Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 200.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva shahri tarixi manbalarda aks etishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo’yicha) Yo’nalishi KURS ISH MAVZU: XIVA SHAHRI TARIXI MANBALARDA AKS ETISHI Topshirdi: Qabul qildi: Toshkent-2025 2 MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………………3 I.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI QADIMGI VA O’RTA ASR MANBALARIDA YORITILISHI 1.1. Qadimgi davr manbalarida Xiva shahri tarixi aks ettirilishi………………….….7 1.2. O’rta asr arab va fors manbalarida Xiva shahri tarixi yoritilishi…………… II.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI MAHALLIY VA XORIJ MANBALARIDA YORITILISHI 2.1. Xiva shahri tarixi XVI-XVIII asrlar mahalliy tarixiy manbalarida o’rganilishi...11 2.2. Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davri manbalarida Xiva shahri tavsifi….16 III. XULOSA……………………………………………………………………….30 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………...32 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoev ―Xorazm vohasi shunday xosiyatli bir yurtki, uning har qanday odamni ham o’ziga tortadigan beqiyos sehri, jozibasi bor. Chunki, Xorazm deganda, jahon sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo’shgan, milliy davlatchiligimizning tamal toshi qo’yilgan betakror bir o’lka ko’z oldimizga keladi. Shaxsan men qachonki bu zamin tuprog’iga qadam qo’ysam, ko’hna tarix sirlaridan ogoh bo’lgandek, ko’p hayotiy hikmatlarning mag’zini chaqqandek bo’laman”1,-degandi. Xiva — dunyoda ilk bor asos solingan shaharlar orasida bobokolonlaridan biri hisoblanadi. 1997-yilda YUNESKO tashkiloti qaroriga asosan shaharning 2500 yilligi keng nishonlandi. Jahon sivilizatsiyasining madaniy hisoblangan ko’hna Xiva shahri hayoti ko’p asrlar davomida Buyuk ipak yo’li bilan bog’liq bo’lgan. Shahar aholisi minglagan karvonlarni qabul qilgan va uzoq yurtlarga jo’natgan. Xivada ilm–fan, ma‘rifat, madaniyat, san‘at shakllangan va rivojlangan. O’rta Osiyodan chiqqan Abu Rayhon Beruniy, Najmiddin Kubro, Bohovuddin Vallad, Pahlavon Mahmud, Mahtumquli, Muhammadrizo Ogahiy, Feruz singari buyuk allomalar hayoti va sermahsul faoliyati ham Xiva shahri bilan chambarchas bog’liqdir. Xiva me‘morlari yer yuzida o’zidan yorqin xotira qoldirishdek buyuk bunyodkorlik baxtiga sazovor bo’ldilar. Bir necha asrlar o’tgan bo’lsada mohir ustalar qo’li bilan yaratilgan shahardagi nodir obidalar o’zining go’zalligi va ulug’vorligi bilan barchani hayratga soladi. Ular o’ziga xos shakl va ranglarning betakror uyg’unligi bilan, binokorlar, me‘morlar, xalq ustalari va san‘atkorlarning ko’plab avlodlariga mansub ijodiy g’oyalarni o’zida mujassamlantirgan. Xiva shahrida turizmni rivojlantirish ishlari jadal amalga oshirilayotgan bugungi kunda mavzu dolzarb ahamiyatga ega. 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиѐевнинг Халқ депутатлари Хоразм вилояти кенгашининг навбатдан ташқари сессиясидаги нутқи http://www.prezident.uz/uz/ 4 Kurs ishining maqsadi: Xiva shahri tarixining shakllanishi, rivojlanishi va uning o‘ziga xos madaniy, siyosiy hayoti haqida tarixiy manbalarda keltirilgan ma’lumotlarni o‘rganish, bu manbalar asosida Xiva shahrining o‘tmishdagi ahamiyatini yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Xiva shahri tarixining qisqacha rivojlanish bosqichlarini yoritib berish; Xiva haqida ma’lumot beruvchi asosiy yozma tarixiy manbalarni aniqlash va tahlil qilish; manbalarda Xivaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ma’lumotlarni o‘rganish; Xiva tarixiga oid manbalarning ishonchliligi va tarixiy qiymatini baholash; Xiva shahri tarixini o‘rganishda manbashunoslik metodlaridan foydalanishning ahamiyatini ko‘rsatish kabilarni o’z ichiga oladi. Kurs ishining obyekti : Xiva shahri tarixi va u haqidagi tarixiy yozma manbalar. Xiva shahrining tarixiy taraqqiyoti, uning siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayoti, shuningdek, bu jarayonlarning turli davrlarda yaratilgan yozma tarixiy manbalarda qanday aks etgani hisoblanadi. Xiva shahrining o‘ziga xos tarixiy o‘rni va ahamiyati, uning Markaziy Osiyodagi siyosiy markaz sifatidagi mavqei, mahalliy xonliklararo munosabatlarda tutgan o‘rni, xorijiy davlatlar bilan bo‘lgan aloqalari va ichki boshqaruv tizimi bu kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida chuqur o‘rganiladi. Shu bilan birga, Xiva haqidagi ma’lumotlar aks etgan tarixiy manbalar — jumladan, mahalliy tarixchilar (Munis, Ogahiy, Abulg‘ozi Bahodirxon), xorijiy sayyohlar, rus tadqiqotchilari va boshqa mualliflar tomonidan yozilgan asarlar ham ushbu ishning asosiy obyekti doirasiga kiradi. Kurs ishining predmeti: Tarixiy manbalarda Xiva shahrining siyosiy, madaniy va ijtimoiy hayoti haqida berilgan ma’lumotlar va ularning tarixiy ahamiyati. Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Xiva xonligi va uning markazi hisoblangan Xiva shahri tarixiga e‘tibor doimiy ravishda katta bo’lgan. Birinchi navbatda bu ishga mahalliy olimlar jiddiy qaray boshlaganlar. Ular orasida Abulg’ozi Bahodirxon, Shermuhammadbek Munis, Muhammadrizo Ogahiy, Muhammad Yusuf Bayoniy, 5 Ahmadjon Tabibiyning ilmiy asarlari alohida o’rin egallaydi. Mazkur ijodkorlar dastlab hukmdorlar topshirigi bilan tarixiy asarlar yoza boshlagan bo’lsalar, keyinchalik bu ish ularning hayoti mazmuniga aylangan. XIX asr o’rtalariga kelib Xiva xonligiga Rossiya va Buyuk Britaniya siyosatchilari hamda sayyohlarining e‘tibori orta boshladi. Bu yerga kelgan har bir savdogar va diplomat atrofdagi istehkom, yo’llar, quduq va manzil–makonlarni sinchkovlik bilan xaritaga tushirish va eslab qolishga harakat qilardi. Natijada chegaradagi mahkamalarda Xiva xonlari va ularning amaldorlari, shahar va qishloqlari, elchi va savdogarlarning shaxsi, ularning mol-mulki va bojxona to’lovlari haqida ma‘lumotlar to’plana boshlandi. Kelgusida esa bu noyob xujjatlar asosida kitoblar yozildi va ulardan josuslik maqsadlarida foydalanildi. Xiva xonligiga kelgan ingliz savdo agenti Antoniy Jenkinsonning xotiralari, Aleksandr Bekovich– Cherkasskiy harbiy ekspeditsiyasi halokati tavfsilotlari harbiy vrach Blankenagelning chizgilari, elchilik vakolati yuklatilgan kapitan Nikolay Muravevning yozuvlari, G.I.Danilevskiyning elchilik safari haqidagi hisobotlarning nashr qilinishi natijasida keng jamoatchilik fikri shakllana boshladi. 1873-yilda Xiva xonligining ruslar tomonidan bosib olinishi bilan Xiva shahri tarixning yangi — mustamlakachilik davridagi bosqichi boshlandi. Rus armiyasi bilan Xivaga kelgan amerikanlik A.YA.Mak–Gaxan, rus orientalisti A.L.Kun, E.Jelyabujskiy, general- leytenant V.N.Trotskiy, polkovniklar K.Kostenko va F.I.Lob sevich, general M.A.Terentev ы shahar va undagi tarixiy yodgorliklar haqidagi qiziqarli ma‘lumotlarni o’z maqolalari va kitoblarida aks ettirdilar. Xiva shahri tarixi va bugungi kundagi hayoti haqida yangi tadqiqotlar natijalari 1997-yil 28-fevralda Urganchda o’tkazilgan ― Xiva jahon madaniyati durdonasi mavzusidagi ilmiy-amaliy anjuman to’plamiga kiritildi. To’plamdagi ma‘lumotlarning aksariyati ilgari e‘lon qilingan bo’lsada, ularning bir joyga jamlanishi Xiva shahrining ko’p yillik tarixiga yangicha bir nazar sifatida ahamiyatlidir. 6 Xiva shahri tarixi chel el tarixshunosligida ham o’z o’rnini egalladi. Ushbu masalani o’rgangan akademik E.V. Rtveladzening ma‘lumotlariga qaraganda g’arb olimlari orasida birinchilar qatorida ingliz J.Xenvey e‘tibor bergandi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat. 7 I.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI QADIMGI VA O’RTA ASR MANBALARIDA YORITILISHI 1.1. Qadimgi davr manbalarida Xiva shahri tarixi aks ettirilishi Xiva shahri yuzaga kelganidan buyon uning tarixi muhim siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hodisalarga boy butun Xorazm tarixi bilan chambarchas bog’liq bo’lib keldi. Noyob ko’hna shahar qoldiqlariga boy Xorazm yoxud Xvorazm «Quyoshli yer» Markaziy Osiyoning eng qadimiy tarixiy-madaniy mintaqalaridandir. Qo’lyozma manbalargina emas, balki u yerda topilgan, miloddan avvalgi VI- V asrlar milodning - IV asrlariga oid arxeologik-numizmatik va epigrafik yodgorliklar ham І shundan darak beradi. «Xorazm» nomi, turlicha transkripsiyada bo’lsa-da, nafaqat zardushtiylarning muqaddas kitobida, balki Bexistun bitiklarida, Gerodot, miletlik Gekatey asarlarida ham uchraydi. Xiva mintaqasida, aftidan, miloddan avvalgi I ming yillik o’rtalaridan, shahar manzilgoxlari bo’lgan dehqonchilik madaniyati yuzaga kela boshlagan. Arxeologik qazishmalar jarayonida Ichan qal’a hududida turli davrlarga oid bir necha madaniy qatlam aniqlandi. Arxeologlar, shuningdek, ilk shahar binolari izlarini, sopol idishlar qoldiqlarini va boshqa narsalarni topishdi. Bular ushbu hududda odamlar qachon yashaganligini aniqlash imkonini berdi2. Xususan, Ichan qal’aning eng quyi qatlamidan topilgan narsalar miloddan avvalgi asrga oid deb belgilandi. Bu 2500 yil deganidir. Shuningdek Xiva o’rnidagi birinchi В manzilgoh atrofida odamlar dexqonchilik bilan shug’ullanganini ko’rsatuvchi ashyolar topildi. Xivaga yaqin joylashgan Hazorasp, Bozorqal’a, Xumbuztepa atrofida ham shunga o’xshash holatga duch kelindi. Xiva shahri yuzaga kelganidan buyon uning tarixi muhim siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hodisalarga boy butun Xorazm tarixi bilan chambarchas bog’liq bo’lib keldi. Noyob ko’hna shahar qoldiqlariga boy Xorazm yoxud Xvorazm 2 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B. 13 8 «Quyoshli yer» Markaziy Osiyoning eng qadimiy tarixiy-madaniy mintaqalaridandir3. Qo’lyozma manbalargina emas, balki u yerda topilgan, miloddan avvalgi VI-V asrlar milodning -IV asrlariga oid arxeologik-numizmatik va epigrafik yodgorliklar ham shundan darak beradi. І «Xorazm» nomi, turlicha transkripsiyada bo’lsa-da, nafaqat zar- dushtiylarning muqaddas kitobida, balki Bexistun bitiklarida, Gerodot, miletlik Geka- tey asarlarida ham uchraydi. Masalan, Bexistun bitiklarida Doroga (miloddan avvalgi 521 – 485-yillar) qarashli 23 viloyat sanalganda xorazmiylar viloyati ham eslab o’tiladi. Bu viloyatga chekkada joylashgan Xiva qal’asi ham kirgan. Miletlik Gekatey esa Parfiya (hozirgi Xuroson)dan sharqda joylashgan «xorasmiy» xalqi va «Xorasmiya shahri haqida yozadi. Gerodot «xorasmiylarni parfiyaliklar va so’g’dlar bilan bir satrapiyaga kiritadi. Xivaning kelib chiqishi va shahar toponimi haqidagi ma’lumotlar diqqatga sazo- vordir. XIX asr muarrixi Xudoyberdi ibn Qo’shmuhammad Xivaqiyning 1831-yilda yozilgan «Dili g’aroyib» asarida qayd etilishicha, Xorazmning yana bir shahri Qal’ai Raml deb atalib, unga Som ibn Nuh asos solgan. Shaharni u xuddi otasining kemasiga o’xshatib qurgan. Muarrixning yozishicha, hozirda u Xivaq nomi bilan ma’lum. Shaharning ob-havosi juda yaxshi, kuniga o’n marta ovqat yeyilsa-da, hech bir ziyon qilmaydi4. Ayrim fikrlarga ko’ra, Xivadagi Ichan qal’aning o’rnida sahro bo’lib, u yerda Marvdan Urganchga karvon yo’li o’tgan. Shu yerda chuchuk suvli Xivaq qudug’i bo’lib, undan Xiva shahri nomi kelib chiqqan deyiladi. Hozirgi vaqtda ham Ichan qal’aning g’arbiy qismida joylashgan Madraim Saidov hovlisidagi quduq Xivaq qudug’i deb nomlangan. Xiva shahri nomining kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud: «Xeyvo» - «juda shirin», «Xiva» - «quruqlikdagi bo’sh joy, qo’rg’on», «Xiva» - «suvning o’rtasidagi qo’rg’on», osetin tilidagi «Xivauv» - «kichik shahar», «Xiyvo» - «suvli quduq», «tepalikdagi qo’rg’on», «qal’acha», «suv manbai», «quduq», «changalzor, qumloq». Markaziy Osiyodagi boshqa ko’pgina shaharlarga nisbatan 3 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B.22. 4 Rahmonova Yulduzxon. Xiva tarixidan lavhalar. [Matn]/Toshkent:Akademnashr.2019.-B.6. 9 Xivaning tarixiy o’tmishi yaqin vaqtlargacha durustroq o’rganilmagan edi. Buning sababi, avvalo, XVI asrgacha bo’lgan yozma manbalarda Xiva tarixiga oid ma’lumotlar juda oz va qisqa edi. Ikkinchidan, bu yerda arxeologiya qazishmalari kamdan-kam o’tkazildi. Xiva shaxrining tarixiy markazi va ilk shakllanish o’zagi bo’lmish Ichan qal’a doirasida madaniy qatlam hosil bo’lishining xususiyati shundan iboratki, bu yerda, Markaziy Osiyoning boshqa yirik qadimiy markazlarida bo’lgani kabi, madaniy qatlamlar izchillik bilan vujudga kelgan emas, balki keyingi har bir davrda madaniy qatlamning butun qalinligi ag’dar-to’ntar qilingan. Natijada Ichan qal’aning avvalgi ichki imoratlari saqlanib qolmagan, hozir zich qilib qurilgan imoratlar ko’hna shaharning butun maydonida keng miqyosda muntazam arxeologiya tekshirishlari o’tkazishga xalaqit beradi. Xivaning dastlabki bosqichdagi tarixi va madaniyatini tadqiq qilish uchun 1984- 1993-yillar orasida har tomonlama chuqur arxeologik qazishma ishlari olib borildi. Oltita sratigrafik qazishma va yetti shurf belgilandi. Xivaning qadimiy qismi Ichan- qal'aning umumiy hajmi 1200 m² bo'lgan maydoni qazib o'rganildi. Ko'plab qazish maydonlaridan chiqqan topilmalar 7 metr chuqurlikdan topilganligi, bu shaharning paydo bo'lishi davri nihoyatda qadimiy ekanligidan dalolat beradi. Ish jarayonida bu madaniy qoldiqlar o'nta qurilish qatlamiga ajratilib, ularning har biri qadimiy shahar tarixiy taraqqiyotning ma'lum bosqichini ifodaladi . Birinchi davr Ichan-qal'a hududiga odamlar ko'chib kira boshlagan davr. Arxeologik materiallarning shahodaticha, bu davr eramizdan avvalgi V asrlarga to'g'ri keladi. Kulolchilik charxida tayyorlangan sopol buyumlar kompleksi, shuningdek, paxsa devor qoldiqlari ana shu davrga mansubdir. Bu davrda Ichan-qal'a hududida dehqonchilik bilan shug'ullanganlar, shuningdek, Xazorasp, Xumbuztepa, Bozorqal'ada ham shunday mashg'ulot asosiy kasb hisoblangan, eramizdan avvalgi V-VI asrlar chegarasida qadimiy Xorazm tarixida qator voqealar yuz berdi. Eramizdan avvalgi V 1 asr oxirida Xorazm Ahamoniylar tasarrufidagi Eronning siyosiy tazyiqlaridan xolos bo'lib, mustaqil qadimgi davlatga aylanadi. Ikkinchi davr - bu Ichan-qal'a hududining to'la o'zlashtirilishi davridir. Bu davrda ko'hna qal'a devorining poydevori quriladi, qal'aning butun maydoni qalin devor bilan o'rab olinadi. Bu ikki qavatli devor bo'lib, paxsa ustiga xom g'isht terib bunyod etilgan edi. G'ishtlarning aksariyatiga tamg'a bosilgan. Ikki qavatli devor orasidagi yo'lakning eni ikki metr. Devor bo'ylab har 22-27 m masofada minoralar tiklangan. Devordagi minoralar to'g'ri burchakli, burchaklari esa kvadrat shaklida bo'lgan. Qal'a devorining butun tizimi asosiy devoridan 4,4-8,5 m uzoqlikdagi qo'shimcha to'siq devor bilan o'rab chiqilgan. Devor ichidan va undagi yo'laklardan topilgan materiallar-sopol buyumlar miloddan oldingi IV- III asrlar sanasi bilan belgilanadi. Topilgan narsalar orasida bo'yin qismi ingichka, nozik qilib ishlangan xumlar va xumchalar mavjud bo'lib, ularning sirtiga och pushti rangda gul solingan. Yana nodir bir topilma bu ko'zachaning dastasi bo'lib, u sherning boshi timsolida ishlangan. Qadim zamonlardan qolgan ulkan devor va uning ichidagi yo'laklar shundan dalolat beradiki, o'sha kezlarda Xiva yirik markaziy shaharlardan biri bo'lgan va Xeykanik (Polvonyop) kanalini hamda uning sohiliga yaqin tumanlarni nazorat qilib turish imkonini yaratgan, deb tahmin qilish imkonini beradi. Garchi shaharlashtirishning ilk davrida Xiva agrar hunarmand shahar sifatida umumiy jarayonga jalb etilgan bo'lsa-da, lekin u miloddan avvalgi II asrlarda bo'm- bo'sh shaharga aylanib qoladi. Uning kattagina qismini Ichan-qal'a devorlarining vayron bo'lishi ham shu davrga to'g'ri keladi. Uchinchi davr bu qadimgi Xivaning yangidan gullab- yashnagan davridir. 1 1.2. O’rta asr arab va fors manbalarida Xiva shahri tarixi yoritilishi Eramizning dastlabki asrlaridan boshlab shaharda hayot tiklana boshlaydi. Butun shahar maydoni yangidan obod qilinadi. Qal'a devorlarining g'arbiy tomoni o'rtasida O'rda bunyod etiladi. Bu davrda, ya'ni eramizning I-IV asrlariga kelib tadqiqotchilar «Kushonlar davri» deb atalgan davrda Xiva shahri Ichan-qal'a devorlari tashqi tomonidan qalin g'isht devor bilan mustahkamlanadi, natijada shahar qal'a devorlarining qalinligi 7,5-9 metrga yetadi. Eramizning IV-V asrlari ikkinchi yarmiga kelib, arxeologik tadqiqotlarning ko'rsatishicha, shahar tarixida uning ikkinchi so'nish jarayoni kuzatiladi, ya'ni shaharni yana qum bosadi. To'rtinchi davr Xivaning qayta tiklanishi. Bu davr VI-VIII asrlar qatlamlarida arxeologik jihatdan qayd etilgan. Bu asrlarda butun Xorazm vohasi aholi yashaydigan qo'rg'onlar bilan qoplangandi5. Bu davrda Xiva hududida ilk ko'shiklar tipidagi inshootlar paydo bo'la boshlagan. Istehkomning g'arbiy qismida joylashgan Oqshayx bobo tepaligidagi (Ko'hna Arkda) bunday ko'shikning qoldig'i tadqiq etilgan. Ichan-qalaning janubiy-sharqiy burchagida to'g'ri burchakli shunday qast o'rganilgan. Ichan-qal'aning turli qismlarida joylashgan qazishmalar joylanishi bo'yicha hukm chiqariladigan bo'lsa, X-XI asrlarda shaharning mudofaa devorlari qurilmasida jiddiy o'zgarish bo'lmagan, deyish mumkin. Bu davr madaniy qatlami shahar doirasida cheklangan darajada mavjud. Shahar Xorazmshohlar davrida - XII-XIII asr boshida qaytadan gullab yashnadi. Xiva kengayib bordi. Ichan- qal'adan tashqarida mahallalar bunyod etila boshlandi. Bu shahar tarixidagi beshinchi davr edi. 1220-1221-yillarda, Xorazmning boshqa shaharlari kabi Xiva ham Chingizxon qo'shinlari tomonidan vayron etildi. Bu paytda Ichan-qal'a devori ustida xom g'isht bilan yopilgan musulmonlar mozori paydo bo'la boshladi. Xiva hamda ko'hna Xorazmning vayron etilgan boshqa shaharlari Chig'atoy ulusi tarkibiga 5 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B.24. 1 kiritiladi. Aholi xaroba shaharni qayta tiklay boshladi. Tez orada u yana jonlanib ketdi. Hunarmandchilikning barcha turlari bosqichma-bosqich rivojlana bordi. Kulolchilik, koshinkor sopol idishlar yasash g'oyat rivojlandi. XIII-XIV asarlarda sopolni badiiy bezashning boshqa turli-tuman usullari ham keng rivoj topa bordi. Bular sir ostiga va sir ustiga naqsh ishlash, bo'ylama naqsh, gravirovka, bir xil naqsh solish va boshqalardir. Naqshlar orasida o'simlik va hayvonlar tasviri ko'plab uchraydi. Yuksak badiiylik bilan ishlangan idish-tovoqlar paydo bo'la boshladi. Keyingi davrlarda, ayniqsa, XVI-XIX asrlarda shahar jadal rivojlana bordi. Arab-fors mualliflari (Istaxriy, Maqdisiy, «Hudud al-olam») asarlarida Xiva nomi X asrdan boshlab tilga olinadi. X asrda Istaxriyning yozishicha, Xiva Xazoraspdan va qadimiy Xorazm poytaxti Katdan bir kunlik yo’lda va o’sha paytning poytaxt shahar bo’lgan Gurganjdan to’rt kunlik yo’lda joylashgandi. Janubiy Xorazm yerlari ko’pdan- ko’p ariqlar va kanallardan sug’oritardi, ularning eng kattasi Xiva (bo’lajak Polvonyob) nomi bilan atalgan. Maqdisiyning so’zlariga qaraganda (975-y.). «Xiva cho’lning chekkasida joylashgan bu katta shaxar devor bilan o’rab olingan, daryodan qazilgan ariq orqali sug’oriladi, unda ko’rkam Jome masjidi bor» . Nomsiz muallif- ning geografiyaga ond «Xudud al-olam» bayonnomasida (X asr) yozilishicha, «Xiva devor bilan o’ralgan va Urganchga bo’ysunuvchi kichik shahardir». Ikkita yozma manbadagi bunday ziddiyatni izohlagan G. A. Pugachenkovaning sharhiga ko’ra. Maqdisiy butun Xivani, ya’ni Ichan qal’a bilan Dishan qal’ani nazarda tutgan bo’lsa. «Xudud al-olam» muallifi faqat Ichan qal’ani nazarda tutgan6. Xullas. X asrning ikkinchi yarmida Xiva ark, devor bilan o’ralgan shaxriston (Ichan qal’a) va keng rabod (Dishan qal’a)dan iborat bo’lgan. V. A. Bulatova olib borgan arxeologiya qazishmalari natijasida X-XI asrlarga oid ilk madaniy qatlamlargina aniqlandi. Akademik Ya. F. G’ulomov esa sopol 6 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B.28. 1 qoldiqlariga asoslanib, Xiva miloddan avvalgi - asrlardan oldin paydo bo’lganini ІІІ ІІ ta’kidlagan edi. V. V. Bartold ham Kat shahri kabi Xivaga ham musulmonchilik kirib kelishidan avval asos solinganini qayd etgandi. XIII asr da Xivada bo’lgan arab sayyohi Yoqut Hamaviy uni «Xayvaq» nomi bilan tilga olib: «Sahro chekkasida turgan devor bilan o’ralgan qal’a va ariq yoqasida turgan keng va go’zal jome’ masjidi bor shahar», - deb yozadi. Yoqut Xamaviyning XIII asrning birinchi yarmida yaratilgan jo’g’rofiy lug’atida Xivaning shu davriga oid ma’lumotlar bayon etilgan: «Xeyvaq yoki Xivak Xorazm yaqinidagi shahar va qal’a. U (Xiva) bilan Xorazm poytaxti (Urganch) oralig’i salkam 15 farsax. Xorazm aholisi uni Xiva deb ataydi. Xivaqiy laqabi shundan olingan. Xorazmning boshqa hamma sha- harlarida aholi xanafiya mazhabida bo’lsa, bu shaharning aholisi shofeiya mazhabidadir»7. Bir necha mashhur kishilar o’zlariga Xivaqiy laqabini olishgan. Mashxur fakix (qonunshunos), shofeiya tariqatining muftisi, olim, Xorazmshohlar davlatining atoqli arbobi Shahobiddin Abu Sa’d bin Imron al-Xivaqiy shularning biri edi. Urganchning shofeiylar masjidida u shunday kutubxona barpo etdiki, «bundan avval ham, keyin ham unga tengi ko’rinmadi». Shahobiddin al-Xivaqiy mo’g’ullar tomonidan Niso shahri ishg’ol qilingach qatl etildi va shu yerdagi Ali Jafta daxmasida dafn etildi. Ayrim tadqiqotchilar «Xiva» toponimi haqida o’z mulohazalarini ilgari surarkanlar, bu nomning kelib chiqishi mahalliy xalq tili va madaniyati bilan bog’liqligiga e’tibor qaratadilar. Ularning fikricha, Xiva qal’asining vujudga kelishi va nomi shu davrda yashagan, quyosh va olovni muqaddas deb bilgan mahalliy xalq - xorazmiylarning eski tilidan olingan. Shu nuqtai nazardan kelib chiqib ular Xiva nomini quyosh nuridan yaratilgan shahar degan ma’no bilan bog’lashga harakat qiladilar. «Xuaniratabamiya» so’z birikmasidagi «xuvay» - quyosh, bosh olov, «nir» - nur, quyosh nuri, «ata» - ota, bosh nur taratuvchi (nuridan olov yaratuvchi ota), «bamiya» - «buvamyon» - bobolar yon-atrofi, markaziy makoni, kengligi, mamlakati kabi 7 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B.22. 1 ma’nolarni anglatadi8. Eski Xorazm tilidagi «Xuaniratabamiya» quyosh bosh nuridan taraladigan, quyosh panohidagi bobolar mamlakati demakdir. Uning markazi - «Xuvay» (Xiva) quyosh nuridan erda birinchi olov (quyoshning o’g’li) olingan muqaddas joy o’rnida qurilgan, «Xuvay» «Quyosh qal’asi» bo’lib, xvoriylarning markaziy qal’asi hisoblanadi. Keltirilgan ma’lumotlarning katta qismi shaharning kelib chiqishi suv bilan bog’liqligiga ishora qilib, qulay tabiiy shart-sharoitlar mavjud yerda Xivaning shahar sifatida shakllanganligini ko’rsatadi. «Iskandarnoma» muallifining yozishicha, - Chingizxon Xorazmni bosib olgach Kat bilan Xivani Chig’atoyga, Xorazmning qolgan qismini Jo’jiga bergan. O’sha paytdan boshlab Temur davlati vujudga kelgunga qadar o’sha ikki joydan soliqlar bekamu ko’st kelib turdi», deb yozadi muallif. Boshqa bir joyda u yana shunday deb ta’kidlaydi: «Amir Bangudayning o’g’li Amir Husayn So’fiy Kat va Xivadan yuborilgan va azaldan Chig’atoy sultoniga tegib turgan soliqlarni adolatsizlik bilan egallab oldi»18. Binobarin, XIV asrning 60-80-yillarida Xiva qo’ng’irotlik so’fiylar sulolasiga qarashli bo’ldi, bu sulolani keyinchalik Amir Temur yo’q qilib yubordi. XIV asrda shahar hayotida yangi yuksalish sodir bo’ldi, ba’zi vaqtlarda mualliflar uni qishloq yoki qal’a deb ataydilar. Masalan, X. Kazviniy (1281 – 1348-yillar) Xorazm shaharlari orasida Xivani tilga oladi: «Xorazm va Jurjoniya ... beshinchi iqlimga mansub. Uning poytaxti Urganch. Xozirgi paytda u Xorazm nomi bilan mashhur. Urganch ilgari Mansura deb atalgan, (unda) Kat shaxri bor, u Jurjoniya deb xam ataladi. Xorazmning boshqa shaharlari Xazorasp. Darg’an, Xas, Ardaqushmisan, Samrun (?), Nurzan (Nuzvar), Kardaran (Xas), Xami yoki Barategin, Badminiya (Madminiya), Mizdaxqon va rahmatli Najmiddin Kubroning vatani bo’lmish Xivadir. U bir qishloqdan iborat!»9. Abdurashid al-Baquviy (XIV asrning ikkinchi yarmi XV asrning boshlari) bunday deb xabar qiladi: «Xiva tevarak-atrofi chuqurlikdan iborat bo’lgan 8 Rahmonova Yulduzxon. Xiva tarixidan lavhalar.[Matn]/Toshkent:Akademnashr.2019.-B.10. 9 Xiva – ming gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997.-B.30. 1 mustahkam qal’adir, shu chuqur tufayli u orolga o’xshab qolgan, unga faqat bir yo’l bilan kiriladi». XIII-XIV asrlarga oid sopol buyumlarga badiiy usullarda turli gul va naqsh solingan. Gullar orasida o’simliklar tasviri ustunlik qiladi, ba’zan hayvonlarning tasvirlari ham uchraydi. Topilgan tangalar orasida Oltin O’rda xonlaridan O’zbek (1332 – 1341-yillar), Jonibek (1341 – 1357-yillar), Xizrxo’ja (1361 – 1362-yillar)ning dirxamlarn va pullari qayd etilgan. Shaharda yangi madaniy va ijtimoiy binolar qurildi. Shayx Sayid Alovuddin (1303-yilda vafot etgan) mozori ustidagi dastlabki sag’ana, Jome masjidi va Bog’bonli masjid ustunlari XIV asrga mansubdir. XIV asrning 80-yillarida Xiva Amir Temur davlati (1370-1405-yillari) tarkibiga kirdi. Uning davlati tarkibida Xiva birmuncha yirik shahar bo’lib qolganidan arxeologiya ma’lumotlari va topilgan tangalar dalolat beradi. Chunonchi, XIV asrning oxiridayoq Ichan qal’a devori tiklandi. Xorazmdan Xurosonga boriladigan muhim savdo yo’lida joylashgan Xiva O’rta Sharq, Markaziy Osiyo va Volga bo’yidagi ko’pgina shaharlar bilan bog’langan edi. Bu yerda G’arbiy Eron, Ozarboyjon, Iroq shaharlarida, shuningdek Samarqand, Hirot, Xorazmda zarb qilingan 147 ta tangadan iborat xazina topilganligi jadal savdo aloqalari va rivojlangan pul munosabatlari bo’lganidan darak beradi. Temuriylar tomonidan XV asrda zarb qilingan tangalar, jumladan, Ulug’bekning Buxoroda zarb qildirgan mis tangalari ham Xivadan topildi. Garchi Xiva XV asrda temuriylar davlatiga bo’ysungan bo’lsa ham, chamasi, butun Xorazm kabi ko’chmanchi o’zbeklarning xurujlariga duchor bo’lib turgan. Xulosa shuki, Xivaning vujudga kelish vaqtini aniqlashda arxeologiya tadqiqotlari eng muhim mezondir. Xivada imoratlar zich joylashganligi va aholi yashab turganligi sababli arxeologiya qazishmalari o’tkazish qiyin, bu yerda stratigrafiya usulidagi qazishlar va o’ratar kovlash yo’li bilangina davrlarni aniqlash mumkin. Xivaning madaniy qatlami o’ziga xosligi ham bu tadqiqotlarni murakkablashtiradi. Necha ming 1 yillardan beri uzluksiz rivojlanib kelayotgan shahar uchun madaniy qatlamning 6-7 metr qalinlikda bo’lishi unchalik katta emas. 1 II.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI MAHALLIY VA XORIJ MANBALARIDA YORITILISHI 2.1. Xiva shahri tarixi XVI-XVIII asrlar mahalliy tarixiy manbalarida o’rganilishi XVI asrning ikkinchi yarmidayoq Xiva Xorazmning poytaxtiga aylantirildi. Natijada shahar yanada har tomonlama rivojlandi. XVII-XIX asrlarda madaniyat va san’at yuksak darajada taraqqiy etdi. Bu chinakam zafar eli. Bu davr qudrati va go’zalligi monumental binolar-la, muhtasham inshootlarda, saroylarda, machit va madrasa binolarida, ularga chizilgan naqshlarda, ganchkorlikla, pishiq g’ishtlarda, kulolchilik buyumlarida o’z aksini topadi. Ko’p tarmoqli hunarmandchilik jadal sur’atlar bilan rivojlanadi. Siyosiy inqirozga sabab: qabilalar o’rtasidagi qonli nizolar, xon hukumati bilan feodallar kelishmovchiligi, ko’chmanchi aholi bilan o’troq ulus o’rtasidagi to’qnashuvlar, shuningdek, tashqi dushman bilan urushlar edi. Mamlakat siyosiy inqirozga tobora yuz tutayotgan, taxt uchun kurash keskinlashgan pallada qo’ng’irot urug’i sulo-nasining boshliqlaridan biri Eshmuhammad o’g’li Muhammad Amin inoq (1794-yilda vafot qilgan) davlatni qo’lga olishga kirishadi. Bu haqda "Firdavsul iqbol"da shunday satrlar bor: "Xon amri bilan Muhammad Aminbek Xo’ja- quli inoqni xon ko’rinishida otib o’ldirdi. Ibrohim inoqni Muhammad Amin inoq qatlg’a eturdi. Bu voqea quy yili sanai shavvolda... (1175-1762) vuku’ topdi. Ham ul kun juma namozidan burun Muhammad Amin inoqni Ibrohim inoqga qoim maqom etdilar. Muhammad Amin inoq ul fursatda o’ttiz ikki yoshda edi. Og’ozi davlat va ibtidoi amorati ul kundandur"10. Muhammad Amin inoq taxtni qo’lga olguncha ancha vaqt Xivada turkman-yovmut feodallari hukmronlik qildilar. Yovmutlar bilan mahalliy feolallar o’rtasida davom etgan taxt uchun kurashda mamlakat vayronaga aylandi, xalq qashshoqlashib qoldi, 10 Abdulla Abdurasulov. Xiva(Tarixiy etnografik-ocherklar).Toshkent.O‘ZBEKISTON nashriyoti.1997.-B.7 1 ochlik hukm surdi. Munisning "Muhammad Amin inoqqa qo’shilguncha bir yilda 53 marotaba yovmut sipohi bilan urishdilar" deb keltirgan ma’lumotidan ham qurish mumkinki, ahvol chidab bo’lmas darajaga yetgan. Haqiqiy ahvolni Munis yozib qoldirgan quyidagi ma’lumot bir qadar ravshanlashtiradi: "Andin so’ng munoidlar Xazorasp, Xonaqoh va Oroldin o’zga jami’ mamoliki Xorazmga istelo topib, fuqaro va raoyoning anfos va amvolidan ixtiyor qolmadi. Yovmutning zulmi va taddisi haddan o’tib, qal’aga qal’a raft-omad qila olmadilar. Bu jihatdan Xorazm diyorida kaxat va gilo joyiz bo’ldi. Toun va vabo voqi’. Aksari maorif va mashohir balki fuqaro va raoyo mahalla-mahalla va qabila-qabila jalo ixtiyor qilib... atrof va aksori olamga muntasir bo’ldilar. Xususan Buxoro jonibiga musofirot ko’rguzib, ju’ (ochlik) balosidan qutildilar. Qochmoqqa qudrati yetmagan xalq avlodin qozoq va qoraqalpoqqa sotib nafaqa qildilar. Yovmut o’g’irlab sota boshladi. Aksari kuloh (qal’alar) va bilod (shaharlar) harob bo’lib, kentlar va mazra’lar besha va changaliston va kulot yerlar noyiston bo’ldi. Xivaq..ning oliy imoratlari munxamid bo’lib, o’rniga so’kik va yulg’un ko’kardi. Vahshiy jonivorlar odamiyzotga qoyim maqom bo’ldi. Aningdek, obod shaharda (Xivada) 40 uylik raiyat qoldi. Ba’zidin eshitdimkim, 15 uylikdan ko’p ermas erdi. Aksari namoz jum’ada uch yoki to’rt kishi topilur erdi. Munoidlar (bosqinchilar) shaharning atrofida mutamakkim erdi. Qahat ul g’oyat istilo topdikim... it va eshak go’shti ommai xaloyiqg’a halol bo’ldi"11. ("Firdaus iqbol". 47-va-raq. XVII asrda yashagan Rumluning Eng go‘zal tarix asari XVI asrning birinchi yarmidagi Xiva tarixigaʻʻ ʼʼ bag‘ishlangan. Xiva xoni, tarixchi olim Abulg‘oziy Bahodirxonning (1603–1664) Shajarayi turk ʻʻ ʼʼ asari, ayniqsa, katta ahamiyatga egadir. Asarda juda katta tarixiy dalillar to‘plangan. Asar turkiy qabilalar shajarasi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. U kitobxonni Xiva va xivaliklar, shuningdek, Abulg‘oziyning ham o‘zaro urushlar oqibatida parchalanib ketgan davlatni birlashtirish yo‘lida olib borgan shiddatli kurashi bilan ham tanishtiradi. Asarning 1512–1663- 11 Abdulla Abdurasulov. Xiva(Tarixiy etnografik-ocherklar).Toshkent.O‘ZBEKISTON nashriyoti.1997.-B.14. 1 yillardagi Xiva ijtimoiy-siyosiy tarixiga, Xiva–Buxoro munosabatlariga bag‘ishlangan IX bobi tarix fani uchun katta ahamiyatga ega. “Shajarai Turk” asarida Abulg’oziy Bahodirxonning Xivani egallashi borasida quyidagicha ma’lumotlar keltiriladi: “Tarix xijriy ming taqi ellik ikkida, ilon yilinda yurtimiz va elimizga keldim. Olti oydin so’ng yilqi yilining avvalinda Asfandiyorxon vafot topdi. Asfandiyorxon o’lgandin bir yil so’ng Amudaryo suvining tengizga qo’yg’an yerinda, ul yerni Orol derlar erdi, tarix xijriy ming taqi ellik to’rtda qo’y yilining avvalinda faqirni xon ko’tardilar”12.Asfandiyorxondin ikki o’g’ul bo’lib erdi. Ulug’ining oti Yushan sulton, kichigining oti Ashraf sulton. Ul vaqtda Imomqulixon Ulub, inisi Nodir Muhammadxon akasi Imomqulixon yeriga xon bo’lub erdi. Biz turkmandin akamizning o’g’lonlarin va viloyatini tiladuk bermadi. Taqi Nodir Muxammadxonning otina xutba o’qub Ashraf sultonni yubordi. Biz yor bo’lub Xivani ikki martaba chopduk. Andin so’ng Nodir Muhammadxon Xiva birlan Xazoraspga hokim yubordi. Asfandiyorxonning o’g’lun va qizin va ko’chin ko’churub olib borib Qarshida o’lturtdi. Xiva birlan Xazoraspning olib borib Qarshida o’lturtdi. Xevaq birlan Xazorasbning amalotini Asfandiyorxon kimga bergan bo’lsa, Nodir Muhammadxonning kelgan ilg’or beklari shul kishidan ayurmadi. Ilg’ar kelganning barchasi har qaysisi bir viloyatning hokimi va yo qo’rlarning boshi erdi. Hech qaysisini bilgulik muayyan sen hokim bo’l teb ta’yin qilmay yuborib erdi. Ul sababdin viloyat- ning amaloti va hosili turkman qo’linda turdi. Biz Xevaqni Oroldin otlanib kelib slanib kelib ko’p chopduk. Bu voqeotdin besh oy o’tgan so’ng Nodir Muxammadxon Xisrav sulton otli o’g’lining o’gli Qosim sulton teganni Xevaqg’a yubordi. Ul xam Xevaqning amalot va mahsulina xech daxl qilmadi. Burungidek turkman qo’lunda turdi. Qosim sulton keldi teb eshitkandin so’ng faqir Orolshin otlanib kecha yurub namoz vakti Xevaqning darvozasining og’zinda Gandumkon tegan kendina kelib chopo’g’ul yubordim. Taki aytdim, Toshko’prikdan 12 Abulg'oziy Bahodirxon.Shajarai Turk.Toshkent.Cho'lpon.1992.-B.179 2 nari ketganingiz Xonqohda suv labinda Oroldin kema kelturub erduk. Kema turg’an yerga yig’iling teb aytdim. Chopo’g’ul ketdi. Qatimda meni qarab yuz yaxshi kishi qoldi. Ot yetgan sadoqsiz yosh o’g’lon va yo yovga zarari tegmas, qari va ma’yub shundak kishindin yuz kishi qoldi. Ortisi otlarni va ko’shdaki nari-berini saqlamoq uchun chopo’g’ulning keyinindin bora erduk. Xevaqdin yov chiqdi. Xevaqg’a kelgan ulug’ ariqning shimol tarafinda biz yurduk. Qibla tarafindin yov yurdi. Yov etmasdin ilgari ulug’ ariqdir o’tub yovg’a qarshi yurub yasaduk. Bizning yaxshi yomonimiz uch yuz kishi yuz yigirmasi sadaqli. O’zum piyoda bo’ldum. Oltmish kishi mening birlan birga tushdi. Ikki yuz sadoqsizni to’p yasov qildim. Yigirmi sadoqlini yarovul, yigirma sadoqlini o’ng, yasovning oldinda quydum. Yigirma sadaklini so’l yasovning oldinda qo’ydum. Kurash so’ngida Xivani qanday egallanganligi haqida “Yaqub Tavsat anga ro’baro’ bo’la bilmay boqib qoldi. Alqissa Buxoronnig beklari Nodirxon birlan yomon bo’lub. Nodirxonni Buxorodin quvvlab yubordilar va Nodirxonning ulug’ o’gli Abdula- zizxonni Buxoroda xon qildilar. Nodirxonning Xevaqda turgan xalqi Xevaqni tashlab qochib ketdilar. Andin so’ng xoni jannatmakon Oroldin lashkar birlan tarix ming ellik to’rgda, tovuq yilining avvalinda otlanib kelib Xevaqg’a kirdilar. Ota yurtiga ega bo’ldilar. Taqi har yerda qochgan va bosgan turkman bo’lsa qaytib kelsun, qolganlarning qonini o’tdum, teb, munodiy qildurdilar”13, shunday so’zlarni yozadi Abulg’oziy Bahodirxon. XVII asrda yashab o’tgan Mahmud ibnValiy shahar to’g’risida shunday yozadi:”Xiva keng va bahavo shahar shayx Najmiddin Kubroning vatanidir”14. Mahalliy mualliflar orasida Munis va Ogahiylarning tarixiy asarlari ham tarix uchun muhim manba hisoblanadi. Munisning Firdavs ul-iqbol deb ataluvchi tarixiy asari ʻʻ ʼʼ Eltuzarxonning 1806-yilda bergan topshirig‘i bilan yozilgan. Asar Xivaning XVI asrdan 1812- yilgacha bo‘lgan tarixini qamrab olgan. Munis vafot etgach, xonlik tarixini 13 Abulg'oziy Bahodirxon.Shajarai Turk.Toshkent.Cho'lpon.1992.-B.180 14 Abdulla Abdurasulov. Xiva(Tarixiy etnografik-ocherklar).Toshkent.O‘ZBEKISTON nashriyoti.1997.-B.8 2 yozish ishini Ogahiy davom ettirgan. U bitgan tarixiy asar Shohidi iqbol deb atalib, o‘zida ʻʻ ʼʼ 1872-yilgacha bo‘lgan tarixni aks ettiradi. Xudoyberdi Avaz Muhammadning 1831–1832-yillarda yozilgan “Dili g‘aroyib asari ham Xiva xonligi, uning shaharlari haqida muhim ma’lumotlar ʼʼ beradi. Xiva xonligining 1872–1911-yillardagi tarixini Xiva xoni Asfandiyorxonning topshirig‘i bilan 1912-yilda Yusufbek Bayoniy yaratgan. Ayrim tarixchilarning fikricha Xiva shahriga asos solinishi va uning nomi kelib chiqishiga Heyvak (Xivaq) qudug'i sabab bo'lgan. Xususan, Xudoyberdi ibn Qo'shmuhammad Xivakiyning "Dil g'aroyib" (1831) kitobida quyidagi satrlar bor: "Xorazmning yana bir shahri Qalai-Raml deb ataladi. Qal'aga asos solgan Nux ibn Som uni xuddi otasining kemasiga o'xshatib qurgan. Endilikda u Xivaq nomi bilan ma'lum. SHaharning ob-havosi juda yaxshi, agar kuniga o'n marta ovqat yeyilsada, bech bir ziyon qilmaydi. Rivoyatlarga qaraganda Ichan qal'aning o'rnida sahro bo'lib, u yerda Marvdan Urganchga karvon yo'li o'tgan. Shu yerda chuchuk suvli Xivaq qudug'i bo'lib, undan Xiva shahri nomi paydo bo'lgan . Ushbu masalaga e'tiborini qaratgan professor M.Matniyozov muallifning ismi- sharifini Xudoyberdi Avaz Muhammad va uning asarini "Dili G'aroyib", yozilgan vaqtini esa 1831/32-yillar deb ko'rsatadi. "Kunlardan bir kun deb, yozadi M.Matniyozov, Som Xiva atrofiga kelib, ov qilib charchab qum barxanlarining biri ustida uxlab qolgan va hayratomuz tush ko'rgan. Tushida 300 ma'shal yoqilgan katta maydonda sayl bo'layotgan emish. Yaxshi kayfiyat bilan uyg'ongan Som o'zidan bir xotira qoldirish maqsadida o'sha joyga tuproq to'plab, shahar andozasini yasagan. Ya'na bir kelganida qal'a atrofini paxsa devor bilan o'rab olgan. U kun botar tarafda bir chashma qazdirgan. Bu chashma Xevoq qudug'i bo'lishi ehtimoldan uzoq emas. Qal'ani otasi Nuh payg'ambarning kemasiga o'xshatib qurgan. Uning dastlabki nomi Raml bo'lgan. Raml arabcha "changalzor, qumloq" demakdir" . 2 2.2. Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davri manbalarida Xiva shahri tavsifi Xiva aholisi o‘zining mashaqqatli mehnati bilan cho‘l-u biyobonni hosildor o‘lkaga aylantirgan. Atrof hammasi ekinzor maydon. Bug‘doyzor, sholipoya, uzumzor va shirin-shakar bog‘. Chorvachilik ham rivojlangan”. 1842-yilda Xiva va Rossiya o‘rtasida Majburiyatlar akti shartnomasining ʻʻ ʼʼ imzolanishiga erishgan elchi G. Danilevskiy o‘zi bilan Xivaga kelgan tabiatshunos olim R. Baziner bilan birgalikda Xiva va xonlikning boshqa shaharlari hamda qishloqlari, savdo-sotig‘i ʻʻ va sanoati nomli asar yozib qoldirishgan. 1858-yilda Xiva va Buxoroga yuborilgan diplomatik ʼʼ missiya rahbari N. Ignatyev yozib qoldirgan esdaliklar ham Xiva tarixi bo‘yicha muhim manba hisoblanadi. Taniqli sharqshunos olim N. Vasilevskiyning “O‘zbeklar Xorazmda , Inoqlar ʼʼ ʻʻ hukmdorligi va “Qo‘ng‘irot sulolasi” asarlari Xiva xonligining XVI asr va undan keyingi asrlar ʼʼ tarixiga bag‘ishlangan. Bundan tashqari, Xiva bilan Rossiyaning XVIII–XIX asrlardagi o‘zaro aloqalari yana bir sharqshunos olim S. Jukovskiyning Rossiyaning keyingi 300 yilda Buxoro va ʻʻ Xiva bilan aloqasi asarida o‘z ifodasini topgan. XVIasr – XX asr boshlarida bitilgan xorijiy ʼʼ asarlar haqida so’z borar ekan, qayd qilish lozimki, XVI asrdan boshlab G’arbda O’rta Osiyoga muayyan qiziqish shakllana bordi. Bu jarayonda Rossiya muhim rol o’ynadi. Chegaralari bevosita Dashti Qipchoqqa tutashgan bu davlat hukmdorlari O’rta Osiyo, xususan, Xiva xonligini o’rganish borasida ko’p sa’y-harakatlarni amalga oshirdilar. Ular tomonidan yuborilgan har bir savdogar va diplomat atrofdagi istehkom, yo’llar, quduq va manzil-makonlarni sinchkovlik bilan xaritaga tushirish va eslab qolishga harakat qilardi. Natijada Rossiya chegara mahkamalarida Xiva xonlari va ularning amaldorlari, shahar va qishloqlari, elchi va savdogarlarning shaxsi, ularning mol-mulki va bojxona to’lovlari haqida ma’lumotlar to’plana boshladi. Josuslik maqsadlarida foydalanilgan bu noyob hujjatlar asosida, xususan, Xiva xonligiga kelgan ingliz savdo agenti A.Jenkinsonning xotiralari, A.Bekovich-Cherkasskiy, A.Perovskiy 2 harbiy ekspedisiyalari halokati tafsilotlari, harbiy vrach E.Blankennagelning kuzatuvlari, elchilik vakolati yuklatilgan kapitan N.Muravyevning yozuvlari, G.Danilevskiyning elchilik safari haqidagi hisobotlarini kiritish mumkin. Bu asarlar asosida Xiva xonligi haqida ilmiy- tarixiy fikr shakllana boshladi. 1873-yili Xiva xonligining Rossiya imperiyasi qo’shinlari tomonidan bosib olinishi bilan Xiva shahri tarixining yangi - mustamlakachilik davridagi bosqichi boshlandi. Rossiya imperiyasi armiyasi bilan Xivaga kelgan amerikalik A.Mak-Gaxan, rus sharqshunosi A.Kun, E.Jelya bujskiy, general-leytenant V.N.Troskiy, polkovniklar K.Kostenko va F.I.Lobshyevich, general M.A.Terentyev shahar va undagi tarixiy yodgorliklar haqidagi qiziqarli ma’lumotlarni o’z maqola va kitoblarida aks ettirdilar Asosan siyosiy voqealarga e’tibor qaratgan bu mualliflar Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilishi bayonida xonlikning ijtimoiy-iqtisodiy holatiga oid muhim ma’lumotlarni ham qayd qiladilar. Ular orasida poytaxt shahar hayotiga doir ba’zi ma’lumotlar ham mavjud. Biroq ular uzuq-yuluq, mahalliy hayotning mohiyatini anglab etmagan shaxslarning kuzatuvlaridir. Bu davrda Xiva xonligi tarixiga oid bir qator ilmiy ishlar ham yuzaga keldi. Ularda asosan Xiva xonligining tabiiy-geografik holati, tashqi aloqalariga e’tibor qaratildi. Xususan, 1877-yilda professor N.I.Veselovskiyning Xiva xonligiga oid tarixiy- geografik ma’lumotlarga bag’ishlangan asari chop etildi. Biroq bu asar muallifiga bag’ishlangan asari chop etildi. Biroq bu asar muallifi nazaridan aynan poytaxt shahar tarixi chetda qolgan. Xiva shahri va xonlikning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy tarixi masalalari akademik V.V.Bartoldning ham nazaridan chetda qolmadi15. Olim Xorazm tarixining muhim masalalari - vohaning sug’orilish tarixi, ayrim sulolalar taqdirini bayon etish asnosida xonlik poytaxti Xivaga oid ba’zi muhim ma’lumotlarni ham keltirib o’tadi. Xususan, shaharning poytaxtga aylanishi, shahar madaniyati, uning 15 X . . // орошхин А П Воспоминания о Хивинском ханстве Туркестанский . . 116.- ., 1876.- .477. сборник Т СПб С 2 shaharning poytaxtga aylanishi, shahar madaniyati, uning yuksalishi va inqirozli holati haqidagi ma’lumotlarni qaydqilish mumkin. 1915-yili Rossiya bilan Xiva va Buxoro xonliklari o’rtasidagi salkam uch asr davomida amalga oshirilgan tashqi aloqalar tarixining ayrim jihatlari professor S.V.Ju- kovskiyning kitobida o’z aksini topgan bo’lib, unda Xiva shahrining ikki davlat o’rtasidagi siyosiy munosabatlardagi o’rniga ayrim chizgilar beriladi16. Rossiya imperiyasining Xivaga qarshi uyushtirilgan bosqinchilik yurishini«zafar»li harakat sifatida tasvirlashga intilgan general-leytenant V.N.Troskiy, polkovniklar A.Kostenko, A.Shepelev, K.Abaza va boshqalarning asarlarida bu g’alabadan «faxrlanish tuyg’ulari» bilan bir qatorda poytaxt shahar haqida ba’zi qiziqarli tarixiy tafsilotlar ham qayd etib o’tiladi. XIX asr - XX asr boshlarida Xiva xonligi tarixiga oid asosan ikki yo’nalishda - xonlikning tabiiy-geografik holati, tarixining ayrim masalalari, xususan, tashqi aloqalari, uning Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilishi masalalariga bag’ishlangan . Poytaxt shahar Xiva bevosita xon boshqaruvida bo’lib, Qumyosqa, Kaptarxona, O’r, Ko’na bozor, Kalta minor, Amin chorsu, Mevaston, Qora a’lam, Yangi qal’a mahallalari shaharning ma’muriy birliklari hisoblangan. Ularga 65 masjid qavm kirib, har bir masjidqavm 20 tadan 184 tagacha xonadondan iborat bo’lgan. Mamlakatni boshqarishda xon turli mansab egalariga suyangan. Ulardan biri mehtar bo’lib, u moliyaviy masalalarni hal qilishga mas’ul edi, bosh vazir sifatida xonl ik ning tashqi siyosati bilan ham shug’ullanardi17. Xon biror joyga safarga chiqsa, mehtar uning o’rniga yurtni boshqarardi. Poytaxt shahar Xivada ko’pgina qurilish ishlari shaxsan mehtarning nazorati ostida amalga oshirilgan. Mehtardan keyingi ikkinchi vazir qo’shbegi bo’lib, asosan, moliya-soliq ishlari bilan shug’ullangan18. XIX asr 16 . . Жуковский С В Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее - // : , 1915. трехсотле тие Петроград Типография Императорской академии наук - .341-343. 17 . - .... . 68. .60; . . С Иванин М Хива и река Аму Дарья Т С Хорошхин А П - // . . 116. .479; Воспомина ние о Хиве Туркестанский сборник Т С Наши соседи в ... - C.129. 18 . ( - Средней Азии Абдурасулов А Хива тарихий этнографик )... - 5.65 очерклар 2 muallifining qayd etishicha, «qo’shbegi qazuv ishlariga ishchi lifining qayd etishicha, «qo’shbegi qazuv ishlariga ishchi yuboradi, xonlikning janubiy qismidan soliq yig’adi». Xonlikdagi 794 masjid nazorati hamda soliqlarni yig’ish qo’shbegi zimmasida edi19. Xiva shahrini boshqarishda xonga devonbegi ham yordam berardi. Devonbegi yuqori darajali vazir hisoblanib, soliqlar to’plash, qo’shni xonliklar bilan aloqa qilish, mansabga tayinlash va boshqa vazifalarni bajargan. Devonbegi davlat boshqaruv idorasi – devonxona boshlig’i sifatida idoraviy hujjat va yozishmalarga ham mas’ul edi. Turli davrlarda mamlakatda birinchi vazir vakolati almashib, goh qo’shbegi, goh mehtar, goh devonbegi qo’liga o’tib turgan deya ta’kidlaydi ayrim tadqiqotchilar. Tadqiqot jarayonida har uchala vazir ham moliya ishlari bilan shug’ullangani aniqlandi. Poytaxt shaharda fuqarolarning da’volari bilan qozi shug’ullangan. Uni lavozimga xonning o’zi tayinlagan. Xiva xonligi xukmdori Ollohqulixon tomonidan 1826-yili Mulla Nurullani qozi etib tayinlash to’g’risidagi yorliq buni tasdiqlaydi. «Har bir beklikda bittadan to’rttagacha qozi faoliyat olib boradi. Bu odamlar nafaqat savodli, balki oliy huquqshunos ruhoniylar bo’lib, bir nechta nomzodlar orasidan imtihon olinib tanlanadi. Imtihonlar har yili Xivada o’tkaziladi. Imtihon bo’sh qozilik o’rinlariga o’tkazilib, tanlov g’olibiga xon farmoni bilan qozilik unvoni beriladi», - degan edi XIX asr muallifi Kalmikov20. Qozilar shaharlar, xususan, poytaxt shahar boshqaruvida muhim o’rin tutganlar. Xususan, ular fuqarolik ishlari bilan birga oldi-sotdi ishlarini ham rasmiylashtirib borganlar. Ba’zan bir shaxs ham qozi, ham raislik qilgan. Bu borada «Ichan qal’a» muzey-qo’riqxonasi arxivida saqlanayotgan Sayyid Muhammad Rahimxonning «Xiva shahri atrofidagi yer - Ostona baldosiga domullo Muhammad Baqoi mulla Umar maxzumni qozi va rais etib tayinlash to’g’risida»gi yorlig’i diqqatga sazovordir. Unda «...ular shariat ahkomi ijrosig’a kirishib, musulmonlarga din ishlaridan ta’lim berib, 19 . . - : , 1966. - .66. 20 Юлдашев М К истории крестьян Хивы ХІХ века Ташкент Фан С . // . – , 1908. – . 54. Калмыков А Хива Туркестанский сборник Ташкент С 2 mulla, imom va muazzinlarni tahqikdab (tekshirib), o’g’lonlarni maktabga berdirib, kohil (sust, yalqov) namozxonlarni namozga buyurib, shariatga xilof ish qilganlarni ta’zirini berib, bozor kasabasi tosh va gazlamalarni tekshirib, har yerda buzuq ko’prik va masjidlar bo’lsa, o’z ustalari bilan ta’mirlasinlar. Endi Ostona baldosidagi xaloyiq ushbu qozi va raisning oldiga, har turlik da’vo va muammolari bo’lsa, arizasi bilan kelib, nikohpari bo’lsa, nikohonasini to’lab ishlarini hal qilsinlar», - deb amr etiladi. Poytaxt shahar boshqaruvida xon huzuridagi kengashda doimiy ishtirok etgan yasovulboshi muhim o’rin tutgan. U maxfiy mahkama boshlig’i hisoblanib, polisiya, qamoqxona, xonni qo’riqlash ishlari uchun mas’ul edi, maxfiy farmonlarni saqlar, harbiy qismlarga qo’mondonlik qilardi. Xonlikda ikkita yasovulboshi bo’lib, tinchlik vaqtida xonning arz tinglash marosimlarida qatnashar, xonning o’rniga: «Arzing nimadur?» - deb so’rardilar. Yasovulboshilarga bir nechta yordamchi yasovullar bo’ysungan. Ular aholining arznomalarini tekshirishda ishtirok etganlar, xonlikdagi qazuv ishlarini nazorat qilganlar21. Mirshablar Xivada «pashshob» deb atalardi. U Xonlikni boshqarishda oldingi ma’muriy birliklar o’zgarishsiz qoldi. Ya’ni 23 alohida birlik: Xiva shahri, 20 beklik va 2 noiblik. Xiva shahri xon boshqaruvida bo’lib, beklik va qoldi. Ya’ni 23 alohida birlik: Xiva shahri, 20 beklik va noibliklar xon tomonidan qo’yilgan hokim, noiblar tomonidan boshqarildi. Ko’chmanchi turkman, qoraqalpoq va qirg’izlar (qozoqlar) xon tayinlagan urug’ boshliqlari tomonidan boshqarilgan. Mustamlaka davrida xonlikda 2000 kishilik ko’shin bo’lib, shundan 400 navkar Xiva shahrida muqim turardi. Qolganlari beklik va noibliklarga bo’lib jo’natilgan. O’zbeklar Xiva shahrida va uning atroflarida yashab, xonlikning asosiy savdosini o’z qo’llariga olganlar. Ular Yangi Urganch, Shohobod (Shovot) shaharlariga ham tarqalgan bo’lib, g’allachilik, savdo, hunarmandchilik, ipakchilik bilan shug’ullanganlar. O’zbek urug’lari vakillari 21 . - .... . - .60.Иванин М Хива и река Аму Дарья Тошкент С 2 Xo’jayli, Gurlan, Tashauz va boshqa shaharlarda istiqomat qilib, shayboniylar sulolasining hukmronligi boshlanishi bilan ko’chib kelib o’rnashgan edilar. O’zbeklar baliqchilik, bog’dorchilik, ipakchilik, dehqonchilik, savdo bilan mashg’ul bo’lganlar. Mamlakatda aholining o’sish dinamikasini poytaxt Xiva shahri misolida ko’rish mumkin. Xonlikda Rossiya imperiyasi protektorati o’rnatilgandan keyin shaharga kelgan E.Ya.Kileveyn Xivada 20000 aholi bo’lganligi haqida ma’lumot beradi. Rus sharqshunosi G.I.Spasskiy XIX asr 20-yillarida: «Xiva shahri mamlakat poytaxti bo’lib, 15000 aholi yashaydi»22, - deya qayd etgan. XX asr boshlarida Xiva shahri aholisi soni atrofdagi qishloqlarning dehqonlari, turli davlatlardan kelgan savdogarlar va oqmasjidlik nemislar hisobiga ko’paya boshladi. Harbiy statist G.Girshfeldning ma’lumotlariga qaraganda, Xiva shahrida 3840 hovlida 19 ming kishi, jumladan, 300 dan ortiq yevropalik aholi istiqomat qilgan. Amudaryo bo’limining 1909-yilgi statistik ma’lumotlariga ko’ra, poytaxt shahar Xivada 50000 aholi yashagan. Uning tarkibida mayda tovar ishlab chiqaruvchilar va erkin kasb egalari 64 foizni tashkil qilardi. Aholining aksariyati (80 foizdan ko’prog’i) muayyan ixtisoslikka ega bo’lmagan. XX asr boshlariga kelib Dishan qal’ada 4044 xonadon - 13729 aholi; Ichan qal’ada 908 xonadon - 3396 nafar kishi istiqomat qilgan23. Shunday qilib, Xiva xonligidagi turli etnik guruhlar mamlakat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida muhim o’rin tutib, millatidan qat’i nazar, Xiva xonligining xalqini tashkil etganlar. So’nggi o’rta asrlarda Buyuk ipak yo’lida joylashgan Xivaning savdo-iqtisodiy imkoniyatlari kengayib bordi. Shahar nafaqat ichki savdo, balki xorijiy mamlakatlar bilan tranzit va tashqi savdoning markazlaridan biriga aylandi24. Xivaning shirin mevalarini Eron, Turkiya, hatto Yevropadan topish mumkin edi. «Mevalaridan Hazorasp olmasi, Xiva shaftolisi va anorlari, ayniqsa, shirin qovunlari 22 (XVI .). : История Узбекистана в источниках первой половины ХІХ в Ташкент , 1988. - .228. 23 Ibrohimov N. Ibn Battuta va uning O`rta Osiyoga sayohati. - Toshkent, Фан С 1993. - B.62 24 . Шир Муҳаммад Мираб Мунис анд Мйҳаммад Риза Агаҳи - : / . . . . - Фирдавс ал иқбал Ҳисторйоф Кҳорезм Едитед бй Йури Брегел Т Ж Брилл - w - - , 1988.- .204. Леиден Не Ёрк Кобенҳавн Колн П 2 dovrug’i Xitoygacha yetib borib, «osmon podshohligi» xukmdorlari har yili Xitoyga yuborilayotgan sovg’alar orasida bir necha Urganch qovunlari bo’lishini so’rashgan», - deya yozib qoldirgan edi A.Vamberi. Bu o’rinda XIV asr arab sayyohi Ibn Bat- tutaning Xorazm qovuni va qovun qoqilari haqidagi fikri diqqatga sazovordir. Unin yozishicha, qovunni bo’lak- bo’lak qilib kesib, oftobda kuritib, savatga solib Xorazmdan Hindistonga va Xitoyning shaharlariga olib borib sotishgan25. Xonlik shaharlari qatorida Xiva aholisi ko’chmanchi dasht bilan ham doimiy savdo aloqalarini o’rnatgan edi. Shaharga dasht aholisining turli vakillari savdo ishlari bilan kelishgan. Bu o’rinda shahar karvonsaroyida savdo ishlari bilan to’xtagan dashti qipchoqlik Tavkexon haqida manbalarda ma’lumot keltirilgan. Dashtga asosan Xiva hunarmandlari tomonidan tayyorlangan mahsulotlar - matolar, kiyim-bosh, uy-ro’zg’or buyumlari va boshqalar olib ketilgan, dashtdan esa ko’nchilik mahsulotlari, eritilgan yog’, chorva olib kelingan. Xiva bozorlariga Qo’qon savdogarlari ham qatnar edilar. Kichik hajmda Qo’qondan keltirilgan mollarga Xiva bozorlarida talab katta edi. Poytaxt shahar bilan savdo aloqalarini o’rnatgan Eron markazlari orasida Gurgon va Astrobod shaharlari alohida ajralib turadi. Ulardan kelgan savdogarlarni poytaxt shaharda tez-tez uchratish mumkin edi. Xiva savdogarlari- ning Astrobod va G’ilon shaharlari bilan savdo-sotig’i haqida N.Muravyev ham eslab o’tadi. 1872-yilgi arxiv ma’lumotlariga ko’ra, Xurosonga qarashli Gurgon va Astraboddan qo’y, kigiz, jun ham keltirilgan. Astroboddan Xivaga meshlar, farangi doka, shakar, mitqol, taka (turkman) kigizlari, qora mum, norbut daraxtidan tayyorlangan taroq lar, temir, cho’yan qozonlar, mis va boshqalar keltirilgan. A.Vamberi astrobodlik juda badavlat Mulla Hoshim ismli savdogarning Xivadan Astrobodga kelayotgani, bu shaxs ancha oldindan Xiva va Eron o’rtasidagi savdoda qatnashayotganligi va tez-tez Xiva shahrida to’xtashi haqida gapirib berganini qayd etib o’tadi. 25 . Иброҳимов Н Ибн Баттута ва унинг Ўрта Осиёга . , 1993. – .62. саёҳати Тошкент Б 2 Xivaga Marvdan mis tanga, qo’y, Eronning Mashhad shahridan ko’k choy, ingliz dokasi va gazlamalari, xanjar kabi 93 tur mahsulot olib kelingan. Shuningdek, Xiva bozorlarida Hindistondan olib kelingan indigo (nil) bo’yog’i, qimmat- baho gazlamalar, zargarlik va attorlik buyumlarini, butun O’rta Osiyoga mashhur Qarshi tamakilarini uchratish mumkin edi. O’rta Osiyoga mashhur Qarshi tamakilarini uchratish mumkin edi. 1669-yili Xiva shahrida bo’lgan rus savdogari I.M.Fedotyevning yozishicha, Rossiya podsholigi bilan savdoda Xivadan olib kelinayotgan paxta, ipak, jun tolalaridan ishlab chiqilgan xaridorgir matolarning bozori chaqqon edi. Xiva mollari, xususan, paxtasining sifati Moskva bozorlarida Qo’qon va Buxoro paxtalaridan yuqori baholangan. Bu paxta o’zining sifat darajasi va tolasining uzunligi bilan ajralib turgan. Poytaxtlik savdogarlar xonlikdagi boshqa savdo ahli kabi Nijegorod yarmarkasi va Orenburg shahriga tez-tez borib turganlar. Ular Orenburgga paxta xomashyosi, kalava, borib turganlar. Ular Orenburgga paxta xomashyosi, kalava, ip gazlamalar, mevalar, qovun keltirib, gazlama, metall buyumlar, mis, temir, mo’yna va boshqa mollarni olib qaytardilar. N.Muravyevning yozishicha, Xivada xonlikka keltirilgan mollarning o’ttizdan bir qismidan boj olingan26. Shaharda bo’lgan N.Murayvev (1819) Xivada «beqiyos kunjut yog’ini iste’mol qiladilar» deya qayd etgan edi27.Kunjut yog’idan xonadonlarni yoritishda ham foydalanilg’an. Bog’lar shahar devorlari ortida va shahar ichkarisida ham ko’p edi. Xivadagi Gandimyon qishlog’ida 1873-yili Xivaning zabt etilishi haqida yozgan rus mualliflaridan biri: «Bizning harbiy kuchlarimiz Xiva devorlari atrofidagi bog’da to’xtab dam oldi» ,- deya qayd etadi. Shaharni bosib olishda ishtirok etgan jurnalist A.Mak-Gaxan shahar darvozasidan ichkariga kirganda atrof qalin bog’larga burkangani 26 1819 Путешествие в Туркмению и Хиву в 1820 . . - и гг гвардейского Генерального штаба капитана Николая Муравьева .82. 27 -C.87 С Ўша асар 3 uchun yarim chaqirimdan narini ko’rib bo’lmasdi deya qayd etadi. U yana: «Xiva juda chiroyli, manzarali shahar ekan. Biz ichkari kirgan tomondan bog’lar to’sib turganligi uchun uning butun go’zalligini ilg’ab bo’lmasdi, Hatto bu yerdagi eng ajoyib nuqta - ulkan naqshinkor minorani ham qalin daraxtlar va uylar orasidan to oldiga borgunimizcha aniq ko’ra olmadik», - deb yozgan edi. Shahar atrofidagi dalalar va bog’lar an’anaviy tarzda asrlar osha to’plangan dehqonchilik tajribasi asosida parvarish qilingan. Shunday qilib, XVI asr - XX asr birinchi choragida Xiva shahri aholisi hunarmandchilik, savdo bilan bir qatorda dehqonchilik, bog’dorchilik bilan ham keng shug’ullangan. Aholi shahar atrofidagi dalalarda an’anaviy ekinlarni yetishtirgan va ular shahar xunarmandchiligi uchun asosiy xomashyo vazifasini o’tagan. Dehqonlar tomonidan yetishtirilgan sabzavotlar, poliz mahsulotlari, bog’larda yetishtirilgan noz-ne’matlar nafaqat shahar hunarmandchiligi, balki ichki va tashqi savdoning rivojiga ham samarali ta’sir ko’rsatgan. Mashxur xunarlardan biri kulolchilik bo’lgan. M.Ivanin: «Xivada idishlarni katta va yaxshi, bizlarnikidan mustahkamroq rang-barang va chiroyli qiladilar. Pishma- mustahkamroq rang-barang va chiroyli qiladilar. Pishmagan loy ko’proq cho’ziladigan bo’lsin deb tuvak loyiga qamish momig’ini aralashtiradilar. G’isht ustalari tuvaklarni g’ishtni yantoq o’ti bilan pishiradilar», - deb qayd etgan 28. Xivada rivoj topgan hunarlardan yana biri taroqchilik edi. Taroq tayyorlash uchun to’rang’i, tol narvon, qoramon, terak, tut daraxtlaridan foydalanilgan. Taroqning soch va rak, tut daraxtlaridan foydalanilgan. Taroqning soch va soqol tarash uchun ishlatiladigan turlari mohirlik bilan yasalgan. 1917-yili Xiva shahrida 4 ta taroqchilik ustaxonasi bo’lib, unda 7 kishi ishlagan29. Xiva shahrida kiyim tikish hunari ham rivojlangan. Shahar hunarmandlari tomonidan tayyorlangan har bir kiyimda mahalliy aholining urf-odatlari, ijtimoiy holati, diniy e’tiqodi, estetik qarashlari o’z aksini topgan. «Xorazm o’zbeklari Buxoro 28 . // Вамбери А Хива и Бухара Туркестанский .- , 1907. - .61. 29 сборник Ташкент С История Хорезмской Иародной Советской , .,- 184-198. Республики Сборник документов С 3 o’zbeklaridan ... kiyim-boshlari bilan ham ajralib turadilar, shuningdek, xon an’anaga ko’ra o’zining onasi va xotinlari tikkan kiyimlarni kiygan, to’qigan gilamlarini ko’llagan», - deb yozgan edi. 3 XULOSA Ushbu kurs ishini tayyorlash jarayonida Xiva shahrining boy va murakkab tarixiy jarayonlar markazida bo‘lganligi, uning o‘ziga xos siyosiy va madaniy rivojlanish bosqichlari tarixiy manbalarda keng aks etganini aniqladim. O‘rganilgan manbalar asosida Xivaning qadimiyligi, hududiy-geografik joylashuvi, xalqaro savdo yo‘llarida tutgan strategik o‘rni, shuningdek, siyosiy mustaqillik uchun olib borgan kurashlari yaqqol namoyon bo‘ladi. Xulosa qildimki, Xiva shahrining tarixi haqida yozilgan yozma manbalar turli davr va mualliflarga tegishli bo‘lib, ular orqali Xivaning o‘tmishi haqida keng va puxta tasavvur hosil qilish mumkin. Ayniqsa, Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai tarokima” va “Shajarai turk” asarlari, Mahmud ibn Valining “Bahr ul-asror”i, Munis va Ogahiy qalamiga mansub “Firdavs ul-iqbol” va “Riyoz ud-davla” kabi manbalar Xivaning siyosiy tizimi, xonlikdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, ilm-fan va madaniyat rivoji haqida batafsil ma’lumot beradi. Xulosa shuki, Xiva tarixiga oid bu manbalar nafaqat tarixiy voqealarni bayon qilgan, balki muayyan davrdagi ijtimoiy munosabatlar, boshqaruv tizimi, diniy qarashlar va xalq hayotini ham o‘zida mujassam etgan. Tarixiy manbalarni solishtirish asosida Xiva shahrining o‘ziga xos taraqqiyot yo‘liga ega bo‘lganini, bu yo‘l orqali u Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin egallaganini ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, rus sayyohlari va tadqiqotchilarining XIX–XX asrlarga oid asarlari ham Xiva hayotiga oid muhim tarixiy-faktologik ma’lumotlar bilan boyitilgan bo‘lib, bu manbalar Xiva xonligining tashqi aloqalari, iqtisodiy faoliyati va harbiy- siyosiy holatini o‘rganishda katta ahamiyat kasb etadi. Xulosa o’rnida shuni aytishim mumkinki, Xiva shahri tarixi nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun turkiy xalqlarning tarixiy xotirasida muhim o‘rin egallaydi. Unga oid tarixiy manbalarni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish, ularni tanqidiy baholash va zamonaviy tarixshunoslik yondashuvlari asosida tadqiq etish — kelajakdagi ilmiy izlanishlar uchun muhim vazifalardan biridir. 3 Xulosa shuki, Xiva shahri tarixini o‘rganishda manbashunoslik yondashuvi beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, bu yondashuv orqali nafaqat mavjud tarixiy tafsilotlarni aniqlashtirish, balki yangi ilmiy xulosalarga kelish, tarixiy haqiqatni ochish imkoniyati vujudga keladi. Agar sizga bu matndan alohida gaplarni ajratib olish, qisqartirish yoki boshqa bo‘limlarga bog‘lash kerak bo‘lsa, bemalol yordam bera olaman. 3 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I.Prezident farmonlari,Vazirlar Mahkamasi qarorlari 1. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиѐевнинг Халқ депутатлари Хоразм вилояти кенгашининг навбатдан ташқари http://www.prezident.uz/uz/ II.Manbalar 1. Abulg'oziy сессиясидаги нутқи Bahodirxon.Shajarai Turk.Toshkent.Cho'lpon.1992. 2. . Вамбери А Хива и // .- , 1907. 3. . Бухара Туркестанский сборник Ташкент Муҳаммад Ризо Огаҳий - // . . , 1978. III. Asosiy adabiyotlar 1. Xiva – ming Риёз уд давла Асарлар Тошкент Фан gumbaz shahri. — T. “Sharq”. 1997 2. Rahmonova Yulduzxon.Xiva tarixidan lavhalar. [Matn].Toshkent.2019. 3. X . . // орошхин А П Воспоминания о Хивинском ханстве . . 116.- ., 1876. 4. Туркестанский сборник Т СПб История Хорезмской Иародной , .,- 5. Советской Республики Сборник документов Путешествие в Туркмению и 1819 1820 . Хиву в и гг гвардейского Генерального штаба капитана Николая . 6. . . Муравьева Иброҳимов Н Ибн Баттута ва унинг Ўрта Осиёга саёҳати , 1993. 7. . . Тошкент Жуковский С В Сношения России с Бухарой и Хивой за - // : последнее трехсотле тие Петроград Типография Императорской , 1915. . 8. . - .... . 68. .60; 9. академии наук Иванин М Хива и река Аму Дарья Т С . . - : , 1966. 10. Юлдашев М К истории крестьян Хивы ХІХ века Ташкент Фан . - .... . 68. Иванин М Хива и река Аму Дарья Т

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI QADIMGI VA O’RTA ASR MANBALARIDA YORITILISHI

1.1. Qadimgi davr manbalarida Xiva shahri tarixi aks ettirilishi

1.2. O’rta asr arab va fors manbalarida Xiva shahri tarixi yoritilishi

II.BOB. XIVA SHAHRI TARIXI MAHALLIY VA XORIJ MANBALARIDA YORITILISHI

2.1. Xiva shahri tarixi XVI-XVIII asrlar mahalliy tarixiy manbalarida o’rganilishi

2.2. Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davri manbalarida Xiva shahri tavsifi

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить