hokimiyatini o’rnatadi, lekin og’ir soliqlar joriy qilinishi 1301 va 1302 yillarda
Bruggeda qo’zg’olonga sabab bo’ladi. 1301 yil hunarmandlar qo’zg’oloni
в ostiriladi. 1302 yilda aholining keng qatlamlari qatnashgan quzg’oloni
frantsuzlarga va patritseylarga qarshi qaratilgan edi. Frantsuzlar flandrigani tashlab
chiqishga majbur bo’lishadi.
Ko’plab urushlar mablag’ talab qilgani uchun soliqlar oshiriladi. Ayniqsa
shaharlardan qirol ko’p mablag’ talab qilgan. Yirik feodallarni qarshiliklarini
bostirib, endi qirol shaharlar bilan hisoblashmagan. Filipp Ivdan boshlab qirollar
shaharlarning o’z-o’zini boshqarish huquqidan mahrum qilib, siyosiy jixatdan
o’zlariga buysundira boradilar. Shunga sababga ko’ra Filipp IV cherkov erlariga
ham soliq sola boshlagan. Bu tadbir papa Bonifatsiy VIII bilan kelishmovchilik
keltirib chiqaradi. Qirol va Papa o’rtasida 1296 yili ochiq janjal boshlanadi.
Maxsus bulla bilan papa dunyoviy feodallar cherkovga soliq solishini va
ruxoniylarga soliq to’lashni man qiladi. Soliq solgan feodallarni cherkovdan
begona qilishni e’lon qiladi. Bunga javoban Filipp Frantsiyadan oltin va kumush
olib chiqishni taqiqlaydi. Bomfatsiy VIII ilohiy hokimiyatning dunyoviy
hokimiyatdan yuqoriligini da’vo qilib chiqadi. Grigoeiy VII kabi u ham
papalarining qirol va imperatorlar ustidan nazorat qilish davosini ilgari suradi.
Biroq Frantsiyada qirollik hokimiyati bu vaqtga kelib papaga qarshi turish imkoni
darajasida mustahkamlangan edi. Odamlarning fikriga ta’sir etish uchun qirol
qonunshunoslari papaga qarshi ommaviy targ’ibot yurita boshladilar.Aholining
keng qatlamlarini o’z tomoniga og’dirish uchun Filipp IV 1302 yil Bosh Shtatlarni
chaqiradi. Bosh Shtatlarda uch toifa vakillari – ruhoniylar, dvoryanlar va
shaharliklar qatnashadi. Dvoryanlar va shaharliklar hamma masalalarda qirolni
qo’llashadi, ruhoniylar papaning da’volari borasida aniq qarorga kelmaydi.
Bonifatsiya VIII Frantsiyaga vakilini jo’natib, qirol agar papaning talablariga rozi
bo’lmasa uni murtad deb e’lon qilishni topshiradi. Biroq vakil qamoqqa olinadi.
Filipp papaga qarshi chiqishlar tashkil qilish va papani Rimdan haydash uchun
Italiyaga agentlarini yuboradi. Agentlar pulni ayamasdan papani dushmnlarini

qo’lga oldilar va papa reziden tsiga yorib kirishadi va papani qattiq haqorat qila
boshlashadi (Anani shaharchasida). Bu voqeadan so’ng papa og’ir haqoratlarni
ko’tara olmay o’lib qoladi. 1305 yil Filipp IV tazyiqi bilan frantsuz prelati Kliment
V nomi bilan papa etib saylanadi. 1309 yili u o’z saroyini Avinon shahriga
ko’chirib keladi va 1378 yilgacha papalar shu erda qolib ketishadi. (Papalarning
Avinon asirligi) Papalar frantsuz qirollariga tobe bo’lib qolishadi. Filipp papalar
homiyligidagi tamplierlar ruxoniy-monaxlar ordenini yuqotadi, uning xazinasini
musodara qiladi. Qirollik hokimiyati papa hokimiyti ustidan to’la g’alaba qiladi.
Evropada uning xalqaro va siyosiy ahamiyatiga putur etadi. Filipp IV vaqtidan
boshlab Frantsiyada toifaviy vakillik boshqaruvi shakllanadi.Viloyatlarda o’z
toifaviy majlislari – shtatlar mavjud bo’lib, mahalliy soliq va boshqa ishlani hal
qilgan. Shtatlarda har uch toifa alohida majlis qilgan. Birinchi toifa ruhoniylar-
arxiepiskop, episkop va katta monastirlar а bbatlaridan tashkil topgan edi.
Dvoryanlar o’rta va mayda feodallardan qirolning azaliy tayanchlaridan iborat edi.
Majlislarda graf va gersog lar qirol atrofida bo’lib, deputatlar bilan
aralashmaganlar. Har bir palata bir ovozga ega bo’lgan. Frantsuz toifaviy vakillik
boshqaruvining bunday belgilari mamlakatning ijtimoiy strukturasining o’ziga
xosligidan kelib chiqqan edi. Bosh shtatlar doimiy faoliyat ko’rsatadigan organga
aylanmadi, balki qirol tashabbusi bilan chaqirilib, u taklif qilgan masalalarni
muhokama qiladi. Shtatlar subsidiyalar yoki qirolni biror siyosiy masalada
qo’llash, ruhoniylar va dvoryanlar erlarida yashovchi dehqonlardan qirollik
talyasini undirish kabi ishlarni ko’rgan. Feodallarning o’zi davlatga soliq
to’lamagan. Qirolning markazlashtiruvchi siyosatini qo’llab, daromadning asosi
qismini beruvchi shaharlarda muhim o’rin tutgan. Shuning uchun XIV asrning I
yarmida qirol hokimiyati va shtatlar o’rtasida ixnilof bo’lmagan. Shaharlar
kuchayishi bilan ritsarlarni ham soliqqa tortilishini talab qila boshlaganlar. Toifalar
o’rtasidagi nifoqdan qirollar o’z manfaatlari yo’lida foydalanishga urinadilar. Ana
shu sabablarga ko’ra bosh shtatlar ingliz parlamenti kabi keng huquqlarga ega
bo’lolmaydi. Frantsiyada toifaviy vakillik majlisining to’la shakllanishi bilan
feodal davlatining yangi shakli-toifaviy monarxiya qapop topish jarayoni

tugallanadi. Bu XII-XIII asrdagi frantsuz davlatidan ancha markazlashgan davlat
edi.Yirik va separatistik kayfiyatdagi feodallar markazlashuvga qarshilik
ko’rsatganlar. Ular qurol kuchi bilan Ludovik X dan ba’zi imtiyozlarni oladilar.
Lekin bu rasmiy xarakterda bo’lib, kuchaygan frantsuz davlatiga salbiy ta’sir eta
olmas edi. XIV asrning 30-yillarida boshlangan Angliya bilan Yuz Yillik urush
tufayli Frantsiyaning rivojlanishi to’xtab qoladi. Urush aholining qirilib ketishiga,
sanoat va savdoning izdan chiqishiga, soliqlarning keskin oshib ketishiga ,
hududlarning bo’shab qolishiga olib keldi.Angliya qo’l ostida bo’lgan
Frantsiyaning janubiy-g’arbiy hududlari uchun kurash urushning asosiy sababi edi.
Bu hududlar Angliya qo’l ostida ekan, Frantsuz davlatining milliyhududiy
jipslashuvi tugallanishi mumkin emas edi, shuning uchun bu urush Frantsiyaga
zarur bo’lgan. Angliya esa Frantsiyadagi qo’ldan ketgan erlarini qaytarib olishni va
kengaytirishni ko’zlaydi. Angliya janubi-g’arbiy viloyatlarda Angliya bilan
savdosi bog’langan va bundan manfaatdor shaharlar, hamda kuchayib borayotgan
frantsuz qiroliga bo’ysunishni istamayotgan feodallar yordamidan foydalanadi.
Angliya harbiy muvaffaqiyatsizliklar paytida ham janubiy shaharlarni o’z qo’lida
saqlab qolishini shu bilan tushintirish mumkin. Flandriya uchun kurash urushning
ikkinchi sababi edi. Bu mamlakat siyosiy va etnik jihatdan Frantsiyaga yaqin
bo’lgani uchun qirollar uning boy shaharlariga egalik qilishga uringanlar.
Flandriya shaharlari esa Angliyadan xom-ashyo olib, mahsulotlarini Angliyaga
sotgani uchun iqtisodiy aloqalarni saqlanib qolishidan manfaatdor edi. Shunga
ko’ra inglizlar bu erda ham shaharlar yordamidan foydalanadilar. Angliya qiroli
Eduard III ning frantsuz taxtiga davogarligi urushga bahona bo’ladi. 1328yili К arl
IV vafotidan keyin, unga ona tomondan qarindosh bo’lgan Eduard III frantsuz
qirollik taxtiga davo qiladi, lekin zodagonlar Kapetinglarga qarindosh bo’lgan
Filipp IV Valuani qirol etib saylaydi. Shunda ingliz qiroli bu masalani qurol kuchi
bilan echishga va shu bilan hududiy muammoni ham hal etmoqchi
bo’ladi.dastlabki davri muvaffaqiyali boshlanmadi. Frantsuz feodallari orasida ham
inglizlar ko’p ittifoqchilarga ega edi. Angliya armiyasi yagona qumandonlikka
bo’ysungan holda va yagona reja asosida harbiy harakatlarni olib boradi. Frantsuz

ritsarlari faqat o’z senyorlari qo’l ostida mustaqil harakat qiladi. Inglizlar
artilleriyasi ham yaxshi tashkil qilingan edi. 1340 yilda inglizlar Sleys yonida
(Flandriya) frantsuz flotini tor-mor keltirgani, 1346 yilda esa Kresi yonida frantsuz
ritsarlari yirik mag’lbiyatga uchraydi. 1346 yili muhim harbiy va strategik markaz
hisoblangan Kale inglizlar `o’liga o’tadi. Shundan keyin inglizlar harbiy
harakatlarni janubi-g’arbga ko’chiradi. Bosib olingan erlarda ingliz qirolining
o’g’li Eduard noib bo’lib qoladi. 1356 yil ingliz va frantsuzlar to’qnashuvida
ko’plab frantsuz ritsarlari halok bo’ladi va qirol Ioann Dobriy asir tushadi. 1360
yilda ikki o’rtada sulh tuziladi. Shartnomaga ko’ra Luaradan Pirineygacha bo’lgan
erlar, yani mamlakatning ⅓ qismi Angliyaga o’tadi. Frantsiya yangi urushlarga
tayyorlana boshlaydi. Karl V davrida harbiy sohada islohotlar o’tkaziladi:
artilleriya kuchaytiriladi, yollanma qo’shin safi kengatiriladi, Konnetabl vakolati
kuchaytiriladi (qirol armiyasi bosh qumandoni) Natijada 70-yillarda talay hududlar
inglizlardan tortib olinadi. Urush mablag’lari dehqon va shaharliklar zimmasiga
tushadi va XIV asr oxirlarida mamlakatning turli qismlarida qo’zg’olonlar
boshlanib ketadi. 1415 yilda Angliya Frantsiyaga yana urush boshladi. Azenkur
jangida inglizlar frantsuz ritsarlarini mag’lubiyatga uchratadi. 1420 yil Truada
inglizlar va frantsuzlar sulh tuzishadi. Sulhga ko’ra ingliz qiroli Genrix V Karl VI
ning qiziga uylanib, Frantsiyaning regentiga aylanadi, Karl VI vafotidan keyin esa
frantsuz taxtini egallashi kerak edi. 1422 yil Genrix V va Karl VI vafot etgach
Genrix V ning 10 oylik o’g’li Genrix VI Frantsiyaga qirol etib e’lon qilinadi.
Amalda hamma ishlarni gersog Bedford olib boradi.Inglizlar butun shimoliy
Frantsiyani qamal qilishadi. Mamlakat markazi va janubi o’zini Karl VII nomi
bilan e’lon qilgan dofin Karl qo’lida quladi. Bosib olingan erlarni Genrix V ingliz
baron va risarlarga tarqatib bera boshladi. Ayniqsa dehqonlarning ahvoli
og’irlashadi. Uursh qishloq xo’jaligini izdan chiqaradi. Bo’ysunmagan dehqonlarni
og’ir jazolashadi. Bular hammasi aholida inglizlarga qarshi aholining barcha
qatlamlarini kurashga otlanishiga sabab bo’ladi. Inglizlarga qarshi istilo etilgan
hududlarda partizanlik harakati avj oladi. Angliya qo’shinlari janubga siljishni
davom ettirish uchun Orleanni qamal qiladi. Orlean shahrining ahamiyatini

frantsuzlar yaxshi tushunishardi. Orleanni inglizlar qo’lga olsa, hech qanday
qarshiliksiz mamlakat janubiga kirib borishi mumkin edi, shuning uchun
inglizlarga qarshi barcha aholi oyoqqa turadi. Mana shunday og’ir va qaltis
vaziyatda dushmanga qarshi kurashni Janna d’Ark boshqaradi va shaharni
inglizlardan tozalaydi. Urush oqibatida Frantsiya iqtisodi og’ir zarar ko’radi.
Ayniqsa shimoli-sharqiy hududlar katta talofat ko’rib, 20-30 yildan keyingina
urushdan oldingi holatini tiklab oladi. Shimoldagi muhim hududlar bo’shab
qolgani uchun, 1451 yil qirol avvalgi erlariga qaytgan dehqonlani 8 yil soliqdan
ozod qilishga majbur bo’ladi. Senorlar dehqonlrni qaytarish uchun chinshni 1/6-
1/12 hosil miqdorida qisqartirganlar va merosiy egalik huquqini beradilar.
Krepastnoy huquq saqlanib qolgan bazi hududlardan servlar kela boshlagan
Xo’jalik tiklanishi bilan feodallar eski tartiblarni, urush vaqtida berilgan
imtiyozlarni bekor qilganlar.XV asr II yarmida Frantsiya xo’jaligida rivojlanish
kuzatiladi. Mamlakatdan g’alla va boshqa mahsulotlar eksport qilina boshlanadi.
Ba’zi shaharlarda movut va yung matolar ishlab chiqarish, metallga ishlov berish
yo’lga qo’yiladi. Ko’plab port shaharlar Evropa va Sharq davlatlari bilan qizg’in
savdo olib boradi. Ichki savdo munosabatlarining rivojlanishi mamlakatning
siyosiy jipslashuviga yordam beradi. Yuz yillik urushda Frantsiyaning g’alabasi
uning siyosiy birlashuviga va davlat markazlashuviga sharoit yaratadi. Urush
tugamasdan avval talya solig’i va doimiy armiya tuzilgan bo’lib, fedallarning
mustaqilligiga barham berilgan edi. Urushdan keyin Frantsiyaning davlat
markazlashuvini mustahkamlashda Ludovik XI (1461-1484) faoliyati muhim o’rin
tutadi. Ludovik XI ning asosiy raqibi Burgund gersogi Karl Dovyurakning qo’lida
Burgundiya gersogligi, Pikardiya, Niderlandiya tobe edi. Ludovik XI ga qarshi
shahzodalar , gersoglar, graflar ittifoqqa birlashadilar. Bu ittifoqqa Karl Dovyurak
boshchilik qilgan.Ittifoqqa kirgan yirik feodallar davlat boshqaruvi va moliyasi
ustidan nazorat o’rnatadilar. Parij yaqinida qirol va ittifoq o’rtasidagi to’qnashuv
qirol mag’lubiyati bilan tugaydi . Ludovik yon berishlar va va’dalar bilan ittifoq
a’zolari o’rtasiga nizo solishga erishadi. Karl Dovyurak zo’rlab tashkil qilgan
“Burgund davlati”da o’zaro urushlarni Ludovik XI rag’batlantiradi va moddiy

jihatdan ta’minlab turadi. 1474 yilda Ludovik XI ning moddiy yordamida Karl
Dovyurakka qarshi Lotaringiyaliklar va Shvedtsariyaliklar qo’zg’olon
boshlashadi.1477 yilda Nansida Karl Dovyurak halok bo’ladi va Burgundiya,
Pikardiya, Niverne Frantsiyaga qo’shib olinadi. 1481 yil Provans, 1491 yil Bretan
sulolaviy nikoh orqali Frantsiyaga qo’shib olinadi. Shundan keyin frantsuz davlati
tashqarisida frantsuzlar yashaydigan hududlar – Lotaringiya, Fransh – Konte,
Savoya, Russilon qolgan edi. Ularning to’la qo’shilishi XIX asrga to’g’ri keladi.
Ludovik davrida frantsuz milliy davlatining asosi yaratiladi. Siyosiy raqiblarini
ayovsiz jazolab hamma feodallarni u o’ziga bo’y sundiradi. O’z siyosatida
shaharliklarni davlat xizmatiga jalb qiladi. Shu bilan bir vaqtda shaharning
mustaqilligini cheklab, soliqlarni kuchaytiriladi. Davlat byurokratik apparati
kuchayadi. Ludovik XI davrida Bosh Shtatlar faqat bir marta chaqirilgan va
ahamiyatini yuqotadi. Davlat savdo va sanoat rivojlanishini rag’batlantiradi.
Ipakchilik rivojiga e’tibor beriladi, shu maqsadda Itakiyadan mohir ustalar taklif
qilinadi.Yo’llar ta’mirlanadi. Rivojlangan feodalizm davrida Frantsiyaning
ijtimoiy-iqtisodiy, etnik va siyosiy rivojlanishi natifasida frantsuz millati
shakllanadi. XV asr oxiriga kelib shimoliy va janubiy frantsuz xaiqlari o’rtasidagi
farq yo’qolib, yagona etnik ko’rinish oladi. Frantsiya Evropaning kuchli
markazlashgan hokimiyatga ega davlatlaridan biri sifatida XVI asrga qadam
qo’yadi.

Foydalanilgan adabiyot
1.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. T., 1998.
2.
Udalsova Z.V. Istoriya Yevropo'. T. 1-2. M. «Nauka». 1988.
3.
Udalsova Z.V. Istoriya srednix vekov. T. 1-2. M, «Vo'shaya shkola». 1991.
4.
Boysov M. Istoriya srednix vekov. M, 1995.
5.
Nefyodov S. Istoriya srednix vekov. M, 1996.
6.
Semyonov A. O’rta asrlar tarixi . T., 1973.
7.
Korsunskiy A.R. Vozniknovenie feodalnix otnosheniy v Zap. Evrope. M.
1969.
8.
Gurevich A.Y. Poxodi vikingov M. 1966.
9.
Qurbongaliyeva M.G. O’rta asrlar tarixidan o’quv metodik qo’llanma. Т.,
1992.
10.
Istoriya Fransii. M., 1972, T.1.
11.
Istoriya Italii. M., 1970, T.1.
12.
Удальцова З.В. История средних веков. М., 1991.
13.
Бойцов М. История средних веков. М., 1995.
14.
Istoriya yujnix i zapadnix slavyan. M., 1979.
15.
Лозинский С.Г. История паптства. М., 1961.
16.
Le в andovskiy A.P. Janna d’ Ark. M., 1962 .
17.
Авдеева К.Д. Внутренняя колонизация и развитие феодализма в
Англии.в XI-XIII вв. Л., 1973.
18.
Колесницский А.Ф. История средних веков. М. 1986.

XI-XV asrlarda Fransiya madaniyati

Купить