Xitoy Xalq Respublikasining 1980–2020-yillardagi iqtisodiy rivojlanishi. «Xitoy sotsializmi»

KURS ISHI Mavzu: Xitoy Xalq Respublikasining 1980-2020 yillardagi iqtisodiy rivojlanishi. 
''Xitoy sotsializmi''. 2 MUNDARIJA Kirish...........................................................................................................3-5 I bob. XX 
asrning ikkinchi yarmida Xitoy Xalq Respublikasi hayotidagi iqtisodiy 
o`zgarishlar...............................................................................................6 1.1. Mao Szedun faoliyatiga nazar 
va iqtisodiyotdagi ''Katta sakrash'' dasturining mazmun 
mohiyati.................................................................................................7-10 1.2. Den Syaopinning iqtisodiy 
islohotlari va ''Ochiq eshiklar'' siyosati.............11-14 II bob. ''Xitoy sotsializmi''ning tarixiy 
ahamiyati va XXI asr boshlarida Xitoy Xalq Respublikasining iqtisodiy 
taraqqiyoti.............................................15 2.1. ''Sotsialistik bozor xo`jaligiga o`tish''ning Xitoy Xalq 
Respublikasi iqtisodiyotiga ta`siri............................................................................................16-20 2.2. XXI 
asr boshlarida Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotining yuksak 
taraqqiyoti..........................................................................................................21-24 2.3 Xitoy Xalq 
Respublikasining O`zbekiston Respublikasi bilan iqtisodiy 
aloqalari..........................................................................................................…24-27 
Xulosa......................................................................................................28-29 Foydalanilgan adabiyotlar 
ro'yxati.......................................................30-31 
Ilovalar....................................................................................................32-35 3 Kirish Kurs ishining dolzarbligi: so'nggi o'n yilliklarda Xitoy iqtisodiyoti barcha jabhalarda 
gullab-yashnadi. Xitoyning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi butun dunyo e’tiborini tortmoqda. 
Islohot va ochiqlik siyosatidan so'ng Xitoy iqtisodiyoti jadal rivojlandi. Maxsus iqtisodiy zonalar 
tashkil etildi, qirg‘oqbo‘yi shaharlar ochildi, xalq turmush darajasi sezilarli darajada oshdi. Xitoy
2001-yilda JSTga a'zo bo'lganidan keyin Xitoy iqtisodiyoti ayniqsa tez o'sdi. XX asrning 
oxirigacha Xitoyda har tomonlama sanoatlashtirish allaqachon amalga oshirilgan va islohot va 
ochilish jarayoni oldinga siljishini aytish mumkin. Biroq, XXI asrda iqtisodiyotning 
globallashuvi ta'sirida Xitoy hech qanday qiyinchiliklarni boshdan kechirayotganiga rozi 
bo'lmaslik mumkin emas. Iqtisodiyot jadal rivojlanmoqda, ammo zudlik bilan hal qilinishi 
kerak bo'lgan ko'plab muammolari mavjud. XXI asr boshlarida barkamol jamiyat qurish 
siyosati doirasida ijtimoiy- iqtisodiy masalalarni hal etish ustuvor vazifaga aylanganligidan 
iborat. Ijtimoiy- iqtisodiy muammolarning vujudga kelishi va keskinlashuvi 1978-yildan boshlab
amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar bilan chambarchas bog'liq. Bir tomondan, dastur misli 
ko'rilmagan darajada samarali ekanligini isbotladi: juda barqaror yuqori ko'rsatkich iqtisodiy 
o'sish (1979-2014-yillar uchun o'rtacha 9,7%) va aholi jon boshiga bir martalik real daromad 
2013-yilda 18310,8 yuanga ko'tarildi. Ammo boshqa tomondan, shaharlar va qishloqlar 
o'rtasidagi notekis rivojlanish muammosi keskinlashdi, Xitoyning sharqiy va g'arbiy qismlari 
o'rtasidagi rivojlanish darajasidagi tafovut kattalashdi, ekologik vaziyatning jiddiy 
yomonlashuvi kuzatildi. Aytish mumkinki, XXI asr boshlarida Xitoy yangi istiqbol va 
qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Shu fonda XXI asr boshidagi Xitoy taraqqiyotining iqtisodiy va 
sotsiologik tahlili alohida ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsad va vazifalari: XXI asr 
boshlarida iqtisodiy islohotlar va iqtisodiy siyosatning amalga oshirilishi bilan bog‘liq ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarni tahlil qilishdan iborat. Maqsad quyidagi vazifalarda ko'rsatilgan:  
Xitoyda amalga oshirilgan islohotlarning ijtimoiy-tarixiy tahlilini o‘tkazish; 4  Sabablarini aniqlang va tahlil qiling zamonaviy shaharlar va qishloqlar rivojlanishining 
tabaqalanishi va nomutanosiblikdan kelib chiqadigan o'ziga xos muammolar;  Xitoyda 	

aholining qarishi nima ekanligini, shuningdek, Xitoyda aholining qarish xususiyatlarini 
aniqlang, ushbu muammoning sabablarini, Xitoyning iqtisodiy rivojlanishiga ta'sirini tahlil 
qilish;  Xitoyda atrof-muhitning ifloslanishi muammosi darajasi va hozirgi holatini aniqlang, 	

atrof-muhitni saqlashga qaratilgan davlat siyosatining xususiyatlarini ko'rib chiqish;  XXI asr 	

boshidagi iqtisodiy siyosatning asosiy yo nalishlarini, ekologiyaning iqtisodiy rivojlanishdagi 	
ʻ
o rni, Xitoyda ekologik sivilizatsiya qurish siyosatini amalga oshirishning o ziga xos 	
ʻ ʻ
xususiyatlarini tahlil qilish. Kurs ishining o`rganilish darajasi: ushbu kurs ishining mazmun va 
mohiyati, M.Lafasovning "Jahon tarixi" kitobiida batafsil, keng yoritilib berilgan. Bundan 
tashqari mazkur kurs ishini yozishda mavzuga tegishli bir qancha adabiyotlardan foydalanildi. 
Xususan: V.Q.Furayev.1, M.Lafasov.2, E.Z.Nuriddinov. X.Qichqilov.3, S.B.Djabborovna.4, 
X.Qichqilov, M.Fayzullayeva.5, Q.Najmiddinov.6  asarlari va kitoblari asosiy o’rin tutadi. Bundan
tashqari mustaqilligimiz davrida yozilgan jahon tarixining yangi davri bo`yicha bir qator darslik
va o`quv qo`llanmalar tub ma’nodagi asos vazifasini o’taydi. Kurs ishining metodologik asosini:  
belgilangan vazifalarni hal qilish uchun ishda miqdoriy yondashuv, xitoylik olimlar tomonidan 
to'plangan statistik ma'lumotlarni tahlil qilish qo'llanildi. Bundan tashqari, ishda iqtisodiy 
islohotlarning yo‘nalishi va istiqbollarini aks ettiruvchi Xitoy Xalq Respublikasi hukumati 
hujjatlari tahlilidan foydalanildi. Tadqiqot asosidagi nazariyalar: Wen Tiejun 1 V.Q.Furayev. 
“Eng yangi tarix 1939-1988)” darslik, “O`qituvchi” .: Toshkent – 1990; 2 M.Lafasov. “Jahon tarixi 
(1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010 M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918- 2008)” 
darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010; 3 E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov. “Eng yangi tarix (1989-
2008)” o`quv darslik .: Toshkent – 2010; 4 S.B.Djabborovna. “Xitoy iqtisodiyoti” o`quv qo’llanma, 
III qism .: Toshkent – 2011; 5 X.Qichqilov, M.Fayzullayeva. “Eng yangi tarix (1945-2010)” o`quv 
qo`llanma, “Yangi Nashr” .: Toshkent – 2011; 6 Q.Najmiddinov. “Mao Szedun – Xitoy 
kommunizmi asoschisi” ilmiy ish .: Namangan – 2022; 5 nazariyasi shahar va qishloqlardagi rivojlanish nomutanosibligini tahlil qilish uchun 
ishlatilgan. Ven Tiejun fikricha, Xitoy taraqqiyotining markaziy muammosi dehqonlar 
muammosidir. Agar XX asrda dehqonning asosiy muammosi yer muammosi bo'lsa, XXI asrda bu
bandlik muammosi. XX asr oxiridagi iqtisodiy islohotlar jarayonini tahlil qilishda iqtisodchi 
Gregori Chouning g'oyalari qo'llanildi. Uning fikricha, Xitoyning iqtisodiy o'sishining uchta 
asosiy sababi: inson resurslarining mavjudligi, modernizatsiya qilingan bozor iqtisodiyoti tizimi
va Xitoyning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi katta farq rivojlangan mamlakatlar. Kurs 
ishining ob`ekti: sifatida Xitoy Xalq Respublikasi hayotidagi ijtimoiy o'zgarishlar va uning 
iqtisodiy islohotiga hamroh bo'lgan ijtimoiy muammolar belgilab olindi. Kurs ishining 
predmetini:  jahon tarixining eng yangi davriga xususan Xitoy Xalq respublikasining XX asr 
oxiri va XXI asr boshlaridagi iqtisodiy taraqqiyotida amalga oshirilgan ishlar, chora-tadbirlar 
faoliyati tashkil etadi. Kurs ishining ilmiy yangiligi: Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiy 
rivojlanishining ijtimoiy jihatlarini har tomonlama iqtisodiy va sotsiologik o‘rganish tashkil 
etadi. Kurs ishining amaliyotga tadbiqi: mazkur kurs ishi o'rta ta'lim tizimida tarix va tarbiya 
darslarini samarali tashkil etishda, yosh avlodning ongida haqqoniy tariximiz haqida tasavvur 
uyg'otishda, tarix fani to'garaklari faoliyatida shuningdek Oliy ta'lim tizimida tarix fanini 
o'qitish metodikasi, ilg'or metodlarni qo'llash kabi mashg'ulotlarda foydalanish mumkin. Kurs 
ishining tuzulishi: Xitoy Xalq Respublikasining 1980-2020 yillardagi iqtisodiy rivojlanishi. “Xitoy
sotsializmi” mavzusidagi ushbu kurs ishi, kirish qismi, asosiy qismdagi 2 bob va 5 paragraf, 
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va ilovalar ro'yxatidan iborat. 6 I bob. XX asrning ikkinchi yarmida Xitoy Xalq Respublikasi hayotidagi iqtisodiy o`zgarishlar 
Xitoyda ikkinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy-siyosiy jarayonlar juda murakkab kechgan 
edi. Bu davrda qoloq davlat hisoblangan Xitoyda siyosiy kuchlar muvozanati ancha izdan 
chiqqan, g`alayonlar va qarama-qarshiliklar avjiga chiqqan edi. Shunday sharoitda Mao Szedun 
boshliq kommunistik kuchlar hokimiyatga keldilar va aholisi eng ko`p bo`lgan mamlakatda 
adolatli va farovon jamiyat qurish uchun sotsialistik davlat qurish ishini amalga oshirdilar. 
Lekin, hokimiyat egallangach islohotlar rejali va ma`muriy buyruqbozlik asosida olib borildi. 
Xuddi SSSR da bo`lganidek, besh yillik rejalar asosida sanoat va qishloq xo`jalik sohalarida 
loyihalar amalga oshirildi. Ba`zan, islohotlar amalda moddiy jihatdan yetarli taminlanmadi, 
boshqa holatda esa mavjud real vaziyatni hisobga olmagan holda rejalar tuzildi va ishlar 
bajarilmay qolib ketardi. Bu umumiy xalq norozliklariga sabab bo`ldi. Muxolifatni bostirish 
uchun Mao Szedun boshliq siyosiy kuchlar kuch ishlatish orqali “o`zgacha fikrlovchilar” ni 
ta`qib eta boshladilar. Hokimiyatni saqlab qolish uchun Mao asosan qurolga suyandi.7 Xitoyda 
kommunizm qurilishi o`sha davrdagi Xitoy jamiyatidagi ijtimoiy- siyosiy ahvol va siyosiy 
kuchlar nisbatini ham o`zida aks ettirardi. U Xitoyda sotsializm qurish dasturini ilgari surdi va 
mamlakat iqtisodiyotini ma`muriy boshqaruv asosida qayta qurdi. Uning mamlakatda “Katta 
sakrash” va “Madaniy inqilob” siyosati natijasida aholi orasida noroziliklar, qarama qarshiliklar
vujudga keldi.8 “Madaniy inqilob” mamlakat ijtimoiy hayotini chuqur inqiroz holatiga tushirib 
qo`ydi. Hatto kommunistik partiya ichida mamlakat kelajagi borasida turli qarama-qarshiliklar 
paydo bo`ladi. Mao Szedun o`limidan so`ng yangi hokimiyat egalari sobiq hukumat yo`l qo`ygan 
xatolardan zarur saboqlar chiqardi va Xitoyni rivojlanayotgan davlatlar qatoriga olib chiqdilar, 
hamda XXR hozir iqtisodiyoti eng qudratli davlatlardan biri hisoblanadi. 7 M.Lafasov. “Jahon 
tarixi (1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010-yil, 244-bet; 8    .  . Родригес А М
          . XX  .  ., « », 2005;	
Новейшая история стран Азии и Африки век М Владос 7 1.1. Mao Szedun faoliyatiga nazar va iqtisodiyotdagi ''Katta sakrash'' dasturining mazmun 
mohiyati Mao Szedun boshchiligidagi Xitoy Kommunistik Partiyasi hokimiyatni to‘la 
egallagach, 1949-yilning 1-oktabrida Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Xitoy Kommunistik 
Partiyasi mamlakatda sotsializm qurilishini e’lon qildi. 1950-yil 30- iyundagi qonun asosidagi 
islohot natijasida katta yer egaligi tugatildi.9 Dehqonlarning 47 mln ga yer bo‘lib berildi. 1956-
yilgacha qishloq xo‘jaligi shirkatlari tuzildi. Bir vaqtning o‘zida mamlakatda industrlashtirish 
ham boshlandi. Bu borada SSSR Xitoy Xalq Respublikasiga katta yordam ko‘rsatdi. Uning 
yordami bilan 250 dan ortiq yirik sanoat korxonalari qurildi. Xitoy Xalq Respublikasida ham 
xalq xo‘jaligi, SSSRda bo‘lgani kabi, besh yillik rejalar asosida rivojlana boshladi. 1953-1957-
yillarda birinchi besh yillik rejani bajarish uchun kurash bordi. Bu reja muvaffaqiyatli bajarildi.
Bu muvaffaqiyat Xitoy Kommunistik Partiyasi rahbariyatini ruhlantirib yubordi. Barcha 
kommunistik partiyalarga xos bo‘lgan xomxayollik Xitoy Kommunistik Partiyasi rahbariyatini 
(Mao Szedun boshchiligidagi) ham chetlab o‘tmadi. 1957-yil Mao shiori “Mayli, yuzlab gullar 
yashnasin, mayli, turli dunyoqarashlarning minglab maktablari raqobat qilsinlar” so`zlari 
bo`lgan “Yuzlab gullar yashnasin” harakatining tashabbuskori bo`ldi. U ijod ahli tomonidan 
partiyaning,uning siyosiy rahbarlik hamda boshqaruvchilik uslublarining qo`rqmasdan tanqid 
qilinishini ma`qullardi. Avvaldan shunday o`ylab qo`yilganmi yoki shunchaki tanqidning 
dushmanona ohangidan qo`rqqanidanmi,tez orada Mao kuchayib borayotgan “Yuzta gul” 
harakatini “boshqacha fikrlovchilar”ga tomon burib yubordi va o`z vaqtida Stalin kabi o`z 
shaxsiga sig`inishni yaratishga kirishdi. Shuning bilan birgalikda dehqonlarga qarshi zarbani 
berishni yangidan boshladi,ularni xususiy mulkni to`liq yo`q qilishga,tovar ishlab chiqarishni 
yo`qotishga va xalq kommunalari tuzishga chaqirdi. 1958-yilda Xitoy Kommunistik Partiyasi 
«Katta sakrash» deb atalgan (1958- 1962) yangi bosh yo‘lni tasdiqladi.  U maqsadi butun 
mamlakat miqyosida sanoatlashtirishni tezlashtirish bo`lgan “Katta sakrash” dasturini nashr 
ettirdi. 9 M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010-yil, 243-
bet; 8 Partiya syezdlarida “Uch yillik qattiq mehnat va o`n ming yillik rohat qilish” yoki “o`n besh yil 
ichida Angliyani eng muhim sanoat mahsulotlari hajmi bo`yicha quvib o`tish undan o`zib ketish”
singari Xitoydagi ishlarning real holatiga mos kelmaydigan va obyektiv iqtisodiy qonunlarga 
suyanmaydigan shiorlar ilgari surilardi. Uning mazmuni iqtisodiy taraqqiyotni jadallashtirish, 
kata sakrashni amalga oshirish va kommunistik jamiyat qurishdan iborat edi. «Insoniyatning 
baxtli kelajagi», deb e’lon qilingan kommunizmni qurishning asosiy vositasi haq 
to‘lanmaydigan mehnat bo‘lishi zarur edi. Bu narsa «uch yillik qattiq mehnat – o‘n ming yillik 
baxt-saodat» shiori ostida o‘tishi kerak edi. Qishloq xo‘jaligi shirkatlari o‘rniga o‘rtacha 20 ming 
dehqonni birlashtirgan xalq kommunalari tuzildi. Unda hamma narsa umumiylashtirildi. 
Mahsulotni hammaga baravar taqsimlash tamoyili joriy etildi. Sanoat 6,5 baravar, qishloq 
xo‘jaligi 2,5 baravar o‘sishi mo‘ljallandi. Dehqon mehnati qattiq tartibga bo‘ysundirildi. Ular 
ishga saf tortgan holda borardilar.10 1958-yilning oxirlaridayoq “Katta sakrash” va “Qishloqni 
kommunalashtirish” siyosati boshi berk ko`chaga kirib qolganligining belgilari paydo bo`la 
boshladi. Shunga qaramasdan , Mao o`jarlik bilan belgilangan yo`lni davom ettirardi. “Katta 
sakrash” ning yanglishishlari va xatolari Xitoy Xalq Respublikasi xalq xo`jaligidagi og`ir 
ahvolning sababchisi bo`ldi. Sanoatda jiddiy nomutanosiblik paydo bo`ldi, inflatsiya kuchaydi, 
xalqning hayot darajasi keskin pasaydi. Qishloq xo`jalik va sanoat maxsulotlari hajmi keskin 
qisqara boshladi. Mamlakatda don yetishmas edi. Buning barchasi mamuriy xo`jaliksiz va 
yomon tabiiy sharoitlar bilan birlashib umumxalq ochligini keltirib chiqardi. Hatto, ayrim 
hududlarda ocharchilik ham boshlandi. Sanoat ishlab chiqarishi ham pasaydi. Shu tariqa 
iqtisodiy inqiroz yuz berdi.11 Oqibatda Mao Szedun siyosatiga qarshi muxolifat vujudga keldi. U 
Mao Szedun siyosatini qattiq tanqid qila boshladi. Bunga javoban Mao Szedun qatag‘on 
siyosatini qo‘lladi. Bu siyosat Xitoy tarixiga, «buyuk proletar madaniy inqilobi» 10 
Q.Najmiddinov. “Mao Szedun – Xitoy kommunizmi asoschisi” ilmiy ish .: Namangan – 2022yil, 
7-bet; 11 E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov. “Eng yangi tarix (1989-2008)” darslik .: Toshkent – 2010-
yil, 143-bet; 9 nomi bilan kirgan. 1966-yildan boshlangan va 1976-yilgacha davom etgan «Madaniy inqilob», 
aslida, jamiyatdagi Mao Szedun siyosatiga qarshi kuchlarni amalda yo‘q qilishni anglatar edi.  
“Madaniy inqilob”ning birinchi bosqichi 1966- 1969-yillarda bo`lib o`tdi. Bu inqilobning eng faol 
va vayron qiluvchi bosqichi bo`ldi. Harakatning boshlanishi uchun asosiy sabab 1965-yilda chop 
etilgan Yao Venyunning “Xay Juyning mansabdan tushirilishi” tarixiy dramasining yangi tahriri
haqidagi maqolasi bo`ldi.12 Pyesa mashhur Xitoy tarixchisi, Pekin hokimining o`rinbosari U. Xan
tomonidan yozilgandi. U o`z dramasida o`rta asrlardagi Xitoy hayotidan bir ko`rinishni 
tasvirlayotganida go`yoki 1959-yili Xitoy Xalq Respublikasidagi “Katta sakrash” ga va xalq 
kommunalariga salbiy baho bergan Xitoy Xalq Respublikasining sobiq mudofaa vaziri Pen 
Dexuaning quvg`in qilinishi va mansabdan ozod etilishi adolatsizlik ekanligiga sha`ma 
qilganlikda ayblangan edi. Pyesa maqolada “antisotsialistik zaharli o`t” deb nomlandi. Buning 
oqibatida ko‘plab partiya, davlat va harbiy kadrlar qatag‘on qilindi. Xitoy chuqur iqtisodiy va 
siyosiy inqirozni boshdan kechira boshladi. «Xunveybin» lardan 100 mln ga yaqin kishi jabr 
ko‘rdi. Mamlakat 500 mlrd yuan zarar ko‘rdi. Mamlakatdagi hayot izdan chiqqan, iqtisodga 
juda og`ir ziyon yetkazilgan, yuz minglab Xitoy Kommunistik Partiyasi a`zolari jazoga tortilgan, 
ziyolilarni ta`qib qilish kuchaygan edi. “Madaniy inqilob” yillarida “To`rtlik ishi” bo`yicha tergov 
xulosasida, Xitoy Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining, turli toifadagi jamoat 
xavfsizligi organlari, prokuratura,sud,armiya, tashviqot organlarining rahbar xodimlaridan juda
ko`pchiligi quvg`in qilingan va yo`qotilgan”. “To`rtlik” va Lin Byaoning hujjatlariga ko`ra, umumiy
hisobda 727 mingdan ko`proq kishi qurbon bo`lgan, ulardan 34 mingdan ortig`i “o`lishga majbur 
qilingan”.13 Rasmiy Xitoy hujjatlariga ko`ra, “madaniy inqilob” yillarida jabr ko`rganlarning 
umumiy soni 100 millionga yaqin kishini tashkil qilgan. Terror to`lqini 1976-yilning 9-sentabrida
to`xtab qoldi, chunki shu kuni Mao Szedun vafot etdi. Uning merosxo`rlari darhol jazoga duchor 
qilindilar. Szyan Sin va uning 12 X.Qichqilov, M.Fayzullayeva. “Eng yangi tarix (1945-2010)” 
o`quv qo`llanma, “Yangi Nashr” .: Toshkent – 2011- yil, 239-bet; 13 M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918-
2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010-yil, 243-bet; 10 “to`rtlar bandasi” deb atalgan eng yaqin safdoshlari qamoqqa olindi. Maoning raislik 
lavozimiga sinchiklab tanlangan vorisi Chjao Gofenni,hukumat mo`tadillar nazorati ostiga o`tishi
bilanoq, ichki partiya doirasidan haydab yubordilar. “Madaniy inqilob” o`zida qarama-
qarshiliklarning ajoyib aralashmasini aks ettirardi. “Yuzta gul” harakatidagidek uning ham 
asosiy tamoyillarini tanqid qilish, hokimiyatga ega bo`lgan kishilarning sofligiga shubha bilan 
qarash va “norozlik huquqi” qoidasi edi. Lekin, baribir uning maqsadi shaxsga sig`inishni – 
hamma joyda siymosi savlat to`kib turgan Mao Szedunning shaxsiga va g`oyalariga sadoqatni 
yaratish hamda mustahkamlash bo`lgan. Mao Szedun yozgan “Sitatalar” – kichkina qizil 
kitobchani har bir xitoylik erkak va ayol va bolaning qo`lida ko`rish mumkin edi. Shunday bo`lsa 
ham, Maoning vafotidan keyin bir necha yil o`tmasdanoq Xitoy kommunistik partiyasi, 
Maoning inqilob tashabbuskori sifatidagi obro`yini o`rniga qo`ygan holda,”madaniy inqilob”ni 
haddan oshiq terrorlar uchun, shu jumladan Maoning shaxsiga sajda qilganlik uchun ham 
qoraladi. 1.2. Den Syaopinning iqtisodiy islohotlari va ''Ochiq eshiklar'' siyosati 1976-yil 
sentabrda Mao Szedun vafot etdi. Bu hodisa Xitoyda hokimiyat uchun kurashni avj oldirdi. 
Partiya rahbarligiga Xua Go-fen keldi. To‘rtlar to‘dasi (bunga Maoning xotini Szyan Sin ham 
kirardi) «Ishlab chiqarishga juda katta zarar keltirganlikda» ayblanib, qamoqqa olindi. Oxir-
oqibatda hokimiyat tepasiga «pragmatiklar» deb atalgan guruh keldi. Bu guruhga «madaniy 
inqilob» yillarida qatag‘on qilingan Den Syaopin rahbarlik qilar edi. (Den Syaopin 1997-yilda 92 
yoshida vafot etdi.) Xitoy Kommunistik Partiyasi yangi rahbariyati Mao Szedun yo‘lini xato deb 
e’lon qildi. “Buyuk dohiy” vafotidan keyin mamlakat tepasiga ishning ko‘zini biladigan arbob 
Den Syaopin (1904-1997) kelgandan keyin haqiqiy islohotlarni boshlab yubordi. Qizil shiorlar, 
balandparvoz chaqiriqlar bilan xalqni to‘ydirib bo‘lmasligini anglagan yetakchi iqtisodiyotni 
erkinlashtirdi, sotsialistik jamiyat tizimiga kapitalistik bozor munosabatlarini dadil olib kirdi. 
Xususiy mulk davlat va jamoat mulki deb e’lon qilindi, xorij sarmoyadorlariga bir qator 
imtiyozlar berildi.14 14 https://zarnews.uz/uz/post/jahonning-ikkinchi-iqtisodiyotiga-
aylanish-yolida-xitoyda-amalgaoshirilgan-islohotlar; 11 «Katta sakrash» va iqtisodiyotning to‘la davlat nazoratiga olinganligi mamlakat va xalqqa 
ulkan kulfat keltirganligi tan olindi va ular qoralandi. 1978- yildan pragmatiklar aralash 
iqtisodiyotni yoqlab chiqdilar. Davlat rahbarligida bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘li tanlandi. Bu 
tarixga «iqtisodiy va siyosiy hayotni modernizatsiya qilish» nomi bilan kirdi. Chet el 
sarmoyasining mamlakat iqtisodiyotiga joylashtirilishi uchun qulay sharoit yaratildi. Qishloqda 
xalq kommunalari tarqatib yuborildi. Shirkat tuzumi bekor qilindi. Ularning o‘rniga oila 
pudrati joriy etildi. Shu yo‘l bilan aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash vazifasi hal 
etildi. Sanoatda ham chuqur islohotlar o‘tkazildi. Chunonchi, davlat korxonalari xo‘jalik hisobi 
asosida ishlaydigan bo‘ldi. Kichik va o‘rta tadbirkorlikka keng yo‘l ochildi. Ayni paytda 
sanoatning maishiy tovarlar ishlab chiqaruvchi sohalarini rivojlantirishga katta e’tibor berildi. 
Yangi siyosat o‘z samarasini bermay qolmadi. “Ochiq eshiklar” siyosati olib borildi. Den Syaopin 
rahbarligi davrida rahbariyat bosh maqsadi “sotsializmni ag‘darish emas, balki uni 
takomillashtirish va yangilash bo‘ldi”. U totalitar tizimni mukammal demokratik tizimga 
almashtirdi. Tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ldiki, ko‘p yillar davomida hukm surgan 
markaziy rejalashtirilgan iqtisodiyotdan zamonaviy bozor iqtisodiyotiga o‘tish maqsadida 1978-
yildan boshlab “Ochiq eshiklar” siyosati doirasida ko‘plab ishlar amalga oshirildi.15 Bunda 
Xitoyda turli shakldagi maxsus iqtisodiy zonalarni tashkil etish muhim yo‘nalishlardan biri 
bo‘lib, maxsus iqtisodiy zonalarni tashkil etishdan asosiy maqsadlar quyidagicha edi:  xorijiy 
kapitalni maksimal darajada jalb qilish, sanoatning ilmiy sig‘imli sohalarini yuqori 
texnologiyalar asosida rivojlantirish;  xalqaro mehnat taqsimotida samarali ishtirok etish, 	

eksport hajmi va xorijiy valuta tushumini oshirish;  maxsus iqtisodiy zonalar joylashgan 	

hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy holatni Hong Kong, Singapur va boshqa yangi industrial 
davlatlaridagi kabi rivojlantirish; 15 S.B.Djabborovna. “Xitoy iqtisodiyoti” o`quv qo’llanma, III 
qism .: Toshkent – 2011-yil, 6-bet; 12  arzon va ortiqcha ishchi kuchi hamda boy xomashyo salohiyatidan to‘gri foydalanish;   
boshqaruv malakasiga ega bo‘lish va milliy kadrlarni tayyorlash. Xitoyda maxsus iqtisodiy 
zonalarlarning tashkil etilish jarayonini 4 bosqichda kuzatishimiz mumkin: u 1970-yil oxiri 
1980-yillar boshlari; 1980-yillar; 1990-yillar va 1990-yildan hozirgi kungacha davom etayotgan 
zamonaviy davrni qamrab oladi. 1979-yilda Guangdong va Fujian provinsiyalarida “maxsus 
siyosat va moslashuvchan choralar” tizimining joriy etilishi birlamchi qadam edi. Dastlab,1980-
yil avgustda Guangdong provinsiyasidagi Shenzhen, Zhuhai va Shantou hamda shu yilning 
oktabrida esa Fujian provinsiyasidagi Xiamen hududlari 4 ta maxsus iqtisodiy zonalarga 
aylantirildi. Ushbu MIZning maqsadi deyarli bir xil bo‘lib, maxsus moliyaviy, investitsion va 
savdo imtiyozlari orqali hududda barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish edi. Ular, asosan, joriy 
innovatsion siyosatni amalda sinovdan o‘tkazish uchun tashkil etilgan bo‘lib, agar loyiha o‘zini 
oqlasa, bunday MIZlarni mamlakat bo‘ylab keng tarqatish rejasi ko‘zda tutilgan. Maxsus 
iqtisodiy zonalarlarda joriy etilgan imtiyozlar va qulay ishlab chiqarish omillari yig‘indisi 
kutilmagan iqtisodiy o‘sishga sabab bo‘ldi. 1980-1984- yilda yillik Xitoy YaIMi o‘rtacha 10 % 
o‘sdi. Bu ko‘rsatkich Shenzhenda 58 %, Zhuhaida 32 %, Xiamenda 13 % va Shantouda esa 9 % 
bo‘ldi. 1986-yilgacha Shenzhenda kapital, mehnat, yer, texnologiya, aloqa va transport kabi 
ishlab chiqarish omillari kompleksi shakllanib bo‘lgan edi. 80-yillar oxiriga kelib Xitoy ko‘mir, 
televizor, shoyigazlama, sement ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda birinchi o‘ringa chiqdi. 
Mamlakat oziq-ovqat mahsulotlari bilan o‘zini o‘zi ta’minlaydigan bo‘ldi. Bular, o‘z navbatida, 
aholi turmush darajasining o‘sishiga olib keldi. Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashi 1986-
yilda hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish maqsadida mamlakatni 3 ta iqtisodiy mintaqa 
(Sharqiy, Markaziy va G`arbiy)ga ajratildi. Xitoy iqtisodiy mintaqalari juda katta hududlarni 
egallaganligi uchun ular o`z navbatida iqtisodiy rayonlarga bo`linadi. Iqtisodiy rayonlar 2 va 
undan ortiq ma`muriy-hududiy birliklar 13 (provinsiya, avtonom rayon, markazgabo`ysunuvchi shahar, maxsus ma`muriy hudud)dan 
tashkil topgan. Yuqorida sanab o‘tilgan savdo va investitsiya muhitini rivojlantirish 
maqsadidagi zonalar o‘zini oqlagach, Xitoy o‘z “Ochiq eshiklar” siyosatini yanada kengaytirdi. 
1984-yilda boshqa turdagi Maxsus Iqtisodiy Zonalar – iqtisodiy texnologik taraqqiyot zonalari, 
boshqacha aytganda milliy sanoat parklari, tashkil etila boshlandi. Maxsus Iqtisodiy 
Zonalarning iqtisodiy texnologik taraqqiyot zonalaridan (ITTZ) farqi shundaki,  Maxsus 
Iqtisodiy Zonalar kattaroq hududda, ba’zan butun shahar yoki provinsiyada joylashishi 
mumkin. Birgina 1984-1988- yillarda qirg‘oq bo‘yi shaharlarida 14 ITTZ tashkil etildi. 1989 va 
2006-yillarda mos ravishda Shanghai va Tianjin Binhai yangi zonalari ham tashkil etildi. 1992-
yilga kelib Xitoyda 35 ta ITTZ muvaffaqiyatli faoliyat yuritar edi. Keyinchalik, boshqa turdagi 
Maxsus Iqtisodiy Zonalar ham butun mamlakat bo‘ylab tarqala boshladi va bunday zonalarni 
tashkil etish odatiy holga aylandi. 2008-yilda Xitoyda 14 ta ochiq qirg‘oq shaharlar, 15 ta erkin 
savdo zonalari, 17 eksportni rag‘batlantiruvchi zonalar, 52 ITTZ, 53 ta yuqori texnologiyali 
taraqqiyot zonalari va 15 ta chegaradosh iqtisodiy hamkorlik zonalari ro‘yhatdan o‘tkazilgan 
edi. Maxsus Iqtisodiy Zonalar to‘g‘risida haligacha yagona normativ hujjat yo‘q bo‘lib, ularning 
tashkil etilishi, tugatilishi va faoliyati bilan bog‘liq munosabatlar 1982- yilda qabul qilingan 
Xitoy Xalq Respublikasi Konstitutsiyasi bilan tartibga solinadi. Uning 18-moddasi 2-bandiga 
ko‘ra, “Xitoy Xalq Respublikasi barcha xorijiy korxonalar, tashkilotlar va xorijiy investitsiyalar 
ishtirokidagi qo‘shma korxonalarga investitsiya kiritishga ruxsat beradi hamda ularning huquq 
va manfaatlari qonun bilan himoyalanadi”.16 1998-yil 26-iyunda “Maxsus iqtisodiy zona va 
mintaqaviy shelflar to‘g‘risida” XXR qonuni qabul qilingan. Yana Maxsus Iqtisodiy Zonalar 
to‘g‘risida 30 dan ortiq normativ-huquqiy hujjatlar amal qiladi. Masalan, Umumxitoy Xalq 
Vakillari Kengashi doimiy qo‘mitasi tomonidan Shenzhen (1992-yil iyul), Xiamen 16 X.Qichqilov,
M.Fayzullayeva. “Eng yangi tarix (1945-2010)” o`quv qo`llanma, “Yangi Nashr” .: Toshkent – 
2011- yil, 238-bet; 14 (1994-yil mart), Zhuhai va Shantou (1996-yil mart) Maxsus Iqtisodiy Zonalarini tashkil etish 
to‘g‘risida qaror yuqorida keltirib o‘tilgan Maxsus Iqtisodiy Zonalar uchun huquqiy asos bo‘lib 
xizmat qiladi. Hainan Maxsus Iqtisodiy Zonasi faoliyati esa 1988-yil aprelda Xitoy Xalq 
Respublikasi Davlat Kengashi qarori bilan tartibga solinadi. 90-yillarda mamlakatda po‘lat, 
rangli metallar eritish, sement, mineral o‘g‘it ishlab chiqarish, ko‘p tarmoqli mashinasozlik 
rivojlandi. To‘qimachilik sanoati mahsulotlari jahon bozorini egalladi. An’anaviy 
hunarmandchilik: ipakdan, suyakdan badiiy buyumlar yasash, chinni mahsulotlar mashhur 
bo‘ldi. Dengiz mahsulotlari, dorivor o‘simliklar, yog‘och mahsulotlarni ishlab chiqarish 
ko‘paydi. Ishlab chiqarishda samaradorlik oshdi. 1992-yildan boshlab Xitoyda iqtisodiy 
islohotning yangi bosqichi boshlandi. Bu bosqich – islohotni jadallashtirish va chuqurlashtirish, 
iqtisodiy siyosatni mafkuradan xoli qilish va rejali boshqaruvdan bozor iqtisodiyotiga izchillik 
bilan o‘tish bosqichi, deb nom oldi. Bu bosqich ayni paytda iqtisodiyotda davlat mulki 
hissasining kamayib borishini ham o‘z ichiga oladi. Amalda shunday bo‘lmoqda ham.17 Xitoyda 
iqtisodiy islohotlar olib borilgan keyingi 25-yil davomida olamshumul muvaffaqiyatlar qo‘lga 
kiritildi. 1998-yilda ichki ishlab chiqarishning umumiy qiymati 1978-yildagidan 5,4 hissa ortiq 
bo‘ldi. Xitoyda ishlab chiqarish qoldiqlarini qayta ishlash keng yo‘lga qo‘yildi. Xitoy har yili 
rivojlangan davlatlardan ishlab chiqarish qoldiqlarini sotib olib, qayta ishlaydi va milliardlab 
foyda oladi. Xitoy har yili AQSH dan 14 mlrd dollarga chiqindi sotib oladi. Hatto 1998-yilda 
Osiyoda pul masalasi inqirozi hamda tarixda kam uchraydigan kuchli suv toshqiniga duch 
kelinganda ham Xitoyda ishlab chiqarishning umumiy qiymati 1997-yildagidan 7,8 foizga oshdi. 
Bu davrda qator sanoat va qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish miqdori, masalan, 
guruch, paxta, go‘sht, yog‘-moy, ko‘mir, po‘lat, sement, gazlama, televizor ishlab chiqarish 
bo‘yicha Xitoy dunyoda birinchi o‘ringa chiqdi. Davlat tashqi pul muomalasi zaxirasi 45 milliard
dollarga 17 E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov. “Eng yangi tarix (1989-2008)” o`quv darslik .: Toshkent –
2010-yil, 341-bet; 15 yetdi. Xitoy oldingi iqtisodiy qoloq holatdan Amerika, Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Angliya
va Italiyadan keyin dunyoda yettinchi o‘ringa chiqdi. Xitoyning iqtisodiy taraqqiyotiga ta’sir 
ko‘rsatayotgan eng muhim sabablardan biri davlatning to‘g‘ri iqtisodiy siyosati va bu iqtisodiy 
islohot mobaynida tuzilgan iqtisodiy qonunlardir. Xitoy iqtisodiy islohot davomida bozor 
xo‘jaligini yo‘lga qo‘ygan davlatlarning tajribalarini ijodiy o‘zlashtirib, o‘tgan yillar davomida 
iqtisodiy munosabatlarni tartibga soladigan ko‘plab qonun, nizom, qoida va qarorlarni qabul 
qildi va ularni yangidan vujudga kelgan iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlar xarakteriga 
moslashtirib, vaqti-vaqti bilan tuzatib bordi. Bu qonunlar islohot natijalarini himoyalash va 
mustahkamlashni, bozor munosabatlariga oson o‘tish va uning mo‘tadil rivojlanishini 
kafolatlagan.18 18 Q.Najmiddinov. “Mao Szedun – Xitoy kommunizmi asoschisi” ilmiy ish .: 
Namangan – 2022-yil, 43-bet; 16 II bob. ''Xitoy sotsializmi''ning tarixiy ahamiyati va XXI asr boshlarida Xitoy Xalq 
Respublikasining iqtisodiy taraqqiyoti Xitoy so‘nggi 35 yil ichida bozor iqtisodiyotiga 
yo‘naltirilgan islohotlar hamda tashqi dunyoga ochiqlik siyosati sabab, misli ko‘rilmagan o‘sish 
va rivojlanishga erishdi. Ushbu davrda 10 foizdan kam bo‘lmagan o‘rtacha yillik o‘sishni qayd 
etgan Xitoy iqtisodi 2012-yil oxiriga kelib, yalpi ichki mahsulot (YAIM) hajmi bo‘yicha AQShdan 
keyingi ikkinchi yirik iqtisodiyotga aylandi. 1980-yilda YAIM aholi jon boshiga 205 dollarni 
tashkil etgan bo‘lsa, 2012-yilga kelib, u 6075 dollarga yetdi. Shuningdek, Xitoy ochiqlik siyosati 
natijasida jahondagi eng yirik eksportchi sifatida yirik eksport hajmi tufayli 3,3 trillion dollarlik 
valyuta zaxirasini to‘plab, dunyoda birinchi o‘rinni egalladi.19 Xalqaro valyuta jamg‘armasi 
ma’lumotiga ko‘ra, 2011-2014-yillari Xitoyda iqtisodiy o‘sish 24 foizni tashkil etdi. Jahon 
bankining ta’kidicha, 2014 yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) bo‘yicha AQShni ortda qoldirib, 
peshqadamga aylandi: Xitoy – 17,6 trillion, AQSh – 17,4 trillion dollar. Xitoy jamiyatida fikriy 
uyg‘onish, intellektual yuksalishni kuzatish mumkin.20 Bu iqtisodiy o‘sish raqamlari ijtimoiy 
hayotda yuz millionlab insonlarni qashshoqlik asoratidan qutqarish misolida o‘z aksini topdi. 
Bugungi Xitoy butun jahonga qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan emas, yuqori texnologiyalari 
bilan tanilib ulgurgan. Gapning sirasini aytganda, mamlakatdagi tez va uzoq muddatli iqtisodiy 
o‘sish, global savdo ulushi kengayishi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning rekord 
darajasi sababli Xitoyni nafaqat iqtisodiy mo jiza, balki qudratli davlat deya ta riflasak ʻ ʼ
adashmaymiz. Ammo, hayratlanarli ushbu iqtisodiy mo jiza zamirida, aslida, nimalar yotgani 	
ʻ
ko‘pchilik uchun hali-hamon mavhum. Bundan, albatta, Xitoyning markazlashgan rejali 
iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyoti sari tashlagan sirli qadami va u olib kelgan bugungi boshqaruv
tizimi nimalarga asoslangan, degan o‘rinli savol tug‘iladi. 19 
https://zarnews.uz/uz/post/jahonning-ikkinchi-iqtisodiyotiga-aylanish-yolida-xitoyda-
amalgaoshirilgan-islohotlar; 20 Q.Najmiddinov. “Mao Szedun – Xitoy kommunizmi asoschisi” 
ilmiy ish .: Namangan – 2022-yil, 7-bet; 17 2.1. ''Sotsialistik bozor xo`jaligiga o`tish''ning Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotiga ta`siri 90-
yillardan belgilangan «Sotsialistik bozor xo‘jaligiga o‘tish»ning mazmuni shuki, qishloq 
xo‘jaligini tartibga solish, yerni ayrim xonadonlarning yakka xo‘jalik yuritishiga asoslangan 
oilaviy pudrat deb atalgan usulda ishlash, dehqonlarning tomorqa uchastkalarini kengaytirish, 
yordamchi hunarmandchilikni rivojlantirish, ortiqcha mahsulotni bozorda dehqonning o‘zi 
sotishi imkoniyatini yaratishni ko‘zda tutadi. Shaharlarda «direktiva asosida rejalashtiriladigan 
sohani qisqartirish», sanoat korxonalarini «mustaqil xo‘jalik tashkilotlariga» aylantirish, tovar 
munosabatlarini rivojlantirish, «narx-navo davlat yo‘li bilan bir xil belgilab qo‘yiladigan sohani 
toraytirish», chog‘roq xususiy va jamoa korxonalari, kosibchilik ustaxonalari faoliyatini, asosan 
xizmat ko‘rsatish va savdo-sotiq xususiy korxona egaligini rivojlantirish, mamlakat iqtisodiga 
chet el sarmoyasini jalb qilish xo‘jalik tizimi islohotining bosh bo‘g‘ini bo‘ldi. Xitoy Xalq 
Respublikasi rahbariyatining so‘zlariga qaraganda, mamlakatdagi sotsialistik asosda bozor 
iqtisodiga o‘tkazish quyidagi bosqichda amalga oshirilmoqda: 2000-yilgacha sanoat va qishloq 
xo‘jaligining yalpi mahsuloti 4 baravar ko‘payib, xalq turmushi o‘rtacha ma’murchiligiga 
erishildi. Navbatdagi bosqich 2021-yilgacha (Xitoy Kommunistik Partiyasining 100 yilligi) 
Xitoyni o‘rtacha rivojlangan mamlakat darajasiga ko‘tarish. 2049-yilgacha (Xitoy Xalq 
Respublikasining 100 yilligi) Xitoyni yuksak darajada rivojlangan zamonaviy davlatga 
aylantirish vazifasi qo‘yilgan.21 Xitoyda iqtisodiy munosabatlarni tartibga soladigan qonunlar 
ikkiga: fuqarolik qonunlari va iqtisodiy qonunlarga bo‘linadi. Ular bozor subyektlarini, ya’ni 
korxonalarning vujudga kelishi, ularni boshqarish ishlarini zamonaviylashtirish va faolligini 
ishga solishni, o‘zgartirilishi, bekor qilinishi, qonunni buzuvchilarning javobgarligini o‘z ichiga 
oladi. Shuningdek, bozor tartibini muqim ushlab turish, bozorning rolidan to‘liq foydalanish, 
monopoliya va noqonuniy raqobatni cheklash, mahsulot sifatiga kafolat berish, 
iste’molchilarning 21 M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 
2010-yil, 244-bet; 18 huquq va manfaatlarini himoya qilish, patent va tovar markasini berish, turli shartnomalar 
tuzish, ijaraga berish, aksiya savdosi bilan shug‘ullanish, chek hujjatlarini tartibga solish, uy-
joy, tijorat hamda bularni buzuvchilarni qanday jazolash haqida maxsus qonunlar mavjud 
bo‘lib, ularning bajarilishi qattiq nazorat qilinadi. Korrupsiya va poraxo‘rlik eng og‘ir jinoyat 
hisoblanadi. 2004-yilda yuzlab kishilar poraxo‘rlik uchun otishga hukm qilindi. Ayni paytda 
bozor boyliklarini joylashtirishda makro jihatdan nazoratqilish, davlatning umumiy manfaati 
va kelajagini, xalq xo‘jaligining uzluksiz, muhim, to‘g‘ri yo‘ldan rivojlanib borishini kafolatlash, 
ijtimoiy taraqqiyot va xalq xo‘jaligi rejasini tuzish, to‘g‘ri statistika qilish, soliqni tartibga solish, 
bahoni belgilash va nazorat qilish masalalari aniq tartibga solingan. Ijtimoiy kafolat ham qonun
orqali himoyalangan, raqobat jarayonida xavf-xatar yuzaga kelsa, davlat bu ishga aralashadi. 
2004-yil 21- sentabrda 78 yoshli Szyan Szemin Markaziy harbiy kengash raisi lavozimidan 
iste’fo berdi. XXR raisi Xu Szintao bu lavozimni ham egalladi.22 Yuqorida ta’kidlanganidek, 
Xitoyda islohotlar boshlanganda doimiy ravishda siyosiy va mafkuraviy bahs-munozaralar olib 
borilgan. Masalan, 1989-1991-yillar davrida. Xitoyda "Faqatgina sotsializm Xitoyni rivojlantira 
oladi" degan shior bor edi. Mafkuraviy ko'rlar iqtisodiy islohotlarga bir necha bor to'sqinlik 
qilgan. 1987- yilda Xitoyda KKPning 13-s'ezdi bo'lib o'tdi va "Xitoy xususiyatlariga ega sotsializm
qurish" vazifasini e'lon qildi. Bu yil esa “davlat bozorni tartibga soladi, bozor esa korxonaga 
rahbarlik qiladi” degan yangi shior paydo bo‘ldi, bu shior eski “rejali iqtisodiyot asosiy, bozor 
iqtisodiyoti esa ikkilamchi” degan so‘zlarni almashtirdi.23 1992-yil mart oyida XKP Markaziy 
Qo'mitasi Siyosiy byurosining yalpi majlisida Deng Syaopin shunday dedi: "Bularning barchasi 
qanday nom bilan atalganligi - sotsializm yoki kapitalizm haqida g'oyaviy va amaliy mavhum 
tortishuvlar bilan o'zingizni bog'lab qo'ymasligingiz kerak, balki iqtisodiy rivojlanishni 
tezlashtirish uchun. taraqqiyot, yaratishni ozod qilish, islohotlarni amalga oshirishni 
tezlashtirish, tashqi aloqalarni kengaytirish jiddiyroqdir”. 22 X.Qichqilov, M.Fayzullayeva. “Eng 
yangi tarix (1945-2010)” o`quv qo`llanma, “Yangi Nashr” .: Toshkent – 2011- yil, 342-bet; 23 
E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov. “Eng yangi tarix (1989-2008)” o`quv darslik .: Toshkent – 2010-yil, 
231-bet; 19 1992-yilda "davlat bozorni tartibga soladi, bozor esa korxonani boshqaradi" shiori 
"sotsialistik bozor iqtisodiyotini yaratish" deb o'zgartirildi. 1992-yildan beri Xitoy xizmat 
ko'rsatish sohasini liberallashtirish va JSTga a'zo bo'lish uchun zarur shart-sharoitlarni 
yaratishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Natijada, iqtisodiyotning ilgari 
yopiq bo'lgan tarmoqlari: ko'chmas mulk, transport, telekommunikatsiya, chakana savdo va 
boshqalar ochildi. 1993-yilda XKP 14- s'ezdida "Sotsialistik bozor iqtisodiyotini yaratish 
to'g'risida" qaror qabul qilindi. sotsialistik bozor iqtisodiyotini yaratish muammolari bu keng 
qamrovli islohotlarning borishiga oydinlik kiritdi. Islohotning asosiy maqsadlari e'lon qilindi: 
bozor iqtisodiyotini yaratish, unga tovar bozori, mehnat bozori va. moliya bozori; islohot va 
ochiqlik siyosatini har tomonlama chuqurlashtirish; korxona boshqaruvini optimallashtirish; 
yaratish zamonaviy tizim ijtimoiy Havfsizlik; huquqiy tizimni takomillashtirish. Qisqa vaqt 
ichida islohotlar amalga oshirilgan Rossiya va Sharqiy Yevropaning boshqa davlatlaridan farqli 
o'laroq davlat korxonalari va kolxozlarni xususiylashtirish, bu jarayon Xitoyda uzoq vaqt 
davomida bosqichma-bosqich amalga oshirildi. Aytishimiz mumkinki, mulkiy islohotlarning 
boshlanishi 1981-yil edi. 1978-yilda yalpi sanoat mahsuloti qiymatida davlat iqtisodiyoti 77,6% 
ni, kollektiv iqtisodiyot 22,4% Xitoyning yillik statistik qo'llanmasi, 1997-yil. Iqtisodiyotning 
barcha boshqa shakllari esa “sotsializm dushmani” sifatida tozalanishi kerak edi. Xitoylik 
iqtisodchi Syue Muqiao xususiy iqtisodiyotning mavjudligiga yo'l qo'yish kerakligini taklif qildi. 
1979-yil fevral oyida Davlat kengashi bu taklifni qabul qildi va turli darajadagi sanoat va savdo 
ma'muriyati idorasidan ko'rsatma berdi, unga ko'ra ishsiz fuqarolarga qurilish, xizmat 
ko'rsatish va hunarmandchilik sohasida ishlash huquqi berildi. Biroq, hech qanday ishchini 
ishga olish mumkin emasligi aniq aytilgan. 24 Shunday qilib, shaharlarda birinchi xususiy 
tadbirkorlar paydo bo'ldi. 1980- yil oxiriga kelib, o'z-o'zini ish bilan ta'minlovchi 806 000 kishi 
bor edi. Xitoy yillik statistika qo'llanmasi, 1997-yil. 1981-yilda Markaziy Komitetning navbatdagi 
11- 24 https://el-in.ru/uz/raschety/ekonomika-kitaya-xxi-veka-prezentaciya-na-temu-kitai-
konce-xx-nachale-xxi-vv.html; 20 plenumida qaror qabul qilindi, unga ko'ra xususiy iqtisodiyot jamoat mulki iqtisodiyoti 
uchun zarur va qo'shimcha deb topildi. O'sha paytdan boshlab xususiy iqtisodiyot rasman 
huquqiy deb tan olindi. 1982-yilda Davlat kengashi ishchilarni ishga joylashtirishga ruxsat 
beruvchi "Qishloq xo'jaligi bo'lmagan shahar yakka tartibdagi tadbirkorlik to'g'risidagi 
nizom"ni e'lon qildi. Keyinchalik xususiy iqtisodiyotning rivojlanishiga hissa qo'shgan bir qator 
hujjatlar paydo bo'ldi. Kollektiv mulk davlat mulkidan xususiy mulkka o'tish jarayonida oraliq 
institut bo'lib xizmat qilgan. 1988-yilda xususiy sektorda 1,64 million kishi ish bilan 
ta'minlangan. Xitoy yillik statistik qo'llanma, 1997-yil 1990- yillarning o'rtalariga qadar xususiy 
sanoat muhim rol o'ynadi sanoat rivojlanishi: bu sektorda uchdan bir qismini egallagan. 
Xususiy korxonalar va jalb qilingan ortiqcha mehnat resurslari. 1990-yilda 96,73 million kishi 
qishloq xo'jaligi mehnatidan ozod qilindi va qishloq xo'jaligidan tashqari sohalarda ishladi. Vu 
Jinglian, Ma Guochuan Xitoy iqtisodiyotini isloh qilish bo'yicha 20 ta Xitoyda iqtisodiy islohotlar
natijasida keng qamrovli iqtisodiy o'zgarishlar amalga oshirildi. Taqqoslash iqtisodiy holat 1978 
va 2014-yillarda bunday o‘zgarishlarni yaqqol ko‘rishimiz mumkin va u asosan quyidagi 
jihatlarda namoyon bo‘lmoqda: iqtisodiyotning importga yo‘naltirilgan modeldan eksportga 
yo‘naltirilgan modelga o‘tishi; “ishlab chiqarish” modelidan “ishlab chiqarish-xizmat ko‘rsatish 
sohasi” modeliga o‘tish; virtual iqtisodiyotning jadal rivojlanishi. Iqtisodiyotning importga 
yo'naltirilgan modeldan eksportga yo'naltirilgan modelga o'tishi: 1978 yilda Xitoyning iqtisodiy 
faoliyati asosan Xitoy ichida, 2014 yilda esa deyarli barcha muhim yo'nalishlar bilan cheklandi. 
iqtisodiy faoliyat jahon iqtisodiyoti bilan bog‘liq. Bu o tish ko p jihatlarda namoyon bo ladi: ʻ ʻ ʻ
1978-yilda “islohot va ochilish” siyosati boshlanganidan so ng, Xitoyga chetdan ko p miqdorda 	
ʻ ʻ
texnik jihozlar olib kirildi va tashqi savdo defitsiti 1,14 milliard dollarni tashkil etdi.Uzoq vaqt 
davomida Xitoy. defitsitni boshdan kechirdi xorijiy valyuta, 2014- yilda esa Xitoyning valyuta 
zaxiralari 3,843 trillion dollarni tashkil qildi. Va faol 21 balans savdo balansi – 222,56 mlrd. Shu bilan birga, eksport va importning umumiy hajmi 
20,64 milliard dollardan oshdi. 25 1978-yilda 4,303 trln. 2014 yilda. Bundan tashqari, import va 
eksportning tovar tarkibi ham o'zgardi. 1978 yilda qishloq xo'jaligi mahsulotlari va qayta 
ishlangan qo'shimcha mahsulotlar eksportning asosiy qismini egallab, umumiy eksportning 
62,6% ni tashkil etdi. Asosiy import tovarlari esa ishlab chiqarish vositalari (po lat, kimyoviy ʻ
o g it, qog oz va boshqalar) bo lib, 81,4% ni egallaydi. 2014-yilda esa qishloq xo‘jaligi 	
ʻ ʻ ʻ ʻ
mahsulotlarining eksport aylanmasidagi ulushi esa 2,8 foizga kamaydi, qolgan barcha tovarlar 
sanoat foydalanish. Muayyan import- eksport tovarlarini solishtirganda, Kiai allaqachon 
qishloq xo'jaligi mamlakatidan sanoat mamlakatiga aylangan degan xulosaga kelish mumkin. 
2.2. XXI asr boshlarida Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotining yuksak taraqqiyoti Xitoy Xalq 
Respublikasi Davlat kengashining 2007-yil 26-dekabrdagi “Korxonalarga daromad solig‘i bilan 
bog‘liq imtiyozlar berishning o‘tish siyosati to‘g‘risidagi” qaroriga ko‘ra foyda solig‘i 2008-yilda 
18 %, 2009-yilda 20 %, 2010- yilda 22 %, 2011-yilda 24 % va 2012-yilda 25 %ga ko‘tarildi. 2012-
yildan boshlab qat’iy 25 % qilib o‘rnatildi. Savdo, qayta ishlash va import-eksport faoliyati bilan 
shug‘ullanuvchi maxsus iqtisodiy zonalar rezidentlari uchun Qo‘shilgan qiymat solig‘i 17% deb 
belgilangan. Ammo maxsus iqtisodiy zonalar hududiga olib kirilayotgan texnologiya va 
xomashyo uchun QQS va boj undirilmaydi. Lekin aksiz, shaxsiy daromad solig‘i va boshqa soliq 
turlari imtiyozlardan xoli.26 Bundan tashqari, maxsus iqtisodiy zonalar rezidentlari uchun soliq
bilan bog‘liq bo‘lmagan imtiyozlar ham joriy etilgan, ular yer, suv, elektr energiyasi, gaz, 
internet, bino ijarasi kabi to‘lovlardan to‘liq yoki qisman ozod etiladi. Xitoy YaIMi hajmini 2014-
yilda tahlil qiladigan bo‘lsak, provinsiyalar bo‘yicha Guangdong, Jiangsu va Shandong mos 
ravishda 10,6 %, 10,2 % va 9,3 % ulush bilan yuqori o‘rinlarni egallagan. Jadvaldagi 
ma’lumotlarga ko‘ra, YaIMda eng ko‘p ulush 25 M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918-2008)” darslik, 
“Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010-yil, 245-bet; 26 X.Qichqilov, M.Fayzullayeva. “Eng yangi tarix 
(1945-2010)” o`quv qo`llanma, “Yangi Nashr” .: Toshkent – 2011- yil, 349-bet; 22 maxsus iqtisodiy zonalar va boshqa erkin iqtisodiy zonalar joylashgan Xitoyning sharqiy va 
janubiy qirg‘oqbo‘yi hududlariga to‘g‘ri keladi Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, 
Xitoyga kiritilgan to‘g‘ridan- to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi o‘sish tendensiyasiga ega. 
Ayniqsa, 2011-2013- yillarda eng yaxshi natija 124mlrd. AQShdoll.ni ko‘rsatgan.27 Xitoy savdo 
aloqalarida maxsus iqtisodiy zonalar katta rol o‘ynaydi. 2013- yilda ular tomonidan amalga 
oshirilgan savdo hajmi o‘tgan yilgiga ko‘ra 14,7% o‘sgan. Bunda eksport – 394,98 mlrd. AQSh 
doll. (+13,6 %)ni, import esa – 304,85 mlrd. AQSh doll. (+16,2 %)ni tashkil etgan. 1990-2011-
yillarda xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar sanoat mahsulotlarining Xitoy jami 
ishlab chiqarishidagi ulushi Xitoyda xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar sanoatning 
asosiy  ulushini egallaydi. U 1990-2011-yillar  davomida 2,3 %dan 25,9 %ga  ko‘tarilgan hamda 
ushbu sohaning YaIMdagi ulushi ham sezilarli  darajada o‘sganligini ko‘rishimiz  mumkin. 
2013-yilda xorijiy investitsiyalar  ishtirokidagi korxonalar Xitoy umumiy eksportining 47,3 % va
importining 44,8 %ini tashkil etgan. Ular yuqori texnologiyalar eksportida ham muhim rol  
o‘ynaydi. 2002-2010-yillarda xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar  tomonidan yuqori 
texnologiyalar eksporti 79 %dan 82 %ga ko‘tarildi. Xitoyda iqtisodiy islohotlar natijasida keng 
qamrovli iqtisodiy o'zgarishlar amalga oshirildi. Taqqoslash iqtisodiy holat 1978 va 2014-yillarda
bunday o‘zgarishlarni yaqqol ko‘rishimiz mumkin va u asosan quyidagi jihatlarda namoyon 
bo‘lmoqda: iqtisodiyotning importga yo‘naltirilgan modeldan eksportga yo‘naltirilgan modelga 
o‘tishi; “ishlab chiqarish” modelidan “ishlab chiqarish- xizmat ko‘rsatish sohasi” modeliga 
o‘tish; virtual iqtisodiyotning jadal rivojlanishi. Iqtisodiyotning importga yo'naltirilgan 
modeldan eksportga yo'naltirilgan modelga o'tishi: 1978 yilda Xitoyning iqtisodiy faoliyati 
asosan Xitoy ichida, 2014-yilda esa deyarli barcha muhim yo'nalishlar bilan cheklandi. iqtisodiy 
faoliyat jahon iqtisodiyoti bilan bog‘liq. Bu o tish ko p jihatlarda namoyon bo ladi: 1978-yilda 27 ʻ ʻ ʻ
S.B.Djabborovna. “Xitoy iqtisodiyoti” o`quv qo’llanma, III qism .: Toshkent – 2011-yil, 6-bet; 23 “islohot va ochilish” siyosati boshlanganidan so ng, Xitoyga chetdan ko p miqdorda texnik ʻ ʻ
jihozlar olib kirildi va tashqi savdo defitsiti 1,14 milliard dollarni tashkil etdi. Uzoq vaqt 
davomida Xitoy. defitsitni boshdan kechirdi xorijiy valyuta, 2014- yilda esa Xitoyning valyuta 
zaxiralari 3,843 trillion dollarni tashkil qildi. Va faol balans savdo balansi – 222,56 mlrd. Shu 
bilan birga, eksport va importning umumiy hajmi 20,64 milliard dollardan oshdi. 1978-yilda 
4,303 trln. 2014-yilda. Bundan tashqari, import va eksportning tovar tarkibi ham o'zgardi. 1978-
yilda qishloq xo'jaligi mahsulotlari va qayta ishlangan qo'shimcha mahsulotlar eksportning 
asosiy qismini egallab, umumiy eksportning 62,6% ni tashkil etdi. Asosiy import tovarlari esa 
ishlab chiqarish vositalari (po lat, kimyoviy o g it, qog oz va boshqalar) bo lib, 81,4% ni 	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
egallaydi. 2014-yilda esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksport aylanmasidagi ulushi esa 2,8 
foizga kamaydi, qolgan barcha tovarlar sanoat foydalanish. Muayyan import-eksport tovarlarini
solishtirganda, Kiai allaqachon qishloq xo'jaligi mamlakatidan sanoat mamlakatiga aylangan 
degan xulosaga kelish mumkin. Aytish mumkinki, XXI asrning boshida Xitoy allaqachon 
o'tishni amalga oshirgan rejalashtirilgan iqtisodiyot sotsialistik bozor iqtisodiyotiga. 
Islohotlarning asosiy xususiyati bozorga bosqichma-bosqich o'tishdir. Sekin-asta yondashuv 
institutsional disfunktsiyalarning oldini olishga imkon berdi. 30 yil davomida iqtisodiy islohot 
o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni bajardi. 1978-yildan beri Xitoyda jadal iqtisodiy o'sish kuzatildi, 
yalpi ichki mahsulotning o'rtacha o'sish sur'ati 1979- yildan 2014-yilgacha 9,7% va 2001-yildan 
2014-yilgacha 9,8% ni tashkil etdi. Aholining farovonlik darajasi muttasil oshib bormoqda. 2014-
yilda shahar aholisining jon boshiga real daromadi 29 381 yuanga yetdi va o'rtacha o'sish sur'ati 
1979-yildan 2014-yilgacha 7,4% va 2001 yildan 2014-yilgacha 9,2% ni tashkil etdi. 2014-yilda 
qishloq aholisining jon boshiga sof daromadi 9 892 yuanga etdi. va o'rtacha 1979-yildan 2014 
yilgacha o'sish sur'ati 7,6%, 2001-yildan 2014-yilgacha - 7,9%. Bu davrda iqtisodiy tuzilmada 
islohotlar amalga oshirildi. Narxlarni erkinlashtirish, tashqi savdoni liberallashtirish, mulk 
islohoti va agrar islohotlar shular jumlasidandir. 24 Iqtisodiy islohotlar natijasida Xitoy jahon savdosida muhim o‘rin tutadi. Hozirgi vaqtda 
Xitoyda ishlab chiqarish sanoati rivojlangan. Xitoy esa elektronika, kompyuterlar, axborot 
uskunalari va boshqalar kabi ko'plab zamonaviy texnologiyalarni ishlab chiqarish bo'yicha 
dunyoda etakchi hisoblanadi. Ammo ikkinchi tomondan, bugungi sotsialistik bozor iqtisodiyoti 
mukammallikdan yiroq. Davlat korxonasini isloh qilish va moliyaviy islohot yutuqlarga 
erishildi, ammo islohotlarni har tomonlama chuqurlashtirish hali ham talab etiladi. Bundan 
tashqari, iqtisodiy o'sish jarayonida Xitoyning iqtisodiy islohotlarini tahlil qilganda e'tibordan 
chetda qoldirib bo'lmaydigan ijtimoiy-iqtisodiy muammolar paydo bo'ldi.28 2.3. Xitoy Xalq 
Respublikasining O`zbekiston Respublikasi bilan iqtisodiy aloqalari Tarixiy imkoniyatlar haqida
so‘z borar ekan, eramizdan ikki asr muqaddam hududimizga xitoylik diplomat Chjan Szyan 
kelganligi va Buyuk Ipak yo‘liga asos solganligini esga olish lozim. Endilikda xitoyliklarning “Bir
makon, bir yo‘l” deb nomlangan global tashabbusi orqali qit’alarni birlashtiruvchi magistral 
qayta tiklanmoqda. 1992-yil martda O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning Xitoyga rasmiy 
safari bo‘ldi. Bu safar davomida 16 ta hujjat imzolandi. Xitoy Xalq Respublikasi raisi Li Shankun 
Xalq majlislari uyida O‘zbekiston delegatsiyasini qabul qilish marosimida: «Xitoy bilan 
O‘zbekiston rahbarlari ikki tomonlama munosabatlarning ko‘pgina masalalarini hal etishlari 
mumkin. Chunki bundan avval ham ikkala mamlakat o‘rtasida yaxshi munosabatlar o‘rnatilgan
edi», - deb ikki mamlakat o‘rtasidagi hamkorlikka katta baho berdi. Tashrif davomida siyosiy, 
iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy sohalarda qator bitimlar, jumladan, axborot 
ayirboshlash, radio-televideniye, banklar, transport, aloqa, sarmoyalarni rag‘batlantirish, 
hamjihatlik, tovarlar yetkazib berish va davlat krediti, sog‘liqni saqlash, ta’lim hamda sport 
masalalari bo‘yicha tuzilgan shartnomalar va bitimlar ikki mamlakat o‘rtasidagi hamkorlikni 
yangi bosqichga ko‘tardi. 1992-1993-yillarda Xitoy tomoni ajratgan kredit hisobidan 
respublikamizga minglab tonna guruch, 15000 tonna choy keltirdi. O‘zbekiston Xitoyga «Il-76» 
28 https://zarnews.uz/uz/post/jahonning-ikkinchi-iqtisodiyotiga-aylanish-yolida-xitoyda-
amalgaoshirilgan-islohotlar; 25 samolyotlarini yetkazib bermoqda. 1994-yilda O‘zbekiston hududida 78 ta o‘zbek – xitoy 
qo‘shma korxonasi faoliyat ko‘rsatdi. Jumladan, Urganch Ipak ishlab chiqarish birlashmasida 
«Suju» firmasi bilan hamkorlikda velyur, pambarxit kabi materiallar ishlab chiqaradigan 
korxona qurildi. Toshkentdagi 59-maktab xitoy tilini o‘rganishga ixtisoslashgan litseyga 
aylantirildi. 1994-yil aprelda Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashi rahbari Li Pen 
O‘zbekistonga rasmiy tashrif bilan keldi va qator bitimlar imzolandi. Jizzaxda Xitoyning 
«Nunkel» firmasi bilan hamkorlikda yog‘och tolali plita ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. XX asr 
90-yillarning oxirlari – XXI asr boshlarida O‘zbekiston Prezidenti Xitoyga bir necha bor rasmiy 
vizit bilan bordi, bu tashriflar ikki mamlakat o‘rtasidagi hamkorlik va do‘stlik aloqalarini 
rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi. 2005-yil bahorida Xitoy Xalq respublikasi hukumati raisi Xu
Szintao boshliq Xitoy delegatsiyasi O‘zbekistonda bo‘ldi. Xavfsizlik masalasi va xalqaro 
terrorizmga qarshi kurashda hamkorlik bo‘yicha fikr almashildi. O‘zbekiston Prezidentining 
2005-yil mayidagi Xitoyga rasmiy tashrifi natijasida qator bitimlar imzolanib, Xitoy 
O‘zbekistonga 1,5 mlrd dollar miqdorida kredit ajratadigan bo‘ldi. Ushbu mablag‘ xalq xo‘jaligini
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega. Demak, Xitoy bilan O‘zbekiston o‘rtasida iqtisodiy, 
madaniy va ilmiytexnikaviy aloqalar tez rivojlanib bormoqda. Shunday qilib, Xitoy Xalq 
Respublikasi XX asrning ikkinchi yarmida murakkab yo‘lni bosib o‘tdi. Totalitar sotsializm yo‘li 
maqbul emasligini, uning xalq ehtiyojlarini qondirolmasligini isbot qildi. Xitoy sotsialistik 
rahbarlikka o‘zgartishlar kiritib, uni bozor iqtisodiga moslashtirgan va katta yutuqlarni qo‘lga 
kiritgan yagona davlatdir. Bunga u kommunistik mafkura yakka hokimligini tugatib, iqtisodni 
siyosatdan ustun qo‘yganligi tufayli erishdi. Mamlakatga chet el investitsiyasi kiritilishiga yo‘l 
ochilib, xususiylashtirish keng yo‘lga qo‘yildi, shu sababli xususiy xo‘jaliklar roli o‘sdi. Agar 
1980-yilda davlat sektorida sanoat mahsulotlarining 80 foizi ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu 
ko‘rsatkich 90-yillarda 50 foizni tashkil etdi. 1990-yillardan «Sotsialistik bozor xo‘jaligi»ga o‘tish
va XXI asrda Xitoyni rivojlangan davlatga aylantirish boshlandi.29 29 M.Lafasov. “Jahon tarixi 
(1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010-yil, 245-bet; 26 “Bir makon, bir yo‘l”ni qurish bo‘yicha amaliy hamkorlik yo‘nalishida muhim natijalar qo‘lga
kiritildi. Xitoy – Markaziy Osiyo gaz tarmog‘i, Angren-Pop temir yo‘l tunneli, “Peng-Sheng” 
sanoat parki, Angren IES kabi yirik loyihalar ro‘yobga chiqarildi hamda bu har ikki mamlakat 
xalqi va iqtisodiyotiga sezilarli foyda keltirdi. Ayni vaqtda Angren shina zavodi, Navoiy 
viloyatida polivinilxlorid ishlab chiqaruvchi majmua, Sharg‘un ko‘mir koni hamda boshqa 
inshootlar qurilayapti. 2017-yil oxirida Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston yo‘nalishida avtomobil 
yo‘li ochilishi tufayli yuk tashish uchun ketadigan vaqt ancha qisqardi. O‘zbekiston – qadimiy 
Buyuk Ipak yo‘lidagi muhim bo‘g‘inlardan biri. U “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusini 
birinchilardan bo‘lib qo‘llab-quvvatladi va ishtirok etdi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 
2017-yil may oyida Xitoyga tarixiy tashrifi doirasida Xitoy Xaql Respublikasi Raisi Si Szinpin 
bilan uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Davlat tashrifi yakuniga ko‘ra, mislsiz katta miqdor – 23 milliard 
dollarlik kelishuvlarga erishilgan edi. Xitoy va O‘zbekiston tomonlari o‘sha tashrifda 
imzolangan kelishuvlarni hayotga tatbiq etishga alohida e’tibor beryapti. O‘zbek tomoni ularni 
bajarish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi”ni ishlab chiqdi hamda unga asosan, uzviy muloqot o‘rnatildi, 
tegishli maslahatlashuvlar o‘tkazildi. Xitoy xalq Respublikasi o‘zbek mutaxassislarining Xitoyga 
ishchi safarlarini uyushtirdi va ular maxsus iqtisodiy zonalar tashkil qilish tajribasi bilan 
tanishdilar. Jumladan, o‘rta hamda kichik GESlar qurilishida siljishlar yuz bermoqda. Ikki 
davlat rahbarlarining o‘zaro tashriflari va uchrashuvlari an’anaga aylandi. Jumladan, 
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.Karimov 1992, 1994, 1999, 2005, 2011, 2012-
yillarda, Prezident Sh.Mirziyoyev 2017-yilda Xitoyga tashrif buyurdi. Shuningdek, O‘zbekiston 
Prezidentlari Shanxay hamkorlik tashkiloti yig‘ilishlari va boshqa yirik xalqaro tadbirlarda 
ishtirok etishdi. Xitoy Xalq respublikasi raislaridan Szyan Szemin (1996-yil), Xu Szintau (2004, 
2010-yillar), Si Szinpin (2013-yil, 2016-yil (ShHT Toshkent sammiti chog‘ida) O‘zbekistonga 
rasmiy tashrif buyurdi. Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Si Szinpin 2016-yil 20-iyunda O‘zbekiston 
bilan bo‘lgan munosabatlarga to‘xtalib “Xitoy bilan O‘zbekiston 27 manfaatlari va taqdiri mushtarak, quvonch va tashvishni birgalikda baham ko‘radigan teng 
huquqli hamda o‘zaro manfaatdor sheriklardir”, deb ta’kidladi. O‘zbekiston-Xitoy 
munosabatlari Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (2001-yil iyunda tashkil etilgan) doirasida ham 
muvaffaqiyat bilan samarali rivojlanib bormoqda. O‘zbekiston ShHTni tinchlik va barqarorlikni 
mustahkamlashga, birinchi navbatda, xalqaro terror, diniy ekstremizm, bosqinchi ayirmachilik 
va narkobiznes kabi mintaqaviy va dunyoviy xavfsizlikka tahdid soladigan xavf- xatarga qarshi 
turishda ochiq, o‘zaro foydali sheriklik va ko‘p tomonlama hamkorlikka qaratilgan mexanizm 
deb biladi. ShHT barpo etilgandan buyon o‘tgan 15 yil davomida haqli ravishda nufuzli xalqaro 
tashkilotlar qatoridan munosib joy oldi. Barqaror taraqqiyot, tinchlikni mustahkamlash, 
zamonaviy tahdid va xatarlarga qarshi kurashish, mintaqaviy va global darajada xavfsizlik va 
barqarorlikni ta’minlashning ta’sirchan omiliga aylandi. Ikki mamlakatning hududiy 
delegatsiyalar almashuvi faollashdi. 2018-yil aprel-may oylarida yuqori darajadagi 
delegatsiyalar tashrifi davomi sifatida O‘zbekistonning 7 ta viloyatidan vakillar Xitoyga bordi. 
Bugungi Xitoy – iqtisodiyoti gurkirab rivojlanayotgan davlatdir. Bugungi Xitoy 
yakkapartiyaviylik va totalitar tartib saqlangan holda bozor munosabatlari bosqichma-bosqich 
qaror toptirilayotgan  davlatdir. Bugungi Xitoy – BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zosi 
bo‘lgan, qudratli, yadro quroliga ega davlatlardan biridir. Ma’lumotlarga ko‘ra, 2017-yil yakuni 
bo‘yicha mamlakatlarimiz o‘rtasidagi savdo aylanmasi 5,0 milliard AQSh dollariga yetdi. Biz ikki
tomonlama amaliy hamkorlikning ulkan salohiyati hamda keng imkoniyatiga ishonamiz.30 30 
https://el-in.ru/uz/raschety/ekonomika-kitaya-xxi-veka-prezentaciya-na-temu-kitai-konce-
x--nachale-xxi-vv.html; 28 Xulosa Ushbu kurs ishimni yozib Xitoy Xalq Respublikasiningitisodiy taraqqiyoti, hozirgi 
jahonning eng iqtisodi kuchli davlatlardab biriga qanday qilib erishganini bilib oldim. Xususan 
uning tarixiy iqtisodiga qisqacha nazar tashlidigan bo`lsak, Denning ochiqlik siyosati, albatta, 
Xitoyning iqtisodiy o‘sishida katta rol o‘ynagan bo‘lishi mumkin, ammo keyingi rahbarlar 
davrida ham mamlakatdagi iqtisodiy o‘sish davomiyligini qanday tushunish kerak? Xitoyning 
bugungi kunga qadar davom etayotgan iqtisodiy taraqqiyoti zamirida kuchda qolish uchun 
o‘zini davomiy yangilab turuvchi yangi siyosiy-iqtisodiy tuzum yotibdi, desak mubolag‘a 
bo‘lmaydi. Bu tuzumning mantig‘i ikki muhim tamoyilga asoslangan: siyosiy kuch hamda qaror 
qabul qilishda demokratik element va kollektiv boshqaruv aralashmasiga asoslangan partiya 
avtoritarizmi, davlat aralashuvi va erkin bozor prinsiplari aralashmasidan tashkil topgan bozor 
avtoritarizmi. Bugungacha davom etayotgan bu tuzumning negizida Denning byurokrativ 
boshqaruvni hisobdorlik, raqobat va kuchga to‘siqlar o‘rnatish kabi demokratik omillar bilan 
boyitgani yotadi. Mazkur o‘zgarishlarning eng ahamiyatlisi, byurokratik boshqaruvda yakka 
hukmronlikdan voz kechilib, kollektiv boshqaruvga o‘tilishi va yuqori partiya elita qatlami 
uchun muddat cheklovlari hamda majburiy pensiya yoshi joriy etilishi bo‘ldi. Boshqaruvdagi bu
o‘zgarishlar boshqa davlatlardagidek siyosiy ko‘rinish kasb etmasa-da, ular vaqt o‘tib, noyob 
gibrid siyosiy institutni hosil qildi: demokratik xususiyatlarga ega partiya avtokratiyasi. Davlat 
boshqaruvi tizimidagi eski qoida, ya ni ideologiya asosidagi tayinlovlarning moddiy ʼ
rag‘batlantirish tomon o‘tishi zanglab yotgan kommunistik byurokratiyani o‘ta moslashuvchan 
kapitalistik mashina va rivojlanish agentiga aylantirdi. Xitoyda shakllangan tuzumning ikkinchi
tamoyili siyosiy kuchga bo‘ysundirilgan yangi iqtisodiy mantiq bozor avtoritarizmiga 
asoslanadi. Bozor avtoritarizmining asosiy xususiyatlaridan biri – bu bir tomondan kapitalistik 
iqtisodiyot hamda bozor erkinliklarining mavjudligi bo‘lsa, boshqa tomondan demokratik 
erkinlik va huquqlarning chegaralanishidir. Siyosiy kuchda qolish uchun iqtisodiy rivojlanishni 
asosiy maqsad qilgan bu model strategik sohalarda 29 yuqori davlat aralashuvini, davlat korxonalarini, vaqti-vaqti bilan bozor kuchlarini tiyib 
turish va ba zida tadrijiy islohotlar qilib, siyosiy ahamiyatga ega bo‘lmagan sohalarda bozor ʼ
erkinliklarini chegaramaslik, xususiy mulkchilik va kompaniyalarni qo‘llab- quvvatlashni o‘z 
ichiga oladi. Albatta, bir qarashda bunday kapitalist iqtisodda xususiy mulkka nisbatan tajovuz, 
korxonalarni milliylashtirish va davlat mansabidan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish kabi 
salbiy illatlar urchishi tabiiy. Ammo, byurokratiyaning isloh qilinib, moddiy rag‘batlantirilishi 
hamda ba zi demokratik prinsiplarni o‘zida jamlagan kollektiv boshqaruv Xitoyda yumshoq 
ʼ
bozor avtoritarizmi shakllanishiga olib kelgan. Ba zi olimlar da vo qilganidek, yuqori o‘sish 	
ʼ ʼ
ko‘rsatkichlari Xitoy modelining mustahkam va barqaror ekanligini anglatmaydi. Xitoy 
modelining ishlashiga yuqoridagi sabablardan tashqari, ushbu davlat iqtisodining o‘ziga xosligi 
(aholi soni, iqtisodiy sektorlarning to‘yinmaganligi va yuqori investitsiya)ni va bu model 
natijasida paydo bo‘lgan, haligacha yechimini topmay, portlashga tayyor turgan iqtisodiy 
muammolar (yuqori qarz, sohilbo‘yi va ichki shaharlardagi rivojlanish tafovuti, iqtisodiy o‘sish 
pasayishi, atrof-muhit ifloslanishi)ni-da, unutmaslik kerak. Va nima bo‘lganda ham, iqtisodiy 
taraqqiyot hamisha bir tekis davom etavermasligini tarix allaqachon isbotlagan. 30 Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro`yxati: I. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari: 
1. Mirziyoyev.Sh.M.  “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo 
etamiz.” – Toshkent, O’zbekiston, 2016; 2. Mirziyoyev.Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va 
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.” – Toshkent, O’zbekiston, 2017; 3. Mirziyoyev.Sh.M. 
“Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining 
garovi.” - Toshkent, O’zbekiston, 2017; 4. 2017 – 2021 – yillarda “O’zbekiston Respublikasini 
rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi.” O’zbekiston 
Respublikasi Prezidentining 2017 – yil 7 – fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni; 5. Karimov.I.A. 
“Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz.” 8 – jild, T.: “O zbekiston”, ʻ
2000; 6. Karimov.I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” – Toshkent, O’zbekiston, 2008; II. 
Ilmiy va xorijiy adabiyotlar: 7. V.Q.Furayev. “Eng yangi tarix 1939-1988)” darslik, “O`qituvchi” .: 
Toshkent – 1990; 8.  . .  .    . XX  .  ., 1996; 9.   	
Кредер А А Новейшая история век М Всемирная
.             ( .  . .  .  ).  ., 1997; 	
история С древнейших времен до наших дней Под ред Г Б Поляка М
10.    .  .    .              . 	
Белоусов Л С и др История новейшего времени стран Европы и Америки
1945–2000  .  ., « », 2003; 11.    .  .       	
гг М Простор Родригес А М Новейшая история стран
    . XX  .  ., « », 2005; 12.    .  .     	
Азии и Африки век М Владос Бузов В И История современного
 XX–XXI  .:       (         ). 
Востока вв страны и правители Новейшая история Азии и Африки
., « », 2008; 13. E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov. “Eng yangi tarix (1989-2008)” o`quv darslik .:
М Март
Toshkent – 2010; 31 14. M.Lafasov. “Jahon tarixi (1918-2008)” darslik, “Turon Iqbol” .: Toshkent – 2010; 15. 
X.Qichqilov, M.Fayzullayeva. “Eng yangi tarix (1945-2010)” o`quv qo`llanma, “Yangi Nashr” .: 
Toshkent – 2011; 16. S.B.Djabborovna. “Xitoy iqtisodiyoti” o`quv qo’llanma, III qism .: Toshkent – 
2011; 17.  ‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risidagi” qonuni –T.: 2020; 18. О
Q.Najmiddinov. “Mao Szedun – Xitoy kommunizmi asoschisi” ilmiy ish .: Namangan – 2022; III. 
Internet materiallari: 19. http://www.lex.uz 20. http://www.ziyonet.uz 21. http://www.edu.uz 
22. http://www.uzedu.uz 23. http://www.multimedia.uz 24. http://www.natlib.uz 25. 
http://www.arxiv.uz   34 Mao Szedun “Xitoy sotsializmi” dohiysi. Den Syaopin “Xitoy islohotlari otasi”. 35 O`zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiy aloqalari. Davlat rahbarlarining
o`zaro uchrashuvlari. 36 NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI “JAXON TARIXI” 
KAFEDRASI 2022-2023-o‘quv yili «Tarix o‘qitish metodikasi” ta’lim yo‘nalishi T 402-guruh 
talabasi Nazarov Bahromjon Muhammadjon o`g`lining “Xitoy Xalq Respublikasining 1980-2020 
yillardagi iqtisodiy rivojlanishi. “Xitoy sotsializmi” mavzusidagi yozilgan kurs ishiga TAQRIZ 
Kurs ishining bajarilishiga qo‘yilgan asosiy talablar Maksimal ball Kurs ishining bajarilishiga 
qo‘yilgan talablarning bajarilganligi va kamchiliklar yuzasidan asosiy fikrlar (ballar asoslab 
berilsin) Kurs ishi rejalarining to‘g‘ri tuzilganligi 5 Kurs ishi mavzusi dolzarbligining to‘g‘ri 
yoritib berilganligi va ishning kirish qismining to‘g‘ri tashkil qilinganligi 15 Kurs ishi asosiy 
qismining qo‘yilgan reja va vazifalar asosida yoritib berilganligi va asosiy maqsadga 
erishilganligi 20 Ishning xulosasida qo‘yilgan maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda asosiy
fikrlar va tavsiyalarning berilganligi 10 Ishning uslubiy jihatdan va ilmiy apparatlari jihatidan 
to‘g‘ri tashkil etilganligi, adabiyotlar ro‘yxatining to‘g‘ri tuzilganligi 10 Vazifalarning 
bajarilishida talabaning faolligiga kurs ishi rahbari tomonidan qo‘yiladigan maksimal ball 5 
Kurs ishi ilovalarining mavzuga mosligi va ularning ish mazmunini kuchaytirishga 
yo‘naltirilganligi 5 jami 70 Kurs ishi himoyasi uchun 30 Taqrizchi 
____________________________________       _____________ _____________ Familiyasi, ismi – sharifi                   
imzo                                    sana

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XX asrning ikkinchi yarmida Xitoy Xalq Respublikasi hayotidagi iqtisodiy o`zgarishlar

1.1. Mao Szedun faoliyatiga nazar va iqtisodiyotdagi ''Katta sakrash'' dasturining mazmun mohiyati

1.2. Den Syaopinning iqtisodiy islohotlari va ''Ochiq eshiklar'' siyosati

II bob. ''Xitoy sotsializmi''ning tarixiy ahamiyati va XXI asr boshlarida Xitoy Xalq Respublikasining iqtisodiy taraqqiyoti

2.1. ''Sotsialistik bozor xo`jaligiga o`tish''ning Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotiga ta`siri

2.2. XXI asr boshlarida Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyotining yuksak taraqqiyoti

2.3 Xitoy Xalq Respublikasining O`zbekiston Respublikasi bilan iqtisodiy aloqalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati