Xitoy solnomalari. Qadimgi turkiy manbalar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	2.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xitoy solnomalari. Qadimgi turkiy manbalar

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY VA O’RTA MA X SUS TA ’LIM VA ZIRLIGI A L
X ORA ZMIY N OMLI URGA N CH DA VLA T UN IVERSITETI
TA RIX FA KULTETI
301-GURUH TA LA BA SI - N IN G
« MA N BA SHUN OSLIK»
FA N IDA N
Mav zu: X ITOY SALN OMALARI. QADIMGI
TURKIY MAN BALAR
Topshirdi:
Qabul qildi:
Urganch 2012

MAVZU:
X ITOY
SALN OMALAR
I. QADIMGI
TURKIY
MAN BALAR
R
E
J
A
II. A SOSIY QISM:
1.X it
oy
man
bash
unosl
ari
asarl
arida
O’rt a
Osiy
o
2.Y enMAVZU: X ITOY
SALN OMALARI. QADIMGI
TURKIY MAN BALAR
REJ A
I. KIRISH.
II. A SOSIY QISM:
1.X it oy
manbashunoslari
asarlarida O’rt a Osiy o
2.Y enisey bit ik lari.
3.Mo` g` ulist onda t opilgan bit ik lar.
III. X ULOSA
IV FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R

V—VI asrlarda
O`zbekiston tarixi
Eftaliylar va Eftaliylar
davlati tarixi bilan
bog`liqdir. Tarixiy manbalar,
ma'lumotlarga qaraganda
Eftaliylarsaklar va
masagetlarning
avlodlaridir.
Eftaliylar juda katta
hududda o`z
hukmronliklarini
o`matdilar. Ulaming
davlatiga Sharqiy
Turkistondan Kaspiy
bo`ylarigacha bo`lgan
yerlar qarar edi. Eftaliylar
milodning 457-yilida
Chag`aniyon, Toxariston
va Badaxshonni
bo`ysundirishga muvaffaq
bo`Idilar. Eron shohi
sosoniy Firuz (459—484)
Eflaliylarga qarshi uch bor
qo`shin tortti, lekin uning
barcha yurishlari
mag`lubiyat bilan
yakunlandi. Buning ustiga
Eron Etlaliylarga o`lpon
to`lab turishga majbur KIRISH
V—VI asrlarda O`zbekiston tarixi Eftaliylar va
Eftaliylar davlati tarixi bilan
bog`liqdir. Tarixiy manbalar, shuningdek,
ma'lumotlarga qaraganda Eftaliylarsaklar va
masagetlarning avlodlaridir.
Eftaliylar juda katta hududda o`z
hukmronliklarini o`matdilar. Ulaming davlatiga
Sharqiy Turkistondan Kaspiy bo`ylarigacha
bo`lgan yerlar qarar edi. Eftaliylar milodning 457-
yilida Chag`aniyon, Toxariston va Badaxshonni
bo`ysundirishga muvaffaq bo`Idilar. Eron shohi
sosoniy Firuz (459—484) Eflaliylarga qarshi uch
bor qo`shin tortti, lekin uning barcha yurishlari
mag`lubiyat bilan yakunlandi. Buning ustiga Eron
Etlaliylarga o`lpon to`lab turishga majbur bo`ldi.
Shundan kcyin Eftaliylar Marv va Kobulni, oradan
ko`p vaqt o`tmay, Sharqiy Turkistonni ham
bo`ysundirishga muvalTaq bo`ldilar.
Eitaliylar Turon, Eronning sharqiy tumanlari,
Afg`oniston, Shimoliy Hindiston hamda Sharqiy
Turkiston ustidan hukm yurgizdilar.
563—567-yillari turk xoqoni Istemi (Dizovul)
Eron hukmdorlari bilan ittitbq tuzib, Eftaliylar
davlatiga zarba bcrdi va ularga qarashli yerlarni
Ixvysundirishga muvaffaq bo`ldi. Natijada Turk
xoqonligi Amudaryo va Orol dcngizigacha
cho`zilgan o`lkalar ustidan o`z hukmronligini
o`rnatdi. VI asrning uchinchi choragida turklar
Shimoliy Xitoyda joylashgan Chjau va Si
davlatlarini ham bo`ysundirdilar. 576-yili Bosporni

Х ИТОЙ
МАНБАШУНО
СЛАРИ
Хитой манбалари
ҳақида сўз
бошлашдан олдин
шуни алоҳида қайд
этиб ўтиш керакки,
улар ҳам хитой
ҳукмдорларининг
мақсад ва
манфаатларини
кўзлаб ёзилган, бошқа
халқларнинг тарихи
кўп ҳолларда бир
тарафлама ёритилган.
Лекин хитой
манбаларида бўлиб
ўтган воқеаларнинг
вақти ва ўрни аниқ
кўрсатилади, бир-
бирига қарши турган
кўрсатилади.
Қадимий
Ўзбекистоннинг узоқ
ўтмишдаги ижтимоий-Х ИТОЙ МАНБАШУНОСЛАРИ
Хитой манбалари ҳақида сўз
бошлашдан олдин шуни алоҳида қайд
этиб ўтиш керакки, улар ҳам хитой
ҳукмдорларининг мақсад ва
манфаатларини кўзлаб ёзилган, бошқа
халқларнинг тарихи кўп ҳолларда бир
тарафлама ёритилган. Лекин хитой
манбаларида бўлиб ўтган воқеаларнинг
вақти ва ўрни аниқ кўрсатилади, бир-
бирига қарши турган қўшинла
рнинг умумий
кўрсатилади.
Қадимий Ўзбекистоннинг узоқ
ўтмишдаги ижтимоий-сиёсий тарихини
ўрганишда қуйидаги хитой манбалари
муҳим роль ўйнайди.
ШИ ЦЗИ
“Ши Цзи” (“Тарихий эсдаликлар”)
тарихшуносларининг отаси
ҳисобланадиган Сима Цяньнинг 130
бобдан иборат асаридир.
Сима Цянь –(тахминан милоддан
аввалги 145 ёки 135-86-йиллар) Лунминь
(ҳозирги Шэньси вилояти) шаҳрида
сарой тарихчиси Сима Тхан оиласида

қолмади ва бўлажак
тарихий китоби
устидаги ишни давом
эттирди. Кўп вақт
ўтмай Сима Цянь яна
саройга таклиф
этилди ва император
Бош маҳкамаси
бошлиғи этиб
тайинланади,
китобини ёзиб
тамомлашга шароит
яратиб берилди.
Унинг “Ши Цзи”
номли асарида
Хитойнинг қадимий
замонлардан то
милоддан аввалги 1
аср бошларига қадар
ўтган тарих баён
этилган. Асарда
Ўзбекистон, унинг 123
бобида хусусан
Фарғона ва унинг
қадимий халқи, ҳаёти
ҳақидаги қимматли
маълумотлар мавжуд.
“Ши Цзи”нингқолмади ва бўлажак тарихий китоби
устидаги ишни давом эттирди. Кўп вақт
ўтмай Сима Цянь яна саройга таклиф
этилди ва император Бош маҳкамаси
бошлиғи этиб тайинланади, китобини
ёзиб тамомлашга шароит яратиб
берилди.
Унинг “Ши Цзи” номли асарида
Хитойнинг қадимий замонлардан то
милоддан аввалги 1 аср бошларига
қадар ўтган тарих баён этилган. Асарда
Ўзбекистон, унинг 123 бобида хусусан
Фарғона ва унинг қадимий халқи, ҳаёти
ҳақидаги қимматли маълумотлар
мавжуд.
“Ши Цзи”нинг тўла матни олти жилд
қилиб 1959 йили Пекинда эълон этилган,
рус тилига таржима этилиб (И.Я.Бичурин,
Л.С.Васильев, Л.С.Переломов, Ю.Л.Кроль
ва бошқалар) 1972, 1975, 1984, 1986
йиллари чоп этилган. Э.Шаванн (1865-
1905) томонидан француз тилига
таржима қилиниб, 1895-1918 йиллари 5
жилдда босмадан чиққан.
“ ЦЯНЬ Х АНЬ ШУ”
“Цянь Хань шу” (“Аввалги Хань
сулоласининг тарихи”) йирик тарихчи

тарихи, халқи ва унинг
ҳаёти ҳақида кўп
муҳим маълумотларни
учратамиз.
“Цянь Хань шу”
1962 йили Пекинда 12
жилдда нашр
қилинган. Инглизча
таржимаси (Г.Дубс,
Балтимор, 1938-1944-
йй.) ҳам бор.
“ Х ОУ Х АНЬ ШУ”
“Хоу Хань шу”
(“Кейинги Хань
сулоласи тарихи”)
тарихчи Фань Хуа (398-
445 йй.) асари. Олим
аввалги Хань сулоласи
(25-220-йй.)га хизмат
қилган. Кичик давлат
лавозимида турган ва
424 йили вилоят
ҳокимлигига
кўтарилган. Давлатга
қарши исёнда
қатнашганликда
айбланиб қатл тарихи, халқи ва унинг ҳаёти ҳақида кўп
муҳим маълумотларни учратамиз.
“Цянь Хань шу” 1962 йили Пекинда
12 жилдда нашр қилинган. Инглизча
таржимаси (Г.Дубс, Балтимор, 1938-1944-
йй.) ҳам бор.
“ Х ОУ Х АНЬ ШУ”
“Хоу Хань шу” (“Кейинги Хань
сулоласи тарихи”) тарихчи Фань Хуа (398-
445 йй.) асари. Олим аввалги Хань
сулоласи (25-220-йй.)га хизмат қилган.
Кичик давлат лавозимида турган ва 424
йили вилоят ҳокимлигига кўтарилган.
Давлатга қарши исёнда қатнашганликда
айбланиб қатл этилган.
“Хоу Хань шу” Хитойнинг аввалги
Хань сулоласи давридаги тарихни ўз
ичига олган катта асар (130 бобдан
иборат. Унда
Ўзбеки
стон, Шарқий Туркистон ва Жунғориян
йилларорасидаги тарихи ҳақида диққатга
сазовор маълумотлар бор.
“ БЭЙ ШУ”
“Бэй шу” (“Шимолий сулолалар
тарихи”) 100 бобли асар бўлиб, Тань
сулоласи (618-907 йй.) даврида яшаган

“Бэй шу”нинг
матни 1958 йили
Шанхайда чоп
этилган.
CУЙ ШУ
“Суй шу” (“Cуй
хонадонининг тарихи”)
Хитой тарихчилари
жамоаси тарафидан
ёзилган асар. Уни
ёзишда Вэй Чжен (580-
643 йй.) –Тань
сулоласи даврида
ўтган тарихчи,
император Чжен-Гуань
(626-650) даврида
унинг ўғли ва тожу тахт
ворисига тарбиячи
бўлган, Янь Ши-Гу
ҳамда Кхун Ин-да
билан биргаликда
иштирок этиб, асарда
Хитойнинг Суй
сулоласи даврида, У-
У1 асрлардаги
ижтимоий-сиёсий
тарихи 85 бобда баён “Бэй шу”нинг матни 1958 йили
Шанхайда чоп этилган.
CУЙ ШУ
“Суй шу” (“Cуй хонадонининг тарихи”)
Хитой тарихчилари жамоаси тарафидан
ёзилган асар. Уни ёзишда Вэй Чжен (580-
643 йй.) –Тань сулоласи даврида ўтган
тарихчи, император Чжен-Гуань (626-650)
даврида унинг ўғли ва тожу тахт ворисига
тарбиячи бўлган, Янь Ши-Гу ҳамда Кхун
Ин-да билан биргаликда иштирок этиб,
асарда Хитойнинг Суй сулоласи даврида,
У-У1 асрлардаги ижтимоий-сиёсий
тарихи 85 бобда баён этилган. Китобнинг
55 боби 637 йили ёзиб тамомланган.
Қолган 30 бобига эса 20 йил вақт кетган.
Асарда императорни
нг иқтисодий сиёсати,
тузилиши, мамлакатнинг аҳволи,
халқнинг урф-одатлари ҳақида
маълумотлар келтирилган. Унинг 83-
бобида Ўзбекистон ва Шарқий Туркистон
ҳақида ҳам диққатга сазовор
маълумотларни учратамиз. Кўп жилдли
“Сулолалар тарихи” таркибида 9 жилд
сифатида 1958 йили Шанхайда босилган.

Оуян Сю (1007-
1072-йй.) ва Сунь Ци
(998-1061 йй.) 960-
1279 йиллари
ҳукмронлик қилган
Сунь (Жанубий ва
Шимолий Хитой)
сулоласи
тарихчилари1043-
1060-йиллари шу
сулоланинг янги
тарихи “Cинь Тань шу”
(“Тань сулоласининг
янги тарихи”)
ёзганлар. Ҳар иккала
асар ҳам ўзига хос
афзалликларига эга
бўлиб, маълум
даражада бир-бирини
тўлдиради.
ХУ111 асрда
тарихчи Шэнь Бин-
чжень ҳар иккала
тарихни бир-бирига
боғлаб, унга “Синь
цзю Тань шу хечао”
(“Тань сулоласининг
бир-бири биланОуян Сю (1007-1072-йй.) ва Сунь Ци
(998-1061 йй.) 960-1279 йиллари
ҳукмронлик қилган Сунь (Жанубий ва
Шимолий Хитой) сулоласи
тарихчилари1043-1060-йиллари шу
сулоланинг янги тарихи “Cинь Тань шу”
(“Тань сулоласининг янги тарихи”)
ёзганлар. Ҳар иккала асар ҳам ўзига хос
афзалликларига эга бўлиб, маълум
даражада бир-бирини тўлдиради.
ХУ111 асрда тарихчи Шэнь Бин-
чжень ҳар иккала тарихни бир-бирига
боғлаб, унга “Синь цзю Тань шу хечао”
(“Тань сулоласининг бир-бири билан
қўшилган янги ҳамда эски тарихи”) деб
ном қўйди. Асарда 618-907- йиллар
влқеалари баён этилган.
“Cинь Тань шу”да Ўзбекистон
жануби, Афғонистон, Эрон ҳамда Шарқий
Туркистон ҳақида маълумотлар учрайди.
1958 йили кўп жилдли “Сулолалар
тарихи”нинг 12 жилди сифатида
Шайхайда чоп этилган.

Yenisey bitiklari
mashhur rus xaritashunos
olimi S.U.Remezov
(taxminan 1642— 1720-
yy.) tarafidan XVII asr
oxirida Yenisey
havzasi(hozirgi Xakas
avtonom viloyatiga
qaraydi) topilgan. Undan
keyin bu haqda
shvetsiyalik harbiy
asir F.Stralen
berg (Tabbert) ma'lumot
qabrtoshlardan toshga
o`yib yozilgan notanish
xatlarni topgan. Bu yozuv
haqidagi ma'lumotlar
birinchi marta o`tgan
asrning birinchi choragida
"Сибирский вестник"
jurnalida e'lon qilindi.
1889-yili fin olimlari
Yeniseydan topilgan
yozma yodgorliklar
xaritasini tuzdilar.
Bular orasida XVII
asrda Sibir hamda
Mo`g`rulistonda, Oltoy
hamda O`rta Osiyo,
O`zbеkistonda topilgan
runiy bitiklar alohida
himmatga ega. Bu
yozuvlarning hozir yangiYenisey bitiklari mashhur rus xaritashunos
olimi S.U.Remezov (taxminan 1642— 1720-yy.)
tarafidan XVII asr oxirida Yenisey havzasi(hozirgi
Xakas avtonom viloyatiga qaraydi) topilgan.
Undan keyin bu haqda shvetsiyalik harbiy
asir F.Stralenb
erg (Tabbert) ma'lumot beradi. U
qabrtoshlardan toshga o`yib yozilgan notanish
xatlarni topgan. Bu yozuv haqidagi ma'lumotlar
birinchi marta o`tgan asrning birinchi choragida
"Сибирский вестник" jurnalida e'lon qilindi.
1889-yili fin olimlari Yeniseydan topilgan yozma
yodgorliklar xaritasini tuzdilar.
Bular orasida XVII asrda Sibir hamda
Mo`g`rulistonda, Oltoy hamda O`rta Osiyo,
O`zbеkistonda topilgan runiy bitiklar alohida
himmatga ega. Bu yozuvlarning hozir yangi
guruhi: Lеna — Baykal bo`yi bitiklari, Еnisеy,
Mo`g`uliston, Oltoy, Sharqiy Turkiston, O`rta
Osiyo bitiklari ma'lum. Bu bitiklar O`rta Osiyo,
shuningdеk, O`zbеkiston xalqlarining arablar
istilosi arafasidagi ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy
hayotini o`rganishga yordam bеradi.
Еnisеy bitiklari mashhur rus xaritashunos
olimi S.U. Rеmеzov (taxminan 1642—1720-yy.)
tarafidan XVII asr oxirida Еnisеy havzasida
(hozirgi Xakas avtonom viloltiga haraydi) topilgan.
Undan kеyin bu haqda shvеtsiyalik harbiy asir F.
Stralеnbеrg (Tabbеrt) ma'lumot bеradi. U Еnisеy
havzasidagi habrlardan toshga o`yib yozilgan
notanish xatlarni topgan. Bu yozuv haqidagi
ma'lumotlar birinchi marta o`tgan asrning
birinchi choragida «Sibirskiy vеstnik» jurnalida

Obida A.Abdurahmonov
hamda A.Rustamov
tomonidan o`zbek tiliga
qisqacha tarjima qilingan
(1982).
Kul tegin bitigi Bilga
xoqonning (716—734) inisi
Kul tegin (731-yili vafot
etgan) sharafiga yozilgan.
Mo`g`ulistonning Kosho
Saydan vodiysida Ko`kshin
o`rxun daryosi bo`yidan rus
arxeolog va etnograf olimi
N.M.Yadrinsev (1842-1894)
tomonidan 1889-yili
topilgan.
Bitik V.V.Radlov (1891),
P.M.Melioranskiy (1897),
X.Sheder(1924),
S.E.Malov(1951),
G.Aydarov (1971) lar
tomonidan nemischa,
fransuzcha, ruscha
tarjimalarda chop etilgan.
A.Abdurahmonov va
A.Rustamov tomonidan
o`zbek tiliga qilingan
qisqacha tarjimasi (1982)
ham bor.
Bilgaxoqon bitigi Kul
tegin bitigi topilganjoydan
1 kmjanubi-g`arbda —Obida A.Abdurahmonov hamda A.Rustamov
tomonidan o`zbek tiliga qisqacha tarjima qilingan
(1982).
Kul tegin bitigi Bilga xoqonning (716—734)
inisi Kul tegin (731-yili vafot etgan) sharafiga
yozilgan. Mo`g`ulistonning Kosho Saydan
vodiysida Ko`kshin o`rxun daryosi bo`yidan rus
arxeolog va etnograf olimi N.M.Yadrinsev (1842-
1894) tomonidan 1889-yili topilgan.
Bitik V.V.Radlov (1891), A.Xeykel (1892),
P.M.Melioranskiy (1897), X.Sheder(1924),
S.E.Malov(1951), G.Aydarov (1971) lar tomonidan
nemischa, fransuzcha, ruscha tarjimalarda chop
etilgan. A.Abdurahmonov va A.Rustamov
tomonidan o`zbek tiliga qilingan qisqacha
tarjimasi (1982) ham bor.
Bilgaxoqon bitigi Kul tegin bitigi
topilganjoydan 1 kmjanubi-g`arbda — Ko`kshin
o`rxun daryosi havzasida topilgan. Bu obida 735-
yili bitilgan. Uni V.V.Radlov, S.E.Malov,
P.M.Melioranskiy va V.Tomsen tomonidan
o`rganilgan va chop etilgan.
Ongin bitigi Mo`g`ulistonning Kosho Saydan
vodiysidan topilgan va kimga atalganligi aniq
ma'lum emas. Ba'zi fikrlarga qaraganda, yuqorida
tilga olingan Eltarish xoqon va uning xotini
Elbiyga xotun sharafiga qo`yilgan (735-y.), boshqa
fikrga ko`ra Qopag`on xoqonga (691—716-yy.),
yana bir ma'lumotga (J.Klosson) qaraganda Bilga
xoqonning harbiyboshliqlaridan Alp Eletmish
(taxminan 731-yilda o`lgan) sharafiga qo`yilgan.
Obida 1892-yili V.V.Radlov tarafidan

yozuvlar P.M.Melioranskiy,
E.R.Tenishev, A.K.Borovkov,
K.Seydakmatov,
V.M.Nadelyayev hamda
D.D.Vasilyev tomonidan
e'lon qilingan.
Sharqiy Turkistondan
topilgan bitiklar orasida
Turfon vohasidagi
g`orlarga joylashgan
ibodatxona devorlariga
yozilgan bitiklar alohida
o`rin tutadi. Bitiklar
V.Tomsen tarafidan chop
qilingan.
Qozog`iston hamda
Qirg`izistonda topilgan
bitiklar (asrimizning 60—
70-yillarida topilgan) hali
chuqur o`rganilmagan.
Bular orasida Talas
vohasidan (Ayritom,
Teraksoy, Qulonsoy,
Toldiqo`rg`on, Urjor,
Sirdaryo, Ila, Olma Ota,
Tolg`ar, Tinbas va hokazo)
topilgan bitiklar muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Qozog`iston hamda
Qirg`iziston hududidan
topilgan bitiklarning
ba'zilari S.Sodiqov,yozuvlar P.M.Melioranskiy, E.R.Tenishev,
A.K.Borovkov, K.Seydakmatov, V.M.Nadelyayev
hamda D.D.Vasilyev tomonidan e'lon qilingan.
Sharqiy Turkistondan topilgan bitiklar orasida
Turfon vohasidagi g`orlarga joylashgan
ibodatxona devorlariga yozilgan bitiklar alohida
o`rin tutadi. Bitiklar V.Tomsen tarafidan chop
qilingan.
Qozog`iston hamda Qirg`izistonda topilgan
bitiklar (asrimizning 60— 70-yillarida topilgan) hali
chuqur o`rganilmagan. Bular orasida Talas
vohasidan (Ayritom, Teraksoy, Qulonsoy,
Toldiqo`rg`on, Urjor, Sirdaryo, Ila, Olma Ota,
Tolg`ar, Tinbas va hokazo) topilgan bitiklar muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Qozog`iston hamda Qirg`iziston hududidan
topilgan bitiklarning ba'zilari S.Sodiqov,
M.E.Masson, A.N.Bernshtam, A.S.Omanjolov,
G.Musaboyev, Ch. Jumag`ulov hamda
G.Karag`ulovalar tomonidan e'lon qilingan.
Qadimiy turk runik yozuvlari (asosan sopol
idishlarga yozilgan) Farg`ona, Oloy vodiysi hamda
Janubiy O`zbekiston va Tojikiston hududidan,
ya'ni Bekobod, Isfara, Marg`ilon, Farg`ona,
Andijon, Quvasoy, o`sh, o`zgand, Kofirnihon,
shuningdek So`g`ddan ham topilgan va
A.N.Bernshtam, B.A.Litvinskiy, V.A.Bulatova,
E.R.Tenishev, Yu.A.Zadneprovskiy tarafidan
o`rganilgan.
Umuman, qadimiy turk runik yozuvlari
xalqimiz tarixini yoritishda juda qimmatli
manbadir. Mo`g`ulistondan topilgan bitiklar. Bular

Kul tеgin bitigi. Bilga
xohonning (716—734-yy.)
inisi Kul tеgin (731-yili
vafot etgan) sharafiga
yozilgan. Mo`g`ulistonning
Kosho Saydan vodiysida
Ko`kshin O`rxun daryosi
bo`yidan rus arxеolog va
etnograf olimi N.M.
Yadrintsеv (1842—1894-
yy.) tomonidan 1889 yili
topilgan.
Bitik V.V. Radlov (1891
y.) A. Xеykеl (1892 y.) V.
Tomsеn (1896 y.), P.M.
Mеlioranskiy (1897 y.), X.
Shеdеr (1924 y.), S.Е.
Malov (1951 y.), G, Aydarov
(1971 y.) lar tomoni-dan
nеmischa, frantsuzcha,
ruscha tarjimalarda chop
etilgan. h. A.
Abduraxmonov va A.
Rustamov tarafidan
qilingan his-hacha
o`zbеkcha tarjimasi (1982
y.) ham bor.
Bilga xohon bitigi.
Yuhorida aytilgan Kul tеgan
bitigidan 1 km
janubiharbda - Ko`kshin
O`rxun daryosi havza-sidan Kul tеgin bitigi. Bilga xohonning (716—734-
yy.) inisi Kul tеgin (731-yili vafot etgan) sharafiga
yozilgan. Mo`g`ulistonning Kosho Saydan
vodiysida Ko`kshin O`rxun daryosi bo`yidan rus
arxеolog va etnograf olimi N.M. Yadrintsеv (1842
—1894-yy.) tomonidan 1889 yili topilgan.
Bitik V.V. Radlov (1891 y.) A. Xеykеl (1892 y.) V.
Tomsеn (1896 y.), P.M. Mеlioranskiy (1897 y.), X.
Shеdеr (1924 y.), S.Е. Malov (1951 y.), G, Aydarov
(1971 y.) lar tomoni-dan nеmischa, frantsuzcha,
ruscha tarjimalarda chop etilgan. h. A.
Abduraxmonov va A. Rustamov tarafidan qilingan
his-hacha o`zbеkcha tarjimasi (1982 y.) ham bor.
Bilga xohon bitigi. Yuhorida aytilgan Kul
tеgan bitigidan 1 km janubiharbda - Ko`kshin
O`rxun daryosi havza-sidan topilgan. Obida 735-
yili bitilgan.
V.V. Radlov, S.Е. Malov, P.M. Mеlioranskiy va
V. Tomsеn tomonidan o`rganilgan va chop
qilingan.
Ongin bitigi. Mo`hulistonning Kosho Saydan
vodiysidan topilgan. Kimga atalganligi aniq
ma'lum emas. Ba'zi fikrlarga qaraganda, yuqorida
tilga olingan El-tarish xoqon va uning xotini
Elbiyga xotun sharafiga qo`yilgan (735 y.); boshqa
fikrga ko`ra qopag`on xoqonga (691—716- yy.),
yana boshqa bir ma'lumotga (J. Kloson)
qaraganda Bilga xoqonning harbiy boshliqlaridan
Alp Elеtmish (taxminan 731 yilda o`lgan) sharafiga
qo`yilgan.
Obida 1892 yili V.V. Radlov tarafidan
(estompaji) pa 1957 yili J. Kloson tomonidan

Sharqiy Turkistondan
topilgan bitiklar orasida
Turfon vohasidagi
g`orlarda joylashgan
ibodatxona dеvorlariga
yozilgan bitiklar alohida
o`rin tutadi. Bitiklar asosan
V. Tomsеn tarafidan chop
qilingan.
Qozog`iston hamda
Qirg`izistondan topilgan
bitiklar (asrimizning 60—
70-yillarida topilgan) hali
chuqur o`rganilmagan.
Bular orasida Talas
vohasidan (Ayritom,
Tеraksoy, qulonsoy,
Toldiqo`rqon, Urjor,
Sirdaryo, Ila, Olma Ota,
Tolqar, Tinbas va hokazo)
topilgan bitiklar muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Qozog`iston hamda
Qirg`iziston hududidan
topilgan bitiklarning
ba'zilari S. Sodihov, M.Е.
Masson, A.N. Bеrnshtam,
A.S. Omanjolov, G.
Musaboеv, Ch. Jumaqulov
hamda G. Karaqulovalar
tomonidan e'lon qilingan.
Qadimiy turk runikSharqiy Turkistondan topilgan bitiklar orasida
Turfon vohasidagi g`orlarda joylashgan
ibodatxona dеvorlariga yozilgan bitiklar alohida
o`rin tutadi. Bitiklar asosan V. Tomsеn tarafidan
chop qilingan.
Qozog`iston hamda Qirg`izistondan topilgan
bitiklar (asrimizning 60—70-yillarida topilgan) hali
chuqur o`rganilmagan. Bular orasida Talas
vohasidan (Ayritom, Tеraksoy, qulonsoy,
Toldiqo`rqon, Urjor, Sirdaryo, Ila, Olma Ota,
Tolqar, Tinbas va hokazo) topilgan bitiklar muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Qozog`iston hamda Qirg`iziston hududidan
topilgan bitiklarning ba'zilari S. Sodihov, M.Е.
Masson, A.N. Bеrnshtam, A.S. Omanjolov, G.
Musaboеv, Ch. Jumaqulov hamda G.
Karaqulovalar tomonidan e'lon qilingan.
Qadimiy turk runik yozuvlari (asosan sopol
idishlar-ga yozilgan) Farg`ona, Oloy vodiysi
hamda Janubiy O`zbеkiston va Tojikiston
hududidan, ya'ni Bеkobod, Isfara, Marg`ilon,
Farg`ona, Andijon, Quvasoy, O`sh, O`zgan,
Kofirniqon, shuningdеk So`hddan ham topilgan
va A.N. Bеrnshtam, B.A. Litvinskiy, V.A. Bulatova,
E.R. Tеnishеv, Yu.A. Zadnеprovskiy tarafidan
o`rganilgan.

XVII asr oxirida
topilgan O`rxun-
Enisey bitigi.XVII asr oxirida topilgan O`rxun-Enisey bitigi.
14

MAVZUNI TO`LDIRISH
UCHUN YOZMA
MANBADAN MA'LUMOT
Qadim turk manbalari
fanda runik yoki ko 'kturk
bitiklari deb yuritiladi.
Ularning aksariyati XVII
asrda Sibir, Mo`ng`uliston,
Oltoy va o`rta Osiyoda
topilgan. Ular orasiga
Mo`ng`ulistonda topilgan
To`nyuquq, Qultegin, Bilga
xoqon va Ongin bitiklari
o`rta Osiyo aholisi tarixini
o`iganishda qimmatli
manba hisoblanadi.
Masalan, Qultegin bitigi VII
asming birinchi yarmida
qabr toshiga o`yib yozilgan.
Qabr toshining balandligi 3
m 15 sm, kengligi 1 m 24
sm, qalinligi 41 sm. Bitik 63
satrdan iborat. Jhi yozma
manbada Turk
xoqonligining asoschilari
to`g`risida quyidagi
jumlalarni o`qish
mumkin^«Yuqorida ko`k
osmon, pastda qora yer
yaratilganda, ikkinchisining
o 'rtasida inson bolalari MAVZUNI TO`LDIRISH UCHUN YOZMA
MANBADAN MA'LUMOT Qadim turk manbalari
fanda runik yoki ko 'kturk bitiklari deb yuritiladi.
Ularning aksariyati XVII asrda Sibir, Mo`ng`uliston,
Oltoy va o`rta Osiyoda topilgan. Ular orasiga
Mo`ng`ulistonda topilgan To`nyuquq, Qultegin,
Bilga xoqon va Ongin bitiklari o`rta Osiyo aholisi
tarixini o`iganishda qimmatli manba hisoblanadi.
Masalan, Qultegin bitigi VII asming birinchi
yarmida qabr toshiga o`yib yozilgan. Qabr
toshining balandligi 3 m 15 sm, kengligi 1 m 24
sm, qalinligi 41 sm. Bitik 63 satrdan iborat. Jhi
yozma manbada Turk xoqonligining asoschilari
to`g`risida quyidagi jumlalarni o`qish
mumkin^«Yuqorida ko`k osmon, pastda qora yer
yaratilganda, ikkinchisining o 'rtasida inson
bolalari yaratilgan. Inson bolalari ustidan bobom
Bumin xoqon, Istemi xoqon bo`lib o 'rnashganlar.
Ular taxtga o 'rnashib turk xalqining davlatini,
rasm-rusumini tutib turganlar».
Bitikda BilgajcQaftn nomidan avlodlariga
yo`llangan quyidagi pand-nasihati ayniqsa
diqqatga sazovordir: «So 'zimni tugul eshitgil,
keyindagi inim, urug`im— xalqim... bu so`zlarni
yaxshilab eshit, diqqat qilib tingla... Tabg`och
xalqining so'zi shirin, ipak kiyimi nafls... ekan.
Shirin so'z, nafls ipagi bilan aldab, yirik xalqni shu
holda yaqinlashtirar ekan... Yaxshi dono kishini,
yaxshi alp kishini yo`latmas ekan. Biror kishi
adashsa, urug`i, xalqi, uyi, yoping`ichigacha
qo`ymas ekan... Shirin so`ziga, nafis ipagiga

diqqatga sazovordir.
Undagi g`oyalar - tarix
saboqlaridir, hozirgi
kunimiz, xususan ma'naviy
hayotimiz uchun ham o`ta
muhimdir.
Turk iy xoqonlik
huk mronligi dav rida
O` rt a Osiy o
Turon davlatchiligi
tarixida Turkiy xoqonlik
davlati davri katta va
muhim o`rinni egallaydi.
Turkiy xoqonlik xususidagi
ma'lumotlar еtarli bo`lsada,
lеkin ularning ko`pchiligi
bir-biriga qarama-qarshi va
aniq ma'lumotlar bеrmaydi.
Birinchi navbatda VII-VIII
asrlarda to`plangan
manbalar ancha
qimmatlidir. Bular epigrafik
yodgorliklar — O`rxun-
Еnisеy runiy yozuvlari,
Xitoyning «Tan xonadoni
tarixi» (UP-1X asrlar) tarixiy
manbasi, VI asr oxirlarida
yashagan vizantiyalik
tarixchilar Mеnandr
Protеktor, Fеofan
Vizantiyskiy, suriyalik
tarixchi Ionna diqqatga sazovordir. Undagi g`oyalar - tarix
saboqlaridir, hozirgi kunimiz, xususan ma'naviy
hayotimiz uchun ham o`ta muhimdir.
Turk iy xoqonlik huk mronligi dav rida
O` rt a Osiy o
Turon davlatchiligi tarixida Turkiy xoqonlik
davlati davri katta va muhim o`rinni egallaydi.
Turkiy xoqonlik xususidagi ma'lumotlar еtarli
bo`lsada, lеkin ularning ko`pchiligi bir-biriga
qarama-qarshi va aniq ma'lumotlar bеrmaydi.
Birinchi navbatda VII-VIII asrlarda to`plangan
manbalar ancha qimmatlidir. Bular epigrafik
yodgorliklar — O`rxun-Еnisеy runiy yozuvlari,
Xitoyning «Tan xonadoni tarixi» (UP-1X asrlar)
tarixiy manbasi, VI asr oxirlarida yashagan
vizantiyalik tarixchilar Mеnandr Protеktor, Fеofan
Vizantiyskiy, suriyalik tarixchi Ionna
Efеsskiylarning tarixiy asarlaridir. Shuningdеk, bu
to`g`risidagi ma'lumotlar arab tarixchilari at-
Tabariy, Dеnovariy (1X-X asr) o`lkamiz
fuzalolaridan Abu Rayhon Bеruniy, Narshaxiy (X
asr) va boshqalar asarlarida ham uchraydi.
«Alpomish», «Go`ro`g`li», «Manas», «Dada
Qo`rqut» kabi umumturkiy xalq dostonlari, O`rta
asrlardagi Mahmud Qoshqariy, Ahmad Yugnakiy,
Yusuf Xos Hojib va boshqalar asarlarida turkiy
madaniyat, adabiyot, tarix to`g`risida turli
himmatli ma'lumotlar kеltiriladi. Yaqindagina,
1999 yili Alpomishning 1000 yilligi
Rеspublikamizda kеng nishonlanib, Tеrmizda
qahramon Alpomishga mahoratli haykal ham
o`rnatildi.

bеrilgan «turk» atamasi
kеyinchalik ularga yaqin
turgan barcha qabila-
urug`larga ham umumiy
nom sifatida ishlatilib
kеtiladi.
Ashina urug`idan
bo`lgan Asan (Asyan),
Shad, Tuu (460-545) lar
turkiy qabilalar ittifoqiga
asos soladilar. Tuuning
o`g`li Bumin (bu turkcha
nomi, xitoycha Tumin)
o`ziga tеlе qabilasini
bo`ysundiradi. Endilikda
ancha mustahkamlangan
bu qabilalar ittifoqi o`zlari
qaram bo`lib turgan
jujanlardan xalos bo`lish
yo`lini qidirishadi. 545 yil
G`arbiy Vey impеratori
Vandi Ashin urug`i
boshlig`i Buminga
do`stona munosabat
o`rnatish uchun elchi
yuboradi. G`arbiy Vey
davlatining asoschilari asli
turkiy qabilalardan bo`lib
(386-558) Xitoyning
shimolida o`z davlatlarini
barpo qilib, butunlay
xitoylashib kеtgan edilar.bеrilgan «turk» atamasi kеyinchalik ularga yaqin
turgan barcha qabila-urug`larga ham umumiy
nom sifatida ishlatilib kеtiladi.
Ashina urug`idan bo`lgan Asan (Asyan), Shad,
Tuu (460-545) lar turkiy qabilalar ittifoqiga asos
soladilar. Tuuning o`g`li Bumin (bu turkcha nomi,
xitoycha Tumin) o`ziga tеlе qabilasini
bo`ysundiradi. Endilikda ancha mustahkamlangan
bu qabilalar ittifoqi o`zlari qaram bo`lib turgan
jujanlardan xalos bo`lish yo`lini qidirishadi. 545 yil
G`arbiy Vey impеratori Vandi Ashin urug`i
boshlig`i Buminga do`stona munosabat o`rnatish
uchun elchi yuboradi. G`arbiy Vey davlatining
asoschilari asli turkiy qabilalardan bo`lib (386-558)
Xitoyning shimolida o`z davlatlarini barpo qilib,
butunlay xitoylashib kеtgan edilar. Turkiylar
ularni To`ba yoki Tabg`ach davlati dеb yuritganlar.
Manbalarda bеrilishicha, Bumin Vey davlati bilan
ittifoqtsosh bo`lib, ulardan jujanlarga qarshi
kurashda yordam olishi mumkinligiga umid
qiladi. Bumin jujan xoni Aynag`ayga uning qiziga
uylanmoqligi to`g`risida sovchi yuboradi. Bu taklif
Bumin tomonidan ataylab nizo chiqishi uchun
qilingan bo`lib, Aynag`ay Buminga: «ha, tеmir
erituvchim, mеnga bunday taklifni kiritishga
qanday jur'at etding?» dеb javob bеradi. Bu holat
ikki o`rtada jang boshlanishiga bir bahona bo`ldi.
Bumin shu javobdan so`ng kurashni boshlab
yuboradi va 551 yili Markaziy Osiyodagi eng
kuchli bo`lgan jujanlar xonini mag`lub etadi.
O`sha yili Bumin yangi davlat — Turkiy xoqonlikka
(551-744) asos soladi.

ko`targanligiga qarshi
kurashib, natijada ularning
rahbari Din o`z qo`shini
bilan tor-mor kеltiriladi.
Tеz orada Qora Issiq xon
ham vafot etadi. Shundan
so`ng uning ukasi Muqan
xon «Kushu» unvoni bilan
(554-576) taxtga o`tiradi.
Muqan xon hukmronligi
davri Turkiy xoqonlikni
eng qudratli pallaga olib
kirdi. 554 yil Muqan
Sharqqa yurish qilib Uzoq
Sharq o`lkalarni o`ziga
bo`ysundirdi va Tinch
okеan qirg`oklariga
chiqadi. Shundan so`ng u
O`rxun, To`g`la, Sеlеnga
daryolari bo`ylaridagi
qabilalarni, Еnisеy daryosi
bo`ylaridagi qirg`izlarni,
Baykal atroflaridagi
uyg`urlarni o`ziga
bo`ysundiradi.
Muqan xoqon Eftalitlar
davlatini tugatish uchun
554 yil Eron shohi Xusrav I
Anushеrvonga elchi
jo`natadi. Firdavsiyning
yozishicha, Eftapitlar
hukmdori Gatifar turkiylarko`targanligiga qarshi kurashib, natijada ularning
rahbari Din o`z qo`shini bilan tor-mor kеltiriladi.
Tеz orada Qora Issiq xon ham vafot etadi.
Shundan so`ng uning ukasi Muqan xon «Kushu»
unvoni bilan (554-576) taxtga o`tiradi. Muqan xon
hukmronligi davri Turkiy xoqonlikni eng qudratli
pallaga olib kirdi. 554 yil Muqan Sharqqa yurish
qilib Uzoq Sharq o`lkalarni o`ziga bo`ysundirdi va
Tinch okеan qirg`oklariga chiqadi. Shundan so`ng
u O`rxun, To`g`la, Sеlеnga daryolari bo`ylaridagi
qabilalarni, Еnisеy daryosi bo`ylaridagi
qirg`izlarni, Baykal atroflaridagi uyg`urlarni o`ziga
bo`ysundiradi.
Muqan xoqon Eftalitlar davlatini tugatish
uchun 554 yil Eron shohi Xusrav I Anushеrvonga
elchi jo`natadi. Firdavsiyning yozishicha, Eftapitlar
hukmdori Gatifar turkiylar va Eron o`rtasidagi
ittifoqchilik yuzaga kеlmasligi uchun elchilarni
yo`lda o`ldiradi. Faqatgina bir kishi xoqon
huzuriga еtib boradi xolos. Eron ittifoqqa rozi
bo`ladi. Muqan xoqon ittifoqchilik iplarini
mustahkamlash maqsadida Istеmi yabg`uning
qizi Asna bеkani Xusrav I Anushеrvonga
turmushga bеradi. 555 yildayoq Istеmi Orol
dеngizgacha bo`lgan еrlarni egallagan edi. Shuni
ta'kidlash kеrakki, bu oddiy istilo bo`lmay balki,
yangi turkiy qabilalarning Sharqiy Turkistrn
shimoli va O`rta Osiyoning sharqidagi ulkan
еrlarga kеlib o`rnashishi edi. Kultеgin bitigida
qayd etilishicha «ular (ya'ni, Istеmi va Muqanxon)
o`z xalqlarini Tеmir Qopqagacha joylashtirdilar»
(Sug`d va Baqtriya o`rtasidagi chеgarada

orada ular tomonidan
Samarqand, Kеsh,
Naxshab egallanadi.
Eftalitlar Xuttalon, Tеrmiz,
Balx, Amul, Zamm
shaharlaridan yordam olib
Buxoro yaqinida katta
jangga tayyorgarlik
ko`radilar. Sakkiz kunlik
shiddatli jangda eftalitlar
turkiylardan еngiladilar.
Tabariyning yozishicha,
Vars dеb yuritilgan
eftalitlar shohini Istеmi
o`ldiradi va butun
boyliklarini o`z ho`liga
oladi. Eftalitlar bilan
kurash taxminan 563-567
yillar oralig`ida kеchadi.
Ittifoqchilarning har
biri tеzlik bilan harakat
qilib, iloji boricha
eftalitlarning еrlarini
ko`proq o`z qo`llariga
olishga harakat qiladilar.
Amudaryoning janubiy
soqiligacha bo`lgan еrlar
Eron, uning shimoliy
soqillaridan Kaspiygacha
bo`lgan еrlar turkiylar
ho`liga o`tadi. Birmuncha
vaqt eftalitlarning qolganorada ular tomonidan Samarqand, Kеsh, Naxshab
egallanadi. Eftalitlar Xuttalon, Tеrmiz, Balx, Amul,
Zamm shaharlaridan yordam olib Buxoro
yaqinida katta jangga tayyorgarlik ko`radilar.
Sakkiz kunlik shiddatli jangda eftalitlar
turkiylardan еngiladilar. Tabariyning yozishicha,
Vars dеb yuritilgan eftalitlar shohini Istеmi
o`ldiradi va butun boyliklarini o`z ho`liga oladi.
Eftalitlar bilan kurash taxminan 563-567 yillar
oralig`ida kеchadi.
Ittifoqchilarning har biri tеzlik bilan harakat
qilib, iloji boricha eftalitlarning еrlarini ko`proq o`z
qo`llariga olishga harakat qiladilar.
Amudaryoning janubiy soqiligacha bo`lgan еrlar
Eron, uning shimoliy soqillaridan Kaspiygacha
bo`lgan еrlar turkiylar ho`liga o`tadi. Birmuncha
vaqt eftalitlarning qolgan qutgani Zarafshon
vohasida yashab turkiylarga soliq to`lab turadi.
Eron turkiylar ho`liga ko`pgina muhimahamiyatga
ega bo`lgan xdaudlar o`tib qolganligidan o`z
noroziligini bidtsiradi.
Istеmi yabg`u Eron bilan munosabatlar
kеskinlashib kеtsa, uning oldini olish maqsadida
Vizantiya bilan yaqinlashish siyosatini
qo`llamoqchi bo`ladi. 568 yil Maniax
boshchiligidagi elchilar gurug`i Vizantiyaga jo`nab
kеtdi. Ular Kavkaz orqali Konstantinopolga еtib
kеldilar. Maniax katta tantana bilan qabul qilinib,
impеrator Yustin II ga sovg`a salomlar va
xoqonning nomasini topshirdi. (Vizantiyaliklar bu
nomani skiflar yorlig`i dеb atashgan). Impеrator
turkiylar bilan g`arbiy-siyosiy, savdo

qo`shinlarini tor-mor qilib
Eronning shimoliga
bostirib kiradi. Turkiylar
eftalitlar еrlarining Eronga
o`tib qolgan еolarini yana
o`z ho`liga qaytarib
oladilar. Eron tinchlik
sulhiga kеlishib har yili
40.000 Vizantiya tillasi
to`lash majburiyatini oladi.
Undan so`ng Eron bilan
Vizantiya o`rtasida ham
urush boshlanib kеtib,
sosoniylar davlati juda
nochor ahvolga tushib
qoladi.
576 yili Muqan xoqon
va Istеmi yabg`ularni
vafsxgidan so`ng Turkiy
xoqonlikning ta'siri ancha
zaiflasha boshlaydi. Eron
sarkardasi Baxrom Chubin
turkiylarning Chur Baha
xoqon ko`mondonligidagi
300.000 kishilik qo`shinini
tor-mor kеltiradi. Chur
Baha jangda xalok bo`ldi.
Baxrom Chubin Buxoro
yaqinidagi Poykand
shahriga bostirib kiryb,
xoqonning o`g`li Barmuda
Tеginni asirga oladi va qo`shinlarini tor-mor qilib Eronning shimoliga
bostirib kiradi. Turkiylar eftalitlar еrlarining
Eronga o`tib qolgan еolarini yana o`z ho`liga
qaytarib oladilar. Eron tinchlik sulhiga kеlishib har
yili 40.000 Vizantiya tillasi to`lash majburiyatini
oladi. Undan so`ng Eron bilan Vizantiya o`rtasida
ham urush boshlanib kеtib, sosoniylar davlati
juda nochor ahvolga tushib qoladi.
576 yili Muqan xoqon va Istеmi yabg`ularni
vafsxgidan so`ng Turkiy xoqonlikning ta'siri ancha
zaiflasha boshlaydi. Eron sarkardasi Baxrom
Chubin turkiylarning Chur Baha xoqon
ko`mondonligidagi 300.000 kishilik qo`shinini tor-
mor kеltiradi. Chur Baha jangda xalok bo`ldi.
Baxrom Chubin Buxoro yaqinidagi Poykand
shahriga bostirib kiryb, xoqonning o`g`li Barmuda
Tеginni asirga oladi va xoqon xazinasini Eron
shohiga yuboradi.
Muqan xoqon vafotidan (576 y.) so`ng taxtga
uning ukasi Arslon To`ba o`tirdi. Arslon To`ba
ho`lida 8 ta viloyat jam etilgan bo`lib, o`z vaqtida
ular o`zaro bir-
birlari bilan chiqisha olmas edilar. VI asrning
ikkinchi yarmiga kеlib turkiy xoqonlari va
shahzodalari o`rtasida toj-taxt uchun goh oshkora
goh zimdan kurash kеtayotgan, iqtisodiy tanazzul
boshlanayotgan bir paytda turkiy shahzoda Abruy
boshchiligidagi xalq harakati bo`lib o`tdi. Abruy
harakati to`g`risida to`liq
ma'lumotlar saqlanib qolmagan. Xususan Abdurahmon
Nishopuriyning (XI asr) «Xazinat-al-ulum»
asaridagi bu masalaga bag`ishlangan parcha

O`zaro muttasil
urushlar, taxt talashishlar
mamlakatni parchalanib
kеtish, ma'naviy-iqtisodiy
inqiroz holatiga olib kеldi.
qora Churin qarib qolgan
vaqtida taxminan 600-
yillarga kеlib o`zini
«xoqon» dеb e'lon qiladi.
qora Churin Bugu xoqon
(qaxramon xoqon) dеgan
nomni olgan edi.
Xoqonlikdagi og`ir
vaziyatdan foydalangan
Xitoy impеratori ichki
nizolar kеltirib chiqarishga
harakat qildi. Turkiy
sarkardalaridan biri Jangar
xitoyliklarga sotilib, o`z
kishilari bilan xoqonga
suiqasd uyushtirdi. Lеkin
maqsadini amalga
oshirolmay 5 ta kishisi
bilan zo`rg`a Xitoy
impеratori huzuriga
qochib o`tdi. Impеrator
Yan Szyan uni yaxshi kutib
olib, xoqonlikka da'vogar
shaxs, dеb e'lon qildi.
Xoqonlik ichida nizo-
fitnalar Jangar kishilari
tomonidan avj oldirilib,O`zaro muttasil urushlar, taxt talashishlar
mamlakatni parchalanib kеtish, ma'naviy-iqtisodiy
inqiroz holatiga olib kеldi. qora Churin qarib
qolgan vaqtida taxminan 600-yillarga kеlib o`zini
«xoqon» dеb e'lon qiladi. qora Churin Bugu
xoqon (qaxramon xoqon) dеgan nomni olgan edi.
Xoqonlikdagi og`ir vaziyatdan foydalangan Xitoy
impеratori ichki nizolar kеltirib chiqarishga
harakat qildi. Turkiy sarkardalaridan biri Jangar
xitoyliklarga sotilib, o`z kishilari bilan xoqonga
suiqasd uyushtirdi. Lеkin maqsadini amalga
oshirolmay 5 ta kishisi bilan zo`rg`a Xitoy
impеratori huzuriga qochib o`tdi. Impеrator Yan
Szyan uni yaxshi kutib olib, xoqonlikka da'vogar
shaxs, dеb e'lon qildi. Xoqonlik ichida nizo-fitnalar
Jangar kishilari tomonidan avj oldirilib, oxir
oqibatda xoqonga qarshi aholi isyonigacha
vaziyat еtib kеldi. qora Churin 603 yilda Tibеtga
chеkingan vak^ida Jangar kishilari tomonidan
o`ldirildi. Jangar xoqonlikning Sharqiy qismini o`z
qo`liga olib, butunlay Xitoyning ta'sir doirasidagi
kishiga aylandi. Xoqonlikning sharqiy qismi o`z
mustaqilligini shu tariqa yo`qotdi. 582-603
yillardagi o`zaro urushlardan so`ng 603 yil
xoqonlik to`la mustaqil 2 qismga: Sharqiy va
g`arbiy qismlarga ajraldi. Еttisuv, Chu vodiysi,
Volga, Kubanning quyi qismi, Irtish, Ishim
daryolari bo`yidagi еrlar, Urta Osiyoning kichik
yarim mustaqil davlatlari g`arbiy xoqonlik
tarkibiga kirardi.
G`arbiy xoqonlikdagi yozgi qarorgoh Isfijob
yaqinidagi Mingbuloqsa, qishgisi Suyob shahrida

siyosiy mavqеi
mustahkamlanib brradi.
Turkiy aholi siyosiy
hayotda faol qatnashib,
O`rta Osiyo o`sha davr
siyosatining hamma
jabhalarida tеng qatnasha
boshlaydilar.
Xoqon Shеguy
vafotidan kеyin (618 y.)
hokimiyatga kеlgan xoqon
To`n yabg`u (To`n shoh)
davrida g`arbiy
xoqonlik yana
kuchayadi. Uning
chеgaralari Oltoydan to
hind daryosi bo`yigacha
cho`zilib kеtdi. Uning
qo`lidagi ulkan hokimiyat
tartiblari isloh etildi.
Mahalliy sulolalar hokimlari
bilan bеvosita bog`lanish,
ularning ustidan nazoratni
kuchaytirish maqsadida
mahalliy hukmdorlarga
«yabg`u» unvonlari bеriladi.
Ular o`z vak^ida xoqonning
noiblariga aylanadilar.
Turkiylar «Tudunlar» dеb
yuritilgan o`z vakillarini
yarim mustaqil
hokimliklarga yuborib, siyosiy mavqеi mustahkamlanib brradi. Turkiy
aholi siyosiy hayotda faol qatnashib, O`rta Osiyo
o`sha davr siyosatining hamma jabhalarida tеng
qatnasha boshlaydilar.
Xoqon Shеguy vafotidan kеyin (618 y.)
hokimiyatga kеlgan xoqon To`n yabg`u (To`n
shoh) davrida g`arbiy
xoqonlik yana kuchayadi. Uning chеgaralari
Oltoydan to hind daryosi bo`yigacha cho`zilib
kеtdi. Uning qo`lidagi ulkan hokimiyat tartiblari
isloh etildi. Mahalliy sulolalar hokimlari bilan
bеvosita bog`lanish, ularning ustidan nazoratni
kuchaytirish maqsadida mahalliy hukmdorlarga
«yabg`u» unvonlari bеriladi. Ular o`z vak^ida
xoqonning noiblariga aylanadilar. Turkiylar
«Tudunlar» dеb yuritilgan o`z vakillarini yarim
mustaqil hokimliklarga yuborib, siyosiy nazorat va
boj soliqini izga tushirish ishlarini amalga
oshirdilar. Shu bilan birga xoqon diplomatik
tarzda ham ish tutar edi. Masalan, u Samarqand
xrkimi va qashqar xokimlari bilan quda-andachilik
ipini bog`lab, ular bilan munosabatni yaxshiladi.
To`n yabg`u xoqon davrida O`rta Osiyoning
ba'zi bo`ysunmas hisoblangan o`lkalari (xususan,
Toharistrn) ham egallanib, sosoniylar O`rta
Osiyoning janubi va xrzirgi Afg`oniston еrlaridan
siqib chiqarildi. Xitoy va boshqa davlatlar bilan
aloqalar tiklandi. To`n yabg`u xoqon vafotidan
(630 y.) so`ng dulu va nushibi (dulu qabilasi ittifoqi
Еttisuvda, nushibi qabilasi ittifoqi g`arbiy
Jung`oriyada edi.) qabilalari o`rtasida hokimiyat
uchun kurash boshlanib, kеtdi. Xoqonlik

oqsoqollari» tayinlagan.
Xitoy manbalariga ko`ra,
turkiylar xonni taxtga
o`tqazishda maxsus
marosim o`tkazganlar,
ya'ni, amaldorlar bo`lajak
xonni kigizga o`tqazib,
quyosh yurishi bo`ylab 9
marotaba aylatstirganlar,
ishtirokchilar ularni qutlab
turgan. Kеyin xonni otga
o`tqazib, bo`yniga Ipak
mato bog`laganlar. Kеyin
undan so`raganlar: «Siz
nеcha yil xon
bo`lmoqchisiz? U nеcha yil
xon bo`lishini aytgan, shu
muddat tugagandan kеyin
taxtdan kеtgan. Xoqondan
kеyingi shaxs Yabg`u
(bahodir) davlatdagi
birinchi amaldor (vazir)
vazifasida bo`lgan.
(Masalan, Istеmi yabg`u).
Ammo yabg`u taxtga
mеrosxo`rlik qila olmas
edi. Taxt mеrosxo`ri Tеgin
(shahzoda) dеb yuritilgan.
Tеgin taxtga da'vogar
shaxs bo`lgan. Shod
unvoni tuman va viloyat
xokimligidagioqsoqollari» tayinlagan. Xitoy manbalariga ko`ra,
turkiylar xonni taxtga o`tqazishda maxsus
marosim o`tkazganlar, ya'ni, amaldorlar bo`lajak
xonni kigizga o`tqazib, quyosh yurishi bo`ylab 9
marotaba aylatstirganlar, ishtirokchilar ularni
qutlab turgan. Kеyin xonni otga o`tqazib, bo`yniga
Ipak mato bog`laganlar. Kеyin undan so`raganlar:
«Siz nеcha yil xon bo`lmoqchisiz? U nеcha yil xon
bo`lishini aytgan, shu muddat tugagandan kеyin
taxtdan kеtgan. Xoqondan kеyingi shaxs Yabg`u
(bahodir) davlatdagi birinchi amaldor (vazir)
vazifasida bo`lgan. (Masalan, Istеmi yabg`u).
Ammo yabg`u taxtga mеrosxo`rlik qila olmas edi.
Taxt mеrosxo`ri Tеgin (shahzoda) dеb yuritilgan.
Tеgin taxtga da'vogar shaxs bo`lgan. Shod unvoni
tuman va viloyat xokimligidagi shahzodalarga
bеrilgan. Shahzodalar bilan qondosh bo`lmasa,
unday odamga shod unvoni bеrilmagan. Xitoy
manbalarining birida shunday dеyiladi: «Oliy
martabalar orasida eng ulug`i Shеxu (Jabg`u,
Yabg`u), kеyin Dele (Tеgin), uchinchisi esa Silifa,
to`rtinchisi Tumaofa, (qolgan) kichikroq
darajasidagi mansablarda 20 kishi band;
ularnmng hammalari mansablari mеrosiydir...
qo`riqchilarni esa Fuli (ya'ni bo`ri) dеb ataydilar».
Tudun upvoni hukmdorning joylardagi noibi
(nazoratchisi) ga bеrilgan. Ular mahalliy hokimlar
siyosatini, boj-soliq ishlarini nazorat qilganlar.
Shod unvonidagi kishi hukmdorning o`ng
tomonidan joy olgan.
Chorvador turkiy aholida urug`-jamoachilik
an'analari nihoyatda kuchli bo`lib, qabila va urug`

boshqaruv tizimi asosan
yirik siyosiy-davlat
tadbirlari (saltanat
osoyishtaligini saqlash,
davlat hududini
kеngaytirish, soliq tizimi,
ichki va tashqi savdo,
dipdomatik munosabatlar
va hokazo) bilan mashg`ul
bo`lib joylardagi mahalliy
ishlarga ma'lum darajada
erkinlik yo`lga qo`yilgan.
Shuning uchun xam
Farg`ona, Sug`d, Shosh,
Tohariston, Xorazm va
boshqa joylarda
boshqaruv ishi asosan
mahalliy sulolalar qo`lida
bo`lgan. Xitoy manbalariga
ko`ra Sug`dda kеlib
chiqishi asli yuеchjilardan
bo`lmish Kan sulolasining
mavqеi kuchli bo`lib, Sug`d
hukmdori ixshid unvoniga,
tobе hokimliklar ham o`z
unvonlariga ega bo`lganlar
(masalan, Kеsh hukmdori
ixrid unvoniga ega
bo`lgan).
Konunchilik, ijtimoiy
hayotda u yoki bu
masalalar-ni hal etishboshqaruv tizimi asosan yirik siyosiy-davlat
tadbirlari (saltanat osoyishtaligini saqlash, davlat
hududini kеngaytirish, soliq tizimi, ichki va tashqi
savdo, dipdomatik munosabatlar va hokazo) bilan
mashg`ul bo`lib joylardagi mahalliy ishlarga
ma'lum darajada erkinlik yo`lga qo`yilgan.
Shuning uchun xam Farg`ona, Sug`d, Shosh,
Tohariston, Xorazm va boshqa joylarda
boshqaruv ishi asosan mahalliy sulolalar qo`lida
bo`lgan. Xitoy manbalariga ko`ra Sug`dda kеlib
chiqishi asli yuеchjilardan bo`lmish Kan
sulolasining mavqеi kuchli bo`lib, Sug`d hukmdori
ixshid unvoniga, tobе hokimliklar ham o`z
unvonlariga ega bo`lganlar (masalan, Kеsh
hukmdori ixrid unvoniga ega bo`lgan).
Konunchilik, ijtimoiy hayotda u yoki bu
masalalar-ni hal etish uchun «turkiy tuzuklari»
yoki «Turolari» bo`lgan. Xitoy tarixchisi shunday
tuzuklardan biri Sug`ddagi ibodatxonalardan
birida saklanishini yoza-di. qonunlarga ko`ra, eng
og`ir gunoh qilgan odam urug`-aymog`i bilan yo`q
qilib yuborilgan. qolgan jazolar o`lim va turli
mikdordagi tovon to`lash usullari bo`l-gan.
(Masalan, birovni o`ldirsa, buzuqchilik qilsa, ot
o`g`irlasa, o`lim jazosi, birovning mol-mulkini
o`g`irlasa yoki kishiga lat еtkazsa tovon to`lagan
va hokazo).
Dеhqonlar mavjud suv rеsurslari xamda
lalmikor еrlar imkoniyatlaridan foydalanib, asosan
don ekinlari hamda qovun, tarvuz, bеda,
uzumchilik, paxtachilik sohalaridan yuqori hosil
еtishtirganlar. Mеvali daraxtlardan bog`-rog`lar

ajralib turgan. Konchilik
faoliyati ham shu paytda
ancha rivojlangan. Oltin,
tеmir, kumush,
qo`rg`oshin, mis,
margimush, tuzning bir
nеcha xili, qimmatbaho
toshlar, turli ma'danlar
Sug`d, Shosh, Farg`ona,
qashqar, Tohariston kabi
viloyatlarda qazib
olishganligi manbalarda
aniq ko`rsatilgan.ajralib turgan. Konchilik faoliyati ham shu paytda
ancha rivojlangan. Oltin, tеmir, kumush,
qo`rg`oshin, mis, margimush, tuzning bir nеcha
xili, qimmatbaho toshlar, turli ma'danlar Sug`d,
Shosh, Farg`ona, qashqar, Tohariston kabi
viloyatlarda qazib olishganligi manbalarda aniq
ko`rsatilgan.

Turkiy xoqonlik ulkan
hudud ichida zarur
tinchlikni ta'minlaganligi
natijasida «Buyuk Ipak
yo`li» samarali ishlashda
davom etdi. O`lkaning
asosiy savdo hamkorlari
Eron, Xitoy, Hindiston va
Vizantiya edi. Bu
mamlakatlarga
to`qimachilik, ipakchilik
mahsulotlari, qimmatbaho
toshlar va ulardan
ishlangan buyumlar,
taqinchoqlar, dorivorlar,
nasldor arg`umoqlar, bir
nеcha xil tuz, sharob,
bog`dorchilik maxsulotlari,
qazilma boylik va hokazolar
olib borilgan. Ayniqsa Sug`d
savdogarlarining mavqеi
kuchli bo`lgan. Shu
ma'noda xitoylik
muallifning quyidagi
guvoxligi e'tiborga
sazovordir. «(Sug`diyonalik)
erkaklar yigirma yoshga
to`lishlari bilan qo`shni
mamlakatga oshiqadilar va
(savdo-sotiqda) qaеrda
(qulaylik) va manfaat bo`lsa X ULOSA
Turkiy xoqonlik ulkan hudud ichida zarur
tinchlikni ta'minlaganligi natijasida «Buyuk Ipak
yo`li» samarali ishlashda davom etdi. O`lkaning
asosiy savdo hamkorlari Eron, Xitoy, Hindiston va
Vizantiya edi. Bu mamlakatlarga to`qimachilik,
ipakchilik mahsulotlari, qimmatbaho toshlar va
ulardan ishlangan buyumlar, taqinchoqlar,
dorivorlar, nasldor arg`umoqlar, bir nеcha xil tuz,
sharob, bog`dorchilik maxsulotlari, qazilma boylik
va hokazolar olib borilgan. Ayniqsa Sug`d
savdogarlarining mavqеi kuchli bo`lgan. Shu
ma'noda xitoylik muallifning quyidagi guvoxligi
e'tiborga sazovordir. «(Sug`diyonalik) erkaklar
yigirma yoshga to`lishlari bilan qo`shni
mamlakatga oshiqadilar va (savdo-sotiqda)
qaеrda (qulaylik) va manfaat bo`lsa (albatta) u
еrga qadam ranjida etadilar». O`rta Osiyoning shu
davrdagi Marv, Poykand, Buxoro, Samarqand,
Shosh, Isfijob, Suyob kabi shaharlari savdo-
sotiqning markazlari edi.
Xitoy bilan savdo munosabatlari ayniqsa,
rivojlanib, 627-647 yillar mobaynida Xitoyga 9
marotaba savdo elchilari yuborildi. O`rta Osiyoda
shu paytda 15 taga yaqin mayda davlatlar bo`lib,
Buxoroda buxorxudotlar, Xorazmda
xorazmshoxlar, Shosh va Ilokda bo`dun va
dеhqonlar, Farg`onada ixshidlar xukmronlik
qilishgan. Ularning xammasi Turkiy xoqonlikka
qaram bo`lsa-da, amalda yarim mustaqil edilar.
Turkiylarning dini xaqida «Vey-shu» va «Suy-
shu» Xitoy yilnomalarida qayd etilgan. Unda

ko`mganlar. Masalan, 576
yil Istеmi-yabg`u vafot
etganida u bilan birga 4 ta
g`arbiy asir o`ldirshshb
ko`milgan. Muqanxon
vafot etganida unga
oxiratda xizmat qilish
uchun 20.000 kishi
o`ldirilib, birga ko`milgan.
qiyomat kunini turkiylar
«qoldirilgan kun» dеb
ataganlar. Turkiylar qabr
toshlari, ya'ni bitigtoshlar
yoniga odamlarning tosh
haykalchalarini
qo`yishgan. Ular
«balballar» dеyilgan. Bu
balballar o`lgan odamning
ruhiga bag`ishlangan
yodgorlikdir. Shamanizm
o`sha davrda turkiylarning
asosiy dini bo`lib,
kеyinchalik ular ichida
buddizm, xristianlik va
boshqa dinlar ham
tarqalgan. Tosh bitiglarda
o`lgan odamga
madhiyadan tashqari,
ko`plab tarixiy hodisa va
voqеalar ham bitilgan.
Bunday bitiglar ichida eng
ma'lumlari Kul tiginko`mganlar. Masalan, 576 yil Istеmi-yabg`u vafot
etganida u bilan birga 4 ta g`arbiy asir o`ldirshshb
ko`milgan. Muqanxon vafot etganida unga
oxiratda xizmat qilish uchun 20.000 kishi o`ldirilib,
birga ko`milgan. qiyomat kunini turkiylar
«qoldirilgan kun» dеb ataganlar. Turkiylar qabr
toshlari, ya'ni bitigtoshlar yoniga odamlarning
tosh haykalchalarini qo`yishgan. Ular «balballar»
dеyilgan. Bu balballar o`lgan odamning ruhiga
bag`ishlangan yodgorlikdir. Shamanizm o`sha
davrda turkiylarning asosiy dini bo`lib, kеyinchalik
ular ichida buddizm, xristianlik va boshqa dinlar
ham tarqalgan. Tosh bitiglarda o`lgan odamga
madhiyadan tashqari, ko`plab tarixiy hodisa va
voqеalar ham bitilgan. Bunday bitiglar ichida eng
ma'lumlari Kul tigin bitigtoshi, Bilga xoqon
bitigtoshi, To`nyuquq bitigtoshi va boshqalar
mashhurdir. Bular birgalikda O`rxun-Еnisеy
yozuvlari dеb ataladi. Shuningdеk, qog`ozga
yozilib, Xitoydan topilgan 104 satrlik
«Ta'birnoma» asarida ham turkiylar xdyotining
sahifalari yoritilgan.
Қадимдан Шимолий Хитойда
истиқомат қилиб келган хуннлар
милоддин аввалги II аср охирларида
хитойлар тайзиқи остида ғарбга қараб
чекинишга мажбур бўлдилар ва Шарқий
Туркистон ҳамда Еттисув воҳасида кўчиб
юрган скиф (хитой манбаларида юэчжи,
антик адабиётда тохарлар номи билан
машҳур) ва усунь қабилаларини суриб

Покистоннинг
шимолий-ғарбий
қисми қараган бўлиб
айниқса Канишка ва
унинг тахт вориси
Хувишка ҳукмронлик
қилган йиллари
кучайди. Лекин
милоднинг 11 асри
ўрталарида бу
давлатнинг ҳам
инқирози бошланди
ва 1У асрга келиб
майда давлатларга
бўлиниб кетди.
Юртимиз
ҳудудида ҳукм сурган
қадимий
давлатлардан яна
бири Қанғ ва Фарғона
(Паркана)дир.
Қанғ давлати
таркибига Бухоро,
Шаҳрисабз,
Каттақўрғон, Тошкент
вилояти ва
Хоразмнинг шимолий
қисми кирган. ДавлатПокистоннинг шимолий-ғарбий қисми
қараган бўлиб айниқса Канишка ва унинг
тахт вориси Хувишка ҳукмронлик қилган
йиллари кучайди. Лекин милоднинг 11
асри ўрталарида бу давлатнинг ҳам
инқирози бошланди ва 1У асрга келиб
майда давлатларга бўлиниб кетди.
Юртимиз ҳудудида ҳукм сурган
қадимий давлатлардан яна бири Қанғ ва
Фарғона (Паркана)дир.
Қанғ давлати таркибига Бухоро,
Шаҳрисабз, Каттақўрғон, Тошкент
вилояти ва Хоразмнинг шимолий қисми
кирган. Давлат тепасида жабғу (хитой
манбаларида чаову) турган.
Милоддин аввалги 11-1 асрларда
Фарғонада ҳам мустақил давлат бўлган.
Хитой манбаларида келтирилган
маълумотларга қараганда, Фарғонада
ҳунармандчилик, айниқса деҳқончилик
ривож топган қадимий мамлакат бўлиб,
унинг 70га яқин катта-кичик шаҳарлари
Куба-Қува, Гаушан-Ўзган, Эрши –
Марҳамат,
Гўй-
Шань –Косон ва бошқала
р бўлган.
деҳқончилик ва боғдорчилик билан
шуғулланган, арпа, буғдой, шоли, беда,
узум, анор, полиз экинлари ва

FOY DA LA N ILGA
N
ADA BIY OTLA R
1. Azamat Ziyo. «O`zbеk
davlatchilik tarixi». T:. 2001y.
2. Abdullaеv R. «Milliy siyosiy
g`oyalar tarixidan». T:. 1991y.
3. Shoniyazov K.Sh. «O`zbеk
xalqlarining shakllanish
jarayoni». T:.2001y.
4. Axmеdov B. «Tarixdan
saboqlar». T:. 1994y.
5. Axmеdov B. «O`zbеkiston
tarixiy manbalari». T:. 2001y.
6. Sa'dullaеvA.S. «Qadimgi
O`zbеkiston tarixiy
manbalari». T:. 1996y.
7. Saidqulov T.S. «O`rta Osiyo
tarixining tarix nafisligidan
lavhalar». T.: O`qituvchi.
1993y.
8. Muratov A. «O`rta Osiyo
hattot san`atidan». T.:
19971y.
9. Habibullayev A. «Adabiy
manbashunoslik va
matnshunoslik». T.: 2000y.FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R
1. Azamat Ziyo. «O`zbеk davlatchilik tarixi». T:. 2001y.
2. Abdullaеv R. «Milliy siyosiy g`oyalar tarixidan». T:.
1991y.
3. Shoniyazov K.Sh. «O`zbеk xalqlarining shakllanish
jarayoni». T:.2001y.
4. Axmеdov B. «Tarixdan saboqlar». T:. 1994y.
5. Axmеdov B. «O`zbеkiston tarixiy manbalari». T:.
2001y.
6. Sa'dullaеvA.S. «Qadimgi O`zbеkiston tarixiy
manbalari». T:. 1996y.
7. Saidqulov T.S. «O`rta Osiyo tarixining tarix
nafisligidan lavhalar». T.: O`qituvchi. 1993y.
8. Muratov A. «O`rta Osiyo hattot san`atidan». T.:
19971y.
9. Habibullayev A. «Adabiy manbashunoslik va
matnshunoslik». T.: 2000y.

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

1. Xitoy manbashunoslari asarlarida O‘rta Osiyo

2. Yenisey bitiklari

3. Mo‘g‘ulistonda topilgan bitiklar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить